ΟΜΗΡΟΣ: Ἰλιάς (13.723-13.773)

Ἔνθα κε λευγαλέως νηῶν ἄπο καὶ κλισιάων

Τρῶες ἐχώρησαν προτὶ Ἴλιον ἠνεμόεσσαν,
725 εἰ μὴ Πουλυδάμας θρασὺν Ἕκτορα εἶπε παραστάς·
«Ἕκτορ, ἀμήχανός ἐσσι παραρρητοῖσι πιθέσθαι.
οὕνεκά τοι περὶ δῶκε θεὸς πολεμήϊα ἔργα,
τοὔνεκα καὶ βουλῇ ἐθέλεις περιίδμεναι ἄλλων·
ἀλλ᾽ οὔ πως ἅμα πάντα δυνήσεαι αὐτὸς ἑλέσθαι.
730 ἄλλῳ μὲν γὰρ δῶκε θεὸς πολεμήϊα ἔργα,
ἄλλῳ δ᾽ ὀρχηστύν, ἑτέρῳ κίθαριν καὶ ἀοιδήν,
ἄλλῳ δ᾽ ἐν στήθεσσι τιθεῖ νόον εὐρύοπα Ζεὺς
ἐσθλόν, τοῦ δέ τε πολλοὶ ἐπαυρίσκοντ᾽ ἄνθρωποι,
καί τε πολέας ἐσάωσε, μάλιστα δὲ καὐτὸς ἀνέγνω.
735 αὐτὰρ ἐγὼν ἐρέω ὥς μοι δοκεῖ εἶναι ἄριστα·
πάντῃ γάρ σε περὶ στέφανος πολέμοιο δέδηε·
Τρῶες δὲ μεγάθυμοι, ἐπεὶ κατὰ τεῖχος ἔβησαν,
οἱ μὲν ἀφεστᾶσιν σὺν τεύχεσιν, οἱ δὲ μάχονται
παυρότεροι πλεόνεσσι, κεδασθέντες κατὰ νῆας.
740 ἀλλ᾽ ἀναχασσάμενος κάλει ἐνθάδε πάντας ἀρίστους·
ἔνθεν δ᾽ ἂν μάλα πᾶσαν ἐπιφρασσαίμεθα βουλήν,
ἤ κεν ἐνὶ νήεσσι πολυκλήϊσι πέσωμεν,
αἴ κ᾽ ἐθέλῃσι θεος δόμεναι κράτος, ἦ κεν ἔπειτα
πὰρ νηῶν ἔλθωμεν ἀπήμονες. ἦ γὰρ ἔγωγε
745 δείδω μὴ τὸ χθιζὸν ἀποστήσωνται Ἀχαιοὶ
χρεῖος, ἐπεὶ παρὰ νηυσὶν ἀνὴρ ἆτος πολέμοιο
μίμνει, ὃν οὐκέτι πάγχυ μάχης σχήσεσθαι ὀΐω.»
Ὣς φάτο Πουλυδάμας, ἅδε δ᾽ Ἕκτορι μῦθος ἀπήμων,
αὐτίκα δ᾽ ἐξ ὀχέων σὺν τεύχεσιν ἆλτο χαμᾶζε
750 καί μιν φωνήσας ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
«Πουλυδάμα, σὺ μὲν αὐτοῦ ἐρύκακε πάντας ἀρίστους,
αὐτὰρ ἐγὼ κεῖσ᾽ εἶμι καὶ ἀντιόω πολέμοιο·
αἶψα δ᾽ ἐλεύσομαι αὖτις, ἐπὴν εὖ τοῖς ἐπιτείλω.»
Ἦ ῥα, καὶ ὁρμήθη ὄρεϊ νιφόεντι ἐοικώς,
755 κεκλήγων, διὰ δὲ Τρώων πέτετ᾽ ἠδ᾽ ἐπικούρων.
οἱ δ᾽ ἐς Πανθοΐδην ἀγαπήνορα Πουλυδάμαντα
πάντες ἐπεσσεύοντ᾽, ἐπεὶ Ἕκτορος ἔκλυον αὐδήν.
αὐτὰρ ὁ Δηΐφοβόν τε βίην θ᾽ Ἑλένοιο ἄνακτος
Ἀσιάδην τ᾽ Ἀδάμαντα καὶ Ἄσιον, Ὑρτάκου υἱόν,
760 φοίτα ἀνὰ προμάχους διζήμενος, εἴ που ἐφεύροι.
τοὺς δ᾽ εὗρ᾽ οὐκέτι πάμπαν ἀπήμονας οὐδ᾽ ἀνολέθρους·
ἀλλ᾽ οἱ μὲν δὴ νηυσὶν ἔπι πρύμνῃσιν Ἀχαιῶν
χερσὶν ὑπ᾽ Ἀργείων κέατο ψυχὰς ὀλέσαντες,
οἱ δ᾽ ἐν τείχει ἔσαν βεβλημένοι οὐτάμενοί τε.
765 τὸν δὲ τάχ᾽ εὗρε μάχης ἐπ᾽ ἀριστερὰ δακρυοέσσης
δῖον Ἀλέξανδρον, Ἑλένης πόσιν ἠϋκόμοιο,
θαρσύνονθ᾽ ἑτάρους καὶ ἐποτρύνοντα μάχεσθαι,
ἀγχοῦ δ᾽ ἱστάμενος προσέφη αἰσχροῖς ἐπέεσσι·
«Δύσπαρι, εἶδος ἄριστε, γυναιμανές, ἠπεροπευτά,
770 ποῦ τοι Δηΐφοβός τε βίη θ᾽ Ἑλένοιο ἄνακτος
Ἀσιάδης τ᾽ Ἀδάμας ἠδ᾽ Ἄσιος, Ὑρτάκου υἱός;
ποῦ δέ τοι Ὀθρυονεύς; νῦν ὤλετο πᾶσα κατ᾽ ἄκρης
Ἴλιος αἰπεινή· νῦν τοι σῶς αἰπὺς ὄλεθρος.»

***

Και τότε μ᾽ άσχημη φυγήν μακράν απ᾽ τα καράβια
στην υψηλήν ακρόπολιν θα εγύριζαν οι Τρώες.
725 Αλλά στον άγριον Έκτορα τότ᾽ είπ᾽ ο Πολυδάμας:
«Ω Έκτωρ, είσαι δύσκολος ν᾽ ακούσεις νουθεσίες·
ότι σου έδωκε ο θεός τα έργα του πολέμου,
για τούτο και στο νόημα να εξέχεις όλων θέλεις·
αλλ᾽ όμως δεν θα δυνηθείς ομού να τα ᾽χεις όλα·
730 εις έναν έδωκε ο θεός τα έργα του πολέμου,
σ᾽ άλλον τραγούδι, φόρμιγγα, και τον χορόν εις άλλον,
σ᾽ άλλου τα στήθη θέτει νουν ο βροντητής Κρονίδης
ωραίον, και άνθρωποι πολλοί κείθεν ωφέλειαν έχουν,
σώζει λαούς και το καλό το αισθάνεται αυτός πρώτος.
735 Αλλ΄ ό,τι κρίν᾽ ορθότερον εγώ θα φανερώσω.
Παντού στεφάνι φλογερό σε ζώνει του πολέμου
κι οι Τρώες, σαν κατέβηκαν το τείχος, οι γενναίοι,
ανάμερ᾽ άλλοι στέκονται με τ᾽ άρματά τους, και άλλοι
μάχονται ολίγοι με πολλούς εδώ κι εκεί στα πλοία.
740 Πόδισε και όλους κάλεσε εδώ τους πολεμάρχους
με σκέψιν να μετρήσομεν τα πάντ᾽ ανίσως πρέπει
να πέσομεν εις τα γοργά καράβια με το θάρρος,
να δώσει νίκην ο θεός κι άβλαπτοι από τα πλοία
οπίσω να γυρίσομεν, ότι φοβούμαι μήπως
745 αντιλυγίσουν οι Αχαιοί την χθεσινήν τους θραύσιν.
Άνδρας πολέμου αχόρταγος οκνεί σιμά στα πλοία
που δεν θ᾽ αργήσει, εγώ θαρρώ, να πεταχθεί στην μάχην».
Ο Έκτωρ ήβρε φρόνιμον ό,τ᾽ είπε ο Πολυδάμας.
Και από τ᾽ αμάξι επήδησε στην γην με τ᾽ άρματά του,
750 κ εκείνον επροσφώνησε με λόγια φτερωμένα:
«Συ, Πολυδάμα, κράτει αυτού τους πρώτους πολεμάρχους,
κι εγώ τον πόλεμον εκεί πηγαίνω ν᾽ απαντήσω
κι εδώ θα γύρω ευθύς, αφού τους παραγγείλ᾽ ως πρέπει».
Είπ᾽, επετάχθη και όμοιαζε με όρος χιονισμένο·
755 σέρνει φωνήν ανάμεσα των βοηθών και Τρώων.
Και στην φωνήν του Έκτορος αυτοί εκινήσαν όλοι
σιμά στον Πολυδάμαντα, υιόν του Πάνθου ανδρείον.
Και ο Έκτωρ τον Δηίφοβον, τον Έλενον ανδρείον
τον Ασιάδη Αδάμαντα, τον Άσιον Υρτακίδην
760 ζητούσ᾽, εγύριζε παντού στες τάξες των προμάχων.
Αλλά δεν ήβρε ανόλεθρον ή απλήγωτον κανέναν.
Άλλοι εκείτονταν νεκροί στων καραβιών το πλάγι
όπου απ᾽ τες λόγχες των εχθρών εχάσαν την ζωήν τους,
άλλοι της Τροίας έμεναν στον πύργον λαβωμένοι.
765 Κι ήβρεν ευθύς στ᾽ αριστερά της δακρυφόρας μάχης
τον θείον Πάριν της λαμπρής Ελένης τον συμβίον,
στην μάχην τους συντρόφους του να σπρώχνει, να εμψυχώνει·
τον σίμωσε και με βαριά λαλιά τον ονειδίζει:
«Δύσπαρι, εξαίσιε στην ειδή, γυνομανή και πλάνε,
770 τι σου έγιν᾽ ο Δηίφοβος, ο Έλενος, ο Ασιάδης
Αδάμας, ο Οθρυονεύς, ο Άσιος Υρτακίδης;
Τώρ᾽ απ᾽ την άκρην ροβολούν οι πύργοι της Ιλίου,
τώρα και σέν᾽ αφεύγατος αφανισμός θενά ᾽βρει».

Το άλλο μου μισό: Υπάρχει ή το δημιουργώ;

Η δημιουργία και διατήρηση μιας αρμονικής συντροφικής σχέσης είναι ένα όνειρο για πολλούς. Συμβαδίζει με την πεποίθηση ότι υπάρχει κάπου εκεί έξω, ένα άτομο που αποτελεί το ιδανικό συμπλήρωμά μας, το «άλλο μας μισό». Υπάρχει όμως αυτό το άτομο; Και εάν υπάρχει τι χαρακτηριστικά έχει, εάν τελικά έχει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

«Το άλλο μισό» δεν είναι κάτι που μπορώ να περιγράψω εύκολα καθώς είναι διαφορετικό για τον καθένα μας, είναι αυτό που συμπληρώνει τα δικά μας χαρακτηριστικά.

Ποια χαρακτηριστικά όμως; Φαντάζομαι το άλλο μου μισό ως κάποιον πνευματώδη, παιχνιδιάρη, αισιόδοξο, ενεργητικό.

Τα επίθετα όμως αυτά, που έχουν ως στόχο να περιγράψουν ατομικά χαρακτηριστικά δεν μπορούν να ερμηνευτούν παρά μόνο αν αναφερθούμε σε συναλλαγές του ατόμου με το υλικό και ανθρώπινο περιβάλλον του.

Αναζητώ όμως το άλλο μου μισό ως αυτό που θα με συμπληρώσει, άρα έχει τα συμπληρωματικά χαρακτηριστικά που μου λείπουν ή ως έναν καθρέφτη του εαυτού μου; Κάθε ιδιότητα καλύπτει ένα εύρος αποχρώσεων. Έτσι κάποιος μπορεί για παράδειγμα να είναι οικονόμος ή σπάταλος. Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά περιγράφουν τη σχέση του με την κατοχή και διαχείριση αγαθών, φαίνεται λοιπόν ότι τα αποκλίνοντα χαρακτηριστικά σχετίζονται συστηματικά με τα πρότυπα στα οποία αντιστέκονται.

Παρόμοια, εάν γνωρίζουμε ότι ένα άτομο έχει εμφανή χαρακτηριστικά κυριαρχικής συμπεριφοράς μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι υποβόσκουν στοιχεία του αντίθετου, δηλαδή της υποταγής, στην προσωπικότητά του.

Παρατηρούμε λοιπόν ότι αυτό που αναζητάμε τελικά δεν είναι κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά αλλά μάλλον αναζητούμε να σχετιστούμε με έναν τέτοιο τρόπο που θα μας συμπληρώνει.

Πώς περιγράφεται η συμπληρωματική σχέση ανάμεσα σε άτομα ή ομάδες;

Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να συμπεριλάβουμε όλες αυτές τις περιπτώσεις όπου η συμπεριφορά και οι επιδιώξεις μας διαφέρουν σε κύρια σημεία, με αποτέλεσμα η μία να μπορεί να θεωρηθεί ως συμπληρωματική της άλλης. Έτσι, όταν ο Α εκδηλώνει την συμπεριφορά Χ, ο Β εκδηλώνει την συμπεριφορά Ψ.

Η διαφοροποίηση αυτή μπορεί να γίνει προοδευτικά. Για παράδειγμα το Χ μπορεί να περιλαμβάνει πρότυπα που πολιτισμικά αντιμετωπίζονται ως κυριαρχικά ενώ το Ψ να περιλαμβάνει πρότυπα που πολιτισμικά υποδηλώνουν υποταγή.

Πώς θα συνεχιστεί αυτή η σχέση; Πιθανότατα η υποταγή να προάγει περισσότερη επιβολή, η οποία με τη σειρά της παράγει περισσότερη υποταγή.

Στις υγιείς συμπληρωματικές σχέσεις, το μοτίβο της συμπεριφοράς κάθε ατόμου είναι συμπληρωματικό του άλλου. Μερικές φορές αυτό εκφράζεται ως καταμερισμός εργασίας όπου το ένα άτομο αναλαμβάνει ένα έργο ενώ το άλλο παρέχει υποστήριξη για την επιτυχία του πρώτου ατόμου.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το πρώτο άτομο να γίνει ακόμα πιο επιτυχημένο, όμως δεν παύουν και οι δύο να αναγνωρίζουν και να εκτιμούν τη συμβολή αυτού που παρέχει υποστηρικτικό έργο.

Δεν είναι όμως όλες οι περιπτώσεις τόσο ιδανικές. Η συνέχιση αυτής της διεργασίας τελικά μπορεί να οδηγήσει μονομερώς σε προοδευτική διαστρέβλωση της προσωπικότητας και των δύο σε μία σχέση.

Στην περίπτωση μάλιστα που η διεργασία αυτή παρατηρείται ανάμεσα σε ομάδες αυτό πιθανόν να συμβεί σε όλα τα μέλη των δύο ομάδων. Το αποτέλεσμα θα είναι η εμφάνιση αμοιβαίας εχθρότητας μεταξύ τους, η οποία θα οδηγήσει τη σχέση σε ρήξη και εν τέλει στην κατάρρευση ουσιαστικά του συστήματος.

Μια ανθυγιεινή συμπληρωματικότητα μπορεί να παρατηρηθεί σε ζευγάρια όπου το ένα άτομο κυριαρχεί και ελέγχει ενώ το άλλο άτομο ανταποκρίνεται με το να γίνεται όλο και πιο παθητικά το θύμα.

Είναι αυτός ο μόνος τρόπος που μπορεί να λειτουργήσει η σχέση;

Υπάρχουν σχέσεις που είναι συμμετρικές, τα δύο μέρη έχουν τα ίδια πρότυπα συμπεριφοράς και τις ίδιες επιδιώξεις.

Για παράδειγμα όταν ο ένας επιδεικνύει έπαρση, ο άλλος επιδεικνύει περισσότερη έπαρση, έτσι κάθε άτομο ή και ομάδα οδηγεί την άλλη σε υπερβολική έκφραση του προτύπου, μια διαδικασία που αν δεν περιοριστεί οδηγεί σε ολοένα και πιο ακραία αντιπαλότητα και τελικά σε εχθρότητα και στην κατάρρευση όλου του συστήματος.

Έτσι όταν σε μία σχέση ο καθένας προσπαθεί να είναι διαρκώς περισσότερο κυριαρχικός από τον άλλο αυτή δεν είναι τελικά βιώσιμη.

 
Ποιος τρόπος σύνδεσης είναι καλύτερος;

Μην βιαστείτε να απαντήσετε γιατί και οι δύο τρόποι όταν είναι αποκλειστικοί μπορούν να οδηγήσουν τελικά στην κατάρρευση της σχέσης ή του συστήματος. Σε υγιείς συμμετρικές σχέσεις, τα δύο μέρη αντικατοπτρίζονται μεταξύ τους. Η επιτυχία του ενός ατόμου εκτιμάται (σεβόμαστε, θαυμάζουμε) από το άλλο άτομο, που στη συνέχεια εργάζεται για να είναι εξίσου επιτυχημένο και στη συνέχεια εκτιμάται (σεβόμαστε, θαυμάζουμε) για την επιτυχία του και ούτω καθεξής.

Ένα αρνητικό παράδειγμα συμμετρίας θα ήταν δύο αδέρφια που είναι βάναυσα ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Κανείς δεν μπορεί να ξεκουραστεί από τον συνεχή αγώνα του και το άγχος που τον συνοδεύει ώστε να είναι πάντα στην κορυφή. Ο καθένας περνά τη ζωή του κρυφοκοιτάζοντας με αγωνία για να δει αν ο αδερφός του βελτιώνεται και ανανεώνει τις δικές του προσπάθειες για να είναι διαρκώς καλύτερος και πρώτος.

Η διαίρεση αυτή έως ένα βαθμό παύει να είναι ξεκάθαρη εξαιτίας ενός άλλου είδους αλληλεπίδραση, την οποία θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως ανταποδοτική. Σε αυτόν τον τύπο συμπεριφοράς τα πρότυπα Χ και Ψ υιοθετούνται από τα άτομα ή τα μέλη και των δύο ομάδων στις αλληλεπιδράσεις τους με το άλλο άτομο ή την άλλη ομάδα.

Αντί όμως για το συμμετρικό σύστημα όπου το Χ είναι η απάντηση στο Χ και το Ψ η απάντηση στο Ψ, εδώ βρίσκουμε ότι το Χ είναι η απάντηση στο Ψ.

Έτσι σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση η συμπεριφορά είναι ασύμμετρη, αλλά η συμμετρία ανακτάται σε ένα σύνολο περιστάσεων καθώς μερικές φορές ο Α εκδηλώνει το Χ στο οποίο ο Β θα απαντήσει με Ψ και μερικές φορές ο Α θα εκδηλώσει το Ψ και ο Β θα απαντήσει με Χ.

Περιπτώσεις στις οποίες ένα έργο το αναλαμβάνει μερικές φορές ο Α και μερικές φορές ο Β μπορούν να θεωρηθούν ανταποδοτικές, ενώ όταν ο Α συνήθως αναλαμβάνει ένα έργο και ο Β συνήθως τον υποστηρίζει θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι λειτουργούν με βάση το συμπληρωματικό πρότυπο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το ανταποδοτικό πρότυπο αντισταθμίζεται και εξισορροπείται εσωτερικά και συνεπώς δεν οδηγείται σε ρήξη.

 
Έτσι έρχεται το ερώτημα: Θέλω πραγματικά το άλλο μου μισό;

Αλλά και εάν αυτό είναι που θέλω, η παραπάνω ανάλυση μας δείχνει πως είναι στο χέρι μου να το δημιουργήσω επιδιώκοντας μία συμπληρωματική σχέση.

Τι γίνεται όμως αν διαπιστώσω ότι τελικά δεν θέλω το άλλο μου μισό αλλά ένα άλλο ολόκληρο που θα σχετίζεται ανταποδοτικά με το δικό μου ολόκληρο;

Δύο ολόκληρα που εναλλάσσουν θέσεις και ρόλους και αναπτύσσονται, αλληλοϋποστηρίζονται, ωθώντας ο ένας τον άλλο σε μία καλύτερη εκδοχή του εαυτού του.

Οι τρόποι αυτοί επικοινωνίας δεν αφορούν μόνο τα ζευγάρια αλλά οποιαδήποτε σχέση ανάμεσα σε άτομα ή ομάδες.

Όταν κατανοήσουμε αυτούς τους τρόπους και γνωρίζουμε τις παγίδες που ο καθένας από αυτούς κρύβει θα βελτιώσουμε πολύ την επικοινωνία μας και τις σχέσεις μας. Δεν είναι σκόπιμο να αποκλείσουμε κάποιον από αυτούς αλλά να μάθουμε να τους χρησιμοποιούμε την κατάλληλη στιγμή.

Η τέχνη της ευτυχίας

Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι είναι πιο στοργικοί και επιεικείς απ' ό,τι οι δυστυχισμένοι. Από τη στιγμή που θα συμπεράνουμε ότι η βασική φύση της ανθρωπότητας είναι περισσότερο συμπονετική παρά επιθετική, η σχέση μας με τον γύρω κόσμο αλλάζει αμέσως. Όταν βλέπουμε τους άλλους ως βασικά συμπονετικούς αντί για εχθρικούς και εγωιστές, αυτό μας βοηθάει να χαλαρώσουμε, να εμπιστευτούμε, να ζήσουμε με άνεση. Μας κάνει πιο ευτυχισμένους.

Αν μπορείτε υπηρετείτε τους άλλους ανθρώπους, τα άλλα ανθρώπινα όντα. Αν όχι, τουλάχιστον αποφύγετε να τα πληγώσετε. Νομίζω πως αυτή είναι ολόκληρη η βάση της φιλοσοφίας μου.

Υπάρχει μια πολύ διαδεδομένη αντίληψη στον πολιτισμό μας, ότι η πραγματική οικειότητα επιτυγχάνεται καλύτερα μέσα στο πλαίσιο μιας παθιασμένης ρομαντικής σχέσης -αυτός ο Ξεχωριστός Κάποιος, που βάζουμε σε περίοπτη θέση σε σχέση με τους άλλους. Αυτή μπορεί να είναι μια πολύ περιοριστική άποψη, που μας εμποδίζει να έλθουμε σε επαφή με άλλες δυνατές πηγές οικειότητας, αλλά και η αιτία μιας έντονης αγωνίας και δυστυχίας, όταν ο Ξεχωριστός αυτός Κάποιος δεν είναι εκεί. Το πρότυπο σε σχέση με την οικειότητα στηρίζεται στην προθυμία μας να ανοιχτούμε σε πολλούς άλλους ανθρώπους, στην οικογένειά μας, τους φίλους μας, ακόμα και σε αγνώστους και να διαμορφώσουμε γνήσιους και στενούς δεσμούς βασισμένους στον κοινό ανθρωπισμό μας.

Αν βλέπουμε τη δυστυχία σαν κάτι αφύσικο, κάτι που δεν θα έπρεπε να μας συμβαίνει, τότε δεν είναι καθόλου παράξενο να ψάχνουμε να βρούμε κάποιον ο οποίος ευθύνεται για τη δυστυχία μας. Ο θύτης μπορεί να είναι το κράτος, το εκπαιδευτικό σύστημα, οι καταπιεστικοί γονείς, μια δυσλειτουργική οικογένεια, το άλλο φύλο ή ο άστοργος σύντροφός μας. Ο κίνδυνος όμως που προκύπτει από τη συνεχιζόμενη απόδοση της ευθύνης και τη διατήρηση της θέσης του θύματος είναι η διαιώνιση της δυστυχίας μας -μέσα από τα επίμονα συναισθήματα θυμού, απογοήτευσης και αποστροφής.

Πολύ συχνά για παράδειγμα προκαλούμε οι ίδιοι τη δυστυχία μας, με το να αρνούμεθα να εγκαταλείψουμε το παρελθόν. Αν προσδιορίσουμε την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας με τα δεδομένα που είχε το παρουσιαστικό μας παλιότερα ή με τα δεδομένα αυτών που μπορούσαμε παλιά να κάνουμε και που δεν μπορούμε πια να κάνουμε τώρα, μπορούμε να στοιχηματίσουμε με βεβαιότητα ότι με αυτές τις αντιλήψεις δεν πρόκειται να γινόμαστε πιο ευτυχισμένοι καθώς θα μεγαλώνουμε.

Η ικανότητα να αλλάζει κανείς προοπτική μπορεί να γίνει από τα πιο ισχυρά και αποτελεσματικά όπλα που έχουμε για να μας βοηθήσουν να ανταποκριθούμε στα προβλήματα της καθημερινής ζωής. Πρέπει να συνειδητοποιήσει κανείς ότι κάθε φαινόμενο, κάθε συμβάν, έχει διαφορετικές όψεις. Συμβαίνει συχνά όταν ανακύπτουν προβλήματα να περιορίζεται σημαντικά η θέασή μας. Όλη μας η προσοχή επικεντρώνεται στη στενοχώρια μας για το πρόβλημα και ίσως έχουμε την αίσθηση ότι είμαστε οι μόνοι που αντιμετωπίζουμε τέτοιες δυσκολίες. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ένα είδος αυτοαπορρόφησης, που κάνει το πρόβλημα να φαίνεται πολύ μεγάλο.

Αν μπορείς να μάθεις να αναπτύσσεις υπομονή και ανεκτικότητα απέναντι στους εχθρούς σου, τότε όλα τα άλλα έρχονται πολύ πιο εύκολα -η συμπόνια σου απέναντι σε όλους τους άλλους αρχίζει να ρέει με φυσικότητα. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ενδυνάμωση από εκείνη της υπομονής, ακριβώς όπως δεν υπάρχει χειρότερο βάσανο από το μίσος. Γι' αυτό τον λόγο θα πρέπει να εντείνει κανείς τις προσπάθειές του όσο μπορεί, ώστε να μην τρέφει μίσος απέναντι στον εχθρό του, αλλά μάλλον να χρησιμοποιήσει την κάθε δυσκολία ως μια ευκαιρία για να αναπτύξει την άσκησή του στην υπομονή και την ανεκτικότητα. Στην πραγματικότητα, ο εχθρός είναι μια αναγκαία προϋπόθεση για την άσκηση της υπομονής.

Σε καιρούς ανακούφισης, σε περιόδους πριν ή μετά από άσχημες εμπειρίες δυστυχίας, μπορούμε να στοχαζόμαστε πάνω στη δυστυχία, προσπαθώντας να κατανοήσουμε το νόημά της. Και ο χρόνος και η προσπάθεια που καταβάλλουμε αναζητώντας το νόημα της δυστυχίας θα μας ανταμείψουν πλουσιοπάροχα όταν αρχίσει να μας χτυπάει το κακό.

Μετατρέπουμε τον πόνο σε δυστυχία ακριβώς μέσα στο πνεύμα μας. Για να περιορίσουμε τη δυστυχία του πόνου, χρειάζεται να κάνουμε μια κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στον πόνο του πόνου και στον πόνο που δημιουργούμε με τις σκέψεις μας γύρω από τον πόνο. Φόβος, θυμός, ενοχή, μοναξιά και η αίσθηση ότι είμαστε αβοήθητοι, όλα αυτά είναι νοητικές και συγκινησιακές αντιδράσεις που μπορούν να εντατικοποιήσουν τον πόνο.

Απαιτεί πολύ χρόνο η ανάπτυξη της κατάλληλης συμπεριφοράς και των συνηθειών εκείνων του νου που συμβάλλουν στην επίλυση των προβλημάτων μας. Απαιτεί επίσης πολύ χρόνο για να εγκαθιδρυθούν οι νέες εκείνες συνήθειες που θα προσφέρουν την ευτυχία. Δεν υπάρχει τρόπος να παραγνωρίσουμε αυτά τα απαραίτητα συστατικά, όπως η αποφασιστικότητα, η προσπάθεια και ο χρόνος. Αυτά είναι τα πραγματικά μυστικά για την κατάκτηση της ευτυχίας.

Η πρώτη αρχή είναι ότι όλκες οι "απατηλές" καταστάσεις του νου, όλες οι επιβλαβείς συγκινήσεις και σκέψεις αποτελούν κατ' ουσία διαστρεβλώσεις, με την έννοια ότι έχουν τις ρίζες τους στη λαθεμένη καταγραφή της αληθινής πραγματικότητας. Άσχετα από το πόσο ισχυρά είναι, αυτά τα αρνητικά συναισθήματα δεν έχουν στο βάθος πραγματικό θεμέλιο, βασίζονται στην άγνοια.

Η δεύτερη αρχή είναι ότι οι θετικές καταστάσεις του πνεύματός μας μπορούν να δράσουν ως αντίδοτα στις αρνητικές μας τάσεις και στις απατηλές καταστάσεις του πνεύματός μας. Αυτές οι επιβλαβείς συγκινήσεις, όπως η προσκόλληση και το μίσος, σε τελική ανάλυση έχουν τις ρίζες τους στην άγνοια -την πλάνη για την αληθινή φύση της πραγματικότητας. Για να υπερβεί κάποιος εντελώς όλες αυτές τις αρνητικές τάσεις, πρέπει να χρησιμοποιήσει το αντίδοτο εναντίον της άγνοιας που είναι ο "παράγοντας Σοφία", που προϋποθέτει την ανάπτυξη της διαίσθησης , τη διείσδυση στην αληθινή φύση της πραγματικότητας.

Η τρίτη αρχή είναι ότι η ουσιαστική φύση του πνεύματος είναι καθαρή. Στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η υποκείμενη βασική λεπτοφυής συνειδητότητα είναι ακηλίδωτη από τα αρνητικά συναισθήματα. Πάνω λοιπόν σε αυτές τις τρεις αρχές στηρίζεται ο βουδισμός και δέχεται ότι οι νοητικές και συγκινησιακές βλαβερές επιδράσεις μπορούν τελικά να εξαλειφθούν μέσα από την ενσυνείδητη καλλιέργεια δυνάμεων-αντιδότων όπως η αγάπη, η συμπόνια, η ανοχή και η συγχώρεση και μέσα από διάφορες ασκήσεις όπως είναι ο διαλογισμός.

Εάν η κατάσταση ή το πρόβλημα είναι τέτοιας φύσεως που να επιδέχεται διόρθωση, τότε δεν υπάρχει λόγος να ανησυχώ γι' αυτό. Και αντίστροφα, αν δεν υπάρχει διέξοδος, καμία λύση, καμία δυνατότητα απόφασης, τότε επίσης δεν έχει νόημα να ανησυχεί κανείς, γιατί ούτως ή άλλως δεν μπορεί να γίνει τίποτα.

Έχω ανακαλύψει ότι το ειλικρινές κίνητρο δρα ως αντίδοτο στη μείωση του φόβου και του άγχους. Με ένα ειλικρινές κίνητρο, αυτό της συμπόνιας, ακόμη κι αν έχω κάνει λάθος ή έχω αποτύχει, δεν υπάρχει λόγος να μετανιώνω. Αν έχω αποτύχει, αυτό συνέβη γιατί η κατάσταση ήταν πέρα και από τις καλύτερές μου προσπάθειες.

Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να χτίζει όνειρα, εκεί που οι ελπίδες τελειώνουν

Ο άνθρωπος μια μέρα των ημερών, πρέπει να μάθει να χτίζει όνειρα, εκεί που οι ελπίδες τελειώνουν.

Τα πράγματα έχουν τη δική τους ζωή, φτάνει μόνο να ξυπνήσεις την ψυχή τους.

Αισθάνθηκε ξεχασμένος, όχι με την επανορθώσιμη λησμονιά της καρδιάς, αλλά με την σκληρή και αμετάκλητη λησμονιά του θανάτου.

Είχε πάει στον άλλο κόσμο, αλλά γύρισε γιατί δεν άντεξε την μοναξιά.

Έφτασε να υποκρίνεται με τόση αληθοφάνεια, ώστε κατέληξε να παρηγορείται με τα ίδια της τα ψέματα.

Στην πραγματικότητα δεν τον ενδιέφερε ο θάνατος, μόνο η ζωή, και γι’ αυτό το συναίσθημα που αισθάνθηκε , όταν απήγγειλαν την καταδίκη (σε θάνατο), δεν ήταν φόβος αλλά νοσταλγία.

Το μυστικό για τα καλά γηρατειά δεν ήταν τίποτε άλλο από μια τίμια συμφωνία με τη μοναξιά.

Δεν πεθαίνει κανείς όταν πρέπει, αλλά όταν μπορεί.

Ο άλλος πόλεμος, ο αιματοκυλισμένος είκοσι χρόνια, δεν τους είχε στοιχίσει τόσο όσο ο διαβρωτικός πόλεμος των αιώνιων αναβολών.

Ο κόσμος θα’ χει γα..θεί πέρα για πέρα τη μέρα που οι άνθρωποι θα ταξιδεύουν στην πρώτη θέση και η λογοτεχνία στο βαγόνι με τα εμπορεύματα.

Είχε φύγει μακριά της, προσπαθώντας να τη βγάλει από το μυαλό του, όχι μόνο με την απόσταση, αλλά και με μια απερίσκεπτη ορμή, που οι σύντροφοι του έπαιρναν για τόλμη.

Αλλά όσο περισσότερο βούταγε την εικόνα της στη λάσπη του πολέμου τόσο περισσότερο ο πόλεμος έμοιαζε με την Αμαράντα. Έτσι, είχε βασανιστεί στην εξορία, ψάχνοντας να βρεί τρόπο να τη σκοτώσει με τον ίδιο το θάνατο του.

Έσκαψε τόσο βαθιά στα αισθήματα του και αναζητώντας το συμφέρον, συνάντησε τον έρωτα, γιατί προσπαθώντας να την κάνει να τον αγαπήσει, κατέληξε να την αγαπήσει αυτός.

Τη συνάντησε στην εικόνα που πλημμύριζε την ίδια την τρομερή του μοναξιά.

Μετά από τόσα χρόνια θάνατο, ήταν τόση η λαχτάρα για τους ζωντανούς, τόσο πιεστική η ανάγκη για συντροφιά, τόσο τρομακτική η προσέγγιση σ’ εκείνον τον άλλο θάνατο που υπάρχει μέσα στο θάνατο, που ο Προυδένσιο Αγκιλάρ είχε φτάσει ν’ αγαπήσει το χειρότερο εχθρό του.

Γιατί η ειλικρίνεια είναι συχνά δύσκολη σε περιόδους μεγάλης πίεσης

«Θα μπορούσατε να περιγράψετε μια φορά που είπατε την αλήθεια και αυτό σας πλήγωσε;» Αυτή η ερώτηση φθάνει ακριβώς στην καρδιά του γιατί η ειλικρίνεια είναι συχνά δύσκολη, δηλαδή ότι το να πούμε την αλήθεια μπορεί να σημαίνει ότι θυσιάζουμε κάτι που πραγματικά θέλουμε ή χρειαζόμαστε. Και αυτό που ακολουθεί είναι πραγματικά ένα οδυνηρό συναίσθημα.

Αυτή τη στιγμή, η συζήτηση για την ειλικρίνεια μπορεί να φαίνεται παλιομοδίτικη. Οι συνέπειες του άγχους και του στρες μπορεί να φαίνονται σαν μια άδεια να δώσουμε προτεραιότητα στις επιθυμίες και τις ανάγκες μας έναντι των «πρέπει» μας. Συγκεκριμένα, ήταν αρκετοί οι μαθητές και οι γονείς με τους οποίους μίλησα τους τελευταίους μήνες και μου είπαν ότι μέχρι να αφήσουμε πίσω μας αυτή την κρίση, δεν πειράζει να κλέβουμε και λίγο στις εργασίες και στις εξετάσεις.

Μια νέα έρευνα δείχνει ότι, πράγματι, οι φοιτητές που αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα στενοχώριας, θλίψης και άλλων αρνητικών συναισθημάτων τείνουν να υιοθετούν πιο ανοικτή στάση απέναντι στη λογοκλοπή. Με άλλα λόγια, όταν αισθανόμαστε πιεσμένοι, το να κάνουμε το σωστό είναι ακόμη πιο δύσκολο από το συνηθισμένο – και όχι αδίκως.

Εντούτοις, ως νοήμοντα όντα, είμαστε «προγραμματισμένοι» να προτιμάμε την ειλικρίνεια. Έχουμε ένα φυσικό ένστικτο να αναζητούμε απαντήσεις και να βγάζουμε νόημα από τα πράγματα γύρω μας. Έχετε δει ποτέ έναν κακό ηθοποιό στην οθόνη; Δεν χρειαζόταν να είστε ο ίδιος ηθοποιός για να αναγνωρίσετε την έλλειψη ειλικρίνειας στην ερμηνεία. Γιατί; Είναι επειδή όλοι μας είμαστε ενστικτωδώς συνδεδεμένοι με την αλήθεια σε ένα θεμελιώδες, φυσικό και πνευματικό επίπεδο. Είναι μέρος του ποιοι είμαστε και ενστικτωδώς απορρίπτουμε την ανεντιμότητα. Εξελικτικά πιθανότατα η ανεντιμότητα να σηματοδοτεί και κίνδυνο για την επιβίωσή μας.

Για να παρακάμψουμε αυτή τη φυσική παρόρμηση λέγοντας ψέματα, δημιουργούμε τεράστιες ποσότητες ανθεκτικής και αρνητικής ενέργειας στο σώμα μας. Αυτό το εσωτερικό στρες μας βάζει σε πόλεμο με τον εαυτό μας. Τα ψέματα δημιουργούν ένα μυαλό/σώμα που δεν είναι σε ηρεμία και καταλήγουν να εκδηλώνονται ακόμα και σωματικά συμπτώματα.

Πολλές φορές, το να πούμε την αλήθεια κοστίζει. Εκείνη τη στιγμή, ο ειλικρινής μας λόγος μας αποκλείει απο άλλες επιλογές, εκείνη τη στιγμή παίρνουμε μια βαριά απόφαση. Κι αν βραχυπρόθεσμα πονά, μακροπρόθεσμα μας ωφελεί, ακόμα κι αν δεν μπορούμε καν να το φανταστούμε πώς θα το καταφέρει.

Όπως και με άλλες δυνατές αρετές, η ειλικρίνεια μας βοηθά να σχετιζόμαστε με τους άλλους ανθρώπους με θετικό τρόπο. Αλλά όταν πρόκειται να σχηματίσουμε κρίσεις για τους άλλους ανθρώπους, η έρευνα δείχνει ότι τίποτα δεν είναι πιο σημαντικό από τον ηθικό χαρακτήρα.

Μην υποτιμάτε την επίδραση του άγχους σε κάθε πτυχή της συμπεριφοράς, συμπεριλαμβανομένης της ειλικρίνειας. Οι αποφάσεις να κάνετε το σωστό είναι πιο δύσκολες όταν νιώθετε ότι αγωνίζεστε. Είναι σημαντικό να θέτουμε ως θέμα συζήτησης την ειλικρίνεια στους νέους της ζωής σας. Πείτε μια ιστορία για μια φορά που είπατε την αλήθεια και σας πλήγωσε – και ίσως για μια φορά που δεν καταφέρατε να είστε ειλικρινείς και το μετανιώσατε. Και να είστε ειλικρινείς σχετικά με την ειλικρίνεια. Μπορεί να είναι δύσκολο να παραμείνουμε σταθεροί στις αρχές μας – ωστόσο είναι επιτακτική ανάγκη να προσπαθήσουμε.

Είναι στο χέρι σου τι θα “γράψεις” στην ψυχή ενός παιδιού

Κάθε παιδί που γεννιέται είναι σαν ένας άγραφος πίνακας. Ό,τι βλέπει στη πορεία, ό,τι ακούει αρχίζει να το μιμείται. Δε ξέρει αν αυτό που κάνει ή λέει είναι το σωστό. Δε μπορεί να διαχωρίσει αν πρέπει να κάνει αυτά που θέλετε να του διδάξετε ή αυτά που βλέπει να κάνετε εσείς.

Μην τιμωρείτε το παιδί αν του έχετε πει να μη κάνει κάτι αλλά αυτό το κάνει επειδή βλέπει ότι το κάνετε κι εσείς.
Μην πιέζετε τα παιδιά σας να κάνουν ότι δε κάνατε εσείς.
Μην κάνετε διακρίσεις μεταξύ των παιδιών σας ή σε σύγκριση με άλλα παιδιά.
Μην τα βρίζεται και μη τους φωνάζεται σε υπερβολικό βαθμό.

Καμιά φορά τα λόγια και οι φωνές χαράζονται σε μια παιδική ψυχή πολύ περισσότερο από ότι ένα χτύπημα. Ο πόνος από ένα χτύπημα θα περάσει κάποια στιγμή, μια σκληρή κουβέντα όμως μπορεί να αφήσει μια πληγή που θα το πονάει για πάντα μέσα στη ψυχή του.

Να ενθαρρύνετε τα παιδιά σας δραστηριοποιούνται σε κάτι που θέλουν.
Να τα επιβραβεύετε για τα μικρά ή τα μεγάλα επιτεύγματα που καταφέρνουν να κάνουν.
Να είστε το παράδειγμά τους. Να πατάνε στα βήματά σας και όχι απλά να είστε ένας συμβουλάτορας γονιός που άλλα θα λέει άλλα θα κάνει.

Να είστε παρόν στη ζωή του παιδιού σας και μάλιστα ως ένας ουσιαστικός γονιός. Μην αδιαφορείται για την ανατροφή των παιδιών σας.

Μη νομίζετε πως θα καλυφθεί η έλλειψη από τους γονείς του αν τη νιώσει με το να το φορτώσεται με δεκάδες φροντιστήρια και δραστηριότητες.

Η ευτυχία για ένα γονιό είναι να βγάλει καλά παιδιά στη κοινωνία γι’ αυτό γίνεται πρότυπο για το παιδί σας και όχι ένα κακό παράδειγμα.

Έχτισαν τις φυλακές του νου μας… και μεις τις μεταδίδουμε από γενιά σε γενιά

Όλοι οι ενήλικες έχουμε μεγαλώσει σε διαφορετικές οικογένειες ο καθένας με διαφορετικούς γονείς, σε διαφορετικές πόλεις, κάτω από διαφορετικά συστήματα εκπαίδευσης, συνθήκες διαβίωσης, ήθη και έθιμα. Όλοι μας όμως έχουμε περάσει από “εκπαίδευση” που δεν είναι τίποτα άλλο από έναν υποταγμένο τρόπο να σκεφτόμαστε. Να αναπαράγουμε συστήματα αξιών και απόψεις κάποιων άλλων που είναι όμως κοινά αποδεκτές από την κοινωνία. Τα κοινά λεγόμενα “κουτάκια” ή τα “κουστούμια” που τα φοράς ανεξάρτητα εάν είναι το νούμερο σου ή όχι .

Αυτό είναι η προσωπικότητα που μας χτίζουνε μέρα την ημέρα, χρόνο με το χρόνο. Ένα κουστούμι που σου φτιάξανε οι άλλοι και θέλεις δεν θέλεις θα το φοράς. Ανεξάρτητα εάν σου είναι άνετο και ευχάριστο ή αν σε κάνει να θέλεις να σκάσεις γιατί είναι τρία νούμερο μικρότερο και δεν σου αρέσει καν το χρώμα!

Αυτό μας δείχνει με ακρίβεια τον ελεγχόμενο τρόπο “εκπαίδευσης” των ανθρώπων σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Και αυτή δεν είναι άλλη από τον επιφανειακό τρόπο ζωής που βασίζεται στον υλισμό. Οι άνθρωποι βασίζουν την αξία τους στα πτυχία που έχουν αποκτήσει, στην μόρφωση τους, στην κοινωνική του καταξίωση, στα υλικά τους αποκτήματα, στο περιβάλλον τους, και εν τέλει κατά πόσο είναι πετυχημένοι στην ζωή και ποιά είναι η θέση που κατέχουν από την κοινωνία .

Για να μπορέσουμε να ξεφύγουμε από αυτό χρειάζεται να κάνουμε μια ριζική αποδόμηση όλων αυτών των απόψεων και των πεποιθήσεων που απαρτίζουν την προσωπικότητα μας. Είναι όλα τα νοητικά σκουπίδια που μας έχουν φορτώσει και αναγκαζόμαστε να ζούμε με αυτά για μια ζωή .Να ζούμε μέσα στο εγώ μας αποκομμένοι από την θεία φύση μας .

Ήρθαμε στην ζωή σαν άγραφοι πίνακες, καθαρές ψυχές, μαλακοί σαν τα ζυμαράκια και αφήσαμε τους άλλους να μας λερώσουν. Να μας πλάσουν κατά το δοκούν σαν εκτρώματα, έτσι όπως ταίριαζε στον δικό τους τρόπο ζωής και στα δικά τους θέλω. Και κυρίως οι γονείς μας, που συχνά για να απαλύνουμε τον πόνο αυτής της κακοποίησης, γιατί για κακοποίηση πρόκειται, τους δικαιολογούμε λέγοντας ότι αυτό ήξεραν αυτό έκαναν. Ή ακόμα χειρότερα ήθελαν απλά το “καλό” μας .

Και ποιός είναι ο ρόλος του γονιού εαν δεν είναι να περάσει τις γνώσεις των προηγούμενων γενεών στις επόμενες, θα ρωτούσε κάποιος; Θα απαντήσω με την γνωστή ρήση “αμαρτίες γονέων παιδεύουσι τέκνα”.

Αντί λοιπόν να σεβαστούν οι προηγούμενοι τα παιδιά που είναι το μέλλον της ανθρωπότητας , τα τσαλαπατούν σαν ψυχές και αυτά και την χιλιοειπωμένη “ελεύθερη βούληση ” που είναι αναφαίρετο δικαίωμα κάθε ύπαρξης .

Σεβασμός στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι να του δείξεις σαν παιδί, το δρόμο που οδηγεί στην αυτογνωσία. Να του δείξεις πως να ράψει τα κουστούμια των πεποιθήσεων του, μόνο του. Αυτά που θα το κάνουν να αισθάνεται άνετα, χαρούμενα, ελεύθερα και εν τέλει ευτυχισμένα. Αντί αυτού όμως θέλουν οι γονείς σώνει και καλά να τα κάνουν στρατιωτάκια, αμίλητα, αγέλαστα και καλά υποταγμένα, αναπαράγωντας μέσα από αυτά την δική τους ζωή. Που στο τέλος πιο αποτέλεσμα φέρνει;

Οι άνθρωποι γενιά μετά την γενιά, να ζουν τα ίδια λάθη, χωρίς να έχει μεσολαβήσει καμιά επίγνωση για την εμπειρία της ζωής. Καμιά συνείδηση δεν γίνεται κτήμα του ανθρώπου. Ούτως ώστε ο καθένας να δώσει το δικό του στίγμα στην ζωή και να ακολουθήσει την δική του πορεία προς την αυτοπραγμάτωση.

Έτσι λοιπόν κάποιοι έχτισαν την φυλακή μας πέτρα πέτρα και εμείς καθόμαστε από μέσα και κοιτάζουμε τον κόσμο έξω. Μέσα από το μικρό οπτικό μας πεδίο, την περιορισμένη μας συνείδηση θέλουμε να ζούμε μια ελεύθερη ζωή . Αυτό δεν μπορεί να γίνει μέσα από την φυλακή. Για αυτό όσο συνεχίζεις να κοιτάζεις από το παραθυράκι της φυλακής, όσα βιβλία και να διαβάσεις, όλων των σοφών της γης τα λόγια και να αναπαράγεις στον εαυτό σου, πάλι μικρή θα είναι η εικόνα που έχεις για τον κόσμο.

Αυτό που θα σου δώσει την ελευθερία σου είναι να γκρεμίσεις τους τοίχους της φυλακής σου.

Αργά και μεθοδικά όπως στην έχτισαν οι άλλοι για λογαριασμό σου. Έτσι και εσύ θα την γκρεμίσεις, πέτρα πέτρα, μέρα με την ημέρα , για να μπορείς να βλέπεις όλη την εικόνα του κόσμου σου και με τα δικά σου μάτια.

Να ζωγραφίσεις την ζωή με τα δικά σου χρώματα.

Να ζήσεις ελεύθερα, με αυτοσυνείδηση γαλήνη και ευδαιμονία!

Σπάσε τα δεσμά!

Οι βαθύτερες ανθρώπινες αξίες και οι συμπονετικοί φίλοι είναι τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή

Οι επιστήμονες έχουν αρχίσει να τονίζουν ότι οι εσωτερικέs αξίες είναι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία για μια ευτυχισμένη ζωή, και είναι αυτό που χρειαζόμαστε ακριβώς τώρα, όχι μόνο πνευματικά, αλλά και για την καλή σωματική μας κατάσταση.

Ολόκληρη η κοινωνία μας έχει παραπλανηθεί από τα υλικά αγαθά και έχει χάσει την αίσθηση αυτού που είναι πραγματικά πολύτιμο. Κρίνουμε τα πάντα σε υλικό επίπεδο και δεν αναγνωρίζουμε άλλεs αξίες.

Ακόμη και στις οικογένειες, όσοι κερδίζουν χρήματα έχουν καλή αντιμετώπιση, ενώ οι υπόλοιποι αντιμετωπίζονται ως άχρηστοι. Οι άνθρωποι μεταχειρίζονται καλύτερα τα παιδιά τους αν είναι πιθανό να κερδίσουν πολλά στο μέλλον και παραμελούν τα παιδιά τους που φαίνεται να μην έχουν τέτοια προοπτική.

Το ίδιο ισχύει και για τους ηλικιωμένους — από τη στιγμή που δεν κερδίζουν πλέον χρήματα, δεν τυγχάνουν καλής αντιμετώπισης και δεν τους δίνονται παρά αποφάγια. Με τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίζουμε και τα ζώα.

Τις κότες που γεννάνε αυγά τις φροντίζουμε, ενώ τα αρσενικά κοτόπουλα τα σκοτώνουμε. Τα θηλυκά που δε γεννάνε αυγά επίσης τα σκοτώνουμε.

Οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται το ίδιο. Μόνο οι χρήσιμοι άνθρωποι εκτιμώνται, ενώ όσοι δεν εκτιμώνται εγκαταλείπονται.

Η κοινωνία μας είναι προσανατολισμένη προς τα νιάτα, αλλά μπορούμε επίσης να πούμε ότι είναι προσανατολισμένη και προς τη χρησιμότητα.

Σε μια κοινωνία που συμπεριφέρεται καλά μόνο στους χρήσιμους ανθρώπους, θα πρέπει να προσευχηθούμε να ζήσουμε λιγότερο. Όταν γεράσουμε, θα είμαστε άχρηστοι.

Αυτό είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Θεωρώ ότι οι περισσότερες κοινωνίες πιστεύουν ότι το χρήμα είναι το πιο σημαντικό πράγμα.

Οι βαθύτερες ανθρώπινες αξίες και οι συμπονετικοί φίλοι είναι τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή, αλλά οι άνθρωποι δεν το αναγνωρίζουν αυτό.

Για παράδειγμα, σ’ ένα φτωχικό σπίτι που είναι γεμάτο στοργή, όλοι είναι ευτυχισμένοι. Αλλά στο σπίτι ενός δισεκατομμυριούχου, αν τα μέλη μιας οικογένειας ζηλεύουν, υποπτεύονται ο ένας τον άλλον και δεν αγαπιούνται, τότε, ανεξάρτητα από το πόσο πλούσιοι είναι ή πόσο όμορφα είναι τα έπιπλά τους, παραμένουν δυστυχισμένοι.

Το παράδειγμα δείχνει τη διαφορά μεταξύ επιφανειακών αξιών και βαθύτερων, υψηλότερων αξιών. Η στοργή και η καλοσύνη που εμείς τα ανθρώπινα όντα διαθέτουμε αρχικά είναι οι βαθύτερες αξίες, η βάση όλων των ανθρώπινων αξιών.

Εάν διαθέτουμε αυτές τις αξίες, οι επιφανειακές αξίες που έχουν να κάνουν με χρήματα και υλικά αγαθά μπορούν να συμβάλλουν στην ανθρώπινη ευτυχία. Δίχως αυτές, όμως, οι επιφανειακές αξίες είναι ανούσιες.

Η αναβλητικότητα

Αναβλητικότητα, ή αναβολή της δράσης, είναι η τάση να μεταθέτουμε για αύριο τις δυσάρεστες αλλά σημαντικές πράξεις: τις επίπονες ασκήσεις στο γυμναστήριο, την εγγραφή σε μια φθηνότερη ασφάλεια, το να γράψουμε ευχαριστήριες κάρτες. Οι καλές αποφάσεις της πρωτοχρονιάς δεν αλλάζουν τίποτα. Η αναβλητικότητα είναι παράλογη διότι ο σκοπός δεν υλοποιείται από μόνος του. Ξέρουμε όμως ότι η υλοποίησή του είναι κάτι καλό για μας. Τότε γιατί αναβάλλουμε τα σημαντικά πράγματα που έχουμε να κάνουμε; Επειδή υπάρχει ένα χρονικό χάσμα ανάμεσα στην επένδυση και στο κέρδος. Και το να πηδήξουμε αυτό το χαντάκι απαιτεί μεγάλο διανοητικό σθένος, όπως απέδειξε ο ψυχολόγος Ρόι Μπαουμάιστερ μ’ ένα πολύ έξυπνο πείραμα. Έβαλε, λοιπόν, φοιτητές μπροστά σ’ έναν φούρνο από τον οποίο έβγαιναν εξαίσιες μυρωδιές από κουλουράκια με κομμάτια σοκολάτας. Έπειτα τοποθέτησε μπροστά στον φούρνο μια γαβάθα γεμάτη ραπανάκια και είπε στους φοιτητές ότι μπορούσαν να φάνε όσα ραπανάκια ήθελαν. Τους απαγόρευσε όμως ρητά να αγγίξουν τα κουλουράκια. Και τους άφησε μόνους για μισή ώρα. Στους φοιτητές μια δεύτερης ομάδας επέτρεψε να φάνε όσα κουλουράκια ήθελαν. Μετά από τριάντα λεπτά, οι δύο ομάδες φοιτητών έπρεπε να λύσουν ένα αρκετά δύσκολο μαθηματικό πρόβλημα. Οι φοιτητές που δεν μπόρεσαν να αγγίξουν τα κουλουράκια εγκατέλειψαν την άσκηση δύο φορές γρηγορότερα από εκείνους που μπορούσαν να φάνε όσα ήθελαν. Ο αυτοέλεγχος τους είχε απομυζήσει πολλή διανοητική ενέργεια, τη θέληση που τώρα τους έλειπε για να λύσουν την άσκηση. Η θέληση λειτουργεί σαν μπαταρία – τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Αν η ενέργεια καταναλωθεί, είναι άδεια και αδυνατεί να αντιμετωπίσει περαιτέρω προκλήσεις.
Πρόκειται για θεμελιώδη γνώση. Ο αυτοέλεγχος δεν μπορεί να διατηρηθεί εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο. Έχουμε ανάγκη από φάσεις χαλάρωσης, από στιγμές όπου αφηνόμαστε να μας παρασύρουν τα γεγονότα και όπου επαναφορτίζουμε τις μπαταρίες μας. Αυτό είναι το πρώτο.

Ο δεύτερος σημαντικός όρος για να ξεφύγουμε από την αναβλητικότητα είναι να χρησιμοποιούμε στρατηγικές ή μικρά τεχνάσματα που μας εμποδίζουν να παρασυρθούμε υπερβολικά από τα γεγονότα. Μέρος αυτών είναι η απομάκρυνση πραγμάτων που μας διασπούν την προσοχή. Όταν γράφω ένα μυθιστόρημα, κόβω τη σύνδεση μου στο διαδίκτυο, διότι ξέρω ότι θα δοκιμάσω μεγάλο πειρασμό να σερφάρω μόλις αρχίσει να με καταβάλλει η κούραση. Μια από τις καλύτερες στρατηγικές είναι να βάζουμε – ή να μας βάζουν – προθεσμίες. Ο ψυχολόγος Νταν Αριέλυ διαπίστωσε ότι οι προθεσμίες που ορίζονται από μια εξωτερική εξουσία – για παράδειγμα, η ημερομηνία παράδοσης μιας σχολικής εργασίας ή της φορολογικής δήλωσης – αποδεικνύονται οι πιο αποτελεσματικές. Οι προθεσμίες που θέτουμε οι ίδιοι στον εαυτό μας δε λειτουργούν παρά μόνον όταν η δουλειά που πρέπει να κάνουμε μπορεί να διαιρεθεί σε πολλά μέρη το καθένα εκ των οποίων περιέχει μια πολύ σαφή προθεσμία. Οι καλές αποφάσεις της πρωτοχρονιάς που δε συνδέονται με πολύ συγκεκριμένους μικρότερους στόχους είναι καταδικασμένες σε αποτυχία.

Συμπέρασμα: η αναβλητικότητα είναι παράλογη, πλην όμως ανθρώπινη. Για να την καταπολεμήσετε, συνδυάστε διάφορες μεθόδους. 

Φυσικά, μπορούμε να πούμε ψέματα στον εαυτό μας

Λέμε ότι οι άνθρωποι έχουν ελεύθερη βούληση, αλλά αυτό δεν ισχύει. Η επιθυμία μας ελέγχεται από το όνειρο του πλανήτη – η προσοχή μας έχει αγκιστρωθεί από το εξωτερικό όνειρο κι εμείς ακολουθούμε τη θέληση του εξωτερικού κόσμου. Σαν προγραμματισμένα ρομπότ, πατάμε ένα κουμπί κι αρχίζουμε να περπατάμε, πατάμε ένα άλλο κουμπί και πηγαίνουμε προς τα δεξιά, πηγαίνουμε προς τ’ αριστερά ή σταματάμε. Με τη δράση-αντίδραση και μόνο, έχουμε αυτομάτως την απόκριση: σωματική, συναισθηματική, όλων των ειδών τις αντιδράσεις στις οποίες έχουμε ήδη προγραμματιστεί.

Αν είχαμε ελεύθερη βούληση, θα επιλέγαμε, άραγε, ποτέ, να είμαστε οργισμένοι, θλιμμένοι, γεμάτοι φθόνο; Προφανώς, τίποτε απ’ αυτά δεν είναι επιλογή μας. Φυσικά, μπορούμε να πούμε ψέματα στον εαυτό μας, «Έχω ελεύθερη βούληση και μπορώ να κάνω επιλογές». Όμως, κάθε φορά που υποφέρουμε, αποδεικνύεται ότι δεν διαθέτουμε τελικά τη δύναμη να επιλέξουμε. Αν είχαμε ελεύθερη βούληση, ποτέ δεν θα επιλέγαμε το ρόλο του θύματος, γιατί ο ρόλος αυτός μάς προκαλεί θυμό και φόβο. Αν είχαμε ελεύθερη βούληση, ποτέ δεν θα επιλέγαμε κάτι που θα μας έκανε κακό ή θα μας πλήγωνε. Και, σίγουρα, δεν θα επιλέγαμε ποτέ να πληγώσουμε τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της

4.3.1. Τα πρώτα μεγάλα χάλκινα αγάλματα: Το σύνταγμα των Τυραννοκτόνων και ο Ηνίοχος των Δελφών

Είδαμε ότι, σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες, στη μνημειακή χαλκοπλαστική διέπρεψαν ήδη από τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. οι Αιγινήτες. Αλλά τα πρώτα μεγάλα χάλκινα αγάλματα που μνημονεύονται από αρχαίους συγγραφείς (αν εξαιρέσουμε εκείνο που κατασκεύασαν ο Ροίκος και ο Θεόδωρος) ήταν στημένα στην Αθήνα. Ο λόγος είναι για τα αγάλματα των Τυραννοκτόνων, του Αρμόδιου και του Αριστογείτονα, έργα του γλύπτη Αντήνορα, που έχει υπογράψει τη μεγαλύτερη από τις σωζόμενες κόρες της Ακρόπολης και ήταν ίσως ο δημιουργός των γλυπτών συνθέσεων των αετωμάτων του υστεροαρχαϊκού ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς, του οποίου την κατασκευή είχαν αναλάβει οι Αθηναίοι Αλκμεωνίδες. Τα αγάλματα των Τυραννοκτόνων, όπως είδαμε, στήθηκαν στην Αγορά της Αθήνας μετά την εκδίωξη των Πεισιστρατιδών και την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας, στην τελευταία δεκαετία του 6ου αιώνα (510-500 π.Χ.), αλλά τα πήρε ως λάφυρα ο Ξέρξης, όταν κατέλαβε την πόλη το 480 π.Χ. Όταν οι Αθηναίοι επέστρεψαν νικητές μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, αποφάσισαν να στήσουν καινούργια αγάλματα των Τυραννοκτόνων στην Αγορά και ανέθεσαν την κατασκευή τους στους γλύπτες Κρίτιο και Νησιώτη. Τα αγάλματα αυτά τοποθετήθηκαν στη θέση τους το 476 π.Χ. και η μορφή τους μας είναι γνωστή από μαρμάρινα αντίγραφα των ρωμαϊκών χρόνων. Σώζεται μάλιστα και ένα εκμαγείο τμήματος του προσώπου του Αριστογείτονα, του πιο ηλικιωμένου από τους δύο Τυραννοκτόνους, που βρέθηκε σε εργαστήριο γλυπτικής κοντά στη λουτρόπολη Baiae, βόρεια της Νεάπολης. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι τα καλύτερα αντίγραφα μπορούν να θεωρηθούν πιστές επαναλήψεις των πρωτοτύπων, αφού έγιναν με τη βοήθεια εκμαγείων.

Τα αγάλματα των Τυραννοκτόνων δείχνουν δύο άνδρες διαφορετικής ηλικίας που επιτίθενται με τα σπαθιά στα χέρια στον Ίππαρχο, τον γιο του Πεισιστράτου για να τον σκοτώσουν. Η έντονη κίνηση αποδίδεται με έναν τρόπο πρωτόγνωρο, που δεν τον συναντούμε στα γλυπτά της αρχαϊκής εποχής: ο διασκελισμός δείχνει καθαρά πώς στηρίζεται το σώμα, και η διαμόρφωση του κορμού και των βραχιόνων φανερώνει την ορμή της επίθεσης. Μια τέτοια δημιουργία προϋποθέτει άριστη γνώση όχι μόνο της ανατομίας, αλλά και της λειτουργίας του ανθρώπινου σώματος. Μια δεύτερη προϋπόθεση είναι η εξοικείωση με τη δημιουργία μεγάλων πήλινων προπλασμάτων και τη χρήση γύψινων εκμαγείων, τεχνικές απαραίτητες για την κατασκευή μεγάλων χάλκινων αγαλμάτων. Όλα αυτά σημαίνουν ότι στο πρώτο τέταρτο του 5ου αιώνα π.Χ. μια νέα γενιά καλλιτεχνών εισήγαγε μεθόδους εργασίας που στηρίζονταν όχι μόνο στην παρατήρηση, αλλά και στη μελέτη της φύσης και του ανθρώπινου σώματος με τρόπο επιστημονικό. Το αποτέλεσμα είναι μια εντελώς νέα τεχνοτροπία, που συνδυάζει την αυστηρή ισορροπία στη δομή των μορφών, την τόλμη στην απεικόνιση της κίνησης και τον ρεαλισμό στην απόδοση των λεπτομερειών. Η τεχνοτροπία αυτή ονομάζεται «αυστηρός ρυθμός». Ένας επιπλέον λόγος που δικαιολογεί την ονομασία είναι η σοβαρή έκφραση του προσώπου στα αγάλματα αυτής της περιόδου, η οποία υποκαθιστά το λεγόμενο «αρχαϊκό μειδίαμα» των κούρων και των κορών.

Στο πρώτο μισό του 5ου αιώνα εξαπλώνεται γρήγορα η χρήση του χαλκού στη μνημειακή γλυπτική. Δυστυχώς όμως τα μεγάλα χάλκινα γλυπτά που μας έχουν σωθεί από την Αρχαιότητα είναι ελάχιστα, επειδή ο χαλκός είναι μια πολύ χρήσιμη πρώτη ύλη, και στα μεταγενέστερα χρόνια, κυρίως μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, οι κάτοικοι της Ελλάδας έμπαιναν συχνά στον πειρασμό να καταστρέψουν τα έργα αυτά για να χρησιμοποιήσουν το υλικό τους. Παρ᾽ όλα αυτά, τα ευρήματα αρκούν για να συμπεράνουμε ότι μέσα στις πρώτες δεκαετίες του 5ου αιώνα η χαλκοχυτική στην Ελλάδα σημείωσε εντυπωσιακή πρόοδο.

Το πρώτο λαμπρό παράδειγμα είναι ένα χάλκινο άγαλμα ηνιόχου από το ιερό των Δελφών, που στεκόταν επάνω σε ένα επίσης χάλκινο τέθριππο άρμα. Η διατήρηση του αγάλματος οφείλεται στο γεγονός ότι το λαμπρό ανάθημα από το οποίο προέρχεται καταστράφηκε στο πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. από σεισμό και τα υπολείμματά του, μαζί με τον Ηνίοχο, θάφτηκαν μέσα στο ιερό. Εκτός από το άγαλμα του Ηνιόχου και τα υπολείμματα του συνόλου στο οποίο ανήκε, σώθηκε και ένας γωνιόλιθος από τη βάση του αναθήματος με τμήμα της αναθηματικής επιγραφής, σύμφωνα με την οποία αναθέτης ήταν ο Πολύζαλος, ο μικρότερος αδελφός του Γέλωνα και του Ιέρωνα, τυράννων δύο σημαντικών πόλεων της Σικελίας, της Γέλας και των Συρακουσών, στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Είναι πολύ πιθανό ότι ο Πολύζαλος έγινε άρχοντας της Γέλας όταν ο Ιέρωνας ανέλαβε τη διακυβέρνηση των Συρακουσών μετά τον θάνατο του Γέλωνα, το 478 π.Χ. Αξιοσημείωτο είναι ότι η αρχική επιγραφή ξαναγράφτηκε εν μέρει αρκετά χρόνια μετά το στήσιμο του έργου. Οι λόγοι που οδήγησαν στη διόρθωση αυτή παραμένουν αδιευκρίνιστοι, είναι όμως σαφές ότι σχετίζονται με τον αναθέτη, ο οποίος στο αρχικό κείμενο αναφέρεται ως Γέλας ἀνάσσων, δηλαδή άρχοντας της Γέλας. Στο νέο κείμενο μνημονεύεται μόνο το όνομα Πολύζαλος. Η νίκη την οποία απαθανατίζει το λαμπρό ανάθημα μπορεί να τοποθετηθεί το 478 ή το 474 π.Χ. και η κατασκευή του λίγο αργότερα, κοντά στο 470 π.Χ.

Με τη βοήθεια των χάλκινων θραυσμάτων και του σωζόμενου τμήματος της βάσης μπορούμε να αποκαταστήσουμε με αρκετή ακρίβεια την αρχική μορφή του συμπλέγματος στο οποίο ανήκε το άγαλμα του Ηνιόχου. Το ανάθημα περιελάμβανε, σύμφωνα με τις υπάρχουσες ενδείξεις, εκτός από το τέθριππο άρμα, δύο νεαρά άλογα (κέλητες) με τους αναβάτες τους. Το σύνολο πρέπει να ήταν εξαιρετικά εντυπωσιακό. Ωστόσο, το άγαλμα του Ηνιόχου ακόμη και μόνο του προκαλεί τον θαυμασμό. Είναι ένα έργο με αυστηρή δομή, αλλά με δεξιοτεχνική και ακριβή απόδοση των επιμέρους λεπτομερειών του σώματος, όπως δείχνει η απόδοση των μαλλιών, των αφτιών και των άκρων ποδιών. Αν και η μορφή πατάει και στα δύο πόδια, η στάση της διαφέρει από εκείνη των κούρων, καθώς διακρίνουμε ότι το βάρος του σώματος πέφτει περισσότερο στο αριστερό σκέλος, ενώ ο κορμός στρέφεται προς τα δεξιά. Δημιουργείται έτσι η εντύπωση ότι η μορφή κινείται. Το χαρακτηριστικό αυτό το συναντούμε σε όλα τα γλυπτά του «αυστηρού ρυθμού».

Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι: ΙI. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΟΥΣ ΣΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

12.5. Ο φιλόσοφος μπροστά στην εξουσία και ο φιλόσοφος στην εξουσία: Σενέκας και Μάρκος Αυρήλιος

Ο Μύρης στον Λεύκιο.

Τώρα που τελείωσα τις επιστολές του Σενέκα, ώρα να στείλω τη δική μου σε σένα, φίλτατε Λεύκιε. Παραπονιέσαι ότι τα γράμματά μου είναι προχειρογραμμένα. Ποιος όμως μιλά τόσο προσεκτικά, παρά μόνο αν θέλει να ψιλολογεί; Προτιμώ να σου γράφω όπως θα σου μιλούσα, αν καθόμασταν μαζί ή αν περπατούσαμε - αυθόρμητα και άνετα. Τέτοια θέλω να είναι τα γράμματά μου, χωρίς επιτήδευση. Αν ήταν δυνατόν, θα προτιμούσα να δείχνω τα συναισθήματά μου, παρά να μιλώ γι᾽ αυτά.

Καλό; Ταιριάζει στην αρχή της επιστολής μου. Κι αυτό από τον Σενέκα το ξέκλεψα (ή από τον Κικέρωνα; Ξέχασα να το σημειώσω). Αντέγραψα μερικά ωραία, να τα έχω για κάθε περίσταση. Σε σένα τα χρησιμοποιώ με μέτρο, γιατί θα το καταλάβεις και θα με κοροϊδέψεις. Τα άλλα γράμματά μου είναι γεμάτα τέτοια παραθέματα. Κάνω καλή εντύπωση, και οι γονείς μου πείθονται ότι δεν πάνε χαμένα τόσα έξοδα για σπουδές στο εξωτερικό.

Στις επιστολές του, δημοσιευμένες με φροντίδα, ο Σενέκας καταπιάνεται με πολλά θέματα, χωρίς να λέει κάτι διαφορετικό από όσα ξέρουμε. Προσπαθεί να νουθετήσει τον αναγνώστη, για να ακολουθήσει τον δρόμο της φιλοσοφίας που οδηγεί στην ευδαιμονία. Αυτός ο δρόμος είναι πορεία αγωνιστική που θέλει θάρρος και ισχυρή θέληση, διαρκή αυτοέλεγχο και απόσταση από τα υλικά αγαθά. Ωραία λόγια, που ο Σενέκας δεν τα έκανε πράξη.

Συμβουλές γραπτές έδινε όχι μόνο στον Λουκίλιο, στον οποίο απευθύνει τις επιστολές, αλλά και στον αυτοκράτορα: πρόσφερε μια πραγματεία του στον Νέρωνα, λίγο μετά την άνοδό του στον θρόνο, και τον προέτρεπε να δείχνει μεγαλοψυχία!

Σαράντα κύματα πέρασε η ζωή του. Πίστευε ότι ο στωικός οφείλει να μετέχει στα δημόσια πράγματα και, συνεπής σ᾽ αυτό, επιδίωξε πολιτική σταδιοδρομία. Του έτυχαν αυτοκράτορες όπως ο Τιβέριος ή ο Κλαύδιος, αλλά και ο Καλιγούλας και ο Νέρωνας. Προσκολλήθηκε σε αυτοκράτορες φαύλους και τελικά απέκτησε μεγάλη δύναμη, ειδικά επί Νέρωνος. Πολλοί τον κατέκριναν τον Σενέκα και τους δίνω δίκιο: ποιος φιλόσοφος συναναστράφηκε και συνεργάστηκε με τέτοιους τυράννους, ώστε να αυξήσει την περιουσία του κατά 300.000.000 σηστέρτιους μέσα σε τέσσερα χρόνια;

Το μόνο αντάξιο της φιλοσοφίας του μου φαίνεται ότι ήταν ο θάνατός του. Μπλέχτηκε σε μια αποτυχημένη συνομωσία εναντίον του Νέρωνα· τον διέταξαν να αυτοκτονήσει και το έκανε. Είχε γράψει κάτι ανάλογο: «Το δρομολόγιο ενός ταξιδιού μένει ανολοκλήρωτο, αν σταματήσεις στα μισά του δρόμου σου ή προτού φτάσεις στον τόπο για τον οποίο ξεκίνησες. Η ζωή όμως σε καμιά στιγμή δεν μένει ανολοκλήρωτη, φτάνει μόνο να την έχεις ζήσει σωστά. Όπου και να τη σταματήσεις (αν τη σταματήσεις σωστά) η ζωή σου θα είναι ολοκληρωμένη. Δεν είναι μεγάλη υπόθεση η ζωή· όλοι οι δούλοι σου ζουν, όλα τα ζώα σου ζουν. Να πεθάνεις με αξιοπρέπεια, με σύνεση και με θάρρος - αυτό είναι το σπουδαίο.»

Αν ήταν να βάλω κάποιον δίπλα στον Σενέκα (ή μάλλον πιο πάνω), θα ήταν ο Μάρκος Αυρήλιος. Ρωμαίοι και οι δύο, γόνοι ισχυρών οικογενειών, στωικοί φιλόσοφοι με λαμπρές σπουδές στη ρητορική και στη φιλοσοφία και με δασκάλους σαν τον Σωτίωνα και τον Ηρώδη τον Αττικό. Ο Σενέκας ξεκίνησε μια πολλά υποσχόμενη σταδιοδρομία στα πολιτικά πράγματα της Ρώμης και έγινε σύμβουλος του αυτοκράτορα, ενώ ο Μάρκος Αυρήλιος από μικρός προοριζόταν για υψηλά αξιώματα και τελικά έγινε ανώτατος άρχοντας.

Από δω και πέρα αρχίζουν οι διαφορές: Ο Μάρκος Αυρήλιος αναζωογόνησε τη φιλοσοφία στο παραδοσιακό της κέντρο, την Αθήνα, όταν ίδρυσε και όρισε να επιδοτούνται από το δημόσιο έδρες των τεσσάρων φιλοσοφικών Σχολών (πλατωνική, αριστοτελική, στωική, επικούρεια). Ενώ κατείχε το ανώτατο αξίωμα του αυτοκράτορα, έγραψε στοχασμούς προς τον εαυτό του, στα ελληνικά μάλιστα. Και έδειξε ότι η στωική διδασκαλία μπορεί στ᾽ αλήθεια να του προσφέρει ψυχική γαλήνη και παρηγοριά - ενώ χειριζόταν τις δύσκολες υποθέσεις μιας παγκόσμιας αυτοκρατορίας. Έβλεπε τον κόσμο, στωικός καθώς ήταν, σαν ένα σύνολο, και τον εαυτό του ως ένα μέλος που οφείλει να προσφέρει στο σύνολο. Και επιπλέον ως αυτοκράτορας έκανε ό,τι μπορούσε για να κρατηθεί ενιαίο το σύνολο (αλλά και το βασίλειό του - μην ξεχνιόμαστε). Ταυτόχρονα, καθώς ο κόσμος γύρω του άλλαζε, αυτή η λαχτάρα (αλλά και η δυνατότητα) προσφοράς εναλλασσόταν με το αίσθημα της παραίτησης - αυτός, ένας αυτοκράτορας, να τα αφήσει όλα για να βρει τη γαλήνη.

Στοχαστικός αλλά και άνθρωπος της πράξης, ο Μάρκος ήξερε να μην χάνεται σε ατέλειωτες συζητήσεις. Το θυμίζει ξεκάθαρα στο Εις εαυτόν(10.16): «Μην κάθεσαι να συζητάς για το πώς είναι ο καλός άνθρωπος. Γίνε τέτοιος άνθρωπος.»Κι αυτός μάλλον τα κατάφερε.

Φίλε μου Λεύκιε. Πολλά μου ήρθαν στο μυαλό εκτός από αυτά που σου έγραφα, αλλά πρέπει να ταμιεύσω μερικά να σου τα πω από κοντά.

ΟΜΗΡΟΣ: Ἰλιάς (13.673-13.722)

Ὣς οἱ μὲν μάρναντο δέμας πυρὸς αἰθομένοιο·

Ἕκτωρ δ᾽ οὐκ ἐπέπυστο Διῒ φίλος, οὐδέ τι ᾔδη
675 ὅττι ῥά οἱ νηῶν ἐπ᾽ ἀριστερὰ δηϊόωντο
λαοὶ ὑπ᾽ Ἀργείων. τάχα δ᾽ ἂν καὶ κῦδος Ἀχαιῶν
ἔπλετο· τοῖος γὰρ γαιήοχος ἐννοσίγαιος
ὄτρυν᾽ Ἀργείους, πρὸς δὲ σθένει αὐτὸς ἄμυνεν·
ἀλλ᾽ ἔχεν ᾗ τὰ πρῶτα πύλας καὶ τεῖχος ἐσᾶλτο,
680 ῥηξάμενος Δαναῶν πυκινὰς στίχας ἀσπιστάων,
ἔνθ᾽ ἔσαν Αἴαντός τε νέες καὶ Πρωτεσιλάου
θῖν᾽ ἔφ᾽ ἁλὸς πολιῆς εἰρυμέναι· αὐτὰρ ὕπερθε
τεῖχος ἐδέδμητο χθαμαλώτατον, ἔνθα μάλιστα
ζαχρηεῖς γίγνοντο μάχῃ αὐτοί τε καὶ ἵπποι.
685 Ἔνθα δὲ Βοιωτοὶ καὶ Ἰάονες ἑλκεχίτωνες,
Λοκροὶ καὶ Φθῖοι καὶ φαιδιμόεντες Ἐπειοί,
σπουδῇ ἐπαΐσσοντα νεῶν ἔχον, οὐδὲ δύναντο
ὦσαι ἀπὸ σφείων φλογὶ εἴκελον Ἕκτορα δῖον,
οἱ μὲν Ἀθηναίων προλελεγμένοι· ἐν δ᾽ ἄρα τοῖσιν
690 ἦρχ᾽ υἱὸς Πετεῶο Μενεσθεύς, οἱ δ᾽ ἅμ᾽ ἕποντο
Φείδας τε Στιχίος τε Βίας τ᾽ ἐΰς· αὐτὰρ Ἐπειῶν
Φυλεΐδης τε Μέγης Ἀμφίων τε Δρακίος τε,
πρὸ Φθίων δὲ Μέδων τε μενεπτόλεμός τε Ποδάρκης.
ἤτοι ὁ μὲν νόθος υἱὸς Ὀϊλῆος θείοιο
695 ἔσκε Μέδων, Αἴαντος ἀδελφεός· αὐτὰρ ἔναιεν
ἐν Φυλάκῃ, γαίης ἄπο πατρίδος, ἄνδρα κατακτάς,
γνωτὸν μητρυιῆς Ἐριώπιδος, ἣν ἔχ᾽ Ὀϊλεύς·
αὐτὰρ ὁ Ἰφίκλοιο πάϊς τοῦ Φυλακίδαο.
οἱ μὲν πρὸ Φθίων μεγαθύμων θωρηχθέντες
700 ναῦφιν ἀμυνόμενοι μετὰ Βοιωτῶν ἐμάχοντο·
Αἴας δ᾽ οὐκέτι πάμπαν, Ὀϊλῆος ταχὺς υἱός,
ἵστατ᾽ ἀπ᾽ Αἴαντος Τελαμωνίου οὐδ᾽ ἠβαιόν,
ἀλλ᾽ ὥς τ᾽ ἐν νειῷ βόε οἴνοπε πηκτὸν ἄροτρον
ἶσον θυμὸν ἔχοντε τιταίνετον· ἀμφὶ δ᾽ ἄρα σφι
705 πρυμνοῖσιν κεράεσσι πολὺς ἀνακηκίει ἱδρώς·
τὼ μέν τε ζυγὸν οἶον ἐΰξοον ἀμφὶς ἐέργει
ἱεμένω κατὰ ὦλκα· τέμει δέ τε τέλσον ἀρούρης·
ὣς τὼ παρβεβαῶτε μάλ᾽ ἕστασαν ἀλλήλοιιν.
ἀλλ᾽ ἤτοι Τελαμωνιάδῃ πολλοί τε καὶ ἐσθλοὶ
710 λαοὶ ἕπονθ᾽ ἕταροι, οἵ οἱ σάκος ἐξεδέχοντο,
ὁππότε μιν κάματός τε καὶ ἱδρὼς γούναθ᾽ ἵκοιτο.
οὐδ᾽ ἄρ᾽ Ὀϊλιάδῃ μεγαλήτορι Λοκροὶ ἕποντο·
οὐ γάρ σφι σταδίῃ ὑσμίνῃ μίμνε φίλον κῆρ·
οὐ γὰρ ἔχον κόρυθας χαλκήρεας ἱπποδασείας,
715 οὐδ᾽ ἔχον ἀσπίδας εὐκύκλους καὶ μείλινα δοῦρα,
ἀλλ᾽ ἄρα τόξοισιν καὶ ἐϋστρεφεῖ οἶος ἀώτῳ
Ἴλιον εἰς ἅμ᾽ ἕποντο πεποιθότες, οἷσιν ἔπειτα
ταρφέα βάλλοντες Τρώων ῥήγνυντο φάλαγγας·
δή ῥα τόθ᾽ οἱ μὲν πρόσθε σὺν ἔντεσι δαιδαλέοισι
720 μάρναντο Τρωσίν τε καὶ Ἕκτορι χαλκοκορυστῇ,
οἱ δ᾽ ὄπιθεν βάλλοντες ἐλάνθανον· οὐδέ τι χάρμης
Τρῶες μιμνήσκοντο· συνεκλόνεον γὰρ ὀϊστοί.

***

Κι έτσι ωσάν φλόγα μ᾽ άσβεστην ορμήν επολεμούσαν·
γνώσιν δεν είχε ούτ᾽ είδησιν ακόμη ο θείος Έκτωρ
675 πως οι Αργείοι τον λαόν εσύντριβαν στων πλοίων
τ᾽ αριστερά, κι οι Αχαιοί θα βγαίναν νικηφόροι.
Τέτοιος τους έσπρωχνε θεός και αυτός εσυμμαχούσε
ο γαιοφόρος Ποσειδών· αλλ᾽ έμεν᾽ όπου πρώτα
τες πυκνές τάξες έσπασε των ασπιστών Αργείων
680 κι έπειτα μέσα επήδησε στες πύλες και στο τείχος.
Τα πλοία κει του Αίαντος και του Πρωτεσιλάου
ήσαν συρμένα της λευκής θαλάσσης εις την άκρην
κι ήταν το τείχος χαμηλό πολύ και αυτού με λύσσαν
εξόχως όλ᾽ οι μαχηταί κι οι ίπποι αγωνιζόνταν.
685 Ίωνες μακροχίτωνες, Βοιωτοί, Λοκροί και Φθίοι,
και λαμπροφόροι Επειοί τον Έκτορα, που ορμούσε
προς τα καράβια, ωσάν φωτιά μ᾽ αγώνα τούς κρατούσαν,
αλλά και δεν κατόρθωναν μακράν τους να τον διώξουν.
Ο Μενεσθεύς, του Πετεώ υιός, λυγάρι οδήγα
690 από Αθηναίους και μ᾽ αυτόν ο Φείδας και ο Στιχίος
ο Βίας ο ανδράγαθος· και ο Μέγης Φυλεΐδης
των Επειών ήτο αρχηγός, ο Αμφίων και ο Δρακίος,
κι ήσαν των Φθίων αρχηγοί ο Μέδων και ο Ποδάρκης.
Και άνομον ήταν γέννημα ο Μέδων του Οϊλέως,
695 λωλάδελφος του Αίαντος· μακράν εις την Φυλάκην
στα ξένα εζούσε απ᾽ τον καιρόν που εφόνευσ᾽ έν᾽ αδέλφι
της μητρυιάς Εριώπιδος, ομόκλινης του Οϊλέως·
και ο Ποδάρκης ήτο υιός του Φυλακίδου Ιφίκλου.
Με τ᾽ άρματά τους τούτοι εμπρός των ανδρειωμένων Φθίων
700 μάχονται ομού με τους Βοιωτούς να σώσουν τα καράβια.
Ο Αίας πάλιν ο γοργός, ο Οϊλείδης απ᾽ τον άλλον
τον Τελαμώνιον Αίαντα μακράν δεν κάμνει βήμα·
και ως μαύρα βόδια στον αγρόν συγκολλητόν αλέτρι
με μια ψυχή τραβούν ομού στο νέαμα κι επάνω
705 τους αναβρύζ᾽ ίδρος πολύς στες ρίζες των κεράτων,
και μόν᾽ ο στιλβωτός ζυγός στην μέσην τούς χωρίζει
καθώς να σκίσουν προχωρούν τ᾽ αυλάκια πέρα πέρα·
όμοια κι εκείνοι εμάχονταν πλάγι με πλάγ᾽ οι δύο·
αλλ᾽ είχε ο Τελαμώνιος πολλούς σιμά του ανδρείους
710 συντρόφους, κι έδιδε σ᾽ αυτούς να πάρουν την ασπίδα,
οπόταν κόπος κι ίδρωτας του λύγιζαν το γόνα.
Ούδ᾽ οι Λοκροί τον ψυχερόν Οϊλείδη ακολουθούσαν·
διότ᾽ εις μάχην σταθεράν δεν τους βαστούσε η γνώμη·
ότι ουδέ κράνη χάλκινα και φουντωτά φορούσαν,
715 κόρυθες ούτε κυκλωτές και φράξινα κοντάρια,
αλλά στα τόξα θαρρετοί και στον καλοστριμμένον
φλόκον προβάτου, εκστράτευσαν στην Ίλιον και μ᾽ εκείνα
πυκνά βαρούσαν κι έσπαναν τες φάλαγγες των Τρώων.
Έτσι με τα λαμπρ᾽ άρματα του Αίαντος τα πλήθη
720 εμπρός στον θείον Έκτορα κτυπούσαν και τους Τρώας,
και όπισθεν ρίχναν οι Λοκροί χωρίς να τους νοήσουν,
τόσο σφοδρά που εδείλιασαν από τα βέλ᾽ οι Τρώες.

Ο αμυντικός μηχανισμός της άρνησης

Προβλήματα και δυσάρεστες καταστάσεις είναι αναπόφευκτα μέρη της ζωής. Η διαχείρισή τους διαφέρει από άτομο σε άτομο και από κατάσταση σε κατάσταση. Η αίσθηση της «απειλής» σε ψυχικό ή σωματικό επίπεδο, πολλές φορές, θέτει σε λειτουργία εσωτερικούς μηχανισμούς που στόχο έχουν την προστασία από οτιδήποτε φαινομενικά ή πραγματικό βλαβερό και αυτό μπορεί να γίνεται συνειδητά ή ασυνείδητα.

Ένας τέτοιου είδους μηχανισμός είναι και η άρνηση.

Η άρνηση ως αμυντικός μηχανισμός

Πρώτος την ανέφερε ο Sigmund Freud ως την άρνηση της παραδοχής μιας ενοχλητικής πραγματικότητας σχετική με εξωτερικά ή εσωτερικά γεγονότα συμπεριλαμβανομένων αναμνήσεων, σκέψεων και συναισθημάτων.

Ίσως έχεις βρεθεί στην αντιμετώπιση μιας δυσάρεστης κατάστασης μέσω αυτής της «τακτικής».

Μπορείς να έχεις αρνηθεί την ύπαρξη ενός υπαρκτού προβλήματος, να μη θέλεις να μιλάς γι’ αυτό, να έχεις βρει αναρίθμητες δικαιολογίες για την εκάστοτε συμπεριφορά σου ή να έχεις επιρρίψει τις όποιες ευθύνες σε εξωτερικές δυναμικές ή άλλα άτομα. Σε μια τέτοια περίπτωση θα έχεις επιμείνει σε μία συγκεκριμένη συμπεριφορά παρά τις αρνητικές συνέπειες αυτής.

Ίσως, ακόμα, έχεις υποσχεθεί να διευθετήσεις το ζήτημα στο μέλλον αποφεύγοντας οποιαδήποτε σχετική με αυτό σκέψη ή να θεωρείς πως δεν έχεις τη δυνατότητα να κάνεις κάτι πραγματικά επωφελές ή ακόμα να μην έχεις την κατάλληλη βοήθεια.

Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι φορές που έχεις απορρίψει κάθε προσφορά από τους οικείους σου είτε διαφωνώντας κάθετα είτε προσποιούμενος πως συμφωνείς.

Υπάρχουν αρκετοί λόγοι που μπορεί να ενεργοποιήσουν το μηχανισμό μέσα σου. Μπορεί να είναι οτιδήποτε σε κάνει να νιώθεις ευάλωτος ή απειλεί την αίσθηση του ελέγχου όπως μια ασθένεια, ένας εθισμός, κάποια διατροφική διαταραχή, κακοποιητικές καταστάσεις, οικονομικά προβλήματα ή αντιπαραθέσεις στις σχέσεις σου, στο οικογενειακό, το επαγγελματικό ή το εργασιακό περιβάλλον. Μπορεί, ακόμα, να βρίσκεσαι σε άρνηση για κάτι που συμβαίνει σε εσένα ή σε κάποιον άλλο.

Η άρνηση είναι ένας αμυντικός μηχανισμός ο οποίος, όπως όλοι οι αμυντικοί μηχανισμοί, τίθεται σε λειτουργία για να σε προστατέψει από μια στρεσογόνα κατάσταση και οδυνηρά συναισθήματα. Οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι στρατηγικές που χρησιμοποιείς για να αποφύγεις την όποια ψυχική δυσφορία.

Στην περίπτωση της άρνησης, η μη αποδοχή της πραγματικότητας ή των συνεπειών που αυτή θα επιφέρει είναι χαρακτηριστικές.

Αρνούμενος να διαχειριστείς το συμβάν ή να το αποδεχτείς, προσπαθείς να αποφύγεις να έρθεις αντιμέτωπος με αγχώδεις καταστάσεις, αντιπαραθέσεις, απειλές και φόβους.

Έτσι, σου δίνεται η ευκαιρία, με τη μη αποδοχή της κατάστασης, να ελαχιστοποιήσεις ή και να εκμηδενίσεις τις δυσάρεστες συνέπειες που αυτή μπορεί να φέρει.

Η ιδέα πως αν δεν το σκέφτεσαι, δεν υπάρχει, φαίνεται να σε προφυλάσσει από το βαρύ φορτίο και φαίνεται να συνεχίζεις «ασφαλής».

Ωστόσο, η άρνηση ενός προβλήματος σου επιτρέπει να συνεχίσεις μια συμπεριφορά που αργά ή γρήγορα αποβαίνει βλαπτική ενώ ο ορισμός του προβλήματος παραμένει στο σκοτάδι.

Όταν είσαι σε άρνηση:

• Δεν αποδέχεσαι μια δύσκολη κατάσταση.
• Προσπαθείς να μην αντιμετωπίζεις τα γεγονότα σαν πρόβλημα.
• Υποβαθμίζεις τις πιθανές επιπτώσεις του προβλήματος.
• Αποδέχεσαι ένα πρόβλημα αλλά επιρρίπτεις τις ευθύνες σε καταστάσεις έξω από εσένα ή άλλους ανθρώπους.

Μια τέτοιου είδους ανταπόκριση φαίνεται ιδανική στη συγκεκριμένη στιγμή και κάποιες φορές είναι. Σου δίνει το χρόνο προσαρμογής που, ενδεχομένως, χρειάζεσαι έτσι ώστε να διαχειριστείς μια απότομη αλλαγή στην πραγματικότητά σου. Δίνοντας χρόνο στον εαυτό σου, γίνεται πιο ήπια η απορρόφηση δυσάρεστων ή ακόμα και σοκαριστικών πληροφοριών.

Έτσι, μπορείς να αποδεχτείς το εκάστοτε γεγονός, να το διαχειριστείς κατάλληλα προσεγγίζοντάς το ψύχραιμα και λογικά και τελικά, να προχωρήσεις ελεύθερος. Σε μια τέτοια περίπτωση, η άρνηση, θεωρείται μια απόλυτα φυσιολογική και επωφελής ανθρώπινη αντίδραση.

Ωστόσο, η χρησιμότητά της ως ανταπόκριση σε μια δύσκολη κατάσταση παραμένει εφόσον η διάρκειά της είναι κάποιο μικρό χρονικό διάστημα.

Παγιωμένη άρνηση

Όταν η άρνηση παγιώνεται ως συμπεριφορά, μπορεί να δημιουργήσει σημαντικά προβλήματα στη ζωή σου, απομακρύνοντας τον προσδιορισμό του προβλήματος ή την κρίσιμη ανταπόκριση σε μια αλλαγή που, πραγματικά, θα σε βοηθήσει να συνεχίσεις με ασφάλεια. Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να σε εμποδίσει να πάρεις την κατάλληλη βοήθεια ή θεραπεία.

Αν επιμένει και σε εμποδίζει να κάνεις τις κατάλληλες κινήσεις προς όφελός σου, τότε η άρνηση είναι ιδιαίτερα επιζήμια.

Ιδιαίτερα σε περιπτώσεις εθισμού όπως για παράδειγμα στον αλκοολισμό ή σε περιπτώσεις σωματικής ή ψυχικής ασθένειας, η άρνηση μπορεί να αποβεί μοιραία.

Ακόμα, όμως, και σε καταστάσεις της καθημερινότητας όπως οι συντροφικές και επαγγελματικές σχέσεις, η συνεχής άρνηση είναι το αίτιο πολύ μεγαλύτερων προβλημάτων από εκείνων που αρνείσαι να αποδεχθείς.

Ναι, αν δεν το σκέπτεσαι, αν προσποιείσαι πως δεν υπάρχει, δε βιώνεις τα δυσάρεστα συναισθήματα. Για πόσο όμως και πώς πορεύεσαι με τις πλάτες φορτωμένες; Μήπως, τελικά, βρίσκεσαι σε μια δυναμική αυταπάτης;

Η εξαπάτηση του ίδιου του εαυτού για την αληθινή φύση ενός προβλήματος, μπορεί να δίνει την αίσθηση της δύναμης πάνω σε μια κατάσταση και να θρέφει το «εγώ» αλλά το μόνο σίγουρο είναι πως δεν είναι η λύση.

Επιπλέον, ίσως σε οδηγεί να κάνεις ξανά και ξανά τα ίδια πράγματα περιμένοντας διαφορετικά αποτελέσματα, να νιώθεις πως έχεις βαλτώσει και αντί να δρας ουσιαστικά, να κλείνεις τα μάτια γιατί αυτό φαίνεται πιο εύκολο.

Η αναγνώριση των αμυντικών μηχανισμών, και στην περίπτωση αυτή της άρνησης, βοηθά στην αυτεπίγνωση και την κατανόηση της συμπεριφοράς του ανθρώπου.

Προτάσεις διαχείρισης της άρνησης

• Αν υποψιάζεσαι πως η άρνηση σε εμποδίζει να διαχειριστείς ένα πρόβλημα, να τι μπορείς να κάνεις:
• Σκέψου γιατί μπορεί να αρνείσαι να αντιμετωπίσεις το πρόβλημα. Τι είναι που αυτό πραγματικά αρνείσαι να δεις;
• Αναλογίσου σου τις ενδεχόμενες συνέπειες της συνεχούς άρνησης, της μη διαχείρισης του προβλήματος και της απραξίας. Σκέψου αρνητικά και θετικά σημεία και, ακόμα καλύτερα, κατάγραψέ τα.
• Προσδιόρισε και ονομάτισε το φόβο σου και επίτρεψε στον εαυτό σου να εκφράσει τα όποια συναισθήματα.
• Αναγνώρισε τις λανθασμένες πεποιθήσεις και σκέψεις που συμβάλλουν στο να νιώθεις πιεσμένος με τη συγκεκριμένη κατάσταση.
• Μίλησε σε κάποιο φίλο ή άλλο οικείο πρόσωπο που εμπιστεύεσαι για να πάρεις μια πιο αντικειμενική άποψη
• Ζήτησε τη βοήθεια κάποιου ειδικού. Υπάρχουν αρκετές ψυχολογικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση της συμπεριφοράς αυτής και είναι σίγουρο πως κάποια θα σου ταιριάζει.

Η άρνηση είναι μια απόλυτα φυσιολογική ανταπόκριση σε οτιδήποτε προκαλεί πόνο αλλά δεν είναι μια μακροπρόθεσμη λύση στην αντιμετώπιση των προβλημάτων.

Δυστυχώς με το αρνείσαι πως βιώνεις δυσάρεστα συναισθήματα δεν απαλλάσσεσαι από αυτά. Η ένταση, ο πόνος ή ό, τι άλλο θα επανέρχεται.

Επιπλέον, συμπεριφορές που φαινομενικά ανακουφίζουν την ένταση των συναισθημάτων μπορούν να αποδειχθούν πραγματικά οδυνηρές.

Αρνούμενος μια κατάσταση, αρνείσαι να αντιμετωπίσεις τα συναισθήματα που αυτή σου προκαλεί καταπιέζοντάς τα και αυτό είναι κάτι προσωρινό. Η λύση έρχεται όταν ξεπεράσεις αυτό το στάδιο, αποδεχθείς τα συναισθήματα και την κατάσταση, λάβεις μια πιο κριτική στάση και περάσεις στη δράση.

Ο ώριμος έρωτας πρέπει να συνεπάγεται περισσότερη ενασχόληση με τον άλλο και λιγότερη ανησυχία

Ο ΕΡΩΤΑΣ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ ΝΑ ΥΠΟΦΕΡΟΥΜΕ, ΑΛΛΑ ΟΣΟ ΠΙΟ ΠΑΡΑΔΟΜΕΝΟΙ ΤΟΝ ΥΠΟΜΕΝΟΥΜΕ, ΤΟΣΟ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΟΥΣ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ.

Ο Άγγλος ποιητής Άλφρεντ Τέννυσον είπε: «Καλύτερα να έχεις ερωτευτεί και να έχεις χάσει παρά να μην έχεις ερωτευτεί ποτέ».

Και το να γνωρίσεις τον έρωτα, ακόμα και με τον κίνδυνο να τον χάσεις ή να πονέσεις εξαιτίας του, είναι η πιο υπέροχη εμπειρία που μπορεί να βιώσει η ψυχή.

Όταν νιώθουμε ερωτευμένοι, η ψυχή μας ανοίγεται και τολμάμε πράγματα που πριν ούτε που τα ονειρευόμασταν.

Όπως είπε ο Πλάτων: «Δεν υπάρχει άνθρωπος τόσο δειλός, που να μη μπορεί να μεταμορφωθεί σε ήρωα χάρη στον έρωτα».

Ξαναγυρνώντας στον Σιντάρτα, στην αρχή της αναζήτησής του, είναι τόσο επικεντρωμένος στο να βρει τον Θεό και το νόημα της ύπαρξής του, που δε γνωρίζει την αληθινή αγάπη, παρόλο που έχει μοιραστεί το χρόνο του με την ωραία Καμάλα και την έχει ερωτευτεί.

Ωστόσο, στο τέλος του ταξιδιού του γνωρίζει τον γιο του και τότε ανακαλύπτει ένα συναίσθημα που αγνοούσε.

Βιώνει μια αγάπη που δεν προέρχεται από την επιθυμία ή την ανάγκη, μια αγάπη αγνή και απόλυτη, που τον ωθεί να φροντίζει και να προστατεύει το παιδί του. Αυτό το είδος αγάπης είναι ένα μεγάλο δώρο που μας γεμίζει την καρδιά, αλλά παράλληλα μπορεί να κουβαλάει και πόνο.

Κάθε σχέση γονέα-παιδιού συνεπάγεται ένα βαθμό πόνου και ανησυχίας.

Ανησυχούμε σημαίνει νοιαζόμαστε για κάτι προκαταβολικά, δηλαδή προτού αυτό συμβεί, ενδιαφερόμαστε να προλάβουμε τα γεγονότα, υποφέρουμε για κάτι που ακόμα δεν έχει συμβεί, αλλά που φοβόμαστε ότι μπορεί να συμβεί.

Το μόνο αντίδοτο στην ανησυχία είναι η ενασχόληση με κάτι.

Όταν δινόμαστε ενεργά σε κάτι, δε μένει πια καιρός ούτε χώρος για ανησυχία.

Ο ώριμος έρωτας πρέπει να συνεπάγεται περισσότερη ενασχόληση με τον άλλο και λιγότερη ανησυχία.

Να ζούμε τη σχέση και την αγάπη στο εδώ και στο τώρα.

Αν ασχολούμαστε με τον άλλο, αντί να ανησυχούμε, θα εξοικονομήσουμε πολύτιμη ενέργεια, που τη σπαταλάμε φτιάχνοντας καταστροφικά σενάρια.

Όταν έρθουν τα προβλήματα, αν έρθουν, τότε θα τα βάλουμε σε πρώτο πλάνο, όχι πριν.

Με την ανησυχία δεν αποτρέπονται ούτε ο δικός μας πόνος ούτε του άλλο.

Η ενασχόληση με τον άλλο είναι το μόνο χρήσιμο.

Επιλογή και Ευθύνη

Η λέξη "επιλογή" χρησιμοποιείται αρκετά στην καθημερινότητα, αλλά συχνά δεν γνωρίζουμε τη διαφορά ανάμεσα στα ρήματα "επιλέγω" και "διαλέγω". Διαλέγω, όταν έχω να αποφασίσω ανάμεσα σε εναλλακτικές.

Αυτές μπορεί να αφορούν ένα συνεργάτη μας, το πού θα πάμε διακοπές, ή τι θα πάρουμε σε ένα δείπνο. Επιλέγω σημαίνει οικειοποιούμαι την απόφαση που μόλις πήρα.

Στην καθημερινότητα μπορεί να μην έχουμε μπροστά μας πολλές εναλλακτικές, έχουμε όμως μία επιλογή και αυτή είναι να αποφασίσουμε αν θα οικειοποιηθούμε ή όχι την αλληλουχία των πράξεών μας.

Όπως λέει ο Άμλετ στο ομώνυμο έργο του Σέξπηρ, "Να ζεις κανείς ή να μη ζει, αυτό είναι το ερώτημα" (Άμλετ 3.1).

Πράγματι, υπαρξιακά υπάρχει μόνο ένα ερώτημα, αν θα αποδεχθούμε τη ζωή και τις συνέπειες των πράξεών μας ή αν θα τις αποφύγουμε και θα τις αρνηθούμε.

Το πρώτο οδηγεί σε μία πιο έντονη και παθιασμένη σχέση με τη ζωή και το δεύτερο σε μία χαλαρότερη δέσμευση και μια προσχηματική κατάσταση ότι δεν ζούμε πραγματικά και ότι οι άλλοι φταίνε για ό,τι πάει στραβά στη ζωή μας.

Αυτό μπορεί επίσης να μας οδηγήσει στην πλήρη άρνηση οποιασδήποτε εναλλακτικής.

Συνεπώς, η – παθητική – απουσία επιλογής έχει το ίδιο σοβαρές συνέπειες με την ενεργητική επιλογή. Έχουμε ήδη εξετάσει πώς περιοριζόμαστε από τα δεδομένα της ύπαρξης γενικά και από τις συνθήκες της προσωπικής μας ύπαρξης ειδικότερα. Αυτά είναι τα όρια που πλαισιώνουν τις επιλογές μας.

Δεν μπορούμε ποτέ να κατηγορήσουμε κανέναν άλλο για τις πράξεις μας και τις συνέπειές τους. Ζούμε με δική μας ευθύνη. Αυτό ισχύει και για ό,τι καλό μας συμβαίνει: αν έχουμε κάνει εμείς την επιλογή, δεν μπορούμε να θεωρούμε τυχαίο το γεγονός, αλλά μπορούμε να το πιστωθούμε, τουλάχιστον εν μέρει.

Ο φιλόσοφος που εμφανίζεται στο τέλος της ταινίας "Απιστίες και Αμαρτίες" του Woody Allen λέει:

"Όλοι στη ζωή ερχόμαστε αντιμέτωποι με αγχωτικές αποφάσεις και επιλογές. Κάποιες είναι μεγαλύτερης και κάποιες μικρότερης κλίμακας, όμως ορίζουμε τον εαυτό μας μέσα από αυτές τις επιλογές. Στην πραγματικότητα, είμαστε το τελικό άθροισμα αυτών των επιλογών".

Αυτό σημαίνει πως ό,τι κάνουμε είναι, κατά κάποιον τρόπο, επιλογή. Ακόμα και το να μην επιλέξουμε είναι επιλογή και έχει συνέπειες. Δεν μπορούμε να αποφύγουμε αυτή την πρόκληση που μας προσφέρει η ζωή.

Η ελευθερία να επιλέγουμε μας απελευθερώνει από την αιτιοκρατία και μας επιτρέπει να αποδεχόμαστε την ευθύνη που βρίσκεται στην βάση των επιλογών μας.

Αυτό, αποτελεί δεδομένο.

Επαναστάτης ή υποτακτικός

«Δεν θα υποχωρήσω ποτέ»

Μπορεί κάποιος που φαινομενικά είναι επαναστάτης και αντιδραστικός κατά βάθος να είναι υποτακτικός και απλά να έμαθε να αντιδρά μέσω της αντεπίθεσης;

Επιλέγω δηλαδή αντί να υποτάσσομαι, να έχω τον αντίθετο ρόλο και γίνομαι επιθετικός και αυταρχικός. Μέσα από την επανάσταση καλύπτω τα αισθήματα της υποταγής.

«Οι επαναστάτες έχουν την τάση να συμπεριφέρονται λες και αυτοί είναι οι μοναδικοί άνθρωποι στον κόσμο και λες και μόνο αυτοί έχουν ανάγκες.

Αν ανήκετε σ’ αυτή την κατηγορία, αντιμετωπίζετε τις καταστάσεις της υποταγής υιοθετώντας το ρόλο κάποιου που είναι επιθετικός, εκδικητικός και εγωκεντρικός.

Επαναστατείτε. Ακόμη, όμως και στην περίπτωση αυτή, μέσα σας νιώθετε το ίδιο με τους άλλους υποταγμένους ανθρώπους: ότι είστε λιγότερο σημαντικός ή και ότι οι άλλοι άνθρωποι είναι αυτοί που σας ελέγχουν στην πραγματικότητα.

Η επιθετικότητά σας είναι απλά μια μάσκα την οποία φοράτε με ένα αίσθημα μειονεκτικότητας.

Νιώθετε να ωθείστε στα άκρα της διεκδικητικότητας. Μπορεί να φανείτε ακόμη και προσβλητικός. Οι άνθρωποι σας κατηγορούν για την ακαμψία και την αυταρχικότητά σας. Κάτω όμως από τη δυναμική παρουσία σας νιώθετε τρομοκρατημένοι από τους άλλους ανθρώπους» (Young & Klosko, 2010: 386).

Η αντίδραση της επαναστικότητας συνδέεται με θυμό, καθώς το άτομο συχνά νιώθει εκνευρισμό και είναι επιρρεπές στα ξεσπάσματα θυμού.

Ο θυμός αποτελεί ένα χαρακτηριστικό του ατόμου, που το είχε και κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, όπου απαντούσε με θυμό στις προσπάθειες των γονιών του να το κατευθύνουν.

Σε κάθε περίπτωση καθοδήγησης από τους γονείς το παιδί γινόταν ανυπάκουο ή ατίθασο, ενώ μπορεί να εμφάνιζε στοιχεία ευερεθιστότητας ή προβλήματα συμπεριφοράς στο σχολείο.

Ακόμη και κατά την ενήλικη ζωή του, το άτομο έχει προβλήματα με διάφορες μορφές εξουσίας, ενώ συχνά χάνει την αυτοκυριαρχία του και εκφράζει το θυμό του με μη κατάλληλους τρόπους.

Το άτομο, δηλαδή, βρίσκεται σε μια διαρκή μάχη με την εξουσία, την οποία αντιλαμβάνεται ως εξωτερικό έλεγχο. Έτσι, αντιδρά απέναντι σε πιέσεις, εντολές ή συμβουλές και οι αντιδράσεις του είναι έντονες.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό των επαναστατών είναι οι μακροχρόνιες συγκρούσεις με τους γονείς. Δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στο ρόλο του ενήλικα και να παραμερίσουν ή να μειώσουν τις συγκρούσεις αυτές. Ουσιαστικά, παραμένουν επαναστάτες έφηβοι που κυνηγούν πράγματα που έρχονται σε αντίθεση με τις φιλοδοξίες και τα όνειρα των γονέων τους.

Στην πραγματικότητα, όμως, οι επαναστάτες δεν είναι περισσότερο ελεύθεροι από τους άλλους υποταγμένους ανθρώπους.

«Δεν επιλέγουν ελεύθερα τα ενδιαφέροντα ή τις σχέσεις τους: επιλέγουν για αυτούς οι άνθρωποι εναντίον των οποίων επαναστατούν. Αν και επιμένουν να αδιαφορούν για τους κανόνες, είναι το ίδιο υποταγμένοι σ’ αυτούς όσο και οι άνθρωποι που τους υπακούουν» (Young & Klosko, 2010: 387).

Το βασικό που έχει στο μυαλό του το άτομο είναι να επιλέξει το αντίθετο από αυτό που οι άλλοι το υποδεικνύουν.

Με αυτό τον τρόπο βρίσκεται σε μια διαρκή κατάσταση αντίδρασης και κατευθύνεται από τις υποδείξεις των άλλων, όχι όμως με το να τις πραγματοποιεί, αλλά με το να τις απορρίπτει και να κάνει το αντίθετο.

Στη συμπεριφορά του ο επαναστάτης παρουσιάζεται ως αυταρχικός και καταπιεστικός. Όταν θα αναγκαστεί να υποταχθεί σε κάποιους ανθρώπους θα βρει κάποιους άλλους ώστε να ξεσπάσει το θυμό που συσσωρεύει.

Το άτομο μπορεί να κινείται ανάμεσα στα δύο άκρα, και από τη μία πλευρά να είναι δουλοπρεπής και πρόθυμος να ικανοποιήσει τις ανάγκες των άλλων και από την άλλη απαιτητικός και οξύθυμος.

Δεν αγαπιόμαστε γιατί δεν γνωρίζουμε πως

Τι είναι η αγάπη;

Η λέξη είναι τόσο πολύφορτωμένη και διεφθαρμένη που αποφεύγω να την χρησιμοποιώ.

Όλοι μιλάνε για αγάπη - κάθε περιοδικό και εφημερίδα και κάθε ιεραπόστολος μιλούν συνεχώς για αγάπη.

Αγαπώ την πατρίδα μου, αγαπώ τον βασιλιά, αγαπώ κάποιο βιβλίο, αγαπώ το βουνό, αγαπώ την απόλαυση, αγαπώ την γυναίκα μου, αγαπώ τα παιδιά μου.

Είναι η αγάπη μια ιδέα;

Αν όντως είναι, τότε μπορεί να καλλιεργηθεί, θραφεί, να περιβληθεί με στοργή, να επιβληθεί, να αλλάξει κατά το δοκούν.

Επειδή δεν μπορούμε να λύσουμε αυτό το ανθρωπινό ζήτημα καταφεύγουμε σε αφαιρέσεις.

Η αγάπη μπορεί να είναι η υστάτη λύση σε όλες τις δυσκολίες του ανθρώπου, τα προβλήματα και τις επώδυνες προσπάθειες, οπότε πως θα βρούμε τι είναι η αγάπη;

Απλώς ορίζοντάς την;

Η θρησκεία την όρισε με τον ένα τρόπο, η κοινωνία με άλλο τρόπο και υπάρχουν ένα σορό αποκλίσεις και διαστρεβλώσεις.

Λατρεύουμε κάποιον, κοιμόμαστε με κάποιον, η ανταλλαγή συναισθημάτων, η συντροφικότητα - είναι αυτό που λέμε αγάπη;

Μπορεί η αγάπη να χωρισθεί στην ιερή και την ανίερη, την ανθρωπινή και την θεϊκή ή απλά υπάρχει μόνο μια αγάπη;

Είναι η αγάπη ένα πράγμα και όχι πολλά πράγματα;

Αν πούμε «σε αγαπώ» αυτό αποκλείει την αγάπη για κάποιον άλλον;

Είναι η αγάπη προσωπική ή μη προσωπική;

Ηθική ή ανήθικη;

Οικογενειακή ή μη οικογενειακή;

Αν αγαπάς την ανθρωπότητα αγαπάς και τον καθένα ξεχωριστά;

Είναι η αγάπη συναίσθημα;

Είναι η αγάπη αίσθημα;

Είναι η αγάπη απόλαυση και επιθυμία;

Όλες αυτές οι ερωτήσεις δείχνουν, έτσι δεν είναι, ότι έχουμε ιδέες για την αγάπη, ιδέες για το τι πρέπει να είναι και τι δεν πρέπει να είναι η αγάπη, έναν κανόνα η κώδικα που έχει δημιουργήσει η κοινωνία στην οποία ζούμε.

Τώρα πως θα βρω τι είναι αυτή η φλόγα που λέμε αγάπη;

Όχι πως να βρούμε έναν τρόπο να την εκφράσουμε διαφορετικά αλλά να βρούμε την σημασία της.

Πρώτα θα απορρίψω ό,τι έχουν πει η θρησκεία, η κοινωνία, οι φίλοι και οι γονείς μου, κάθε βιβλίο και άνθρωπος διότι θέλω να βρω μόνος μου τι είναι η αγάπη.

Εδώ είναι ένα τεράστιο πρόβλημα που εμπεριέχει όλη την ανθρωπότητα, υπάρχουν χιλιάδες τρόποι να την ορίσεις και εγώ έχω φυλακιστεί σε κάποιον τρόπο να την ορίζω.

Για αυτό τον λόγο δεν πρέπει να διώξω όλες τις τάσεις και τις προκαταλήψεις μου;

Είμαι μπερδεμένος, διαλυμένος από τις δικές μου επιθυμίες οπότε λέω στον εαυτό μου «πρώτα καθάρισε το δικό σου μπέρδεμα».

Ίσως να μπορέσουμε να δούμε τι είναι αγάπη καταλαβαίνοντας τι δεν είναι.

Το να ανήκεις σε κάποιον, το να σε φροντίζει κάποιος και να εξαρτάσαι από αυτόν - σε όλο αυτό πρέπει να υπάρχει πάντα άγχος, φόβος, ζήλεια, ενοχή, και όσο υπάρχει φόβος δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη.

Ένα μυαλό γεμάτο πίκρες δεν μπορεί να καταλάβει τι είναι αγάπη, αισθηματικότητα και συναισθηματικότητα δεν έχουν καμιά σχέση με την αγάπη.

Έτσι, η αγάπη δεν έχει σχέση με την επιθυμία και την απόλαυση.

Η αγάπη δεν είναι προϊόν της σκέψης, η οποία με την σειράς της είναι προϊόν του παρελθόντος.

Η σκέψη δεν μπορεί να καλλιεργήσει την αγάπη.

Η αγάπη δεν περιορίζεται και δεσμεύεται από την ζήλεια, γιατί η ζήλεια είναι το παρελθόν.

Η αγάπη είναι το τώρα, το παρόν. Δεν είναι το «θα αγαπήσω» ούτε το «αγάπησα».

Όταν αγαπάς δεν πρόκειται να ακολουθήσεις κανέναν.

Η αγάπη δεν υπακούει.

Όταν αγαπάς δεν υπάρχει ούτε σεβασμός ούτε ασέβεια.

Δεν γνωρίζετε τι θα πει να αγαπάς αληθινά κάποιον;

Να αγαπάς χωρίς μίσος, χωρίς ζήλεια, χωρίς θυμό, χωρίς να θέλετε να επηρεάσετε το τι σκέφτεται ή τι κάνει ο άλλος, χωρίς να καταδικάζετε, χωρίς να συγκρίνετε;

Όταν υπάρχει αγάπη υπάρχει σύγκριση;

Όταν αγαπάτε κάποιον με όλη σας την καρδιά, με όλο σας τον νου, με όλο σας το σώμα, με όλη σας την ύπαρξη, υπάρχει σύγκριση;

Όταν αφήνεσαι ολοκληρωτικά στην αγάπη δεν υπάρχει ο άλλος.

Αλλά αν θέλετε ακόμα να βρείτε (τι είναι η αγάπη), θα δείτε ότι δεν είναι φόβος, εξάρτηση, ζήλεια, η κτητικότητα, η υπευθυνότητα και το χρέος, η αυτολύπηση, η αγωνία του να μην αγαπηθείς.

Λοιπόν, αφού τα διώξετε όλα αυτά, όχι με την βία, αλλά ξεπλένοντας τα όπως η βροχή ξεπλένει την σκόνη πολλών ημερών από ένα φύλλο, τότε ίσως βρείτε αυτό το περίεργο λουλούδι που ο άνθρωπος αναζητά τόσο πολύ.

Θα σας υπαγορεύσει κάποια εξουσία, κάποια μέθοδος, κάποιο σύστημα πως να αγαπάτε;

Αν κάποιος σας πει πως να αγαπάτε τότε αυτό δεν είναι αγάπη.

Γίνεται να πείτε "θα εξασκήσω την αγάπη. Θα κάτσω κάτω και θα το σκεφτώ μέρα με την ημέρα. Θα εξασκήσω τον εαυτό μου να είναι καλός και ευγενικός και θα τον πιέσω να δίνει προσοχή στους άλλους;"

Η αγάπη είναι κάτι νέο, φρέσκο, ζωντανό. Δεν έχει χτες ούτε και αύριο. Είναι πέρα από το μαρτύριο της σκέψης.

Μόνο το αθώο μυαλό μπορεί να καταλάβει τι είναι η αγάπη, και το αθώο μυαλό μπορεί να ζήσει σε έναν κόσμο που δεν είναι αθώος.

Το να βρεις αυτό το καταπληκτικό πράγμα που ο άνθρωπος αναζητά αιώνια μέσα από την θυσία, μέσω της λατρείας, μέσω των σχέσεων, μέσω του σεξ, μέσω κάθε μορφής απόλαυσης και πόνου, είναι δυνατό μόνο όταν η σκέψη κατανοήσει τον εαυτό της και να φτάσει στο τέλος της.

Τότε η αγάπη δεν έχει αντίθετο, τότε η αγάπη δεν έχει σύγκρουση.

Τι πράγμα είναι οι σχέσεις και πόσο εύκολα πέφτουμε στη συνήθεια κάποιας συγκεκριμένης σχέσης, θεωρούμε τα πράγματα δεδομένα, αποδεχόμαστε τις καταστάσεις και δεν είναι ανεκτή καμιά αλλαγή δε δεχόμαστε καμία κίνηση προς την αβεβαιότητα, ούτε για ένα λεπτό.

Όλα είναι τόσο καλά ρυθμισμένα, τόσο στέρεα φτιαγμένα, τόσο δεσμευμένα, που δεν υπάρχει καμία ελπίδα για λίγη φρεσκάδα, για μια καθαρή αναζωογονητική ανοιξιάτικη ανάσα.

Αυτά κι άλλα πολλά τα ονομάζουμε σχέσεις.

Αν παρατηρήσουμε από κοντά, οι σχέσεις είναι κάτι πολύ πιο λεπτό, κάτι πιο γοργό κι από την αστραπή, πιο αχανές κι από τη γη, γιατί οι σχέσεις είναι η ζωή.

Η ζωή μας είναι σύγκρουση. Θέλουμε να κάνουμε τις σχέσεις χοντροκομμένες, ωμές, εύκολες.

Έτσι χάνουν την ευωδιά τους, την ομορφιά τους.

Όλα τούτα συμβαίνουν γιατί δεν αγαπάμε, κι η αγάπη, φυσικά, είναι το σπουδαιότερο απ' όλα, γιατί μέσα σ' αυτή πρέπει να εγκαταλείψει κανείς ολοκληρωτικά τον εαυτό του. (το εγώ του)

Αυτή ακριβώς η ιδιότητα της φρεσκάδας, του καινούριου, είναι ουσιαστική, αλλιώς η ζωή γίνεται ρουτίνα, συνήθεια και η αγάπη δεν είναι συνήθεια, δεν είναι κάτι βαρετό.

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν χάσει το αίσθημα της έκπληξης. Θεωρούν τα πάντα δεδομένα κι αυτή η αίσθηση της ασφάλειας καταστρέφει την ελευθερία και τις εκπλήξεις της αβεβαιότητας.

Η σημασία της σωματικής εμπειρίας

Ένα βασικό μέρος της ενήλικης ζωής και της προσπάθειας για την επούλωση ψυχικών τραυμάτων περιλαμβάνει την καλλιέργεια περισσότερης χαράς στη ζωή σας.

Η καλλιέργεια χαράς είναι ιδιαίτερα δύσκολη για όσους προέρχονται από τραύμα σχέσης, να γνωρίζουν έστω και από μακριά τι τους φέρνει χαρά, αν δεν βίωσαν χαρά στην παιδική τους ηλικία και/ή αν δυσκολεύονται να συνδεθούν με το σώμα τους. Όμως, η χαρά είναι απίστευτα σημαντική.

Εκτός από το γεγονός ότι το συναίσθημα είναι ωραίο, η χαρά είναι ένα από τα πλήκτρα στο συναισθηματικό πληκτρολόγιο της ζωής που μπορούμε και πρέπει να έχουμε πρόσβαση για να παίξουμε την πιο πλούσια και ζωντανή συναισθηματική μουσική που είναι δυνατόν. Τι σημαίνει αυτό;

Αν φανταστούμε ένα πληκτρολόγιο πιάνου, μπορείτε να δούμε ότι κάθε πλήκτρο αντιπροσωπεύει ένα συναίσθημα που βιώνουμε στη ζωή μας: θλίψη, πόθο, λύπη, τρόμο, θυμό, ηρεμία, ικανοποίηση, υπερηφάνεια, ανυπομονησία, αγάπη, αφοσίωση και ούτω καθεξής.

Με το συναισθηματικό πληκτρολόγιο της ζωής, ο στόχος δεν είναι να μάθουμε και να μπορούμε να παίξουμε μόνο μερικά πλήκτρα. Ο στόχος είναι, αντίθετα, να μάθουμε πώς να παίζουμε το πλουσιότερο δυνατό κομμάτι μουσικής αναπτύσσοντας την ικανότητά μας να αισθανόμαστε και να εκφράζουμε κατάλληλα κάθε ένα από τα «συναισθήματα» αυτού του πληκτρολογίου.

Και η χαρά είναι ένα από αυτά τα πλήκτρα. Και είναι, ειλικρινά, ένα πραγματικά ευχάριστο και απολαυστικό συναίσθημα.

Θα έλεγα επίσης ότι, για όσους προέρχονται από περιβάλλοντα με σχεσιακό τραύμα, γίνεται ακόμη πιο σημαντικό για εσάς να μάθετε πώς να «παίζετε με αυτό το πλήκτρο», για να το πω έτσι. Γιατί;

Επειδή πολύ συχνά, όταν προερχόμαστε από σχεσιακό τραύμα, ο γενικός τόνος της ζωής μας μπορεί να κυριαρχείται από νότες σκληρότητας, βαρύτητας, πόνου, φόβου, έλλειψης, πρόκλησης και επιβίωσης. Μετά από τόσο πολύ χρόνο που παίζουμε αυτά τα συγκεκριμένα πλήκτρα στο πληκτρολόγιο και έχοντας χάσει τη χαρά που όλα τα παιδιά δικαιούνται από νωρίς στη ζωή τους, οφείλουμε τότε ως ενήλικες να μάθουμε πώς να παίζουμε αυτό το πλήκτρο και να το παίζουμε σκόπιμα πιο συχνά στη μουσική των ημερών μας.

Αλλά πώς ξέρετε τι σας φέρνει χαρά αν είχατε μια παιδική ηλικία στερημένη από χαρά; Και ακόμη και αν δεν προέρχεστε από ένα σχεσιακό τραύμα, πώς αρχίζετε να αισθάνεστε χαρά όταν, ειλικρινά, είστε εντελώς εξαντλημένοι και αποσυντονισμένοι δεδομένης της πίεσης, της υπερφόρτωσης και των ευθυνών της καθημερινότητας;

Η πρώτη σας προτεραιότητα είναι να ξεκουραστείτε, να ανακάμψετε σε βάθος από την εξουθένωση και να επανέλθετε σε μια ψυχολογική και φυσιολογική βάση. Μόνο τότε θα είστε σε θέση να νιώσετε καλύτερα αυτό που σας δίνει χαρά. Και για όσους ταυτίζονται με το ότι προέρχονται από ένα σχεσιακό τραυματικό υπόβαθρο, η προσπάθειά μας για να ανακαλύψουμε τι μας φέρνει χαρά είναι διττή:

– Χρειάζεται να έρθουμε σε μεγαλύτερη επαφή με το σώμα μας.

– Να εκθέσουμε τους εαυτούς μας σε περισσότερες δραστηριότητες, εμπειρίες και καταστάσεις για να δούμε τι σηματοδοτεί τη χαρά στο σώμα μας.

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι για όσους προέρχονται από σχεσιακό τραυματικό υπόβαθρο, για να επιβιώσουμε από τα πρώτα παιδικά μας χρόνια, πολλοί από εμάς μπορεί να μάθαμε να αποσυνδεόμαστε από το σώμα μας – το μέρος όπου νιώθαμε τόσα πολλά συντριπτικά και μερικές φορές καταστροφικά συναισθήματα.

Τι φέρνει χαρά; Χρειάζεται να μάθουμε πώς να αρχίσουμε απαλά, αργά, προσεκτικά να γινόμαστε και πάλι φίλοι με το σώμα μας, παρακολουθώντας τις αισθήσεις και τις αντιδράσεις του.

Και αφού έρθουμε σε μεγαλύτερη επαφή με το σώμα μας και αποκτήσουμε εξοικείωση με τις λεπτές αισθήσεις του, μπορούμε στη συνέχεια να ανακαλύψουμε τι μας φέρνει περισσότερη χαρά, εκθέτοντας τον εαυτό μας σε περισσότερες καταστάσεις, δραστηριότητες, συνθήκες και μέρη που θα μας επιτρέψουν να παρακολουθήσουμε πώς μας κάνουν να αισθανόμαστε.

Πώς το κάνουμε αυτό; Σκεφτείτε όλα τα ενδιαφέροντα και τις δραστηριότητες που υπάρχουν εκεί έξω και πώς μπορείτε να τα εκθέσετε σε ένα παιδί. Πάρτε το εσωτερικό σας παιδί από το χέρι και επιδιώξτε αυτές τις δραστηριότητες. Οι δυνατότητες είναι ατελείωτες. Επιτρέψτε στον εαυτό σας να καταγράψει αυτή τις ευχάριστες σωματικές αισθήσεις στο σώμα σας.

Κανείς δεν μπορεί να σε βλάψει αν εσύ δεν το επιτρέψεις

Στη ζωή θα πέσεις πολλές φορές. Τα γόνατα θα ματώνουν και τα χέρια θα τρέμουν.

Κάποιες φορές, θα θελήσεις να ξαπλώσεις κάτω, στον πάτο και να κλάψεις. Να το κάνεις. Μα όταν τα δάκρυα στερέψουν και όταν η καρδιά σου δυναμώσει, να βρεις τη δύναμη να σηκωθείς και πάλι. Μη βιαστείς. Πάρε τον χρόνο που χρειάζεσαι να σκεφτείς, να αποφασίσεις, να οργανωθείς.

Όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, κάνε ένα μικρό βήμα και σιγά σιγά, το μικρό θα γίνει μεγάλο. Στη ζωή πολλές φορές θα χάσεις τον έλεγχο. Δεν πειράζει. Πειράζει αν όταν το καταλάβεις, δεν προσπαθήσεις να ξαναβρείς εκείνον τον χαμένο έλεγχο και να τον επαναφέρεις εκεί που εσύ θα ορίσεις.

Στη ζωή, πολλές φορές, κάποιοι θα προσπαθήσουν να σε ρίξουν πιο χαμηλά. Θα βάλουν πέτρες στον δρόμο σου και θα σκοντάψεις, θα απλώσουν το πόδι τους την ώρα που τρέχεις να φτάσεις τον στόχο και θα σε ρίξουν με τα μούτρα στα πατώματα. Και θα πέσεις. Δε γίνεται να μην πέσεις. Ή, ακόμα χειρότερα, μπορεί να μπουν οι ίδιοι εμπόδιο στα σχέδιά σου. Να μπουν οι ίδιοι μπροστά σου και να μη σε αφήνουν να περάσεις. Να γίνουν εκείνοι εμπόδια και τα λόγια τους οι πέτρες που θα σε πατήσουν κάτω χωρίς να σε αγγίξουν. Οι πέτρες που στάζουν δηλητήριο.

Θα πέσεις πολλές φορές. Κάποιες από αυτές, θα φταίνε οι άλλοι, μα πάντα θα μπορείς να σηκωθείς ξανά, κι αν δεν το κάνεις, δε θα φταίει κανένας άλλος, μόνο εσύ. Γιατί όσο κι αν κάποιος προσπαθήσει να σε βλάψει, δεν θα τα καταφέρει ποτέ πραγματικά αν εσύ δεν το επιτρέψεις.

Αν συνεχίζεις να σηκώνεσαι παρά τις πληγές και τα τραύματα που σου δημιουργούν. Και που ξέρεις, κάποια μέρα, όταν θα έχουν περάσει πολλές ακόμα, ίσως να μη μπορούν να σε αγγίξουν τα λόγια και οι πράξεις τους. Ίσως έρθει αυτή η μέρα που δε θα σε αγγίζουν οι προσβολές και οι κακίες τους. Ίσως έρθει εκείνη η μέρα που δεν θα χρειάζεται να σηκώνεσαι έχοντας μια ακόμα πληγή. Δε θα χρειάζεται γιατί δε θα σε ρίχνουν πια όσοι προσπαθούν να σε κάνουν να πέσεις.

Søren Kierkegaard: Ο άνθρωπος πραγματώνεται μόνο όταν επιλέγει

Ένα από τα σημαντικότερα και γνωστότερα “λογοτεχνικά” έργα στην ιστορία της φιλοσοφίας είναι το Είτε-Είτε, το περίφημο πρώτο έργο του Δανού θεολόγου και φιλοσόφου Σαίρεν Κίρκεγκωρ. Πρόκειται για ένα ογκώδες βιβλίο, χιλίων περίπου σελίδων, που αποτελείται από ημερολογιακές καταγραφές, επιστολές, δοκίμια και αφορισμούς. Ο Κίρκεγκωρ το έχει δομήσει με έναν τόσο περίτεχνο τρόπο, που κανείς μυθιστοριογράφος της μεταμοντέρνας λογοτεχνίας δεν θα μπορούσε να το κάνει καλύτερα: Στην εισαγωγή του βιβλίου παρουσιάζεται στον αναγνώστη ένας «εκδότης» που χρησιμοποιεί ψευδώνυμο. Ισχυρίζεται ότι όταν αγόρασε ένα σεκρετέρ, έπεσε στα χέρια του μια στοίβα χαρτιά, τα οποία δήθεν προέρχονταν από δύο διαφορετικούς συγγραφείς – ο εκδότης τούς ονομάζει «Α» και «Β». Οι δύο συγγραφείς γνωρίζονται μεταξύ τους. Ο Β παρουσιάζεται ως ένας μεγαλύτερης ηλικίας φίλος του Α. Και επιπλέον, μέσα στα χαρτιά του Α υπάρχει το Ημερολόγιο Ενός Διαφθορέα, για το οποίο ο Α ισχυρίζεται ότι δεν είναι γραμμένο από τη δική του πένα και ότι απλώς το βρήκε.

Ένα πράγμα καταλαβαίνει ο αναγνώστης ήδη από την αρχή: Ο Κίρκεγκωρ κάνει τα πάντα προκειμένου να μην ταυτιστεί με τις απόψεις που παρουσιάζονται στο χαρτί. Στην ουσία, συμπεριφέρεται σαν μυθιστοριογράφος ή σαν θεατρικός συγγραφέας ο οποίος ανεβάζει συγκεκριμένους χαρακτήρες επί σκηνής και τους βάζει να παίζουν έναν ρόλο που τους χαρακτηρίζει ως άτομα, αλλά που δεν είναι απαραίτητο να ταυτίζεται με τη γνώμη του συγγραφέα. Είναι επομένως ένα βιβλίο όπου ο συγγραφέας δεν λέει αυτό που ο ίδιος σκέφτεται;

Όχι ακριβώς. Όπως κάθε φιλόσοφος, έτσι και ο Κίρκεγκωρ προσπαθεί να μεταδώσει στον αναγνώστη τα συμπεράσματα της σκέψης του. Το κάνει έμμεσα όμως. Επιλέγει τη μορφή της “ποιητικής” φιλοσοφίας, επειδή αυτό που έχει να πει ούτε διδάσκεται ούτε μαθαίνεται θεωρητικά. Τον ενδιαφέρει πολύ περισσότερο η στάση ζωής, η “μορφή” που πρέπει να δώσουμε στη ζωή μας. Η λέξη “αυτοπραγμάτωση” αποτυπώνει επακριβώς τις φιλοσοφικές προθέσεις του Κίρκεγκωρ: Ο άνθρωπος καλείται πρώτα να βρει στη ζωή τον εαυτό του, και αυτό μπορεί να το κάνει μόνο ο “ίδιος”, δηλαδή με βάση τις δικές του πρακτικές αποφάσεις. Οι θεωρητικές αποφάσεις μπορούν να παίξουν απλώς τον ρόλο του εφαλτηρίου. Μόνο μια αλήθεια την οποία ο άνθρωπος υιοθετεί στη ζωή του με πρακτικό τρόπο μπορεί να είναι σημαντική γι’αυτόν. Ό,τι αντιλαμβανόμαστε θεωρητικά, αλλά δεν έχει καμία συνέπεια στη ζωή μας για τον Κίρκεγκωρ είναι σαν να χτίζουμε ένα σπίτι, αλλά να μην το κατοικούμε.

Στο Είτε – Είτε ο Κίρκεγκωρ παρουσιάζει δύο εκ διαμέτρου αντίθετους τρόπους ζωής: Στον «αισθητικό» τρόπο ζωής, ο οποίος περιγράφεται με πολλές παραλλαγές στις σημειώσεις του «Α», κυριαρχεί η απόλαυση, είτε με μια απλή αισθησιακή μορφή είτε με μια εκλεπτυσμένη πνευματική μορφή. Και στις περιπτώσεις αυτές ο ερωτισμός παίζει μεγάλο ρόλο ως μέρος της συγκεκριμένης απόλαυσης. Τα πάντα εξετάζονται σύμφωνα με το πόσο «ενδιαφέροντα» είναι και με τo πόσο αυξάνουν το αίσθημα ευχαρίστησης. Ο Κίρκεγκωρ ονομάζει αυτόν τον τρόπο ζωής «αισθητικό», επειδή παρουσιάζει μεγάλες ομοιότητες με τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την τέχνη. Αποτελεί και η τέχνη αντικείμενο απολαυστικής αισθητικής και πνευματικής διέγερσης. Ο λάτρης της αισθητικής ζει για το παρόν, οι αποφάσεις για το μέλλον ή η ενασχόληση με το παρελθόν τον αφήνουν παντελώς αδιάφορο.

Στον αντίποδα αυτού του τρόπου ζωής βρίσκεται ο «ηθικός» τρόπος, ο οποίος παρουσιάζεται στο δεύτερο μέρος από τον Β. Σκοπός του συγκεκριμένου τρόπου ζωής δεν είναι μόνο η εκπλήρωση των επιθυμιών του παρόντος αλλά και του μέλλοντος, χαρακτηρίζεται δε από το ότι ο άνθρωπος συνάπτει δεσμευτικές σχέσεις με άλλους ανθρώπους. Ως ιδιαίτερο παράδειγμα του ηθικού τρόπου ζωής αναφέρει ο Κίρκεγκωρ στο Είτε – Είτε τον γάμο. Με την πρώτη ματιά φαίνεται πιο ανιαρός και λιγότερο εντυπωσιακός, στο άστατο παιχνίδι των απολαύσεων όμως αντιτάσσει έναν ενιαίο «τρόπο» ζωής, δημιουργώντας έτσι ένα είδος ταυτότητας για τον άνθρωπο. Ο τίτλος «Είτε – Είτε» σημαίνει λοιπόν: είτε επιλέγει κανείς τον αισθητικό τρόπο ζωής είτε τον ηθικό.

Ο Β δεν θεωρεί ότι ο ηθικός και ο αισθητικός τρόπος ζωής βρίσκονται σε απόλυτη αντίθεση μεταξύ τους. Ο ηθικός τρόπος ζωής αποτελεί γι’ αυτόν περισσότερο μια περαιτέρω εξέλιξη του αισθητικού. Έχει υιοθετήσει τις θετικές πλευρές της αισθητικής στάσης ζωής. Η αισθητική στάση ζωής είναι ενδιαφέρουσα, και μάλιστα απαραίτητη για μια ζωή με πληρότητα, δεν πρέπει όμως να σταματάμε σε αυτή.Έτσι ο γάμος δεν αποτελεί για τον Β μια δέσμευση λογικής και σκοπιμότητας, αλλά μια σχέση που βασίζεται στην αγάπη, κατά την οποία ο ερωτισμός του ρομαντικού ενθουσιασμού μετατρέπεται σε βαθιά εμπιστοσύνη που αντέχει στον χρόνο. Όλα τα θετικά χαρακτηριστικά του αισθητικού τρόπου ζωής -η αισθητική απόλαυση, η λεπτότητα, το «στοιχείο του ενδιαφέροντος»- πραγματώνονται μέσα στον γάμο, εφόσον εδραιώνονται στο πλαίσιο ενός κοινωνικού δεσμού. Με τη σύναψη ενός τέτοιου ερωτικού και ταυτόχρονα κοινωνικού δεσμού δημιουργείται μια ταυτότητα η οποία εμπεριέχει και το παρελθόν και το μέλλον.

Μια τέτοια ταυτότητα όμως δεν δημιουργείται τόσο απλά, βασίζεται σε συγκεκριμένη επιλογή. Και με την έννοια της «επιλογής» φτάνουμε στο επίκεντρο της φιλοσοφίας του Κίρκεγκωρ. Η κατά Κίρκεγκωρ «επιλογή» δεν είναι μια τυχαία «εκλογή», αλλά η σύλληψη εκείνου του στοιχείου που ήδη διαθέτει κανείς. Ο άνθρωπος πραγματώνεται μόνο όταν επιλέγει, που σημαίνει ότι αναλαμβάνει την ευθύνη του εαυτού του και όλων όσα αυτό συνεπάγεται. Η εν λόγω ανάληψη ευθύνης συμπεριλαμβάνει φυσικά και τη δέσμευση προς άλλους ανθρώπους, που με την επιλογή αυτή αναγνωρίζονται ως συνάνθρωποι και παύουν πια να θεωρούνται αντικείμενα. Συμπεριλαμβάνει και το παρελθόν κάθε ατόμου και τα σχέδια που κάνει για το μέλλον. Μέσω της επιλογής του ο άνθρωπος μπαίνει συνειδητά στη σφαίρα του χρόνου και αναπτύσσει μια σχέση με την ιστορία.

Η επιλογή κάνει τον άνθρωπο να συνειδητοποιεί την ελευθερία του, την ελευθερία που έχει να κατευθύνει και να διαμορφώνει υπεύθυνα τη ζωή του. Και με τον τρόπο αυτό αποχαιρετά μια ζωή που είναι “αδιακρίτως” παραδομένη στις απολαύσεις. Η συνειδητοποίηση της δυνατότητας επιλογής, η αξιοποίηση της δυνατότητας επιλογής ως αξιοποίηση της ελευθερίας και της υπευθυνότητας είναι για τον Κίρκεγκωρ πιο σημαντική από το εκάστοτε περιεχόμενο της επιλογής.

Αυτή είναι και η πραγματική σημασία του «Είτε – είτε». Αν και αρχικά μοιάζει σαν να πρόκειται για την επιλογή ανάμεσα σε δυο μορφές αυτοπραγμάτωσης, πρόκειται τελικά για την επιλογή ή τη μη επιλογή, για την αυτοπραγμάτωση ή τη μη αυτοπραγμάτωση. Το «Είτε – Είτε» σημαίνει επομένως: είτε προχωρά κανείς σε μια επιλογή, όπως κάνει ο ηθικός τύπος ανθρώπου, και δημιουργεί έναν εαυτό, μια ταυτότητα, είτε αποφεύγει την επιλογή, όπως κάνει ο αισθητικός τύπος, και ζει απλώς τη ζωή του κυνηγώντας τη στιγμή. Μόνο με την επιλογή, μόνο με την ηθική μορφή ύπαρξης ζει κανείς ουσιαστικά, αναλαμβάνοντας ευθύνες και υπερασπιζόμενος ως άτομο τις πράξεις του.