(Η Έκσταση και οι Δυσφορίες της: Τι Συμβαίνει Όταν το Εγώ Διαλύεται)
Η Έκσταση και οι Αντιφάσεις της: Τι Συμβαίνει όταν ο Εαυτός Διαλύεται
Τεχνολογίες Διάλυσης: Πώς η Αναπνοή, ο Ρυθμός και η Περιστροφή Αποδομούν τον Εαυτό
Πιο Άμεσα από τον Λόγο: Τι Συμβαίνει όταν η Γλώσσα Καταρρέει
Θεσμοθετημένη Έκσταση: Ποιος Ερμηνεύει αυτό που δεν Μπορεί να Επαληθευτεί
Γιατί η Έκσταση Φέρνει σε Δύσκολη Θέση τη Θρησκεία
Άδεια να Εγκαταλείψεις τον Εαυτό σου: Έκσταση (Trance), Κατάληψη και Τελετουργία σε Διαφορετικές Παραδόσεις
1 — Το Αρχειοθέσιο της Νεωτερικότητας
Ένας άνθρωπος στέκεται σε μια αίθουσα με την δεξιά παλάμη στραμμένη προς τον ουρανό και την αριστερή προς τη γη, και αρχίζει να γυρίζει. Στην αρχή είναι απλώς ένα σώμα που περιστρέφεται, ένας άνθρωπος που κάνει κάτι ασυνήθιστο και δύσκολο. Η φούστα ανοίγει. Τα μάτια μαλακώνουν και παύουν να κοιτάζουν κάτι συγκεκριμένο. Μετά από μερικά λεπτά, αυτός που γυρίζει δεν είναι πλέον ξεκάθαρα εκεί. Κάτι γυρίζει, και το ερώτημα ποιος το κάνει έχει γίνει παράξενα δύσκολο να απαντηθεί, ίσως ακόμη και να τεθεί.
Όποιος το παρακολουθεί έχει μια αντίδραση πριν έχει μια σκέψη. Μπορεί να είναι γοητεία, ή αμηχανία, ή η αμυδρή υπεροχή κάποιου που ξέρει πώς λειτουργούν τέτοια πράγματα. Έρχεται γρήγορα και κουβαλά μέσα της ένα συμπέρασμα: αυτό είναι ψυχολογία, ή παράσταση, ή θέαμα.
Αυτές οι τρεις λέξεις σχηματίζουν το σύστημα αρχειοθέτησης με το οποίο ο σύγχρονος πολιτισμός ταξινομεί τις εκστατικές καταστάσεις: έκσταση, αρπαγή, πνευματική κατοχή, ο χορός που συνεχίζεται μέχρι ο χορευτής να μην τον διευθύνει πλέον. Κάθε κατηγορία ακούγεται περιγραφική, αλλά καθεμιά είναι μια ετυμηγορία. Το να αποκαλέσεις μια κατάσταση ψυχολογική σημαίνει να πεις ότι τίποτα δεν συναντήθηκε, μόνο κάτι παρήχθη. Το να την αποκαλέσεις παράσταση σημαίνει να αμφισβητήσεις την ειλικρίνεια του ατόμου που την βιώνει. Το να την αποκαλέσεις θέαμα σημαίνει να τοποθετήσεις όλο το ζήτημα έξω, ως κάτι που παρακολουθείται και ποτέ δεν εισέρχεται κανείς σε αυτό. Κάθε ετικέτα αρνείται εκ των προτέρων ότι μπορεί να συνέβη το ένα πράγμα που ισχυρίζονται οι ασκούμενοι. Η αρχειοθέτηση ολοκληρώνεται πριν αρχίσει οποιαδήποτε εξέταση.
Η κλίμακα αυτού που αρχειοθετείται καθιστά αυτό πιο παράξενο. Η εκστατική πρακτική δεν είναι ένα εκκεντρικό απόσπασμα της θρησκευτικής ιστορίας. Με τη μία ή την άλλη μορφή εμφανίζεται σχεδόν σε κάθε παράδοση που έχει καταγραφεί, ανάμεσα σε λαούς χωρίς επαφή μεταξύ τους και με θεολογίες που συμφωνούν σχεδόν σε τίποτα. Όταν κάτι επαναλαμβάνεται τόσο ευρέως, περιμένει κανείς περιέργεια. Η πιο συνηθισμένη αντίδραση είναι η υποψία, και η υποψία χρειάζεται εξήγηση όσο και η ίδια η πρακτική. Αν σχεδόν κάθε ανθρώπινος πολιτισμός έχει βρει τον δρόμο του προς αυτές τις καταστάσεις, ίσως είναι το σύστημα αρχειοθέτησης, και όχι το φαινόμενο, που αποτελεί την ανωμαλία.
Η υποψία στηρίζεται σε μια εικόνα του εαυτού: ένα σταθερό, παρατηρούν, ορθολογικό μυαλό, το όργανο μέσω του οποίου πρέπει να περάσει οτιδήποτε αληθινό. Η διαύγεια είναι το σημάδι ενός αξιόπιστου γνωρίζοντος. Ακολουθεί ότι οποιαδήποτε κατάσταση στην οποία αυτό το μυαλό υποχωρεί μπορεί να είναι μόνο δυσλειτουργία, μια προσωρινή απώλεια της ικανότητας που καθιστά δυνατή τη γνώση. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η «γνήσια συνάντηση» είναι μια κατηγορία που μόλις και μετά βίας μπορεί να τεθεί, γιατί μια συνάντηση που συμβαίνει ενώ ο παρατηρητής είναι μειωμένος δεν έχει κανέναν παρόντα να την πιστοποιήσει.
Κοίτα τι κάνει αυτό. Η σκεπτικιστική στάση απέναντι στην έκσταση φαίνεται να είναι ένα συμπέρασμα που προκύπτει από στοιχεία, ενώ στην πραγματικότητα είναι πιο κοντά σε συνέπεια μιας υπόθεσης για το τι είναι ο εαυτός και για τι χρησιμεύει. Και η υπόθεση δεν είναι ουδέτερη. Το να υποστηρίζεις ότι η διαύγεια είναι ο μόνος αξιόπιστος τρόπος γνώσης είναι το ίδιο μια θέση, με τις δικές της δεσμεύσεις σχετικά με το μυαλό και τις πηγές της αλήθειας. Η υποψία είναι μια στάση, και μπορεί να εξεταστεί όπως οποιαδήποτε άλλη.
Έπειτα υπάρχει το άβολο γεγονός ότι κάθε αξιολόγηση απαιτεί κάποιον να την κάνει. Δεν μπορούμε να εξετάσουμε αυτές τις καταστάσεις χωρίς έναν εαυτό που εξετάζει, και οι καταστάσεις ορίζονται από τη χαλάρωση αυτού του εαυτού. Ο κριτής είναι το ίδιο το πράγμα που δικάζεται, ή αλλιώς το ίδιο το πράγμα που απουσιάζει από τη σκηνή που κρίνεται.
Έτσι το έργο εδώ δεν είναι να αποδείξουμε ότι η έκσταση είναι «πραγματική». Αυτή η απαίτηση κουβαλά την ετυμηγορία της μέσα της. Το έργο είναι να παρατηρήσουμε τι προϋποθέτουμε όταν την αποκαλούμε μη πραγματική, και να ρωτήσουμε αν ο εαυτός που εμπιστευόμαστε να αποφασίσει είναι ένα όργανο μέσω του οποίου πρέπει να περάσει η αλήθεια, ή ένα εμπόδιο που η αλήθεια πρέπει μερικές φορές να παρακάμψει.
Θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει με την ίδια την αντίδραση του αναγνώστη. Φαντάσου, χωρίς μεγάλη σοβαρότητα, να χάνεις τον έλεγχο του εαυτού σου μέσα σε ένα πλήθος, σε ρυθμό και θόρυβο, με το όνομά σου και τις σκέψεις σου να πέφτουν μακριά. Είναι η αντίδραση φόβος, λαχτάρα, περιφρόνηση, ή κάποιο ανήσυχο μείγμα; Αυτή η αντίδραση είναι το πρώτο κομμάτι δεδομένων, που συλλέχθηκε πριν αρχίσει οποιοδήποτε επιχείρημα. Αλλά πριν μπορέσουμε να πούμε τι περιέχει το αρχειοθέσιο, πρέπει να κοιτάξουμε τι πραγματικά αρχειοθετείται. Τι κάνουν αυτές οι πρακτικές;
2 — Οι Τεχνολογίες της Απελευθέρωσης
Οι πρακτικές οι ίδιες είναι συγκεκριμένες. Δεν είναι, κατά πρώτο λόγο, πεποιθήσεις. Είναι πράγματα που γίνονται με το σώμα.
Στο Μεβλεβί σεμά, το στροβίλισμα είναι μια πειθαρχία, που διδάσκεται και εξασκείται επί χρόνια. Ο στρόβιλος σταθεροποιεί το βλέμμα, κυβερνά την αναπνοή και διατηρεί μια σταθερή περιστροφή που το σώμα τελικά μαθαίνει να συντηρεί με λίγη συνειδητή προσπάθεια. Η περιστροφή γίνεται μέθοδος για τη χαλάρωση της συνηθισμένης αυτοσυνείδησης, του αδιάκοπου παρασκηνιακού σχολιασμού με τον οποίο ένας άνθρωπος παρακολουθεί τον εαυτό του να είναι άνθρωπος.
Στη πεντηκοστιανή και χαρισματική λατρεία, το ρήγμα έρχεται στη γλώσσα. Η ομιλία, το συνηθισμένο μέσο του σκεπτόμενου εαυτού, διαλύεται σε ήχους που δεν φέρουν καμία λεξιλογική σημασία. Όσοι την ασκούν συχνά περιγράφουν το αποτέλεσμα ως πιο άμεσο από την ομιλία, σαν να έχει αφαιρεθεί ένας ενδιάμεσος.
Στην σαμανική πρακτική, που βρίσκεται σε αμέτρητες ιθαγενείς παραδόσεις, η συνηθισμένη ταυτότητα του ασκούμενου μετατοπίζεται, αν και δεν καταστρέφεται, για να δημιουργήσει χώρο για επαφή με άλλες πραγματικότητες. Το άτομο αναμένεται ακόμη να επιστρέψει, και να φέρει κάτι πίσω.
Τοποθετημένες δίπλα-δίπλα, αυτές οι πρακτικές μοιράζονται μια δομή. Η αναπνοή αλλοιώνεται, επιβραδύνεται ή επιταχύνεται ή κρατιέται σε μοτίβο. Κάποιος ρυθμός επαναλαμβάνεται, στο τύμπανο, τη ψαλμωδία, τον χτύπο των ποδιών. Το σώμα ωθείται σε παρατεταμένη προσπάθεια μέχρι οι συνηθισμένες συνήθειες του μυαλού να υποχωρήσουν. Και όλα αυτά συμβαίνουν μέσα σε ένα κοινωνικό και τελετουργικό πλαίσιο που λέει: εδώ, τώρα, αυτό επιτρέπεται.
Κάθε στοιχείο δρα στην προσοχή με τον δικό του τρόπο. Η αναπνοή δένει το μυαλό με την αρχαιότερη λειτουργία του σώματος. Ο ρυθμός δίνει στην προσοχή κάτι να ιππεύσει, ώστε να σταματήσει να κυνηγά. Η προσπάθεια εξαντλεί τις ικανότητες που κρατούν τον σχολιασμό σε λειτουργία. Ακόμη και ένας άνθρωπος που δεν έχει βρεθεί ποτέ σε έκσταση γνωρίζει κάτι από αυτό. Όποιος έχει περπατήσει μέχρι οι σκέψεις του να ησυχάσουν, ή έχει επαναλάβει μια φράση μέχρι να χάσει τη σημασία της, ή έχει καθίσει με έναν χτύπο τυμπάνου αρκετά ώστε ο χρόνος να χαλαρώσει, έχει αγγίξει την άκρη της επικράτειας.
Η άδεια είναι ο παράγοντας που παραβλέπεται πιο εύκολα. Τείνουμε να φανταζόμαστε ότι ο εαυτός αφήνεται μέσω κάποιου εσωτερικού γεγονότος, μιας παράδοσης ή μιας συντριπτικής δύναμης. Οι πρακτικές υποδηλώνουν κάτι πιο ταπεινό: ο εαυτός αφήνεται όταν του επιτρέπεται. Ένα πλήθος που το περιμένει, ένας ηγέτης που το επικυρώνει, μια τελετουργία που το πλαισιώνει ως ασφαλές, όλα καθιστούν δυνατό αυτό που η μοναχική προσπάθεια σπάνια επιτυγχάνει. Ο εαυτός δεν διαλύεται απλώς από πεποίθηση. Απελευθερώνεται από συνθήκες, και αυτές οι συνθήκες είναι σε μεγάλο βαθμό σωματικές και κοινοτικές.
Αυτό είναι ένας ήσυχος αλλά μεγάλος ισχυρισμός. Αν η διάλυση μπορεί να ασκηθεί, να επαναληφθεί και να διδαχθεί, τότε είναι δεξιότητα μάλλον παρά ατύχημα, και ο συνηθισμένος εαυτός είναι κάτι που πρέπει να κρατιέται ενωμένο. Τι είναι αυτό το κράτημα; Ποια σταθερή προσπάθεια κρατά έναν άνθρωπο συνεκτικό από τη μία στιγμή στην άλλη, τόσο σταθερή που περνά απαρατήρητη μέχρι οι πρακτικές να τη διακόψουν;
Εδώ εμφανίζεται μια ένταση. Οι παραδόσεις συνήθως περιγράφουν αυτές τις καταστάσεις ως ληφθείσες: ως χάρη, ως επίσκεψη, ως κάτι που έρχεται πάνω σε έναν άνθρωπο. Ωστόσο οι καταστάσεις παράγονται αξιόπιστα με τεχνική. Δεν μπορεί κανείς εύκολα να πει ότι είναι αυθόρμητες και ταυτόχρονα ότι ένας επιδέξιος δάσκαλος μπορεί να φέρει έναν αρχάριο σε αυτές σε λίγες ώρες τυμπάνων. Ίσως και οι δύο περιγραφές είναι αληθινές σε διαφορετικά επίπεδα: η τεχνική προετοιμάζει, και κάτι άλλο φτάνει. Ή ίσως η γλώσσα του «ληφθέντος» είναι ένας τρόπος να μιλήσει κανείς για αυτό που η τεχνική δεν μπορεί να εξηγήσει από μέσα. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Αυτό που μας δίνει η κοινόχρηστη δομή είναι ένα πώς. Δεν μας δίνει ένα τι. Τώρα ξέρουμε κάτι για τις προϋποθέσεις αυτών των καταστάσεων, τη σωματική και κοινωνική σκαλωσιά από την οποία εξαρτάται ο συνηθισμένος εαυτός. Δεν ξέρουμε τι συμβαίνει όταν αυτή η σκαλωσιά αφαιρείται, ή τι, αν κάτι, συναντιέται. Και παραμένει ένα περαιτέρω αίνιγμα. Αν η μέθοδος είναι κοινή σε όλες αυτές τις παραδόσεις, γιατί δεν είναι και η ερμηνεία; Ο δερβίσης, ο πεντηκοστιανός και ο σαμάνος κάνουν περίπου τα ίδια πράγματα και τα εξηγούν με τρόπους που δεν μπορούν όλοι να είναι αληθινοί μαζί.
3 — Μία Επικράτεια, Ασύμβατοι Χάρτες
Ο Σούφι μιλά για αφανισμό στον Θεό. Ο πεντηκοστιανός μιλά για γέμισμα με το Άγιο Πνεύμα. Ο σαμάνος μιλά για ένα πνεύμα που εισέρχεται, ή για την ψυχή που ταξιδεύει έξω σε άλλους κόσμους. Αυτές δεν είναι τρεις διατυπώσεις ενός δόγματος. Υποθέτουν διαφορετικούς θεούς ή κανέναν, διαφορετικές δομές πραγματικότητας, διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα ποιος ενεργεί και ποιος δέχεται την ενέργεια. Και όμως η προετοιμασία είναι παρόμοια, και οι περιγραφές της εμπειρίας, σε διάκριση από την ερμηνεία της, είναι κατά καιρούς παράξενα κοντινές: απώλεια του συνηθισμένου ορίου, αίσθηση ότι κινείται κανείς μάλλον παρά ότι κινεί, αίσθημα επαφής που δεν χωρά σε συνηθισμένες λέξεις.
Υπάρχουν τρεις τρόποι να το διαβάσει κανείς αυτό.
Ο πρώτος υποστηρίζει ότι η εμπειρία είναι μόνο εγκέφαλος και σώμα. Οι καταστάσεις είναι πραγματικά γεγονότα στο νευρικό σύστημα, οι θεολογίες είναι προβολές που τοποθετούνται πάνω τους, και η απόκλιση των θεολογιών είναι ακριβώς αυτό που θα περίμενε κανείς αν τίποτα άλλο παρά φυσιολογία βρισκόταν από κάτω. Ο δεύτερος υποστηρίζει ότι μία παράδοση έχει δίκιο και οι υπόλοιπες λάθος, μια θέση που κάθε παράδοση τείνει να κρατά για τον εαυτό της, και που δεν μπορεί να κριθεί από έξω. Ο τρίτος υποστηρίζει ότι η εμπειρία προηγείται της ερμηνείας, ότι κάθε θεολογία είναι ένας χάρτης που σχεδιάζεται μετά το γεγονός μιας επικράτειας που υπερβαίνει κάθε χάρτη, και ότι η ασυμβατότητα των χαρτών αντανακλά τα όρια της χαρτογράφησης και όχι απαραίτητα την απουσία εδάφους.
Η τρίτη ανάγνωση μου φαίνεται η πιο ειλικρινής, αν και δεν μπορεί να διεκδικηθεί ως αποδεδειγμένη. Αυτό που μπορεί να δειχθεί αφορά τον πρώτο. Ο ισχυρισμός ότι «είναι μόνο ψυχολογία» δεν είναι η απουσία χάρτη. Είναι χάρτης. Λέει τι είναι η επικράτεια, δηλαδή ένα σύνολο διαδικασιών σε έναν εγκέφαλο, και το λέει με μια αυτοπεποίθηση που υπερβαίνει αυτό που οι ίδιες οι διαδικασίες αποκαλύπτουν. Μια περιγραφή του μηχανισμού, του τι κάνουν η αναπνοή και ο ρυθμός και η νευροχημεία, είναι πραγματική συμβολή. Αλλά απαντά σε διαφορετικό ερώτημα από αυτό που θέτει ο ασκούμενος. Μπορεί κανείς να πει πολλά για το πώς προκύπτει μια κατάσταση και να παραμείνει σιωπηλός για το τι, αν κάτι, είναι η κατάσταση. Το να περάσει κανείς από το πρώτο στο δεύτερο σημαίνει να περάσει από την ψυχολογία στη μεταφυσική, και η μετάβαση χρειάζεται επιχείρημα, όχι υπόθεση.
Έτσι οι ερμηνείες είναι όλες αναδρομικές. Το ακατέργαστο γεγονός έρχεται πρώτο, και η γλώσσα έρχεται μετά. Εδώ η γλωσσολαλιά είναι ένα απροσδόκητο στοιχείο. Σε αυτήν, η γλώσσα αποτυγχάνει ορατά. Ο ομιλητής δεν προσφέρει ερμηνεία· η ερμηνεία σπάει στο επίπεδο των λέξεων, και αυτό που μένει είναι ήχος χωρίς πρόταση. Αν η εμπειρία αντιστέκεται ακόμη και στο να ειπωθεί, τότε κάθε αφήγησή της, ευσεβής ή σκεπτικιστική, εργάζεται με κάτι που χάθηκε στην αφήγηση.
Αυτό ανοίγει ένα πιο παράξενο ερώτημα. Τι ήταν ο εαυτός που διαλύθηκε; Και τι παρατηρεί τη διάλυση; Παράδοση μετά από παράδοση αναφέρει ότι η απώλεια δεν είναι ολική, ότι κάτι παραμένει ενήμερο γι’ αυτήν. Ο Σούφι μιλά για αφανισμό που ακολουθείται από επιβίωση. Ο σαμάνος επιστρέφει με μια αφήγηση. Ακόμη και εκείνοι που φαίνονται εντελώς χαμένοι επιστρέφουν με τη μνήμη ότι υπήρξαν χαμένοι. Είναι ο εαυτός μετατοπισμένος, όπως ένας ένοικος μετατοπίζεται από ένα σπίτι; Είναι διαλυμένος, όπως το αλάτι διαλύεται στο νερό; Ή αποκαλύπτεται ως κάτι άλλο από αυτό που υπέθετε, με τον τρόπο που μια μάσκα, μόλις αφαιρεθεί, δείχνει ότι ήταν μάσκα; Αυτοί είναι διαφορετικοί ισχυρισμοί, και η εμπειρία μόνη της δεν αποφασίζει ανάμεσά τους.
Πίσω τους βρίσκεται ένα ακόμη παλαιότερο ερώτημα: αν ο εαυτός είναι το υποκείμενο της εμπειρίας ή απλώς ένα αντικείμενο μέσα σε αυτήν. Αν μπορώ να χάσω τον εαυτό μου και ακόμη να είμαι ενήμερος για την απώλεια, τότε ίσως αυτό που αποκαλούσα εαυτό μου ήταν πάντα κάτι που εμφανιζόταν στην επίγνωση, όχι η ίδια η επίγνωση.
Οποιοσδήποτε μπορεί να βρει μια αμυδρή εκδοχή αυτού. Υπάρχει μια στιγμή, πριν μια σκέψη σχηματιστεί σε λέξεις, όταν κάτι έχει συλληφθεί και δεν έχει ακόμη ονομαστεί. Αυτή η στιγμή είναι προεννοιακή και σύντομη, και όλοι την γνωρίζουμε. Αλλά η εμπειρία δεν μπορεί να αναφερθεί χωρίς ερμηνεία, και η ερμηνεία αλλοιώνει αυτό που αναφέρει. Μας μένει μια επικράτεια που βιώνεται πριν ειπωθεί, και μια αφήγηση που δεν είναι ποτέ αρκετά η επικράτεια.
Αυτό αφήνει ένα κοινοτικό πρόβλημα. Αν οι χάρτες διαφέρουν και η επικράτεια δεν μπορεί να ελεγχθεί, ποιος αποφασίζει ποιος χάρτης μπορεί να χρησιμοποιηθεί μέσα σε μια κοινότητα;
4 — Ποιος Κρατά τα Κλειδιά
Κάθε παράδοση που έχει κάνει χώρο για την έκσταση έχει επίσης, σε κάποιο σημείο, ανησυχήσει γι’ αυτήν.
Ανάμεσα στους Μεταρρυθμισμένους Προτεστάντες, η επιφυλακτικότητα απέναντι στη χαρισματική λατρεία υπήρξε μακρά και συνεπής: μια υποψία απέναντι στον ενθουσιασμό, απέναντι στον ισχυρισμό ότι το Πνεύμα κινεί έναν άνθρωπο χωριστά από τη Γραφή και την τακτοποιημένη ζωή της εκκλησίας. Μέσα στον Σουφισμό, μια παράλληλη διαίρεση διατρέχει τους αιώνες ανάμεσα στις νηφάλιες, νομικά προσανατολισμένες σχολές, που υποστηρίζουν ότι ο δρόμος του μυστικιστή πρέπει να παραμένει εντός των ορίων του νόμου, και τις εκστατικές, των οποίων οι ασκούμενοι κατά καιρούς φάνηκαν να αφήνουν αυτά τα όρια πίσω. Αυτές είναι άσχετες παραδόσεις με άσχετες ιστορίες, και αναπαράγουν σχεδόν την ίδια διαμάχη.
Θα ήταν εύκολο να την αποκαλέσουμε διοικητικό ζήτημα, ζήτημα πειθαρχίας και τάξης. Αλλά μου φαίνεται ότι εκφράζει κάτι βαθύτερο: δύο ασύμβατες πεποιθήσεις για το πού κατοικεί η αλήθεια. Στη μία, η αλήθεια κατοικεί στο κείμενο, στον νόμο, σε μια κοινόχρηστη δομή που επιβιώνει κάθε ατόμου. Στην άλλη, κατοικεί στην άμεση συνάντηση, σε μια άμεση παρουσία που κανένα κείμενο δεν μπορεί πλήρως να κρατήσει.
Κάθε πλευρά προστατεύει κάτι πραγματικό. Η κειμενοκεντρική επιφυλακτικότητα προστατεύει από την αυταπάτη, από τη χειραγώγηση από χαρισματικές μορφές, από το χάος που ακολουθεί όταν κάθε ιδιωτική βεβαιότητα διεκδικεί θεϊκή εξουσία. Η ιστορία της θρησκείας δίνει άφθονους λόγους για αυτή την προσοχή. Το εκστατικό ρεύμα προστατεύει από τον αντίθετο κίνδυνο: μια πίστη που έχει γίνει μόνο σύστημα, σωστή σε κάθε λεπτομέρεια και άδεια στο κέντρο της. Καμία δεν μπορεί να εξαλείψει την άλλη χωρίς να χάσει κάτι ουσιώδες.
Αυτό που τελικά αμφισβητείται είναι η εξουσία. Όποιος ερμηνεύει την εμπειρία ελέγχει το νόημά της. Αν ένας άνθρωπος πει ότι κάτι του συνέβη σε έκσταση, κάποιος πρέπει να αποφασίσει αν ήταν θεϊκό, δαιμονικό, παθολογικό ή δόλιο, και αυτή η απόφαση διαμορφώνει όλα όσα ακολουθούν. Η άδεια που εντοπίστηκε στην Ενότητα 2 επιστρέφει εδώ σε σκληρότερη μορφή: το ίδιο κοινωνικό πλαίσιο που καθιστά δυνατή την έκσταση την πειθαρχεί επίσης. Η κοινότητα που επικυρώνει την κατάσταση αποφασίζει επίσης ποιες καταστάσεις μετράνε.
Υπάρχει εδώ μια ένταση που δεν μπορεί να διαλυθεί. Μια εμπειρία που ισχυρίζεται ότι υπερβαίνει τη συνηθισμένη εξουσία κρίνεται από αυτή την ίδια εξουσία. Ο μυστικιστής λέει: Έχω συναντήσει αυτό που βρίσκεται πέρα από τις κατηγορίες σας. Ο θεσμός απαντά: τότε θα το εξετάσουμε με τις κατηγορίες μας. Και οι δύο αντιδράσεις είναι κατανοητές, και καμία δεν ικανοποιεί.
Τι, λοιπόν, προστατεύεται; Η κοινότητα, ή η αλήθεια που η κοινότητα υπάρχει για να υπηρετεί; Η επαναλαμβανόμενη σύγκρουση υποδηλώνει ότι μια ζωντανή παράδοση χρειάζεται και ένα κέντρο που κινείται και μια δομή που κρατά, και ότι όταν οποιοδήποτε από τα δύο κερδίζει οριστικά, κάτι χάνεται. Μια παράδοση που κυβερνάται εξ ολοκλήρου από τον νόμο μπορεί να διατηρήσει τον εαυτό της ενώ ξεχνά για τι υπήρχε. Μια παράδοση που κυβερνάται εξ ολοκλήρου από την έκσταση μπορεί να αισθάνεται ζωντανή ενώ χάνει τον δρόμο της.
Και το άτομο στέκεται στη μέση, ίσως πιο συχνά από όσο παρατηρούμε: βέβαιο για αυτό που βιώθηκε, αμφισβητούμενο από εκείνους των οποίων την κρίση σέβεται. Πώς είναι να κρατάς μια εσωτερική πεποίθηση που δεν μπορεί να δειχθεί, μπροστά σε μια κοινότητα που δεν μπορεί να την παραχωρήσει; Και οι δύο πλευρές επιχειρηματολογούν από μέσα από τις δικές τους δεσμεύσεις. Υπάρχει κάποια στάση που μπορεί να κοιτάξει όλη την κατάσταση χωρίς να πάρει πλευρά;
5 — Παραμένοντας με Αυτό που Δεν Μπορεί να Επιλυθεί
Ορισμένοι σύγχρονοι ανθρωπολόγοι προσπάθησαν να πάρουν μια τέτοια στάση. Μπήκαν σε αυτές τις κοινότητες, έμαθαν τις πρακτικές, κάθισαν τις νύχτες των τυμπάνων και της προσευχής, και σε ορισμένες περιπτώσεις ένιωσαν την άκρη των ίδιων των καταστάσεων. Και επέστρεψαν ούτε ως απομυθοποιητές ούτε ως προσηλυτισμένοι.
Αυτό είναι πιο δύσκολο από όσο ακούγεται. Η απομυθοποίηση και ο ρομαντισμός είναι κατοπτρικά λάθη. Ο απομυθοποιητής αποφασίζει εκ των προτέρων ότι η εμπειρία δεν είναι τίποτα άλλο παρά ψυχολογία ή κοινωνική παράσταση. Ο ρομαντικός αποφασίζει εκ των προτέρων ότι είναι μια πύλη σε μια βαθύτερη πραγματικότητα. Και οι δύο τερματίζουν την έρευνα νωρίς. Και οι δύο επιλύουν τι είναι η εμπειρία πριν παραμείνουν αρκετά για να μάθουν αν μπορεί να επιλυθεί. Είναι δύο τρόποι να αρνηθούν να παραμείνουν.
Η ανθρωπολογική στάση είναι διαφορετική: συμμετοχή, προσοχή, και μια ανασταλμένη ετυμηγορία. Η συμμετοχική παρατήρηση είναι μια μορφή κινδύνου, γιατί οι ίδιες οι κατηγορίες του ερευνητή δοκιμάζονται, και μερικές φορές αποτυγχάνουν. Το να καθίσει κανείς μέσα στον ρυθμό και να παρατηρήσει τι συμβαίνει στη δική του αυτοκυριαρχία σημαίνει να βρει ότι ο παρατηρητής δεν είναι τόσο σταθερός όσο υπέθετε η μέθοδος. Η αναστολή της κρίσης εδώ είναι μορφή σεβασμού και αυστηρότητας, όχι υπεκφυγής. Λέει ότι το ζήτημα δεν έχει ακόμη κατανοηθεί, και ότι το να προσποιηθεί κανείς το αντίθετο θα το παραποιούσε.
Η ειλικρινής άγνοια μπορεί να αισθάνεται σαν δειλία, μια άρνηση να δεσμευτεί. Υπάρχει κάτι σωστό σε αυτή την υποψία, αφού η μη-γνώση μπορεί να είναι τρόπος αποφυγής δύσκολων ερωτημάτων. Αλλά οποιαδήποτε σταθερή απάντηση εδώ θα πρόδιδε το φαινόμενο, γιατί το φαινόμενο είναι αυτό που αντιστέκεται στις σταθερές απαντήσεις. Η πειθαρχία βρίσκεται στο να διακρίνει κανείς τα δύο: τη μη-γνώση που είναι οκνηρή από τη μη-γνώση που έχει κερδηθεί.
Εδώ ο ερευνητής και ο δερβίσης πλησιάζουν ο ένας τον άλλον. Ο ασκούμενος χαλαρώνει τη λαβή του συνηθισμένου εαυτού μέσω αναπνοής, ρυθμού και εξάντλησης. Ο ειλικρινής ερευνητής χαλαρώνει τη λαβή του βέβαιου εαυτού μέσω προσοχής και υπομονής. Καθένας, με τον δικό του τρόπο, κάνει ένα βήμα πίσω από τη συνήθεια να επιλύει την εμπειρία πριν την προσέξει. Ο εαυτός που διαλύεται στην έκσταση και ο εαυτός του οποίου οι βεβαιότητες μαλακώνουν στην ειλικρινή έρευνα αποδεικνύονται στενοί συγγενείς.
Επέστρεψε, λοιπόν, στο γυριστό σώμα. Ο άνθρωπος στην αίθουσα και ο παρατηρητής στην άκρη του δωματίου μοιάζουν με αντίθετα, ο ένας χαμένος και ο άλλος να παρακολουθεί. Ίσως είναι δύο τρόποι ενός ερωτήματος, ο καθένας ρωτώντας με διαφορετικά μέσα τι μένει όταν η συνηθισμένη δομή του εαυτού παραμερίζεται. Υποψία, τεχνική, ερμηνεία και εξουσία, οι τέσσερις κλωστές αυτής της έρευνας, είναι διακριτά στρώματα που εύκολα συγχέονται μεταξύ τους και με την εμπειρία από κάτω τους. Η τεχνική μας λέει πώς. Η ερμηνεία μας λέει τι είπε μια παράδοση ότι ήταν. Η εξουσία μας λέει ποιος επιτρέπεται να πει. Καμία από αυτές δεν μας λέει τι υπήρχε εκεί.
Μπορεί η πραγματική έκσταση να είναι λιγότερο δραματική από το στροβίλισμα. Μπορεί να είναι η προθυμία να αφήσει κανείς ένα ερώτημα να παραμείνει ανοιχτό, μια καθημερινή χαλάρωση του εαυτού που δεν απαιτεί τύμπανο ούτε έκσταση. Οποιοσδήποτε μπορεί να την επιχειρήσει. Την επόμενη φορά που θα προκύψει ένα ερώτημα που δεν μπορείς να απαντήσεις, παρατήρησε πόσο γρήγορα το μυαλό φτάνει για μια ετυμηγορία. Παρατήρησε τη μικρή δυσφορία της αβεβαιότητας, και το αντανακλαστικό που θέλει να την κλείσει. Έπειτα παρατήρησε πώς αισθάνεται η προσοχή όταν σταματά να φτάνει.
Τι μένει ενήμερο όταν η βεβαιότητα του εαυτού χαλαρώνει; Και μπορεί αυτή η χαλάρωση να ασκηθεί χωρίς στροβίλισμα, χωρίς ομιλία σε γλώσσες, χωρίς είσοδο σε έκσταση;
