Πέφτουμε και ξανασηκωνόμαστε;
Από μικρός άκουγα τη μοναστική ρήση «πέφτουμε και ξανασηκωνόμαστε». Η ζωή, έλεγαν, είναι ένας αδιάκοπος αγώνας απέναντι στην αμαρτία. Ο άνθρωπος πέφτει, μετανοεί, εξομολογείται, συγχωρείται και ξαναρχίζει από την αρχή. Το σημαντικό, σύμφωνα με αυτή τη λογική, δεν είναι τόσο τι κάνεις στους ανθρώπους, αλλά σε τι πνευματική κατάσταση θα σε βρει ο θάνατος.
Εδώ όμως γεννιέται ένα θεμελιώδες ερώτημα. Τι ακριβώς σημαίνει «πέφτω»; Αν βλάψω έναν συνάνθρωπό μου, το καταλαβαίνω. Αν κλέψω, αν εξαπατήσω, αν κακοποιήσω, υπάρχει πραγματικό θύμα. Όμως γιατί να θεωρείται εξίσου «πτώση» ο αυνανισμός, μια συναινετική σεξουαλική πράξη, σχέση ή το ότι δεν νήστεψα μια Παρασκευή; Ποιον ακριβώς έβλαψα;
Για μένα, η ηθική δεν ξεκινά από την υπακοή σε έναν υπερφυσικό νόμο. Ξεκινά από τις συνέπειες των πράξεών μας στους άλλους ανθρώπους. Αν μια πράξη δεν παραβιάζει την ελευθερία, την αξιοπρέπεια ή τα δικαιώματα κάποιου άλλου, τότε δεν βλέπω γιατί θα έπρεπε να τη βαφτίσω «αμαρτία».
Οι ανθρώπινοι νόμοι και η ανθρώπινη ηθική εξελίσσονται. Κάποτε η δουλεία ήταν νόμιμη, σήμερα θεωρείται αποτρόπαιη. Οι γυναίκες δεν είχαν δικαιώματα· σήμερα έχουν. Η κοινωνία διορθώνει τα λάθη της επειδή μπορεί να αμφισβητεί τις βεβαιότητές της. Τα θρησκευτικά δόγματα, αντίθετα, παρουσιάζονται ως αιώνιες αλήθειες που δεν επιδέχονται διόρθωση, ακόμη κι όταν συγκρούονται με τις σύγχρονες αξίες.
Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Πράξη, ενοχή, εξομολόγηση, ανακούφιση, νέα πράξη, νέα ενοχή. Η ευθύνη μεταφέρεται από τον άνθρωπο σε μια αόρατη μάχη με την «αμαρτία», τον «πειρασμό» ή τον «διάβολο». Αντί να αναρωτηθούμε πώς επηρεάσαμε τους γύρω μας, αναρωτιόμαστε αν προσβάλαμε τον Θεό.
Η δική μου οπτική είναι διαφορετική. Αν κάνω λάθος, δεν έχω να κατηγορήσω ούτε τον διάβολο ούτε την ανθρώπινη φύση μου. Έχω να κοιτάξω τον εαυτό μου στον καθρέφτη, να αναγνωρίσω το λάθος μου απέναντι σε αυτόν που έβλαψα και να προσπαθήσω να γίνω καλύτερος άνθρωπος. Όχι καλύτερος πιστός.
Και υπάρχει κάτι ακόμα. Αν αυτό που σε εμποδίζει να κάνεις κακό είναι ο φόβος της θεϊκής τιμωρίας ή η προσδοκία μιας ουράνιας ανταμοιβής, τότε η ηθική σου μοιάζει περισσότερο με συναλλαγή παρά με αρετή. Η καλοσύνη έχει αξία όταν επιλέγεται ελεύθερα, όχι όταν επιβάλλεται από φόβο.
Δεν είναι τυχαίο ότι η περίφημη μοναστική ρήση θυμίζει έντονα τον Κομφούκιο...«Η μεγαλύτερη δόξα μας δεν είναι ότι δεν πέφτουμε ποτέ, αλλά ότι σηκωνόμαστε κάθε φορά που πέφτουμε.» Μόνο που εκεί ο άνθρωπος σηκώνεται χάρη στη δική του δύναμη, στην αυτογνωσία και στην επιμονή του.
Στη χριστιανική εκδοχή, αντίθετα, ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως ένας μόνιμα ένοχος που περιμένει χάρη. Όχι ως ελεύθερο ον που μαθαίνει από τα λάθη του, αλλά ως αμαρτωλός που χρειάζεται διαρκώς συγχώρεση.
Και αυτή είναι ίσως η βαθύτερη διαφωνία μου.
Δεν πιστεύω ότι ο άνθρωπος γεννιέται ένοχος.
Πιστεύω ότι γεννιέται ελεύθερος. Και ότι η αξία του δεν κρίνεται από το πόσο συχνά γονατίζει, αλλά από το πόσο υπεύθυνα στέκεται όρθιος απέναντι στους άλλους ανθρώπους.
Από μικρός άκουγα τη μοναστική ρήση «πέφτουμε και ξανασηκωνόμαστε». Η ζωή, έλεγαν, είναι ένας αδιάκοπος αγώνας απέναντι στην αμαρτία. Ο άνθρωπος πέφτει, μετανοεί, εξομολογείται, συγχωρείται και ξαναρχίζει από την αρχή. Το σημαντικό, σύμφωνα με αυτή τη λογική, δεν είναι τόσο τι κάνεις στους ανθρώπους, αλλά σε τι πνευματική κατάσταση θα σε βρει ο θάνατος.
Εδώ όμως γεννιέται ένα θεμελιώδες ερώτημα. Τι ακριβώς σημαίνει «πέφτω»; Αν βλάψω έναν συνάνθρωπό μου, το καταλαβαίνω. Αν κλέψω, αν εξαπατήσω, αν κακοποιήσω, υπάρχει πραγματικό θύμα. Όμως γιατί να θεωρείται εξίσου «πτώση» ο αυνανισμός, μια συναινετική σεξουαλική πράξη, σχέση ή το ότι δεν νήστεψα μια Παρασκευή; Ποιον ακριβώς έβλαψα;
Για μένα, η ηθική δεν ξεκινά από την υπακοή σε έναν υπερφυσικό νόμο. Ξεκινά από τις συνέπειες των πράξεών μας στους άλλους ανθρώπους. Αν μια πράξη δεν παραβιάζει την ελευθερία, την αξιοπρέπεια ή τα δικαιώματα κάποιου άλλου, τότε δεν βλέπω γιατί θα έπρεπε να τη βαφτίσω «αμαρτία».
Οι ανθρώπινοι νόμοι και η ανθρώπινη ηθική εξελίσσονται. Κάποτε η δουλεία ήταν νόμιμη, σήμερα θεωρείται αποτρόπαιη. Οι γυναίκες δεν είχαν δικαιώματα· σήμερα έχουν. Η κοινωνία διορθώνει τα λάθη της επειδή μπορεί να αμφισβητεί τις βεβαιότητές της. Τα θρησκευτικά δόγματα, αντίθετα, παρουσιάζονται ως αιώνιες αλήθειες που δεν επιδέχονται διόρθωση, ακόμη κι όταν συγκρούονται με τις σύγχρονες αξίες.
Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Πράξη, ενοχή, εξομολόγηση, ανακούφιση, νέα πράξη, νέα ενοχή. Η ευθύνη μεταφέρεται από τον άνθρωπο σε μια αόρατη μάχη με την «αμαρτία», τον «πειρασμό» ή τον «διάβολο». Αντί να αναρωτηθούμε πώς επηρεάσαμε τους γύρω μας, αναρωτιόμαστε αν προσβάλαμε τον Θεό.
Η δική μου οπτική είναι διαφορετική. Αν κάνω λάθος, δεν έχω να κατηγορήσω ούτε τον διάβολο ούτε την ανθρώπινη φύση μου. Έχω να κοιτάξω τον εαυτό μου στον καθρέφτη, να αναγνωρίσω το λάθος μου απέναντι σε αυτόν που έβλαψα και να προσπαθήσω να γίνω καλύτερος άνθρωπος. Όχι καλύτερος πιστός.
Και υπάρχει κάτι ακόμα. Αν αυτό που σε εμποδίζει να κάνεις κακό είναι ο φόβος της θεϊκής τιμωρίας ή η προσδοκία μιας ουράνιας ανταμοιβής, τότε η ηθική σου μοιάζει περισσότερο με συναλλαγή παρά με αρετή. Η καλοσύνη έχει αξία όταν επιλέγεται ελεύθερα, όχι όταν επιβάλλεται από φόβο.
Δεν είναι τυχαίο ότι η περίφημη μοναστική ρήση θυμίζει έντονα τον Κομφούκιο...«Η μεγαλύτερη δόξα μας δεν είναι ότι δεν πέφτουμε ποτέ, αλλά ότι σηκωνόμαστε κάθε φορά που πέφτουμε.» Μόνο που εκεί ο άνθρωπος σηκώνεται χάρη στη δική του δύναμη, στην αυτογνωσία και στην επιμονή του.
Στη χριστιανική εκδοχή, αντίθετα, ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως ένας μόνιμα ένοχος που περιμένει χάρη. Όχι ως ελεύθερο ον που μαθαίνει από τα λάθη του, αλλά ως αμαρτωλός που χρειάζεται διαρκώς συγχώρεση.
Και αυτή είναι ίσως η βαθύτερη διαφωνία μου.
Δεν πιστεύω ότι ο άνθρωπος γεννιέται ένοχος.
Πιστεύω ότι γεννιέται ελεύθερος. Και ότι η αξία του δεν κρίνεται από το πόσο συχνά γονατίζει, αλλά από το πόσο υπεύθυνα στέκεται όρθιος απέναντι στους άλλους ανθρώπους.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου