Στις αρχές του 1600, μια χούφτα Προτεστάντες πάστορες και ιερείς από το Άμστερνταμ άρχισαν να συνοδεύουν τα πλοία της United East India Company (VOC) σε μικρούς ολλανδικούς εμπορικούς οικισμούς στην Νοτιοανατολική Ασία. Αυτοί οι Καλβινιστές (Μεταρρυθμισμένοι Προτεστάντες) λειτουργοί πήγαν σε μακρινές χώρες για να εμποδίσουν τους υπαλλήλους της εταιρείας να πέσουν θύματα «ψεύτικων» θρησκειών και να προσηλυτίσουν «ειδωλολάτρες» και «μαυριτανούς» (μουσουλμάνους) στον προτεσταντικό χριστιανισμό. Έτσι, ο Καλβινισμός έγινε παγκόσμιος τον 17ο αιώνα και, όταν η VOC έκλεισε τις πόρτες της τον Δεκέμβριο του 1799, η Ολλανδική Μεταρρυθμισμένη Εκκλησία είχε ιδρύσει δεκάδες εκκλησίες, είχε φυτέψει εκατοντάδες σχολεία και είχε προσηλυτίσει βίαια χιλιάδες αυτόχθονες πληθυσμούς σε όλο τον κόσμο.
Ο Καλβινισμός είναι χριστιανικό προτεσταντικό θεολογικό κίνημα που ανέπτυξε ο Γάλλος θεολόγος Ιωάννης Καλβίνος (John Calvin).
Στο κέντρο της καλβινιστικής θεολογίας βρίσκεται η παντοδύναμη κυριαρχία του Θεού και η δυνατότητά του να προγνωρίζει την πορεία των ανθρώπων είτε προς την σωτηρία είτε προς την απώλεια. Βασικό στοιχείο της είναι το δόγμα του προορισμού, στο οποίο τονίζεται η παντοδύναμη κυριαρχία του Θεού, και η άποψη πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι ως προς την ανικανότητά τους να αποκτήσουν την σωτηρία τους με τα δικά τους έργα και δυνάμεις. Ο Ιωάννης Καλβίνος υποστήριζε ότι το σχέδιο του Θεού σχετικά με την σωτηρία της ψυχής είναι επακόλουθο της Θείας Χάρης και επιτυγχάνεται μόνο δια της πίστεως και ότι ο Θεός πρέπει να είναι αντικείμενο σεβασμού.
Οι Καλβινιστές πιστεύουν ότι ο Θεός, ως κυρίαρχος, μπορεί να επέμβει στην ζωή του ανθρώπου. Κατά τον Καλβινισμό, οι άνθρωποι είναι είτε προγνωρισμένοι και προορισμένοι για αιώνια δόξα και τον παράδεισο, είτε προγνωρισμένοι και προορισμένοι για την αιώνια καταδίκη. Ο Καλβινισμός ακολουθώντας την Προτεσταντική διδασκαλία, δέχεται μόνο την Αγία Γραφή, που την θεωρεί αυθεντία, και απορρίπτει όσες παραδόσεις θεωρεί πως δεν συμφωνούν με αυτήν. Οι τελετές που δέχεται είναι η Θεία Ευχαριστία και το Βάπτισμα. Στον καλβινισμό βασίζονται οι Πρεσβυτεριανές και οι Αναμορφωμένες εκκλησίες.
Ο Καλβινισμός πέτυχε αυτές τις διακρίσεις ενάντια σε όλες τις πιθανότητες. Οι επιχειρήσεις του ξεκίνησαν έναν αιώνα μετά τις καθολικές αποστολές. Ο αριθμός των παστόρων της ήταν ωχρός σε σύγκριση με τις λεγεώνες που έστειλε η Ρωμαϊκή Εκκλησία και οι Καλβινιστές επέμειναν στο δόγμα του προορισμού, το οποίο δίδασκε ότι ο Θεός είχε ήδη αποφασίσει την αιώνια μοίρα του καθενός πριν δημιουργήσει τον κόσμο. Υπό το φως αυτών των σημαντικών μειονεκτημάτων, πώς το κατάφεραν αυτό οι Ολλανδοί Καλβινιστές; Και τι έμαθαν από τις εμπειρίες τους; Οι σύντομες απαντήσεις είναι, πρώτον, ότι αποδείχτηκε ότι διέπρεψαν στην οργάνωση σχολείων και στην μετάφραση γλωσσών και, δεύτερον, ότι οι παγκόσμιες προοπτικές τους έδωσαν νέους τρόπους να βλέπουν την θρησκεία και τον πολιτισμό στην Ευρώπη.
Από αυτές τις απαρχές στην Ολλανδική Δημοκρατία και στην Εταιρεία Ενωμένης Ανατολικής Ινδίας, ο Καλβινισμός έγινε μια παγκόσμια θρησκεία μπλεγμένη στους ιστούς του εμπορίου και της αυτοκρατορίας. Ξεκίνησε το 1602, η VOC (Vereenigde Oost-Indische Compagnie) έγινε ιδιαίτερα κερδοφόρο και διαχειρίστηκε μια ασιατική/αφρικανική εμπορική αυτοκρατορία, που εκτείνεται από τις Ανατολικές Ινδίες (Ινδονησία) έως την Κεϊλάνη (Σρι Λάνκα) μέχρι το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας (Νότια Αφρική) και πολλές τοποθεσίες ενδιάμεσα. Σχεδόν 20 χρόνια αργότερα, οι Ολλανδοί αποκάλυψαν μια άλλη εταιρεία για εμπορικές αποικίες στον κόσμο του Ατλαντικού, γνωστή ως West India Company (WIC).
Οι Λειτουργοί της Ολλανδικής Μεταρρυθμισμένης Εκκλησίας, οι λεγόμενοι Καλβινιστές επειδή ακολούθησαν τις προτεσταντικές διδασκαλίες του Τζον Κάλβιν, διέκριναν ένα προνοητικό χέρι που κρύβεται πίσω από την καλή τύχη της δημοκρατίας και των εταιρειών. Πίστευαν ότι ο Θεός άνοιγε την πόρτα για να μεταφέρει το μήνυμα του αληθινού χριστιανισμού στους ειδωλολάτρες και τους Μαυριτανούς στα πέρατα της γης.
Μερικοί Καλβινιστές πρότειναν μάλιστα ότι το κήρυγμα της αυθεντικής, βιβλικής εκδοχής του χριστιανισμού, και όχι της ψεύτικης θρησκείας της καθολικής εκκλησίας, θα οδηγούσε σε έναν παγκόσμιο προσηλυτισμό μουσουλμάνων και εβραίων, που θα πυροδοτούσε στην συνέχεια την δεύτερη έλευση του Ιησού. Ως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών, κάπου κοντά στους 1.000 καλβινιστές πάστορες εντάχθηκαν στις εμπορικές εταιρείες από το 1605 έως το 1799 για να υπηρετήσουν ως προσωπικό της εταιρείας, αλλά και για να μετατρέψουν τους ανθρώπους στις διάφορες χώρες της Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας σε σωστούς, εκκλησιαζόμενους, προτεστάντες χριστιανούς.
Αυτή η προσπάθεια ήταν η πρώτη και πιο διαρκής προτεσταντική ιεραποστολική προσπάθεια εκτός Ευρώπης. Ωστόσο, κάνοντας αυτό, οι Ολλανδοί πάστορες προτεστάντες ενέκριναν το δουλεμπόριο, συμφώνησαν με την αυτοκρατορική βία και υπέφεραν σε μακρινά ξένα περιβάλλοντα. Οι καλβινιστικές αποστολές και οι εμπλοκές τους με την αυτοκρατορία αποκαλύπτουν την περίπλοκη αλληλεπίδραση των πολιτισμών καθώς ο κόσμος μεταβαλλόταν στην βιομηχανική εποχή τον 19ο αιώνα.
Η παγκόσμια εμβέλεια του Καλβινισμού στα 1600 και 1700 έχει ξεφύγει από τους περισσότερους ιστορικούς και έχει καταποντίσει τους περισσότερους Ολλανδούς ειδικούς. Αυτή η έλλειψη προσοχής πηγάζει εν μέρει από τις μαζικές ιεραποστολικές προσπάθειες της καθολικής εκκλησίας, οι οποίες επισκίασαν τις πολύ μικρότερες επιχειρήσεις των Ολλανδών Καλβινιστών. Θρησκευτικά τάγματα εντός της καθολικής εκκλησίας, όπως οι Ιησουίτες, οι Φραγκισκανοί και οι Δομινικανοί, έστειλαν χιλιάδες ιεραποστόλους σε τεράστιες χώρες που αποίκησαν οι ισπανικές, πορτογαλικές και γαλλικές αυτοκρατορίες. Δίπλα στον παγκόσμιο καθολικισμό, ο παγκόσμιος καλβινισμός ήταν πολύ μικρότερος σε έκταση και έτσι έχει πέσει κάτω από το ραντάρ των περισσότερων ιστορικών.
Φαίνεται επίσης αδιανόητο ότι ο Καλβινισμός, ο οποίος εξαπλώθηκε σε διάφορες Μεταρρυθμισμένες Προτεσταντικές ονομασίες (π.χ. Πρεσβυτεριανοί, Κογκρεγκασιοναλιστές, Αγγλικανοί) θα είχε μεγάλο αντίκτυπο εκτός των ευρωπαϊκών εκκλησιών και πανεπιστημίων, λόγω του δόγματος του προορισμού. Γιατί να διακινδυνεύσουμε την ζωή και τα μέλη μας σε μαραζωμένες ασθένειες, πνιγμό, φαγοπότι από ένα μεγάλο ψάρι και άλλες μορφές βίαιου θανάτου για να προσηλυτίσουμε ανθρώπους –οι οποίοι, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν εκτιμούσαν την προσπάθεια– αν ο Θεός είχε ήδη αποφασίσει το αποτέλεσμα;
Αυτή η ερώτηση προέρχεται από τον τρόπο που σκεφτόμαστε σήμερα, που δεν είναι ο τρόπος που σκέφτονταν οι Καλβινιστές τον 17ο αιώνα. Πίστευαν ότι το κήρυγμα του λόγου του Θεού από την Βίβλο ήταν το μέσο με το οποίο οι σωσμένοι θα ανταποκρινόταν στην υπόσχεση του Θεού για σωτηρία. Θα μπορούσαν να υποδείξουν πολλές μορφές στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, όπως ο Ιωνάς, οι προφήτες, ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και οι απόστολοι που ακολούθησαν την εντολή του Θεού να κηρύξουν, ακόμη και όταν ο Θεός ήξερε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα απέρριπταν το μήνυμα. Έτσι, μόλις πρόσφατα οι ιστορικοί άρχισαν να ερευνούν πληρέστερα το παγκόσμιο έργο των Καλβινιστών και τις κληρονομιές τους.
Τι έκαναν οι Καλβινιστές στο εξωτερικό;
Πρώτα απ’ όλα φύτεψαν εκκλησίες. Η ίδρυση εκκλησιών λειτούργησε ως ο πρωταρχικός τρόπος με τον οποίο η Ολλανδική Μεταρρυθμισμένη Εκκλησία διέδωσε το μήνυμα και τις διακονίες της. Οι χειροτονημένοι λειτουργοί κήρυξαν το ευαγγέλιο και τέλεσαν τα δύο μυστήρια που αναγνωρίζουν οι Μεταρρυθμισμένοι Προτεστάντες: το βάπτισμα και η θεία κοινωνία (επίσης το Δείπνο του Κυρίου). Οι λαϊκοί πρεσβύτεροι παρείχαν ηγεσία και, σε συνεργασία με λειτουργούς, επέβαλαν ηθική διόρθωση επισκεπτόμενοι μέλη και τιμωρώντας όσους δεν ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες της εκκλησίας.
Υπάρχουν πολλές ζουμερές ιστορίες στα αρχεία αυτών των αλληλεπιδράσεων από τους αυτόχθονες λαούς που ένιωσαν δυσαρεστημένοι και τσαντισμένοι! Οι απατημένοι σύζυγοι, οι αγανακτισμένες σύζυγοι, οι απελπισμένοι μεθυσμένοι, οι θυμωμένοι καβγατζήδες, οι μικροκλέφτες, οι κολλητοί κουτσομπόληδες και άλλοι κάνουν επίσης την εμφάνισή τους. Μαζί με τους πρεσβυτέρους, λαϊκοί διάκονοι διαχειρίζονταν μορφές κοινωνικής πρόνοιας, μοιράζοντας ελεημοσύνη.
Εφόσον οι κληρικοί ήταν λίγοι και πολύ κοντά αναμεταξύ τους, δεν είχε κάθε εκκλησία διορισμένο διάκονο. Έτσι, οι Καλβινιστές δημιούργησαν δορυφορικές εκκλησίες σε απομακρυσμένες περιοχές, όπου ένας τοπικός λαϊκός μέλος διάβαζε ένα κήρυγμα και οδηγούσε την εκκλησία σε τραγούδια και προσευχές τις Κυριακές. Κάθε αρκετούς μήνες, ένας λειτουργός, μερικές φορές μαζί με έναν πρεσβύτερο ή έναν διάκονο, επισκεπτόταν αυτές τις κοινότητες, σαν ιππέας, για να εξετάσει υποθέσεις, να κάνει κήρυγμα, να βαφτίσει νεοπροσήλυτους, να παντρέψει ζευγάρια και να κάνει άλλα ποιμαντικά πράγματα.
Η σημαντικότερη δραστηριότητα, όσον αφορά την διάδοση της επιρροής του Καλβινισμού, ήταν η ίδρυση σχολείων. Τα σχολεία ξεπήδησαν παντού όπου εγκαταστάθηκαν οι Ολλανδοί. Ο κυβερνήτης Cornelis Matelief ίδρυσε το πρώτο ολλανδικό σχολείο εκτός Ευρώπης στην Amboina στην Ινδονησία λίγο μετά την ρίζα της VOC εκεί το 1605. Πρώτος δάσκαλός του ήταν ο Johannes Wogma, ο οποίος έδωσε μαθήματα σε παιδιά Amboinese στην ολλανδική γλώσσα, γραφή, αριθμητική και τους δίδαξε πολλές προσευχές.
Υπουργοί και ιερείς ίδρυσαν σχολεία σε απομακρυσμένες περιοχές που δεν εξυπηρετούνται από μόνιμο υπουργό. Ολλανδοί καλβινιστές οργάνωσαν εκατοντάδες σχολεία στα νησιά Μολούκα, Τζακάρτα, Μπάντα (Ινδονησία), Μελάκα (Μαλαϊσία), Φορμόζα (Ταϊβάν), Σρι Λάνκα, τοποθεσίες στις ακτές Coromandel και Malabar της Ινδίας, το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας στην Νότια Αφρική, Βραζιλία, Νέα Ολλανδία (Νέα Υόρκη), κατά μήκος της δυτικής αφρικανικής ακτής και στην Καραϊβική. Για παράδειγμα, μέχρι το 1633,32 σχολεία στις Ανατολικές Ινδίες πρόσφεραν διδασκαλία σε 1.200 μαθητές – αριθμός που αυξήθηκε σε 54 σχολεία με 5.190 μαθητές έως το 1700. Στην Κεϊλάνη, περίπου 30 σχολεία λειτουργούσαν την δεκαετία του 1660 με 18.000 μαθητές.
Οι αυτόχθονες δάσκαλοι αντιπροσώπευαν την καλύτερη ελπίδα για την επιτυχία του παγκόσμιου Καλβινισμού.
Η δημιουργία σχολείων και η διαχείρισή τους ήταν μια κοινή επιχείρηση μεταξύ μεταρρυθμισμένων υπουργών, περιφερειακών κυβερνητών, διευθυντών εταιρειών στην Ολλανδία και γηγενών δασκάλων στις διάφορες περιοχές. Οι εταιρείες διαπραγματεύτηκαν συμβόλαια, πλήρωναν μισθούς και επένδυσαν πολλά σε εκατοντάδες θεολογικά βιβλία για λειτουργούς, βιβλία γραμματικής για δασκάλους, μετέφρασαν κατηχητικά, ταχυδρομεία, τμήματα της Βίβλου και άλλο παιδαγωγικό υλικό.
Αν και το VOC και το WIC ασκούσαν δικαιοδοσία στα σχολεία, κληρικοί που κατοικούσαν σε πιο κεντρική τοποθεσία, διεξήγαγαν επισκέψεις για να επιθεωρήσουν την ποιότητα της διδασκαλίας και την πρόοδο των μαθητών στην ενδοχώρα. Αυτές οι επισκέψεις έπρεπε να πραγματοποιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα, αλλά συχνά καθυστερούσαν ή ακυρώνονταν για διάφορους λόγους.
Όταν επισκέπτονταν σχολεία, οι διάκονοι κήρυτταν, εξέταζαν τους μαθητές και τους δασκάλους, βάφτιζαν νεοπροσήλυτους, πάντρευαν ζευγάρια και έλεγχαν την απογραφή του θρησκευτικού υλικού. Στην συνέχεια, οι ποιμενικοί επιθεωρητές συνέτασσαν έναν απολογισμό για την «κατάσταση του εγγενούς χριστιανικού κόσμου» μέσα στο κύκλωμα. Η περιγραφή προσέφερε μια ποσοτική περίληψη και μια ποιοτική αξιολόγηση της προόδου της μεταρρυθμιστικής πίστης. Οι λειτουργοί υπέβαλαν αυτές τις εκθέσεις στους συναδέλφους τους υπουργούς και τις αποικιακές αρχές, οι οποίοι στην συνέχεια τις έστελναν σε ετήσιες επιστολές για εκκλησιαστικά σώματα πίσω στην Ολλανδία.
Οι Ολλανδοί υπουργοί και οι αποικιακές αρχές βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό σε αυτόχθονες δασκάλους για να υπηρετήσουν ως δάσκαλοι στα σχολεία της εταιρείας. Οι εταιρείες στρατολόγησαν ιθαγενείς με γλωσσική εξειδίκευση για να διδάξουν στους μαθητές να διαβάζουν, να γράφουν και να κατανοούν την μεταρρυθμιστική πίστη. Οι αυτόχθονες δάσκαλοι, επομένως, έφεραν τεράστιες ευθύνες για την διάδοση του Καλβινισμού διδάσκοντας παιδιά, κρατώντας αρχεία, καθοδηγώντας τις Κυριακάτικες λειτουργίες σε περιοχές χωρίς κατηχητή και μεταφράζοντας υλικό στις τοπικές γλώσσες. Μερικοί δάσκαλοι στην Τζακάρτα υπηρέτησαν ως ιδιωτικοί κατηχητές.
Οι κληρικοί του εξωτερικού αναγνώρισαν ότι οι αυτόχθονες διδάσκαλοι αντιπροσώπευαν την καλύτερη ελπίδα για την επιτυχία του παγκόσμιου Καλβινισμού. Αυτή η αναγνώριση είναι που ώθησε κληρικούς και λαϊκούς αξιωματικούς να αφιερώσουν τόσο πολύ χρόνο και ενέργεια στους γύρους επιθεώρησης.
Οι αρχές της εταιρείας χρησιμοποίησαν ένα μείγμα καταναγκασμού και αποζημίωσης για να δελεάσουν τους γονείς να στείλουν τα παιδιά τους στα σχολεία της εταιρείας. Η καθιερωμένη σχολική μέρα για τα παιδιά διαρκούσε δύο ώρες τόσο το πρωί όσο και το απόγευμα, με διάλειμμα δύο ωρών την Δευτέρα, την Τρίτη, την Πέμπτη και την Παρασκευή. Οι μαθητές παρακολουθούσαν μόνο την πρωινή συνεδρία τις Τετάρτες και τα Σάββατα. Δεδομένου ότι οι γονείς εξαρτώνται από την εργασία των παιδιών, η απώλεια της παραγωγικότητας, εκτός από την όποια εχθρότητα προς την ολλανδική κυριαρχία, λειτούργησε ως ισχυρό αντικίνητρο για την φοίτηση στο σχολείο.
Για να καταπολεμηθεί αυτό το εμπόδιο, οι κυβερνήτες επιδότησαν την σχολική φοίτηση παρέχοντας επιδόματα σε οικογένειες των οποίων τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο. Χιλιάδες άνθρωποι σε όλο τον κόσμο φοιτούσαν σε αυτά τα σχολεία, όπου έμαθαν να διαβάζουν και να γράφουν, μερικές φορές στα ολλανδικά αλλά συνήθως σε μια τοπική καθομιλουμένη ή στα πορτογαλικά, την lingua franca του Ινδικού Ωκεανού. Αλλά, κυρίως, οι δάσκαλοι εκπαίδευαν τους νέους στις διδασκαλίες του χριστιανισμού όπως τον κατανοούσαν οι Καλβινιστές. Κανονικός προσηλυτισμός των δούλων γηγενών.
Εικόνα κάτω: Ανώτερος έμπορος VOC με την σύζυγό του και έναν σκλάβο υπηρέτη, του Aelbert Cuyp (κύκλος του), γ. 1650 – περ. 1655. Η φιγούρα που στέκεται στα αριστερά είναι ένας έμπορος της Ολλανδικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών (VOC), πιθανώς ο Jakob Martensen, δίπλα στην σύζυγό του. Πίσω τους είναι ένας σκλαβωμένος γηγενής άντρας που κρατάει πάνω από τα κεφάλια τους μια ομπρέλα, ένα pajong. Αυτό ήταν ένα σύμβολο κατάστασης στον πολιτισμό της Ιάβας. Το κάστρο Batavia είναι ορατό στο βάθος. Στα δεξιά, ο στόλος της Εταιρείας, έτοιμος να επιστρέψει στην Ολλανδία. Ο έμπορος δείχνει με το ραβδί του τα πλοία, υποδεικνύοντας την συμμετοχή του.
Τα αρχεία που κρατούσαν οι Ολλανδοί σχετικά με τα σχολεία και τους δασκάλους δείχνουν ότι δεν ήταν καθόλου δημοφιλή στους ντόπιους. Οι καλβινιστές, που είχαν την τάση να παραπονιούνται για περισσότερα, γκρίνιαζαν για τις εκπαιδευτικές ικανότητες των ντόπιων πληθυσμών. Ωστόσο, όπως τα παιδιά παντού, τα αγόρια και τα κορίτσια προτιμούσαν να ψαρεύουν, να κυνηγούν και να διασκεδάζουν. Καθώς οι Ολλανδοί κληρικοί προσπαθούσαν να βγουν από την Φορμόζα πριν από την εισβολή των κινεζικών δυνάμεων το 1661, ένας διαχειριστής σημείωσε με πικρία ότι τα παιδιά της περιοχής «είναι χαρούμενα που τώρα απαλλάσσονται από την φοίτηση στα σχολεία. Παντού έχουν καταστρέψει τα βιβλία και τα σκεύη».
Στο πλαίσιο του ιεραποστολικού τους προγράμματος, καλβινιστές διάκονοι συνεργάστηκαν με ντόπιους γλωσσολόγους για να μεταφράσουν υλικό, όπως κατηχήσεις, βιβλία γραμματικής, κηρύγματα και τμήματα της Βίβλου στις τοπικές γλώσσες και στα πορτογαλικά. Για πολλά χρόνια, οι Ολλανδοί υπουργοί Melchior Leijdekker και Petrus van derΟ Βορμ προσπάθησε να βάλει ολόκληρη την Βίβλο σε μια διάλεκτο της Μαλαισίας (πρόδρομος της Ινδονησιακής) και μια έκδοση είδε τελικά το φως στο 1733. Ολόκληρες εκδόσεις της Βίβλου εμφανίστηκαν επίσης στα Ταμίλ το 1759 και στα Σινχαλικά το 1813, γλώσσες σε Κεϊλάνη (Σρι Λάνκα).
Το VOC και το WIC ήταν πρόθυμα να προσφέρουν δασκάλους και πάστορες για να καλλιεργήσουν τα ολλανδικά ως την γλώσσα των οικισμών, αλλά δεν το χειρίστηκαν τόσο καλά. Οι Ολλανδοί πάστορες σκέφτηκαν ότι πρέπει να συμβαίνει επειδή η μητρική τους γλώσσα ήταν τόσο προηγμένη και περίπλοκη. Ένας Φλαμανδός θεωρητικός της γλώσσας, ο Johannes Goropius Becanus, υποστήριξε ότι μια μορφή ολλανδικών ήταν η αρχαιότερη γλώσσα στον κόσμο – τόσο παλιά, στην πραγματικότητα, που μιλιούνταν από τον Αδάμ και την Εύα στον Κήπο της Εδέμ! (sic)
Εφόσον οι πάστορες αντιμετώπισαν δυσκολίες να συγκεντρώσουν αποδοχή για την ολλανδική γλώσσα, επέλεξαν την τοπική καθομιλουμένη γλώσσα, προς μεγάλη απογοήτευση των αξιωματούχων της εταιρείας. Οι λειτουργοί, μαζί με τους Καθολικούς ιεραπόστολους, έπαιξαν σημαντικό ρόλο από το 1500 έως το 1700 στην δημιουργία lingua francas που ομιλούνται σε πολλά μέρη του κόσμου σήμερα. Στην Λατινική Αμερική, οι Ισπανοί ιεραπόστολοι τυποποίησαν τα Ναχουάτλ, μια γλώσσα των Αζτέκων, και την Κέτσουα, μια καθομιλουμένη στα Ίνκα, και το Γκουαρανί, μια διάλεκτο στην Παραγουάη.
Οι Ολλανδοί ιεραπόστολοι συνέβαλαν σημαντικά στην γλωσσική ανάπτυξη των Μαλαισιανών, Ταμίλ και Σινχαλέζων. Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις σε μια ιεραποστολική επιχείρηση είναι η επικοινωνία σκοτεινών αρχών, με ακρίβεια μεταξύ των γλωσσικών διαφορών. Το πρόβλημα αυτό έγινε ακόμη πιο έντονο τον 17ο και 18ος αιώνα, όπου ως διάλεκτοι παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό προφορικές και πολύ τοπικές. Στην συνέχεια, οι ιεραπόστολοι συνεργάστηκαν με τοπικούς γλωσσολόγους για να προσδιορίσουν μια κατάλληλη μητρική γλώσσα σε μια περιοχή, να την κωδικοποιήσουν, να επιβάλουν ευρωπαϊκούς γραμματικούς κανόνες σε αυτήν, να μεταφράσουν υλικό σε αυτήν και στην συνέχεια να εκπαιδεύσουν όσο το δυνατόν περισσότερους κατοίκους της περιοχής.
Οι καλβινιστές λειτουργοί που επέλεξαν να υπηρετήσουν στο εξωτερικό το έκαναν για διάφορους λόγους. Οι περισσότεροι εμπνεύστηκαν, τουλάχιστον εν μέρει, από το ιεραποστολικό ιδεώδες της μεταφοράς του ευαγγελίου στους «φτωχούς, τυφλούς, ειδωλολάτρες». Πολλοί πάστορες, όπως ο Robert Junius στη Formosa, ο Justus Heurnius στην Τζακάρτα και ο Ambon και ο Philip Baldaeus στην Κεϋλάνη, διακρίθηκαν ως ευαγγελιστές, συγγραφείς, μεταφραστές και διοργανωτές.
Άλλοι, όπως ο François Valentijn στο Amboina και ο Jacob Canter Visscher στην ακτή Malabar στις αρχές του 1700, βρήκαν μια αίσθηση περιπέτειας και έγραψαν για τις παρατηρήσεις και τα κατορθώματά τους. Ο Valentijn έγραψε ένα πολύτομο έργο, Old and New East-India ( 1724-26), στο οποίο περιέγραψε τα εδάφη, τους λαούς, τα φυτά και τα έθιμα που βρίσκονται στην Νοτιοανατολική Ασία.
Ο Visscher έγραψε γράμματα στην μητέρα του στο Harlingen (Friesland). Σε ένα γράμμα, διηγήθηκε ένα παράξενο επεισόδιο στο οποίο παρακαλούσε τους στρατιώτες της εταιρείας να μοιραστούν μερικά από τα λάφυρά τους από έναν ναό που είχαν λεηλατήσει. Έγραψε: «Εγώ μάζεψα από τους στρατιώτες πολλά ειδωλολατρικά είδωλα που βγήκαν έξω από το ναό, τα οποία κρατάω ως ενθύμιο». Ίσως ο Visscher είδε τις εικόνες ως αναμνηστικά για να δείξει στους άλλους πίσω στο σπίτι και να τους μιλήσει για τις μέρες του στο πεδίο της αποστολής προσηλυτίζοντας περίεργους λαούς.
Είναι αξιοσημείωτο ότι τα “διαβολικά” είδωλα που οι Καλβινιστές ιεραπόστολοι καταδίκαζαν τακτικά και δυνατά έγιναν αναμνηστικά μιας παράξενης κουλτούρας γι’ αυτόν τον λειτουργό. Ήταν ένας γενναίος νέος κόσμος ειδωλολατρίας και δεισιδαιμονίας για αυτούς τους αυστηρούς καλβινιστές που μισούσαν τα είδωλα.
Άλλοι διάκονοι διέψευσαν την αύρα που έρχεται συχνά με εικόνες ιεραποστόλων. Μερικοί απλώς διαλύθηκαν σε ένα άγνωστο τροπικό περιβάλλον μακριά από το σπίτι. Ο Johannes Anthoniszoon Dubbeltrijck στο Ambon επιδόθηκε σε βαριά αλκοόλ και άτακτη συμπεριφορά και, το 1625, η γυναίκα του τον άφησε για έναν άλλο άντρα. Ο Johannes du Praet κέρδισε την περιφρόνηση των συναδέλφων καλβινιστών, το 1633, για το εκτεταμένο δουλεμπόριό του. Ο Abraham Ruteau, το 1638, μέθυσε και άφησε έγκυο μια γυναίκα που δεν ήταν γυναίκα του. Ο Johannes Nathaniel Doncker κακοποιούσε σεξουαλικά γυναίκες, έπινε πολύ και χρησιμοποιούσε βέβηλη γλώσσα, σύμφωνα με αναφορές στην δεκαετία του 1660. Φυσικά, οι περισσότεροι πάστορες ήταν ικανοί και υπεράνω του διοικητικού συμβουλίου, αλλά, όταν οι πάστορες ήταν λίγοι και πολύ κοντά μεταξύ τους, μερικά κακά μήλα μπορούσαν να χαλάσουν το ιεραποστολικό σώμα.
Ήταν πράγματι ένας γενναίος νέος κόσμος ειδωλολατρίας και δεισιδαιμονίας για αυτούς τους αυστηρούς, που μισούν τα είδωλα, που κατακλύζουν την Βίβλο Καλβινιστές από τις βαλτώδεις πεδιάδες της βόρειας Ευρώπης. Απεχθάνονταν απολύτως τις θρησκευτικές εικόνες, καταδικάζοντας τις ως ειδωλολατρία και βλέποντας στραβά κάθε τελετουργία ως δεισιδαιμονία.
Ωστόσο, οι περισσότεροι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ασχολούνταν με κάποιο είδος τελετουργικής πρακτικής και χρησιμοποιούσαν φυλαχτά, εικόνες, αντικείμενα και αγάλματα για να κάνουν συνδέσεις με το θείο. Οι Καθολικοί, πολλοί Ολλανδοί παραπονέθηκαν, είχαν ένα άδικο πλεονέκτημα στο ιεραποστολικό πεδίο καθώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις εικόνες της Παναγίας, των αγίων, του σταυρού κ.λπ. ως γέφυρες προς τον Καθολικισμό. Στο Cochin (στην ακτή του Malabar), για παράδειγμα, ο Visscher, ο ίδιος πάστορας που έφυγε με «ειδωλολατρικά είδωλα» από στρατιώτες VOC, γκρίνιαζε στα τέλη της δεκαετίας του 1710 ότι οι πιθανότητες να προσηλυτίσουν Ινδούς ήταν αρκετά περιορισμένες επειδή «Οι Ρωμαίοι ιερείς είχαν κρεμάσει σαγηνευτικές εικόνες μπροστά στα μάτια τους για τόσο πολύ καιρό, οι οποίες συμφωνούσαν με τα ειδωλολατρικά είδωλά τους».
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, ο Ολλανδός εθνογράφος Jacob Haafner επανέλαβε ένα κοινό αξίωμα για τις ελλείψεις των καλβινιστικών αποστολών, δηλαδή ότι οι ειδωλολάτρες μπορούσαν να σχετίζονται με τον καθολικισμό λόγω της εξωτερικής φύσης των λατρευτικών τους πρακτικών, με την σειρά των τελετουργιών, εικόνων και αντικειμένων.
Παρά το τι θα προτιμούσαν οι Καλβινιστές, οι ντόπιοι είχαν τους δικούς τους λόγους να βαφτίζονται, να πηγαίνουν στην εκκλησία, να στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο και να συμμετέχουν σε άλλα επίπεδα. Όταν το έκαναν αυτό, οι αυτόχθονες πληθυσμοί συνέχιζαν συχνά να ασκούν την παραδοσιακή τους θρησκεία, προς μεγάλη έκπληξη των κοκκινομάλληδων λειτουργών.
Οι μετακλητοί μπορούσαν να λάβουν ελεημοσύνη στην εκκλησία, να παντρευτούν έναν χριστιανό, να αποκτήσουν θέση διδασκαλίας και να κερδίσουν την εύνοια της εταιρείας. Οι ολλανδικές μεταρρυθμισμένες εκκλησίες πρόσφεραν υλικά οφέλη, αλλά στην συνέχεια οι λειτουργοί παραπονέθηκαν ότι οι άνθρωποι προσηλυτίστηκαν για κοσμικά κίνητρα.
Ο Caspar Wiltens, ο πρώτος Ολλανδός Καλβινιστής πάστορας στο εξωτερικό, το έθεσε ως εξής: “Είναι ανήκουστο σε αυτήν την περιοχή ότι ένας Μαυριτανός θα γινόταν χριστιανός, εκτός κι αν θεωρεί τον εαυτό του σε μεγάλη ανάγκη… Πάντα έχουν άλλα κίνητρα και μετά έρχονται να γίνουν χριστιανοί, χωρίς να έχουν καμία γνώση τι σημαίνει να είσαι χριστιανός ή τι πρέπει πιστεύουν ή πρέπει να κάνουν.”
Αυτές οι αντικρουόμενες προσδοκίες οδήγησαν σε μια απαισιοδοξία μεταξύ των Ολλανδών Καλβινιστών σχετικά με την ικανότητα των ειδωλολατρών και των Μαυριτανών για τον αληθινό χριστιανισμό. Πολλοί λειτουργοί απλώς κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι ειδωλολατρικές και οι μουσουλμανικές κουλτούρες ήταν τόσο μολυσμένες από ειδωλολατρία και αχαλίνωτη σεξουαλικότητα (οι Καλβινιστές πέρασαν δύσκολα με την πολυγαμία) που ήταν τυφλοί στην αλήθεια. Φυσικά, υπήρχε πάντα η ελπίδα ότι η χάρη του Θεού θα διαπερνούσε την ομίχλη της ειδωλολατρίας και της ακολασίας, έτσι οι Καλβινιστές συνέχισαν να ακολουθούν το κάλεσμα να κηρύξουν και να διδάξουν τους απίστους.
Οι καλβινιστικές προσπάθειες για την διάδοση του καλβινισμού έγιναν μέσα στην ζοφερή επιχείρηση της Ολλανδικής Αυτοκρατορίας.
Ίσως επειδή οι Ολλανδοί ήταν τόσο μακριά από το σπίτι τους και περικυκλωμένοι από εχθρούς, οι κυβερνήτες των VOC ήταν αδίστακτοι όταν αντιλαμβάνονταν απειλές. Όταν ο γενικός κυβερνήτης Jan Pieterszoon Coen έμαθε το 1621 ότι οι έμποροι Banda πουλούσαν γαρύφαλλο και μοσχοκάρυδο στους Άγγλους κατά παράβαση σύμβασης με τους Ολλανδούς, εισέβαλε στα νησιά Banda το 1621, σκοτώνοντας και διώχνοντας πολλούς ιθαγενείς. Στην συνέχεια πήρε σκλάβους για να καλλιεργήσουν μπαχαρικά. Αυτό το αιματηρό επεισόδιο ήταν μια από τις πολλές ιστορίες που κυκλοφόρησαν στον Ινδικό Ωκεανό και την Ευρώπη για τους Ολλανδούς. Αυτό ήταν μέρος της συμφωνίας που έκαναν οι Καλβινιστές με την οικοδόμηση αυτοκρατορίας στις αρχές του 1600.
Και ο Καλβινισμός συνέβαλε πάρα πολύ στην οικοδόμηση της ολλανδικής αυτοκρατορίας. Οι υπουργοί και οι πρεσβύτεροι έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στην δημιουργία νοικοκυριών στους ολλανδικούς οικισμούς. Όλες οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες πριν από τον 19ο αιώνα εξαρτιόταν από ένα παντρεμένο νοικοκυριό για την προώθηση της τάξης και της σταθερότητας. Τα νεύρα της αυτοκρατορίας – οι ναυτικοί, οι στρατιώτες, οι έμποροι, οι διοικητές και οι ελεύθεροι εργάτες – ήταν φυσικά όλοι άντρες και οι περισσότεροι από αυτούς ανήκαν σε μια τραχιά και θορυβώδη παρτίδα που ενδιαφέρεται σε μεγάλο βαθμό για την λεηλασία και την λεία.
Για να κρατήσουν υπό έλεγχο αυτούς τους άνδρες και την λίμπιντο τους, οι αυτοκρατορικοί διαχειριστές εργάστηκαν για να καλλιεργήσουν οικογένειες. Οι Ολλανδοί το έκαναν αυτό ενθαρρύνοντας το προσωπικό τους να παντρευτεί ντόπιες γυναίκες. Δεδομένου ότι ο γάμος έγινε στο πλαίσιο του χριστιανισμού, οι σύζυγοι αυτών των ανδρών έπρεπε να προσηλυτιστούν στην Ολλανδική Μεταρρυθμισμένη Εκκλησία. Οποιοσδήποτε άλλος ήθελε να παντρευτεί έναν χριστιανό, ίσως την κόρη ενός διαφυλετικού ζευγαριού, έπρεπε να πληροί τις απαιτήσεις του συμβουλίου της Καλβινιστικής εκκλησίας. Πάστορες και πρεσβύτεροι άσκησαν τεράστιες ενέργειες για την αστυνόμευση της σεξουαλικότητας και την διατήρηση της οικογένειας.
Οι Καλβινιστές υποστήριξαν επίσης τον ιμπεριαλισμό χρησιμοποιώντας την ιεραποστολική επιχείρηση ως υπεράσπιση της υποδούλωσης. Οι Ολλανδοί συγγραφείς επέκριναν ανελέητα τους καθολικούς Ισπανούς και Πορτογάλους εχθρούς τους για την ψυχρή, σκληράδα τους, για την δουλεία και το εμπόριο σκλάβων στις αμερικανικές αποικίες τους.
Παρά τις έντονες πολεμικές για την Καθολική σκληρότητα, οι Καλβινιστές δεν είχαν πολλά να πουν για την αρχή της υποδούλωσης. Αλλά αφού οι εμπορικές εταιρείες κατέλαβαν τα χωράφια με γαρίφαλο στην Μπάντα (1621) και τις φυτείες ζάχαρης στην Βραζιλία (1630), οι Καλβινιστές άλλαξαν το τροπάρι τους. Αντιπαραβάλλουν την ανθρώπινη υποδούλωση των Ολλανδών με τα βάναυσα καθεστώτα Καθολικών και Μουσουλμάνων. Τόσο το VOC όσο και το WIC επένδυσαν σε μεγάλο βαθμό στην εκμετάλλευση σκλάβων και στην εμπορία σκλάβων.
Ισχυριζόμενοι ότι προωθούν το ευαγγέλιο, οι λειτουργοί και οι θεολόγοι υποστήριξαν ότι οι ιδιοκτήτες πρέπει να παρουσιάζουν το ευαγγέλιο σε σκλαβωμένους ανθρώπους και, αν μεταστραφεί, το σκλαβωμένο άτομο, θα έπρεπε να ελευθερωθεί κάποια στιγμή στην ζωή του. Τα αποτελέσματα ήταν μικτά. Μερικοί Ολλανδοί άποικοι εξαπέλυσαν τους σκλάβους τους όταν δεν ήταν πλέον υγιείς και παραγωγικοί, αλλά άλλοι απλώς αρνήθηκαν να τους βαφτίσουν.
Ακόμη και ένας πρώην σκλάβος από την Γκάνα που προσηλυτίστηκε στον Καλβινισμό και έγινε χειροτονημένος πάστορας, ο Jacobus Capitein, γνωστός και ως Jacob Eliza Johannes, έγραψε μια διατριβή για την υπεράσπιση της δουλείας και ισχυρίστηκε ότι οι ιδιοκτήτες δεν χρειάζεται να απελευθερώσουν τους δεσμευμένους εργάτες τους. Μερικοί πάστορες έχασαν το ενδιαφέρον τους να προσηλυτίσουν υπόδουλους, ισχυριζόμενοι ότι προσηλυτίστηκαν μόνο και μόνο για να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Παρακωλυμένη από βαθιές ασυνέπειες, η καλβινιστική ιεραποστολική προσπάθεια έριξε την πλήρη υποστήριξή της πίσω από την υποδούλωση στην αυτοκρατορία.
Καλβινιστές πάστορες βγήκαν στον κόσμο για να προσηλυτίσουν μη χριστιανούς, ωστόσο αυτοί έφτασαν επίσης στις πόλεις και τις κωμοπόλεις της Ολλανδικής Δημοκρατίας. Ειδωλολάτρες και μουσουλμάνοι άντρες και γυναίκες που είχαν προσηλυτιστεί στον Καλβινισμό – και στην συνέχεια οπισθοχώρησαν από τον Καλβινισμό, γέμισαν ποιμαντικές εκθέσεις που διαβάζονταν σε εκκλησιαστικές συναθροίσεις σε όλη την Ολλανδία. Ινδουιστικές και βουδιστικές εικόνες, παρόμοιες με αυτές που συνέλεξε ο κυρίαρχος Visscher, μπήκαν στα γραφεία περιέργειας των κοσμοπολίτικων ελίτ. Ο μπουργκάστος του Άμστερνταμ Nicolaes Witsen είχε 23 είδωλα. Ο Willem Konijn, ένας υπουργός στην Κεϊλάνη που αλληλοεπικαλύπτεται με τον Visscher στην Νότια Ασία, έστειλε τοπικά σκίτσα του Βούδα και των βουδιστικών ιερών τόπων, σε συλλέκτες στο Άμστερνταμ, οι οποίοι αναγνώρισαν, εσφαλμένα, την φιγούρα ως τον Αδάμ. Όπως μαρτυρούν αυτές οι περιπτώσεις, οι Καλβινιστές και άλλοι Ολλανδοί προτεστάντες είχαν περίπλοκες σχέσεις με τους ειδωλολάτρες και τα είδωλά τους.
Τι δίδαξαν οι αυτόχθονες πληθυσμοί στους Καλβινιστές;
Αυτό είναι μεγάλο ερώτημα. Ακολουθεί ένα επεισόδιο για να δούμε ποια εκπαίδευση έδωσαν οι ειδωλολάτρες και οι Μαυριτανοί, από τα χρόνια της ενασχόλησής τους με τους Ευρωπαίους, στους Ολλανδούς Καλβινιστές και μετά στην Ευρώπη.
Οι ειδωλολάτρες διαφώτισαν πολλούς προτεστάντες σχετικά με τους φόβους τους για τον διάβολο και τις δεισιδαιμονίες σχετικά με την μαγεία. Το 1691, ο Balthasar Bekker, ένας καλβινιστής πάστορας, έγραψε μια αμφιλεγόμενη πραγματεία κατά της μαγείας, Ο Μαγεμένος κόσμος (De Betoverde Weereld), για να επικρίνει την δίωξη των «μαγισσών». Η δίωξη για μαγεία ήταν μια νόμιμη πανδημία στην Ευρώπη από το 1500 έως την εποχή του Bekker, καθώς οι αρχές κατηγόρησαν περισσότερους από 200.000 ανθρώπους και εκτέλεσαν τον μισό από αυτόν τον αριθμό, επειδή έκανε την “δουλειά του διαβόλου”.
Αλλά ο Bekker υποστήριξε ότι η λεγόμενη «Αυτοκρατορία του Διαβόλου» ήταν μια αυταπάτη, καθώς οι πρακτικές που θεωρούνται μαγεία στην Ευρώπη δεν ήταν τίποτα άλλο από ανόητες ειδωλολατρικές δεισιδαιμονίες. Ο Bekker κάλεσε τις κοινωνίες σε όλο τον κόσμο ως μάρτυρες να δείξουν ότι οι περισσότεροι λαοί πίστευαν στα πνεύματα και διεξήγαγαν παράξενα τελετουργικά, τα οποία οι περισσότεροι Ευρωπαίοι χαρακτήρισαν παράξενα αλλά αβλαβή.
Το βιβλίο του ήταν εξαιρετικά δημοφιλές (ακόμα κι αν η Ολλανδική Μεταρρυθμισμένη Εκκλησία τον έδιωξε). Οι καλβινιστές πίστευαν ότι ο διάβολος και η μαγεία ήταν ζωντανοί και καλά. Ένας πάστορας στο Άμστερνταμ, ο Bekker χρησιμοποίησε τις εμπειρίες που είχαν καταγράψει και συγκεντρώσει οι καλβινιστές αδελφοί του για να υποστηρίξει ότι η μαγεία, το κοινό νόμισμα του παγανισμού, δεν ήταν τίποτα άλλο από ένα τέχνασμα.
Αυτό που είναι χαρακτηριστικό για τον Bekker και τους Ολλανδούς Καλβινιστές είναι ότι μια παγκόσμια προοπτική παρείχε ένα νέο πλεονέκτημα από το οποίο μπορούμε να δούμε κοινές υποθέσεις και αποδεκτές πρακτικές στην Ευρώπη. Η προσοχή στις παγκόσμιες κοινωνίες αποκάλυψε την καθολικότητα των παγανιστικών τελετουργιών και μύθων, όχι μόνο στην Ασία και την Αφρική, αλλά και στην Ευρώπη.
Δεδομένου ότι το συγκρότημα του Άμστερνταμ στο οποίο ανήκε ο Bekker αντιστοιχούσε με όλες τις υπερπόντιες εκκλησίες, ήταν βαθιά συγκινημένος με τις ροές πληροφοριών για ειδωλολάτρες και Μαυριτανούς στην Ολλανδική Αυτοκρατορία. Ο Bekker διάβασε επίσης ευρέως μεταξύ άλλων ιεραποστόλων και εθνογράφων, συμπεριλαμβανομένων των Ολλανδών Καλβινιστών Baldaeus και Abraham Rogerius, οι οποίοι δημοσίευσαν έργα για τον «ειδωλολατρικό κόσμο» με βάση τις εμπειρίες τους στην Νότια Ασία στα μέσα του 1600. Αν και εξοστρακισμένος, ο Bekker δεν ήταν μόνος, όπως και η εμπειρία των καλβινιστικών αποστολών και της αυτοκρατορίας.
