Ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων υπήρξε από τις σημαντικότερες μορφές της ύστερης βυζαντινής σκέψης, συνδεδεμένος στενά με τον Μυστρά και με τον κύκλο των λογίων που αναζήτησαν στην ελληνική φιλοσοφία μια βαθύτερη ερμηνεία του κόσμου και του ανθρώπου. Ο Βησσαρίων υπήρξε ο πλέον τεκμηριωμένος μαθητής του, ενώ ο στοχασμός του Πλήθωνα επηρέασε τη διαμόρφωση του ύστερου πλατωνισμού και αναζωπύρωσε στη Δύση το ενδιαφέρον για τον Πλάτωνα και τη νεοπλατωνική παράδοση. Στο πνεύμα αυτής της παράδοσης, η φιλοσοφία δεν θεωρείται απλή διανόηση, αλλά μύηση της ψυχής, ανάμνηση της θείας της καταγωγής και σταδιακή επάνοδος προς την ενότητα του Όντος.
Ο ήλιος είχε γείρει πάνω από τα τείχη του Μυστρά και το φως απλωνόταν στις πέτρες σαν χρυσή σιωπή. Ο αέρας κατέβαινε αργά από τον Ταΰγετο και οι κυπαρισσιές έμεναν ακίνητες, σαν φύλακες ενός παλαιότερου κόσμου. Ο Πλήθων στεκόταν κοντά σε ένα μαρμάρινο θραύσμα αρχαίου κίονα, ενώ ο Βησσαρίων βρισκόταν πλάι του, σιωπηλός και προσεκτικός, σαν να άκουγε όχι μόνο τα λόγια, αλλά και τη μνήμη του τόπου.
«Πλήθων», είπε ο Βησσαρίων, «συχνά οι σοφοί μιλούν για αναγέννηση, για έναν θάνατο που προηγείται της νέας ζωής. Με ρωτούν πώς μπορεί να επιτευχθεί και ποιοι κίνδυνοι ελλοχεύουν στον δρόμο αυτό».
Ο Πλήθων στράφηκε προς το μέρος του.
«Πρέπει πρώτα να κατανοήσεις πως οι αρχαίοι δεν μιλούσαν ποτέ επιφανειακά. Οι μύθοι, τα σύμβολα και οι τελετές ήταν καλύμματα αληθειών που δεν μπορούσαν να εκφραστούν απευθείας. Η αναγέννηση δεν αφορά τον πραγματικό θάνατο του σώματος. Αφορά τον θάνατο της παλαιάς καταστάσεως της ψυχής. Την αποβολή εκείνου που κρατά τον άνθρωπο δεμένο με την πλάνη, τη λήθη και την εσωτερική αδράνεια.
Όπως το φίδι αποβάλλει το παλαιό του δέρμα όταν ολοκληρωθεί ο κύκλος του, έτσι και ο άνθρωπος οφείλει να εγκαταλείπει ό,τι δεν υπηρετεί πλέον την άνοδό του. Για αυτό το φίδι έγινε σύμβολο της εσωτερικής γνώσεως, της ανανεώσεως και της μυστικής σοφίας της Γης. Διότι κατοικεί κοντά στα έγκατα της Γαίας, εκεί όπου οι παλαιοί τοποθετούσαν τις δυνάμεις της γενέσεως και της μεταμορφώσεως».
Ο Βησσαρίων τον κοίταξε με προσοχή.
«Και ο θάνατος, Πλήθων, τι είναι τελικά;»
Ο Πλήθων απάντησε αργά, σαν να επαναλάμβανε λόγο παλαιότερης μύησης.
«Ο θάνατος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο διαχωρισμός δύο πραγμάτων, του ενός από το άλλο, δηλαδή της ψυχής από το σώμα. Όμως οι περισσότεροι άνθρωποι πεθαίνουν πνευματικά πολύ πριν από τον σωματικό τους θάνατο, διότι ζουν χωρίς επίγνωση, χωρίς αληθινή γνώση του εαυτού τους. Η ψυχή τους παραμένει βυθισμένη στον κόσμο των σκιών και των αντανακλάσεων.
Ο νεοπλατωνικός δρόμος διδάσκει ότι η ψυχή κατήλθε στον κόσμο της γενέσεως και της πολλαπλότητας και λησμόνησε την αρχική της ενότητα. Η φιλοσοφία είναι η ανάμνηση αυτής της ενότητας. Είναι η επιστροφή από τη διάσπαση προς το Ένα».
Ο Βησσαρίων έσκυψε ελαφρά το κεφάλι.
«Τότε ο δρόμος είναι επιστροφή».
«Είναι επιστροφή και άνοδος μαζί», αποκρίθηκε ο Πλήθων. «Επιστροφή στην πηγή και άνοδος προς το φως του Νου. Όποιος μάθει να ζει έτσι δεν χάνεται, αλλά μεταμορφώνεται. Όποιος αναζητά, δεν πρέπει να σταματήσει μέχρι να βρει. Κι αφού βρει, θα συγκλονιστεί. Κι αφού συγκλονιστεί, θα μείνει έκθαμβος και θα εξουσιάσει τον εαυτό του και το σύμπαν.
Διότι εκείνος που κατέκτησε τον εαυτό του δεν είναι πλέον δούλος των παθών, των φόβων και των εξωτερικών μορφών. Γίνεται συμμέτοχος της κοσμικής αρμονίας. Ο εσωτερικός του νους αρχίζει να αντανακλά τον καθολικό Νου του σύμπαντος».
Ο Βησσαρίων έστρεψε το βλέμμα του προς το δάσος.
«Και πώς θα γνωρίσει κανείς την αλήθεια, όταν οι άνθρωποι ζουν μέσα στον θόρυβο, στις δοξασίες και στις έτοιμες βεβαιότητες;»
«Με επιστροφή στην πηγή», είπε ο Πλήθων. «Με στροφή προς τα μέσα και προς τη φύση. Η φύση είναι ο μεγαλύτερος διδάσκαλος, διότι δεν ψεύδεται ούτε κολακεύει. Είναι ορατή έκφραση της αοράτου τάξεως.
Παρατήρησε το μπουμπούκι που γίνεται άνθος, το δέντρο που ανυψώνεται προς τον ουρανό, τις εποχές που πεθαίνουν και επανέρχονται. Ό,τι ανυψώνεται αληθινά, ριζώνει βαθύτερα. Δεν υπάρχει υψηλό δέντρο με ρηχές ρίζες. Έτσι και ο άνθρωπος. Όσο ψηλότερα επιθυμεί να ανέλθει, τόσο βαθύτερα πρέπει να κατέβει μέσα στον εαυτό του.
Ο μικρόκοσμος του ανθρώπου αντανακλά τον μακρόκοσμο του σύμπαντος. Ό,τι υπάρχει έξω υπάρχει και μέσα. Για αυτό οι Ερμητικοί έλεγαν “όπως άνω, έτσι και κάτω”. Όποιος μάθει να παρατηρεί σωστά τη φύση, αρχίζει να διαβάζει και τη μυστική γραφή της ψυχής του».
«Και ποιες είναι οι ρίζες του ανθρώπου;»
«Η μνήμη, η παρατήρηση, η σιωπή, η εγκράτεια και η ταπεινότητα απέναντι στην αλήθεια. Ο άνθρωπος ωριμάζει όταν παύει να ζει αποκλειστικά μέσα από ιδέες που του επέβαλαν άλλοι και αρχίζει να βλέπει με τον δικό του νου. Για αυτό ο παλαιός λόγος λέγει “Γνώθι σαυτόν”. Διότι όποιος γνωρίσει αληθινά τον εαυτό του, αρχίζει να αναγνωρίζει και τη θεία τάξη που διαπερνά τα πάντα.
Η αλήθεια δεν επιβάλλεται. Αποκαλύπτεται σταδιακά στον άνθρωπο που καθάρθηκε αρκετά ώστε να την αντέξει».
Ο Βησσαρίων έμεινε για λίγο σιωπηλός.
«Και η σιωπή γιατί φοβίζει τόσο τους ανθρώπους;»
Ο Πλήθων χαμογέλασε αχνά.
«Διότι μέσα στη σιωπή παύει ο θόρυβος που σκεπάζει την αλήθεια. Εκεί ο άνθρωπος συναντά τον ίδιο του τον εαυτό χωρίς προσωπεία. Ο άτακτος νους φοβάται τη σιωπή, επειδή φοβάται να αντικρίσει όσα έκρυβε από τον εαυτό του.
Μα ακριβώς εκεί αρχίζει η πραγματική όραση. Κλείνεις τα μάτια της εξωτερικής μορφής και ξυπνάς άλλη όραση, που την έχουν όλοι, αλλά λίγοι χρησιμοποιούν. Ο Πλωτίνος δίδασκε πως η ψυχή πρέπει να στραφεί προς τα έσω, έως ότου μπορέσει να αντικρίσει το φως που δεν προέρχεται από τον αισθητό κόσμο».
Ο Βησσαρίων τον κοίταξε με αγωνία.
«Η διαδικασία αυτή είναι επικίνδυνη και επίπονη;»
«Είναι επίπονη», απάντησε ο Πλήθων, «διότι η πνευματική ωρίμανση δεν είναι ευκολία αλλά έργο και δοκιμασία. Ένας ανέτοιμος νους που επιχειρεί να προσεγγίσει την αλήθεια πέρα από δόγματα, εγωισμούς και αγκυλώσεις κινδυνεύει να αποπροσανατολιστεί. Για αυτό οι παλαιοί αλληγόρησαν τη δοκιμασία αυτή με τη μορφή της Μέδουσας».
Ο Βησσαρίων έγειρε ελαφρά το κεφάλι.
«Τι συμβολίζει λοιπόν η Μέδουσα;»
Ο Πλήθων ένωσε τα δάχτυλά του μπροστά στο στήθος.
«Η Μέδουσα συμβολίζει τα πάθη, τις φοβίες και τα αρχέγονα ένστικτα του ανθρώπου που δεν γνωρίζει ακόμη τον πραγματικό του εαυτό. Είναι η κατάσταση εκείνη όπου η ψυχή παγώνει μπροστά στον φόβο και παραμένει αιχμάλωτη των σκιών της.
Τα φίδια στα μαλλιά της δεν είναι τυχαία. Τα φίδια αλληγορούν τη μυστική γνώση, τους φύλακες της παραδόσεως που μεταδίδεται προφορικά κατά τη μύηση, τη σοφία που δεν γράφεται εύκολα σε βιβλία, αλλά περνά από ψυχή σε ψυχή. Είναι ακόμη σύμβολα της αρχέγονης σοφίας της Γαίας, της ζώσας φύσεως που γεννά, αποκρύπτει και αποκαλύπτει.
Η Μέδουσα δεν είναι μόνο τρόμος. Είναι και πύλη. Όποιος νικήσει τον φόβο της άγνοιας, εισέρχεται σε βαθύτερη γνώση του εαυτού και του κόσμου».
«Και για αυτό η Αθηνά φέρει τη Γοργώ στο στήθος της;»
«Ακριβώς. Η Αθηνά αντιπροσωπεύει τον καθαρό και εξαγνισμένο Νου. Η θεά δεν καταστρέφει απλώς το τέρας. Υποτάσσει και μεταμορφώνει τις χαμηλότερες δυνάμεις της ψυχής. Για αυτό φέρει τη Γοργώ ως έμβλημα. Δείχνει ότι ο άνθρωπος που κατέκτησε τον εαυτό του έχει ήδη νικήσει τους αόρατους δεσμούς του φόβου και της πλάνης.
Η αληθινή πανοπλία του ανθρώπου δεν είναι από μέταλλο. Είναι οι αρετές του νου».
Ο Βησσαρίων έμεινε ακίνητος.
«Και πού βρίσκεται τελικά η δύναμη του ανθρώπου;»
«Όχι στα εξωτερικά όπλα», αποκρίθηκε ο Πλήθων. «Ο άνθρωπος δεν διαθέτει από τη φύση του νύχια, κέρατα ή δηλητήριο. Το αληθινό του όπλο είναι η νόηση, όταν αυτή στραφεί προς το αγαθό και την αλήθεια. Με αυτήν εξετάζει, διακρίνει και ελευθερώνεται.
Τότε αντιλαμβάνεται πως η θεότητα δεν βρίσκεται μακριά από τον κόσμο, αλλά διαπερνά τα πάντα. Η φύση είναι ένας ζωντανός ναός. Η θεότητα αποκαλύπτεται μέσα στα πράγματα, μέσα στον άνθρωπο και μέσα στην ίδια την αρμονία του σύμπαντος».
Ο Βησσαρίων σιώπησε για λίγο και ύστερα ρώτησε:
«Θα πρέπει τότε να αφοσιωθούμε μόνο στο πνεύμα και να αδιαφορούμε για το σώμα;»
Ο Πλήθων τον κοίταξε αυστηρά.
«Πρόσεξε, Βησσαρίων. Αυτό είναι ένα λεπτό σημείο που οδηγεί συχνά σε επικίνδυνες πλάνες. Το πνεύμα και η ύλη δεν είναι εχθροί. Είναι διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας κοσμικής αρχής. Το σώμα είναι ο ναός και ο φορέας της ψυχής μέσα στον κόσμο.
Για αυτό δεν πρέπει να το αμελούμε. Είναι το όχημα που έδωσε η φύση στον άνθρωπο για το κοσμικό ταξίδι της ζωής. Όποιος φροντίζει το σώμα του με μέτρο και αρμονία δεν υπηρετεί την ύλη, αλλά τον νόμο της ζωής.
Οι αρχαίοι επιδίωκαν την αρμονία σώματος και πνεύματος, διότι κατανοούσαν πως η αρετή είναι ισορροπία και όχι διαίρεση. Η αληθινή μύηση δεν ακρωτηριάζει τον άνθρωπο, αλλά τον ολοκληρώνει».
Ο Βησσαρίων έμεινε για ώρα σιωπηλός, ενώ το φως του δειλινού χανόταν πίσω από τις πλαγιές του Ταϋγέτου.
«Τότε», είπε τελικά, «η φιλοσοφία δεν είναι απλώς γνώση».
Ο Πλήθων έστρεψε ξανά το βλέμμα προς τον ουρανό.
«Όχι, Βησσαρίων. Η αληθινή φιλοσοφία είναι ανάμνηση. Είναι επιστροφή της ψυχής προς την πηγή της. Είναι η τέχνη να θυμηθεί ο άνθρωπος αυτό που υπήρξε πριν χαθεί μέσα στον θόρυβο του κόσμου».
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου