Υπάρχει μια δύναμη που μπορεί να κλονίσει ακόμη και τις πιο βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις. Δεν είναι η επίθεση, η ειρωνεία ή η αντιπαράθεση. Είναι η αμφισβήτηση. Η απλή, ειλικρινής και επίμονη ερώτηση: «Πώς ξέρεις ότι αυτό που πιστεύεις είναι αληθινό;»
Για κάθε σύστημα πεποιθήσεων που στηρίζεται στην αποδοχή αναπόδεικτων ισχυρισμών, αυτή η ερώτηση είναι επικίνδυνη. Και για τη θρησκεία, μπορεί να αποδειχθεί μοιραία.
Όταν η πίστη αντικαθιστά τη σκέψη
Από την παιδική ηλικία, πολλοί άνθρωποι μεγαλώνουν μέσα σε ένα σύνολο θρησκευτικών αντιλήψεων που τους παρουσιάζονται ως αδιαμφισβήτητες αλήθειες. Μαθαίνουν τι πρέπει να πιστεύουν πριν αποκτήσουν την ικανότητα να εξετάσουν αν υπάρχουν επαρκείς λόγοι για να το πιστέψουν. Η οικογένεια, η παράδοση, η κοινωνία και οι θρησκευτικοί θεσμοί λειτουργούν ως φορείς μιας έτοιμης κοσμοθεωρίας.
Έτσι, κάτι που θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο διερεύνησης μετατρέπεται σε δεδομένο. Η ύπαρξη ενός θεού, η αποκάλυψη μιας υπερφυσικής αλήθειας, η υπόσχεση μιας μεταθανάτιας ζωής ή η αυθεντία ενός ιερού κειμένου δεν αντιμετωπίζονται ως ισχυρισμοί που χρειάζονται τεκμηρίωση, αλλά ως αλήθειες που απλώς πρέπει να γίνουν αποδεκτές.
Κάπου εκεί συντελείται μια επικίνδυνη αντιστροφή: αντί να αξιολογούμε τις πεποιθήσεις μας με βάση τα στοιχεία, αρχίζουμε να αξιολογούμε τα στοιχεία με βάση τις πεποιθήσεις μας.
Και όταν συμβαίνει αυτό, η σκέψη παύει να αναζητά την αλήθεια. Αρχίζει να προστατεύει αυτό που ήδη πιστεύει.
Η παγίδα της αυθεντίας
Η θρησκευτική αποχαύνωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένας άνθρωπος είναι αφελής ή στερείται νοημοσύνης. Σημαίνει ότι, σε έναν κρίσιμο τομέα της ζωής του, έχει παραδώσει την κρίση του σε κάποιον άλλον.
Ο ιερέας, ο προφήτης, το ιερό βιβλίο ή ο θρησκευτικός ηγέτης αποκτούν μια ιδιαίτερη θέση: δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως πηγές ισχυρισμών που πρέπει να εξεταστούν, αλλά ως αυθεντίες που δικαιούνται να καθορίζουν τι είναι αληθινό, τι είναι σωστό και πώς πρέπει να ζούμε.
Όμως, η αυθεντία δεν είναι απόδειξη. Η βεβαιότητα κάποιου δεν αποτελεί τεκμήριο ορθότητας. Η αρχαιότητα μιας παράδοσης δεν αποδεικνύει την αλήθεια της. Και η επανάληψη ενός ισχυρισμού επί χιλιάδες χρόνια δεν τον μετατρέπει σε γεγονός.
Αντίθετα, όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία που παραχωρούμε σε μια αυθεντία, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η προθυμία μας να εξετάσουμε κριτικά όσα αυτή υποστηρίζει.
Όταν, όμως, η αμφισβήτηση θεωρείται αμαρτία, η ανυπακοή αντιμετωπίζεται ως ηθικό ελάττωμα και η αμφιβολία προκαλεί ενοχή ή φόβο, τότε η σχέση ανθρώπου και αυθεντίας παύει να είναι σχέση ελεύθερης κρίσης. Γίνεται σχέση υποταγής.
Η καταστροφή της προσωπικότητας
Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι κάποιος μπορεί να πιστεύει κάτι αναπόδεικτο. Όλοι μας διατηρούμε πεποιθήσεις που ενδέχεται να αποδειχθούν λανθασμένες. Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν ο άνθρωπος χάνει την προθυμία ή την ικανότητα να τις επανεξετάσει.
Ένας άνθρωπος που μαθαίνει να μην εμπιστεύεται την κρίση του, αλλά να αναζητά πάντοτε έξω από τον εαυτό του την τελική απάντηση, κινδυνεύει να αποδυναμώσει την πνευματική του αυτονομία.
Αντί να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του, μπορεί να αναζητά οδηγίες σε κάποια ανώτερη βούληση. Αντί να εξετάζει αν μια πράξη είναι δίκαιη, μπορεί να αρκείται στο ότι εγκρίνεται από μια θρησκευτική αρχή. Αντί να αναρωτιέται αν ένας κανόνας έχει νόημα, μπορεί να τον υπακούει επειδή θεωρεί ότι προέρχεται από μια υπερβατική πηγή.
Έτσι, η προσωπική ηθική κρίση κινδυνεύει να αντικατασταθεί από την υπακοή και η ελεύθερη σκέψη από την αναζήτηση της επιβεβαίωσης.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένας άνθρωπος που φοβάται να σκεφτεί ελεύθερα, να διαφωνήσει, να αναθεωρήσει ή να αναλάβει την ευθύνη μιας απόφασης χωρίς την έγκριση κάποιας αυθεντίας.
Αυτό είναι ένα από τα βαθύτερα κόστη της δογματικής σκέψης: δεν περιορίζει μόνο όσα επιτρέπεται να πιστεύουμε· μπορεί να περιορίσει και την ίδια μας την ικανότητα να σκεφτόμαστε.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό. Όταν μια πεποίθηση συνδέεται με την ταυτότητα, την οικογένεια, την κοινότητα και την υπόσχεση της αιώνιας σωτηρίας, η αμφισβήτησή της δεν μοιάζει πλέον με μια συνηθισμένη διανοητική διαδικασία. Μοιάζει με απειλή για ολόκληρη την ύπαρξη του ανθρώπου. Γι' αυτό και η αποδέσμευση από βαθιά ριζωμένα δόγματα μπορεί να είναι τόσο δύσκολη.
Όταν η αμφιβολία γίνεται εχθρός
Ένα από τα χαρακτηριστικά των δογματικών συστημάτων είναι ότι συχνά διαθέτουν μηχανισμούς άμυνας απέναντι στην αμφισβήτηση.
Αν ζητήσεις αποδείξεις, μπορεί να σου πουν ότι χρειάζεται πίστη. Αν επισημάνεις αντιφάσεις, μπορεί να σου πουν ότι η ανθρώπινη λογική είναι περιορισμένη. Αν ρωτήσεις γιατί μια διδασκαλία δεν συμφωνεί με τα δεδομένα, μπορεί να σου απαντήσουν ότι πρόκειται για ένα μυστήριο που δεν προορίζεται να κατανοήσεις.
Με αυτόν τον τρόπο, η πεποίθηση προστατεύεται από κάθε πιθανό έλεγχο. Ό,τι τη στηρίζει θεωρείται επιβεβαίωση, ενώ ό,τι την αμφισβητεί απορρίπτεται ως αδυναμία κατανόησης, πειρασμός ή έλλειψη πίστης.
Πρόκειται για έναν κλειστό κύκλο, μέσα στον οποίο η πεποίθηση δεν κινδυνεύει ποτέ να διαψευστεί, επειδή κάθε πιθανό αντίθετο στοιχείο έχει ήδη εξουδετερωθεί.
Όμως, μια αντίληψη που δεν επιτρέπει να εξεταστεί αν είναι λανθασμένη δεν αποκτά μεγαλύτερη αξιοπιστία. Απλώς καθίσταται απρόσβλητη από τον έλεγχο.
Η αλήθεια δεν χρειάζεται να φοβάται τις ερωτήσεις. Οι λανθασμένες πεποιθήσεις είναι εκείνες που έχουν ανάγκη από προστασία απέναντί τους.
Η αμφισβήτηση ως πράξη ελευθερίας
Η αμφισβήτηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίπτουμε τα πάντα, να θεωρούμε όλες τις αυθεντίες αναξιόπιστες ή να αντιμετωπίζουμε με περιφρόνηση όσους πιστεύουν διαφορετικά από εμάς.
Σημαίνει ότι δεν παραχωρούμε σε κανέναν το δικαίωμα να αποφασίζει αντί για εμάς τι οφείλουμε να θεωρούμε αληθινό.
Σημαίνει ότι εξετάζουμε τους ισχυρισμούς με βάση τα στοιχεία, ότι διακρίνουμε την απόδειξη από την επιθυμία και ότι αναγνωρίζουμε πως η ειλικρινής παραδοχή της άγνοιάς μας είναι προτιμότερη από μια βεβαιότητα χωρίς θεμέλια.
Κυρίως, σημαίνει ότι διατηρούμε το δικαίωμα να αλλάξουμε γνώμη.
Η πραγματική πνευματική ωριμότητα δεν βρίσκεται στην αδιάλλακτη προσήλωση σε όσα μάθαμε κάποτε, αλλά στην ικανότητα να αναθεωρούμε όταν οι λόγοι που έχουμε δεν επαρκούν πλέον. Δεν βρίσκεται στην άρνηση της αμφιβολίας, αλλά στην αποδοχή της ως αναγκαίου εργαλείου για την αναζήτηση της αλήθειας.
Και αυτό ισχύει για κάθε ιδεολογία, κάθε πολιτική θεωρία και κάθε σύστημα πεποιθήσεων που διεκδικεί το προνόμιο του αλάθητου. Η θρησκεία δεν αποτελεί εξαίρεση.
Το τέλος της θρησκείας ή η αρχή της ελευθερίας;
Η αμφισβήτηση δεν οδηγεί αναγκαστικά κάθε άνθρωπο στην αθεΐα. Μπορεί να τον οδηγήσει σε μια διαφορετική πίστη, σε μια πιο μετριοπαθή στάση ή στην αποδοχή ότι ορισμένα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα.
Εκείνο που πραγματικά απειλεί είναι η θρησκευτική βεβαιότητα που απαιτεί να γίνει αποδεκτή χωρίς επαρκή τεκμηρίωση και προστατεύεται από την κριτική σκέψη.
Γι' αυτό η αμφισβήτηση είναι το τέλος της θρησκείας όχι απαραίτητα ως κοινωνικού φαινομένου, αλλά ως αδιαμφισβήτητης αυθεντίας πάνω στη σκέψη του ανθρώπου.
Όταν κάποιος αρχίζει να ρωτά «Γιατί να το πιστέψω;», «Ποια στοιχεία το στηρίζουν;», «Θα το δεχόμουν αν δεν είχα μεγαλώσει μέσα σε αυτή την παράδοση;», τότε η κληρονομημένη βεβαιότητα παύει να είναι αυτονόητη. Ο άνθρωπος αρχίζει να ανακτά κάτι που δεν θα έπρεπε ποτέ να έχει παραχωρήσει: το δικαίωμα να κρίνει ο ίδιος.
Δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε όλες τις απαντήσεις για να είμαστε ελεύθεροι. Είναι απαραίτητο, όμως, να μπορούμε να αναζητούμε τις απαντήσεις χωρίς να φοβόμαστε τις συνέπειες της σκέψης μας.
Γιατί ο άνθρωπος που δεν επιτρέπεται να αμφιβάλλει δεν είναι πραγματικά ελεύθερος να πιστεύει. Είναι απλώς υποχρεωμένος να υπακούει.
Η αμφισβήτηση δεν είναι εχθρός της αλήθειας. Είναι ο μηχανισμός που μας προστατεύει από το να βαφτίζουμε αλήθεια ό,τι μας έμαθαν να πιστεύουμε.
Και ίσως η σημαντικότερη πράξη πνευματικής ελευθερίας να μην είναι να βρούμε μια απάντηση που θα μας καθησυχάζει, αλλά να αποκτήσουμε το θάρρος να εξετάζουμε ακόμη και τις απαντήσεις που μας καθησύχαζαν μια ολόκληρη ζωή.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου