Αρχαία Ελληνικά Μουσικά Όργανα

Πολλά ονόματα αρχαιοελληνικών μουσικών οργάνων μάς έχουν παραδοθεί και μάλιστα από αρχαίες πηγές, για πολλά εκ των οποίων δεν γνωρίζουμε τίποτε. Εν σχέσει όμως με την εξεταζόμενη εποχή σοβαρότερο ρόλο έπαιξαν μερικά μόνο είδη εκ των εγχόρδων, πνευστών και κρουστών.

ΛΥΡΕΣ. Η λύρα είναι το πιο ιδιότροπο όργανο των αρχαίων Ελλήνων.
Ποικίλες οι μορφές του, με μεταβαλλόμενο αριθμό χορδών, τέσσερις - επτά - δεκαοχτώ, αλλά με τα εξής σταθερά δεδομένα: από ένα ηχείο εκτείνονται προς τα πάνω δύο μπράτσα (πήχεις) που ενώνονται στην άκρη με έναν ζυγόν.
Από ένα χορδότονον, που βρίσκεται πάνω στο ηχείο, είναι τεντωμένες μέχρι το ζυγό, καμμιά φορά περνώντας και πάνω από έναν καβαλάρη αι χορδαί, που έχουν πάντοτε το ίδιο μήκος.
Οι λύρες είναι όργανα νυκτά, το τόξο είναι ακόμα άγνωστο. Το σχήμα τους δηλαδή μου δίνει την εντύπωση ενός κερασφόρου ζώου.

Μορφές του είδους:

• Η ΦΟΡΜΙΓΓΑ. "Φόρμιγξ" ονομάζονται στον Ομηρο γενικά τα χορδόφωνα. Επίσης απαντάται ο όρος "κίθαρις". "Κιθαρίζειν" και "φορμίζειν" σημαίνουν την ενέργεια του παιξίματος. Υπάρχουν απεικονίσεις με 4, τις περισσότερες φορές, χορδές, αλλά και κομμάτια με δύο - τρεις - πέντε και έξη. Πιστή απεικόνιση ή άγνοια του ζωγράφου; Το υλικό της αρχαίας φόρμιγγας είναι από ξύλο, ο συχνότερα απαντώμενος αριθμός χορδών είναι τέσσερις, καμωμένες από στριφτό έντερο ζώου και η διαδικασία του τεντώματος περιγράφεται στην Οδύσσεια. Ο ήχος του χαρακτηρίζεται ως λίγειος, δηλαδή γλυκός, διαπεραστικός. Κόλλοψ λέγεται το κλειδί με το οποίο τεντώνεται η χορδή.

• Η ΛΥΡΑ, Ο (Η) ΒΑΡΒΙΤΟΣ. Νεώτερες μορφές σε σχέση με την φόρμιγγα, με τη βασική διαφορά ότι σε αυτές το ηχείο και οι πήχεις είναι μέρη σαφώς διαχωρισμένα το ένα από το άλλο. Το ηχείο είναι από όστρακο χελώνας, αληθινό ή απομίμηση, καλυμμένο με τεντωμένο δέρμα ζώου. Τα μπράτσα (οι βραχίονες) είναι ξύλινοι, λεπτοί και καμπύλοι. Διαφορά μεταξύ βάρβιτου και λύρας: στο βάρβιτο οι βραχίονες είναι μακρύτεροι, ανεβαίνουν πιο απότομα και πλησιάζουν μεταξύ τους λίγο πριν ενωθούν με το ζυγό σε μια χαρακτηριστική καμπύλη προς τα μέσα. Στη λύρα δεν υπάρχει η καμπύλη και οι πήχεις της αλληλοπλησιάζονται πιο κάτω σε μια ελαφρά καμπή.

Οι χορδές λύρας και βάρβιτου είναι πια επτά και αποδίδεται η καθιέρωση αυτού του αριθμού στον Τέρπανδρο, άρα η αλλαγή από τέσσερις σε επτά πρέπει να έγινε το πρώτο τέταρτο του 7ου αιώνα. Η διαφορά ήχου πρέπει να αποδοθεί στο γεγονός ότι οι χορδές του βάρβιτου, ως πιο μακριές, ηχούσαν σε πιο χαμηλή τονική περιοχή.

• Η ΚΙΘΑΡΑ. Δεν πρέπει να συγχέεται με την σημερινή κιθάρα. Είναι κι αυτή είδος λύρας. Η κιθάρα βρίσκεται πιο κοντά στη φόρμα της αρχαίας φόρμιγγας απ' ό,τι η λύρα και ο βάρβιτος. Το ηχείο συνεχίζεται χωρίς διακοπή στους πήχεις, έστω με συνδετική ραφή. Οι χορδές της είναι γενικώς επτά. Χαρακτηριστικό της είναι η πολύπλοκη κατασκευή των βραχιόνων, που θα ήταν κάπως κουραστικό να περιγραφούν εδώ. Μηχανισμοί, πλάκες, στρόφιγγες κ.λ.π. έδιναν ομοιόμορφο κούρδισμα που απέδιδε τον πιο δυνατό και γεμάτο ήχο από όλα τα χορδόφωνα και την κατέταξαν ανάμεσα στα όργανα του Απόλλωνα μαζί με τη λύρα. Στις απεικονίσεις φαίνεται ότι κιθάρα έπαιζαν μόνον οι άνδρες. Να αναφερθεί εδώ και η λεγόμενη "αιωρική" κιθάρα (ή "αιωρική" φόρμιγγα) με μεγάλο ηχείο και εφτά χορδές που συνδέεται κυρίως με γυναικείες μορφές όπως την βλέπουμε π.χ. στο χέρι των Μουσών. Ο Φρύνις, ο Τιμόθεος, ο Μελανιππίδης αυξάνουν τον αριθμό των χορδών, περί τα τέλη του 5ου αιώνα και δέχονται ισχυρές, αρνητικές κριτικές. Οι ένδεκα χορδές του Τιμόθεου υφίστανται την δριμεία κριτική των Σπαρτιατών. Η Μουσική στον Ψευδοπλούταρχο παραπονιέται πως την κακομεταχειρίζονται. Οι εκτελεστές παίζουν όλα τα είδη της λύρας όρθιοι ή καθιστοί. Σώμα και επιφάνεια του οργάνου σχηματίζουν ορθή γωνία.

• Η ΑΡΠΑ. Την παλιότερη βέβαια γλυπτική της απεικόνιση την έχουμε στα μικρά μαρμάρινα ειδώλια της παλιάς κυκλαδίτικης τέχνης (τέλη της 3ης χιλιετηρίδας). Σε σχέση με τα όργανα που περιγράψαμε πριν, η διαφορά έγκειται στο είδος του πλαισίου της άρπας στο οποίο στηρίζονται οι χορδές και στο διαφορετικό μήκος αυτών μεταξύ τους. Υπήρχαν πολλές ονομασίες της άρπας όπως "μάγαδις", "πηκτίς", "σαμβύκη", "ψαλτήριον", "σκινδαψός" κ.ά. που υποθέτουμε ότι αντιστοιχούν στον μεγάλο αριθμό παραλλαγών της. Για να μην την περιγράφουμε λέμε ότι μοιάζει στο περίγραμμά της με τη σημερινή. Από μερικές παραστάσεις συμπεραίνουμε ότι κουρδιζόταν από τη βάση και ο αριθμός των χορδών της είναι πολύ μεγαλύτερος απ' ό,τι στις λύρες. Την άρπα την έπαιζαν καθιστοί, ενώ οι παίκτες είναι σχεδόν πάντοτε γυναίκες, συχνά Μούσες.

• ΤΟ ΛΑΟΥΤΟ. Να αναφερθεί και το όργανο που μοιάζει με λαούτο που η πιθανή ονομασία του ήταν "πάνδουρος", ίσως ακόμη και "σκινδαψός", και που απεικονίζεται αργότερα, όχι πριν από το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα.

Και περνάμε στα πνευστά.

Ο ΑΥΛΟΣ. Δεν είναι βέβαιο ποιός είναι ο εφευρέτης των αυλών. Οι αρχαίοι αναφέρουν, κατά περίπτωση, την Αθηνά, τον Απόλλωνα, τον γιό του Ηφαίστου Άρδαλο και άλλους. Μύθοι και ανέκδοτα αντικατοπτρίζουν τη σύγκρουση που υπήρχε εξ αρχής ανάμεσα στις λύρες και τους αυλούς. Δημοφιλείς οι αυλοί, -τα έγχορδα θεωρούν οι αριστοκράτες σαν τα αρμόζοντα στην κοινωνική τους τάξη και σαν έχοντα καθαρά ελληνική προέλευση. Πλάτων και Αριστοτέλης αποδοκιμάζουν τους αυλούς. Οπως έχουμε ήδη πεί, πατρίδα του αυλού είναι η Μ. Ασία κι από εκεί μέσω της διονυσιακής λατρείας έφτασε στη μητρόπολη, κατά τις αρχές του 7ου αιώνα. Υπάρχουν κάποιες ισχυρές ενδείξεις ότι τα χορδόφωνα είναι παλαιότερα των αυλών. Ο Ύαγνις, ο Μαρσύας, ο Όλυμπος, οι αρχαιότεροι μυθικοί εκτελεστές είναι μικρασιατικής καταγωγής. Οι αυλοί είναι πολύ συχνά από καλάμι, εξ ου και κάλαμος, αλλά και λωτός, ξύλο, ελεφαντόδοντο, κόκκαλο ή μέταλλο ή συνδυασμοί αυτών. Σπανίως είναι ένας ο σωλήνας του αυλού, συνήθως είναι δύο, κυλινδρικοί ή ελαφρώς κωνικοί, ισομήκεις, με μία οπή στο κάτω μέρος και τρεις ή τέσσερις στο επάνω, που αργότερα πληθαίνουν και εμφανίζονται μεταλλικοί κρίκοι με μία οπή, όπου γυρίζοντάς τους μπορεί κάποιος να ανοίγει ή να κλείνει τις οπές.

Στις άκρες των σωλήνων που ακουμπούσαν στο στόμα, πρόσθεταν επιστόμια. Οταν έπαιζαν χρησιμοποιούσαν μαζί τούς δύο σωλήνες, σχηματίζοντας μία οξεία γωνία. Υπάρχουν πολλά ερωτηματικά σχετικά με τον τρόπο εκτέλεσης του αυλού και τις κλίμακες που μπορούσαν να παιχτούν μ' αυτόν. Η διφωνία, όπως την ξέρουμε, ήταν άγνωστη στους αρχαίους Ελληνες. Επαιζαν, άραγε, στους δύο σωλήνες τους ίδιους τόνους; Κάτι τέτοιο δεν στέκει. 'Η στον ένα σωλήνα έπαιζαν τη μελωδία και στον άλλον κρατιόταν ισοκράτημα; Κι αυτό όμως παραμένει στην υποθετική σφαίρα. Πρόβλημα υπάρχει και για τις κλίμακες των αυλών, όπου θα πρέπει να ανατρέξουμε σε ειδικά σύγχρονα βιβλία τα οποία διαπραγματεύονται τα των κλιμάκων με πειράματα και υπολογισμούς και τα οποία προτείνουν διάφορες λύσεις. Κατά τον Αριστόξενο υπήρχαν πέντε είδη αυλών: παρθένιοι, παιδικοί, κιθαριστήριοι, τέλειοι, υπερτέλιοι. Ο Ιούλιος Πολυδεύκης απαριθμεί πλήθος άλλων ονομάτων. Χαρακτηρισμοί: γλυκύς, καλλιβόας, πάμφωνος κ.λ.π.

Η ΣΥΡΙΓΓΑ. Ενα αερόφωνο λιγότερο πολύπλοκο από τον αυλό, που χρησίμευε ιδιαίτερα σαν φλογέρα των βοσκών. Μια σειρά σωλήνων, ενωμένων μεταξύ τους με έναν ή δύο εγκάρσιους μοχλούς. Παίζει κανείς φυσώντας κατευθείαν στους σωλήνες, που στις φλογέρες των βοσκών ήταν πάντοτε καλαμένιοι. Κάθε σωλήνας παράγει μόνον έναν τόνο. Την τονική αλλαγή την πετύχαιναν με ανισομήκεις σωλήνες ή γεμίζοντας με κερί διαφορετικού πάχους κάθε σωλήνα, προκειμένου περί ισομήκων. Ο ήχος ήταν απλός αλλά γοητευτικός, όπως λέει ο Ευριπίδης "φωνή μελωδικών συρίγγων". Μεγέθυνση της σύριγγας αποτελεί η ύδραυλις, το υδραυλικό όργανο που επινόησε στα μέσα του 3ου αιώνα ο Κτησίβιος ο Αλεξανδρεύς.

Η ΣΑΛΠΙΓΓΑ. Εχρησιμοποιείτο σχεδόν μόνον στον πόλεμο. Θεωρείται εφεύρεση των Ετρούσκων, ήλθε όμως νωρίς στην Ελλάδα. Εχει ένα μακρύ μεταλλικό σωλήνα με κοκκάλινο επιστόμιο και καταλήγει σε ένα είδος καμπάνας, διαθέτει δε πολύ δυνατό ήχο.

Τέλος αναφέρουμε τα κρουστά, ανάμεσα στα οποία πολύ διαδεδομένα ήταν τα κρόταλα, κάτι σαν καστανιέτες, κατά κανόνα στα χέρια χορευτών. Το υλικό πρέπει να ήταν ξύλο ή μέταλλο. Εχουμε επίσης και τα κύμβαλα (ή κρέμβαλα), δυο μικρά μεταλλικά δοχεία με επίπεδο στόμιο, κάτι σαν τα σημερινά πιατίνια. Και τέλος το τύμπανον, που το κρατούσαν με το αριστερό χέρι και το χτυπούσαν με τα δάχτυλα του δεξιού, συχνά χορεύοντας συγχρόνως.

Τα αρχαία Ελληνικά αρώματα

Η αρωματοποιία αποτελούσε έναν κλάδο ξεχωριστό, που απαιτούσε δεξιοτεχνία, εφευρετικότητα, αλλά και την απαραίτητη μυστικότητα. Επρόκειτο για μια σπουδαία τέχνη για την οποία γράφτηκαν ποικίλα αρχαία συγγράμματα, με περιεχόμενο θεραπευτικό, καλλωπιστικό και επικουρικό. Οι αρχαίοι διέκριναν τα αρώματα σε δύο κατηγορίες. Σε αυτά που βρίσκονταν σε υγρή κατάσταση, τα έλαια, και στα παχύρρευστα και στερεά, τις αλοιφές. Τα ρήματα που χρησιμοποιούσαν αντίστοιχα ήταν το χρίω και το αλείφω, ενώ συναντάται επίσης το ξεραλοίφειν για επάλειψη σε στεγνό και όχι υγρό σώμα. Τα αρωματικά έλαια χαρακτηρίζονται ως ευώδη.

Οι αρχαίοι συγγραφείς όπως ο Αθήναιος, ο Ιπποκράτης, ο Ξενοφών, ο Ηρόδοτος, ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος και άλλοι, αναφέρουν λεπτομέρειες σε σχέση με τα αρχαία αρώματα από λουλούδια, τα οποία έπαιρναν το όνομά τους είτε από το αρωματικό φυτό από το οποίο παράγονταν είτε από το όνομα του παρασκευαστή τους. Το μεγαλείον για παράδειγμα, διάσημο άρωμα της Εφέσου, πήρε το όνομά του από τον Μέγαλλο από τη Σικελία. Τα πιο γνωστά αρχαία ελληνικά αρώματα ήταν το ίρινον, ελαιόλαδο με εκχυλίσματα από ρίζες ίριδας, το νάρδον, το βάλσαμο, η στακτή το αυθεντικό βάλσαμο μύρου, το μελίνιο από κυδωνέλαιο, το ρόδιο μία διάσημη αλοιφή από τη Ρόδο από εκχύλισμα τριαντάφυλλου μαζί με άλλα αιθέρια έλαια, τοτύλιον έλαιον και άλλα.

Πολλές πόλεις μάλιστα ήταν ταυτισμένες με την παραγωγή συγκεκριμένων αρωμάτων και αλοιφών, όπως η Κύζικος περίφημη για το άρωμα της ίριδας, η Κως για το άρωμα μαντζουράνας και μήλων, η Φάσηλης για το ρόδο της κ.τ.λ.

Οι αρχαίοι συχνά εισήγαγαν αρώματα από την Ανατολή, τα οποία μάλιστα ασκούσαν σ’ αυτούς μία ιδιαίτερη γοητεία. Αρώματα, όπως το βρενθείον το ονομαστό άρωμα των Λυδών με μυρωδιά μόσχου και λεβάντας, το οποίο σκεύαζαν σε μικρά αγγεία, τα λυδία, το σούσινο το αρωματικό λάδι κρίνων από τα Σούσα, το μενδήσιο από τη Μέντη στο Νείλο, από λάδι βαλάνου αρωματισμένο με λάδι πικραμύγδαλων, όπως και το μετόπιο, μία ακριβή αρωματική κρέμα από την Αίγυπτο. Επίσης από τον 6ο αιώνα ήδη εισήγαγαν λάδι φοίνικα από την Ναύκρατη του Νείλου, κρίνο, λωτό και άνιθο από την Αίγυπτο και σίλφιο από τη Λιβύη από το οποίο παρασκεύαζαν ναρκωτικές, φαρμακευτικές αλοιφές, ως αντίδοτο κατά των δηλητηριάσεων. Τις εμπορικές σχέσεις με την ανατολή ευνόησαν ιδιαίτερα οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από κει οι Έλληνες προμηθεύονταν καινούργια αρώματα και είδη καλλωπισμού. Η βιομηχανία των αρωμάτων έφτασε δε στο αποκορύφωμά της στην πτολεμαϊκή Αίγυπτο.

Μυρεψεία – Σκεύη και Μέθοδοι Επεξεργασίας των προϊόντων

Στο Μινωικό και Μυκηναϊκό πολιτισμό πρέπει να υπήρχαν πολλά μυρεψεία, χώροι παρασκευής προϊόντων καλλωπισμού, αλοιφών και αρωμάτων. Τέτοια στοιχεία εντοπίστηκαν στο ανάκτορο της Ζάκρου (α΄ μισό 15ου αιώνα), στο ανάκτορο της Πύλου (τέλη 13ου αιώνα), στην Οικία του Λαδεμπόρου, αλλά και στην Οικία των Σφιγγών στις Μυκήνες.
Στα μυρεψεία αυτά και κυρίως σ’ αυτό της Ζάκρου, βρέθηκε πλήθος αγγείων, κυάθια, κύπελλα, αγγεία κοινής χρήσης, σταμνοειδή, ευρύστομα καδοειδή, αλλά και ολόκληρες σειρές από πύραυνα, θυμιατήρια δηλαδή με διάτρητο πόδι και άνοιγμα για την τοποθέτηση του κάρβουνου, πυριατήρια, καλύμματα χυτρών, ηθμοί (σουρωτήρια), τριποδικές χύτρες, πήλινη σχάρα, σκεύη που στο σύνολό τους χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή εκχυλισμάτων αρωματικών βοτάνων.

Γενικώς τα σκεύη που χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή καλλυντικών προϊόντων και αρωμάτων ήταν:

• Τα γουδιά και οι τριπτήρες, για το κομμάτιασμα ή το άλεσμα του καρπού ή για την επεξεργασία άλλων υλών, όπως το θρυμμάτισμα των ανόργανων υλικών για τα χρώματα
• Οι λεκάνες, για την παραγωγή του κρασιού ή του λαδιού
• Η ασάμινθος, η μπανιέρα δηλαδή, για το μούλιασμα των λουλουδιών μέσα σε νερό, λάδι ή λίπος για την εξαγωγή του αρώματός τους
• Οι χύτρες, για το βράσιμο του λαδιού με σκοπό την παρασκευή του αρώματος
• Τα μυροδοχεία, τα αγγεία στα οποία συσκεύαζαν το έτοιμο προϊόν, τα οποία είχαν διάφορα σχήματα, ονόματα, αλλά και διακόσμηση
• Τα θυμιατήρια, τα λεγόμενα πύραυνα ή πυριατήρια

Σε σχέση με τις μεθόδους επεξεργασίας που πιθανόν χρησιμοποιούσαν οι αλοιφοποιοί της μινωικής και μυκηναϊκής εποχής, δεν έχουμε σαφείς γραπτές μαρτυρίες αλλά ούτε και άλλες αρχαιολογικές πληροφορίες. Ο Διοσκουρίδης του 1ου αι. μ.Χ. περιγράφει λεπτομερώς τη μέθοδο παρασκευής αρωματικών λαδιών, η οποία από τους ερευνητές θεωρείται πως θα πρέπει πιθανόν να ήταν ίδια με αυτή και των προγενέστερων εποχών (Demateria medica 1.43-55):

“Η επεξεργασία γινόταν σε δύο στύψεις. Σκοπός της πρώτης ήταν να καταστήσει το λάδι δεκτικό στο άρωμα των λουλουδιών και των φύλλων που θα προσέθεταν αργότερα. Κατά την πρώτη φάση λοιπόν παρασκεύαζαν μία αλοιφή από κονιορτοποιημένες ρίζες καλάμου, σχοίνου και κύπειρου, αναμεμειγμένες με νερό ή κρασί και την έβραζαν σε λάδι. Μετά σούρωναν το λάδι και το άφηναν να κρυώσει. Η δεύτερη στύψη αποτελούνταν από το βούτηγμα στο κρύο λάδι, εκείνων των λουλουδιών ή των φύλλων που θα έδιναν το τελικό άρωμα. Στο τέλος προσέθεταν τεχνικό χρώμα, αλάτι για τη συντήρηση ή μπαχαρικά”.

Η απόσταξη με τη σημερινή της έννοια δεν ήταν γνωστή στην αρχαιότητα. Οι μέθοδοι για την εξαγωγή αρώματος ήταν η εξαγωγή αρώματος από λουλούδια με εμποτισμό και η έκθλιψη – στύψη.
Στην πρώτη περίπτωση τα πέταλα των λουλουδιών απλώνονταν σε ζωικό λίπος ή λάδι και αντικαθίσταντο με νέα μέχρι το λίπος να κορεστεί από το άρωμά τους. Μέσα σ’ αυτό το λάδι ή το λίπος, που πιθανόν να ήταν ζεστό, τα λουλούδια θα έπρεπε να παραμείνουν για να μουλιάσουν. Από αυτή τη διαδικασία προέκυπτε έπειτα μία μυραλοιφή στην οποία έδιναν σχήμα σφαίρας ή κώνου και τη χρησιμοποιούσαν στις γιορτές και τον καλλωπισμό.

Στην έκθλιψη ή στύψη τα άνθη ή οι σπόροι τοποθετούνταν σε λινά υφάσματα υπό μορφή σάκου με θηλιές στις δύο απολήξεις οι οποίες στρέφονταν αντιθετικά ή ακολουθούσαν την ίδια διαδικασία του πιεστηρίου, όπως για την παρασκευή του κρασιού και του λαδιού.
Στην όλη διαδικασία θα χρησιμοποιούνταν επίσης η ρητίνη του λαδάνου, του στύρακος, της μαστίχας, του κέδρου και του πεύκου. Τα υλικά θα πρέπει να ανακατεύονταν στις κατάλληλες ποσότητες, στη σωστή σειρά και θερμοκρασία, ενώ στο μείγμα θα προστίθετο και μία ορυκτή χρωστική ουσία. Τις αλοιφές θα πρέπει να τις έβραζαν.

Οι Μινωίτες γνωρίζουμε πως εισήγαγαν κανέλα, βάλσαμο, μύρο, χέννα, νάρδο, βάλανα από την Αίγυπτο, τη Συρία, την Κύπρο και το Λίβανο, ενώ εξήγαγαν πρώτες ύλες, όπως ξύλα κυπαρισσιού, αλλά και έτοιμα προϊόντα όπως λάδι ελιάς, αμυγδάλου και λαδάνου. Πολλά μινωικά βάλσαμα ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή στην Αίγυπτο και αναφέρονται σε πολλά κείμενα της 18ης και 19ης Δυναστείας.
Στις πινακίδες της Γραμμικής Β αναφέρονται επίσης διάφορα καρυκεύματα, κάποια από τα οποία αναφέρεται ότι ζυγίζονταν και άλλα ότι μετριόταν σε όγκο. Προφανώς οι ουσίες που αποτελούνταν από μικρούς σπόρους ή μόρια με συμπαγή και ομογενή φυσιογνωμία καταγράφονται με βάση τις μετρήσεις όγκου, ενώ αυτές που αποτελούνταν από μόρια διαφορετικών διαστάσεων και δεν παρουσίαζαν συμπαγή όψη, καταγράφονται με βάση τις μονάδες βάρους.

Ορισμένα αρώματα της αρχαιότητας

Ίρινον
Το ίρινον παράγονταν από τις ρίζες της ίριδας, αφού κόβονταν, απλώνονταν στη σκιά και ξεραίνονταν περασμένες σε νήματα. Το ίρινον ήταν άρωμα εύκολο στην παρασκευή του, με απλά συστατικά και οσμή που βελτιώνονταν με την πάροδο του χρόνου, καθώς και με την προσθήκη ελαιολάδου ή αιγυπτιακής βαλάνου. Επρόκειτο για ένα αγαπητό και σχετικά φθηνό άρωμα.

Νάρδον
Παράγονταν από τη ρίζα της ινδικής νάρδου, με λεπτό άρωμα που άντεχε στο χρόνο. Το καλύτερο νάρδον παράγονταν στην Ταρσό της Κιλικίας. Αποτελούσε απαραίτητο συστατικό της γυναικείας τουαλέτας, ενώ χρησιμοποιούνταν και για τον αρωματισμό του κρασιού, αλλά και για την παρασκευή παστίλιας για ευχάριστη αναπνοή.

Στακτή
Ακριβό και πολυτελές άρωμα, πικρό και δηκτικό, ήταν εισαγόμενο από την Ανατολή, από το έλαιον του θάμνου της σμύρνας. Ήταν ιδιαίτερα γνωστό στους Έλληνες της Μικράς Ασίας, ενώ το όνομά του υποδηλώνει τον τρόπο παρασκευής του, μέσω του σταξίματος του πολύτιμου υγρού της σμύρνας, όταν χαράσσονταν ο βλαστός και τα κλαδιά της. Η συγκομιδή της γινόταν στις πιο ζεστές μέρες του χρόνου και διαρκούσε αρκετό διάστημα. Η σμύρνα χρησιμοποιούνταν για υγρά αρώματα, αλοιφές, παστίλιες, θυμιάματα και αρωματικά κρασιά, καθώς και για ως συστατικό διάφορων σύνθετων αρωμάτων ή για τον εμπλουτισμό φτηνότερων ελαίων.

Βάλσαμο
Το φυτό αυτό ευδοκιμούσε στην Αραβία και τη Συροπαλαιστίνη και ήταν περιζήτητο για τις θεραπευτικές και τις κοσμητικές του χρήσεις. Επρόκειτο για μία ακριβή και σπάνια πρώτη ύλη που χρησιμοποιούνταν μάλιστα και ως ήδυσμα, συστατικό δηλαδή άλλων αρωμάτων. Καθώς λεγόταν, μία σταγόνα από το βάλσαμο αρκούσε για να αρωματίσει ολόκληρο δωμάτιο.

Τύλιον έλαιον
Ήταν διάσημο για το γλυκό και απαλό του άρωμα. Παράγονταν από τη σύνθλιψη σπόρων του φυτού τήλιος ή βούκερας, το γνωστό ως ελληνόχορτο, που συναντώνταν σε κάποια από τα εδάφη της Αττικής. Οι Αθηναίοι το προτιμούσαν μάλιστα ιδιαίτερα για καλλωπιστικούς και ιατρικούς σκοπούς, καθώς και για το φαγητό.

---

Βιβιογραφία
Forbes J. R., Studies in Ancient Technology, Volume III, 1993.

Λιβέρη Α., “Η χρήση των αρωματικών φυτών και βοτάνων για την παρασκευή αρωμάτων και καλλυντικών στην ελληνική αρχαιότητα, 56-82, στο Φαρμακευτικά και Αρωματικά Φυτά, Ζ΄ Τριήμερο Εργασίας, Κύπρος, Παραλίμνι, 21/25-3-1997, ΕΤΒΑ, Αθήνα 1997.

Ραυτοπούλου Ε., «Η πώληση και χρήση του ελαιολάδου και του αρωματικού λαδιού στην Αρχαϊκή Ελλάδα», 110-117 στο Ελιά και Λάδι, Δ’ Τριήμερο Εργασίας, Καλαμάτα 7-9 Μαΐου 1993, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1996.

Τζιγκουνάκη Α., Perna M., “Καρυκεύματα και αρωματικά φυτά κατά τη μυκηναϊκή εποχή”, 39-48, στο Ελιά και Λάδι, Δ’ Τριήμερο Εργασίας, Καλαμάτα 7-9 Μαΐου 1993, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1996.
Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης ΕΠ Κοινωνία της Πληροφορίας Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Ανέκδοτο: Οι τρείς παπάδες και τα κέρματα

Συζητούν τρεις παπάδες για το πως κατανέμουν τα έσοδα από το παγκάρι.

Λέει ο πρώτος παπάς: «Εγώ πετάω στον αέρα όλα τα νομίσματα, και όσα έρθουν κορώνα είναι του θεού και τα δίνω για τις ανάγκες της εκκλησίας, ενώ όσα έρθουν γράμματα είναι δικά μου.»

Λέει ο δεύτερος παπάς: «Κι εγώ πετάω τα νομίσματα στον αέρα. Όσα σταθούν όρθια είναι του θεού και της εκκλησίας, ενώ όσα πέσουν στο πλάι, κορώνα ή γράμματα, είναι δικά μου.»

Λέει και ο τρίτος παπάς: «Κι εγώ το ίδιο κάνω, κύριοι συνάδελφοι, αλλά με πιο απλή διαδικασία. Πετάω στον αέρα όλα τα νομίσματα. Όσα θέλει ο Θεός τα κρατάει, ενώ όσα πέσουν χάμω είναι δικά μου!»

ΠΝΕΥΜΑ – ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ – ΠΝΕΥΜΑΤΟΠΛΗΞΙΑ

Ετυμολογία: από το φυσάω, ρίζα φυ- , φυέω, φυνέω, φνέω, πνέω (φ σε π). Πνέω σημαίνει, φυσώ επί ανέμου και αύρας, επί των αυλητών και των αυλών, εκπέμπω οσμή, επί ζώων, αναπνέω, αναπνέω δυνατά ή βαθιά, ασθμαίνω, ζω, μέγα πνειν = μεγάλα φρονεί, υπερηφανεύεσθαι.
Ιστορική (χρονολογική) κατάταξη των σημασιών της έννοιας πνεύμα:
α) Από φυσική αντίληψη: κίνηση-ώθηση του αέρα, άνεμος, πνοή, η πνοή της ζωής, ζωή.
β) Από μεταφορική (ωστόσο φυσιολογική αίσθηση): γνώμη, βούληση, ευφυΐα, νοημοσύνη, εξυπνάδα, η ετοιμότητα προς απάντηση, η αγχίνοια (επιδόσεις του ‘ζωντανού’, υγιούς, δραστήριου και δημιουργικού ανθρώπου).
γ) Από τη οπτική γωνία του άρρωστου θεοφοβούμενου και δεισιδαίμονος ανθρώπου: η πνευματική, η ηθική υπόσταση σε αντίθεση με την σάρκα «ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός», ομοίως, «το πνεύμα του Θεού – του Κυρίου – το Άγιο – της αληθείας – της ζωής – της Χάριτος», επί του διαβόλου: «πνεύμα δαιμονίου, πνεύμα ακάθαρτον – πονηρόν – άλαλον» (κατ’ εξοχήν ιουδαιοχριστιανική αντίληψη).
Τι εννοεί ο χριστιανός «πνεύμα δαιμονίου, πνεύμα ακάθαρτον – πονηρόν…»; Τίποτε περισσότερο απ’ αυτά: γνώμη, βούληση, ευφυΐα, νοημοσύνη, εξυπνάδα, η ετοιμότητα προς απάντηση, η αγχίνοια. Ότι δυναμώνει και προάγει τον άνθρωπο. Κοντολογίς προτιμά το «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι» ( = ηλίθιοι και βλάκες).
Κάνετε λάθος, διευκρινίζει ο θεολόγος – αυτός ο αρχιψευταράς της οικουμένης των ανθρώπων. «Πτωχούς τω πνεύματι» εννοεί τους ταπεινόφρονες. Μάλιστα κύριε, συμφωνούμε. Εννοεί τους ταπεινόφρονες. Ε, μάθε το λοιπόν μια και καλή, κύριε θεολόγε: εμείς δεν περιφρονούμε καθόλου τους «πτωχούς τω πνεύματι», δηλαδή τους ηλίθιους και τους βλάκες. Εμείς περιφρονούμε τους ταπεινόφρονες. Ναι τους ταπεινόφρονες. Μάλιστα τους απεχθανόμαστε, για να ξέρεις.
Αυτούς τους χαμερπείς ταπεινόφρονες, οι οποίοι είναι διαποτισμένοι τόσο πολύ από την ταπεινοφροσύνη τους, που, εμάς όλους τους μη χριστιανούς, μας θεωρούν πεθαμένους και νεκρούς. Που μας θεωρούν ανθρώπινα σκουπίδια και χαμένα κορμιά. Αυτούς που μας έχουν ρίξει προκαταβολικά στο «πυρ το εξώτερον»!
Αυτοί οι ταπεινόφρονες βλέπουν όλους τους ετερόδοξους σαν σκουλήκια. Σαν «γουρούνια που κυλιούνται μέσα στις κοπριές τους» (Ι. Χρυσόστομος και κατά τη γνώμη των «γουρουνιών» Βρομόστομος).
Αυτοί, καλοί μου άνθρωποι, οι ταπεινόφρονες χριστιανοί, πρέπει να ξέρετε ότι, είναι όλοι τους πνευματικοί άνθρωποι! Διακατέχονται από πνεύμα θεού. Από τον θεό των πνευμάτων. Από το πνεύμα του Κυρίου, το Άγιο Πνεύμα, το πνεύμα της Χάριτος και της «ζωής». Αλλά μιας ζωής μαύρης. Μαύρης σαν τα ράσα τους. Πρόκειται γι’ αυτούς που μίσησαν τη ζωή. Ο Πατέρας της εκκλησίας είναι ένας υπάνθρωπος που ο μοναδικός του στόχος είναι η δολοφονία της ζωής (Βλ. τα σχετικά άρθρα στην παρούσα ιστοσελίδα, στην κατηγορία «θρησκευτικά»).

Συμβουλή, εκ πείρας: μακριά τα παιδιά σας από πνευματικούς ανθρώπους. Ο κατ’ εξοχήν πνευματικός άνθρωπος λέγεται εξομολογητής-πνευματικός. Υπάρχει και το τέλειο είδος της κατηγορίας αυτής. λέγεται εξομολογητής καλόγερος. Το έργο τους είναι η θανάσιμη δηλητηρίαση της ανθρώπινης υπόστασης. Οχιές που τσιμπούν κατ΄ ευθείαν στην καρδιά του ανθρώπου. Ο εξευτελισμός του αρσενικού κατινισμού.
Οι άνθρωποι αυτοί είναι όντως πνευματικοί. μόνο που η εκπνοή τους εκπέμπει δηλητηριώδη αέρια, κατά της ζωής. Αέρια που δηλητηριάζουν την αθώότητα με το μονοξείδιο του άνθρακα που λέγεται αμαρτία. Αυτοί βρίσκουν αμαρτίες εκεί που δεν υπάρχουν. Τοποθετούν αμαρτίες εκεί που θάλλει η ομορφιά και το κάλος. Ναρκοθετούν τον κήπο της χαράς και της υγείας με νάρκες κατά της ανθρώπινης ευδαιμονίας. Κύριος στόχος του είναι η δολοφονία της παιδικής αθώας ψυχής.
Η δεξιοτεχνία τους είναι απαράμιλλη. Κτυπούν κατ’ ευθείαν στο ψαχνό. Τι είναι σίγουρο πως κάνουν όλα τα παιδιά; Ένα είναι το πιο σίγουρο απ΄ όλα, ότι αυτοϊκανοποιούνται, ότι αυνανίζονται, ότι μαλακίζονται. Επίθεση λοιπόν κατά μέτωπο: «Εφθάσαμεν τέλος πάντων και εις την κατάρατον μαλακία, ήτις την σήμερον αληθώς είναι η κοινή ψυχόλεθρος πανούκλα οπού φθείρει απολλύει τους περισσοτέρους ανθρώπους του κόσμου, και μάλιστα τους αθλίους νέους, κατά της οποίας όσα και αν ειπεί τινας, έχωντας σκοπόν να εκριζώσε από τον κόσμον τοιούτον φοβερόν και θεομίσητον κακόν, ποτέ δεν ήθελαν νομισθούν μάταια και περιττά». «ΠΗΔΑΛΙΟ» (εκδ. Βασ. Ρηγοπούλου, Καρόλου Ντηλ 4, Θεσς/νίκη), (σελίδα 704 στην υποσημείωση (2)) το οποίο Πηδάλιο, κατά τον χριστιανικό κόσμο «είναι η Διαθήκη μετά την καινή και την παλαιά, η μετά τας αγίας Γραφάς αγία γραφή».
Άραγε αρκεί αυτή η δόση δηλητηρίου ή απαιτείται κι άλλη ποσότητα; Καλού κακού ας ρίξουμε ακόμα μια:
Σελ. 705: «η μαλακία όχι μόνον προξενεί ζημίαν αιώνιον εις την ψυχήν αλλά και εις την υγείαν του σώματος. Ζημίαν αιώνιον εις την ψηχήν, διατί την υστερεί της Βασιλείας των Ουρανών, και την καταδικάζει εις την παντοτεινήν τιμωρίαν, ως λέγει ο Παύλος (Α΄ Κορινθ. Στ΄ 9)». Τώρα μπορούμε να καταλάβουμε γιατί όλοι οι καλόγεροι θεωρούσαν τον εαυτό τους αμαρτωλό και άξιο της αιωνίας κολάσεως. Να υπήρχε άραγε κανείς που να μην είχε υποπέσει στο αμάρτημα αυτό;
Και συνεχίζει «Μη πλανάσθε, ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτραι, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, Βασιλείαν θεού ου κληρονομήσουσι». Μας εξηγεί δε ότι παρ’ όλο που μερικοί πατέρες άλλως ερμήνευσαν την λέξη μαλακοί ωστόσο, «πολλοί των δασκάλων και επί της εννοίας ταύτης τους μαλακούς εξέλαβον».
Όσο για τις ζημίες του σώματος απαριθμούνται αμέσως: «Α΄ κιτρινίζουσι, Β΄ αδυνατεί ο στόμαχός των και να χωνεύσουσι δέν ημπορούν, Γ΄ ασθενεί η όρασις των οφθαλμών τους, Δ΄ χάνουσιν την φωνήν, Ε΄ χάνουσι την ευφυΐαν και οξύτητα του νοός, ΣΤ΄ χάνουσι την μνήμην, Ζ΄ χάνουσι τον ύπνον, με κάποια ταραχώδη ενύπνια, Η΄ τρέμει το σώμα των, Θ΄ χάνουσιν όλην την ανδρείαν του σώματος και της ψυχής, και γίνονται άνανδροι ωσάν γυναίκες, Ι΄ ακολουθεί εις αυτούς η αποπληξία, ήτοι ταμπλάς, ΙΑ΄ ακολουθεί εις αυτούς συχνάκις η καθ’ ύπνους ρεύσις, πολλάκις δε και όταν ήναι έξυπνοι, δια το πολύ άνοιγμα των σπερματικών τους πόρων και ΙΒ΄ , τέλος πάντων γηράσκουσι ογλίγωρα και αποθνήσκουσι κακώς». Όλα τα συμπτώματα της άθλιας διαβίωσης των μοναχών.
Προσέξτε παρακαλώ την πανουργία αυτών των κακούργων. Πως μ’ ένα σμπάρο παίρνουν όχι μόνο δυο τρυγόνια αλλά τα πάντα.
Άρθρο πρώτο: όλος ο αρσενικός πληθυσμός καθίσταται αμαρτωλός, διότι άπαντες χρημάτισαν εραστές της «χείρας με τα πέντε ορφανά».
Μας ξέφυγαν άραγε τα κορίτσια; Αμ, δε: «Δεν πρέπει και τούτο να λανθάνη τους πνευματικούς πατέρας, ότι η κατάρατος μαλακία προχωρεί και εις τας γυναίκα. Δια τούτο και αυταί πρέπει να κανονίζονται ωσάν και οι άνδρες, ίνα μη λέγω και βαρύτερα». Δεν θέλει , όπως βλέπετε, να λησμονήσει ο άγιος και τα περί ισότητος των δύο φύλων, αφού λέει «ινα μη λέγω και βαρύτερα». Αυτά τα ολίγα περί της μαλακίας των γυναικών διότι λείπει η ανάλογη εμπειρία.
Άρθρο δεύτερο: δεν χάνει κανείς μόνο τη μέλλουσα ζωή, αλλά και την παρούσα γήινη, αφού όλες οι πληγές τις Αιγύπτου πρόκειται να επιπέσουν επάνω εις τον μαλακιζόμενον.
Ότι προάγει τον άνθρωπο και τον δυναμώνει, για τους πνευματικώς ανώμαλους και μισάνθρωπους πατέρες της εκκλησίας θεωρείται θανάσιμη αμαρτία. Η καθαριότητα του σώματος, η περιποίηση της εμφάνισής του, τα γράμματα οι τέχνες και οι επιστήμες, η ευφυΐα, η σωματική και πνευματική δύναμη, η εξυπνάδα.
Ας δούμε όμως τις περιπέτειες της έννοιας πνεύμα μέσα στην πορεία της ιστορίας. Όλα τα στοιχεία από την «ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ».
Κατ’ αρχάς, είναι όρος που χρησιμεύει για τον χαρακτηρισμό της ψυχής και των ψυχικών φαινομένων σε αντίθεση προς την ύλη και το σωματικό. Επί πλέον σημαίνει τον νου, τον λόγο, την αυτοσυνείδητη ενέργεια της ψυχής, σε αντίθεση με τον βίο που καθορίζεται από τις ορμές και τον μηχανισμό του συνειρμού των παραστάσεων.
Εντούτοις παρά την υφιστάμενη αυτή διάκριση μεταξύ ψυχής και ο πνεύματος, ο όρος εισήχθη πολύ αργότερα στην φιλοσοφική ορολογία.
Ο Πλάτων μιλάει περί λογικού μέρους της ψυχής, ο Αριστοτέλης περί ενεργού νου, οι μέσοι αιώνες και η Αναγέννηση περί νοήσεως, όπως αργότερα ο Καρτέσιος και ο Σπινόζα. Ο Καντ αποφεύγει τον όρο πνεύμα, μεταχειριζόμενος τον όρο λόγος, ίσως επειδή με εκείνον τον όρο ακούγεται κάτι το υπερβολικό, το μεταφυσικό και ξένο προς την καθαρώς γνωσιολογική έρευνα.
Από τον Καντ αρχίζει η χρήση του όρου πνεύμα, ο οποίος τελικά επικρατεί μάλιστα από τον Έγελο και δι’ αυτού. Συγχρόνως το περιεχόμενό του ευρύνεται σε μεταφυσικό και κοσμικό, ενώ προηγουμένως περιορίζονταν κυρίως και προπάντων στο ψυχολογικό και το ανθρωπολογικό.
Ήδη ο Πλάτων διέκρινε στην ψυχή κατώτερες και ανώτερες δυνάμεις. Αλλά η έννοια του πνεύματος του ανθρώπου ως κάτι διαφορετικό από τον απλώς ψυχικό βίο, που είναι κοινός προς τον ψυχικό βίο των ζώων, δημιουργείται κατ’ αρχάς από την χριστιανική ανθρωπολογία, δηλαδή από την εκτίμηση και ερμηνεία του ανθρώπου, την οποία εισήγαγε ο χριστιανισμός.
Δια του πνεύματος αυτού ο άνθρωπος είναι συγγενής προς το θείο πνεύμα. Μέσα στην περιοχή δε του πνεύματος αυτού βρίσκονται οι σκοποί και οι ύψιστες αξίες του ανθρώπου, δηλαδή ο τελικός προορισμός, προς τον οποίον πρέπει να τείνει. Κοντολογίς ο πνευματικός βίος τίθεται σαφώς σε ανώτερη βαθμίδα απ’ ότι ο κατά φύση ψυχικός. Την διάκριση αυτή συναντάμε προπάντων στον απόστολο Παύλο. Εντούτοις η διάκριση μεταξύ του ψυχικού και του πνευματικού παραμένει δυσχερής, η δε μεταξύ ψυχής και πνεύματος σημασιολογική διαφορά δεν κατορθώνεται να καθοριστεί σαφώς.
Οι ατέλειωτες θεωρίες και συζητήσεις των τελευταίων αιώνων περιστράφηκαν γύρω από τον εξής άξονα: η ψυχή διαθέτει ένα ενεργό κι ένα παθητικό στοιχείο, ατομικό και με καθολική ισχύ. Κατά το αίσθημα λ.χ. και την αντίληψη η ψυχή τελεί σε παθητική κατάσταση, εξ άλλου δε αυτά εμφανίζουν ατομικές διαφορές, ανάλογα με τις αποκλίσεις των ψυχοφυσικών οργανισμών. Αντιθέτως κατά τον σχηματισμό των εννοιών και την αφομοίωση των δεδομένων του εκτός κόσμου, η οποία επιτυγχάνεται δια των εννοιών εκείνων, εμφανίζει η ψυχή του ανθρώπου ενεργή δύναμη και υψώνεται από το ατομικό στο καθολικώς ισχύον. Για μεν το παθητικό και ατομικό εκείνο, λοιπόν, χρησιμοποιήθηκε ο όρος ψυχή, για δε το ενεργό και καθολικό ισχύον και ο όρος πνεύμα δίπλα στους όρους νους, νόηση, λόγος κ.ά.
Όμως η διαφορά αυτή, μεταξύ παθητικού και ενεργού μέρους, αναπτύχθηκε ενίοτε μέχρι την αντίθεση μεταξύ δύο εντελώς διακεκριμένων μεταξύ τους ουσιών.
Από κει και πέρα άρχισαν οι σχολαστικές αναλύσεις και συζητήσεις, οι οποίες ανακάτεψαν και μπέρδεψαν σε τέτοιο βαθμό το ψυχο-πνευματικό αυτό κουβάρι, που ούτε όλες οι μοδίστρες της ανθρωπότητας κι αν μαζευτούν, δεν θα μπορέσουν ποτέ να το ξετυλίξουν.
Όσο καιρό έπαιζε πάνω στο γυαλί του μικροσκοπίου η ψυχή μόνη της, κάτι μπορούσε να δει κανείς. Τσάκωνε ένα ψυχικό φαινόμενο από δω, μια ψυχολογική αντίδραση από κει, κι όλο και κάτι είχε να παρατηρήσει. Τώρα όμως με το πνεύμα τα πράγματα σκούραιναν εντελώς. Πού να το βρεις αυτό το αερικό τον πνεύμα, πού να το στριμώξεις και πώς να το δεις; Και για ότι δεν φαίνεται συνηθίζει ο άνθρωπος ν’ ανοίγει το στόμα του και να μη το κλείνει με καμμιά δύναμη. Μήπως τα ίδια δεν έκανε και με τον θεό; Εξάλλου λέει: «Πνεύμα ο θεός». Και μόλις το πει αυτό αρχίζει να τον περιγράφει, ο αθεόφοβος, μ’ όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, μηδενός εξαιρουμένου. Αυτό λοιπόν το μέγα Πνεύμα, το πνεύμα των πνευμάτων, το άϋλο, προσέξτε πώς το περιγράφει:
«… Και αλλαχού μεν αποδίδονται εις τον θεόν αισθήσεις, οίον όρασις δι’ ής τα πάντα εφορά (Α΄ Βασιλ. ΙΕ΄ 19, Ψαλμ. Θ΄ 14, Ησαΐου ΛΖ΄ 17 και πολλά άλλα), ακοή (Δευτερ. ΛΓ΄ 7, Ψαλμ. Ε΄ 2, Μιχ. Ζ΄ 7 και πολλά άλλα), όσφρησις (Γενες. Η΄ 21, Εφεσ. Ε΄ 2 και άλλα), αφή (Ιωβ ΙΘ΄ 21, Ιερεμ. Α΄ 9 και άλλα), αλλαχού δε μέλη του ανθρωπίνου σώματος, οίον στόμα δι’ ού λαλεί (Ησ. Α΄ 20, Ιερεμ. ΚΓ΄ 16), γλώσσα δίκην πυρός καταναλίσκοντος (Ησ. Λ΄ 27), χείρες δε και βραχίονες, δι’ ών τα πάντα δύναται (Ψαλ. ΙΣΤ΄ 14, Ησ. ΙΘ΄ 25, Ιερεμ. ΚΑ΄ 5, Αββακ. Β΄ 16 και άλλα), πρόσωπον (Ψαλμ. ΞΘ΄ 4), πόδες (Ησ. ΞΣΤ΄ 1 και άλλα), αλλαχού κινήσεις ανθρώπιναι (Ωσηέ ΙΑ΄ 3, Ησ. ΣΤ΄ 1, Αμως Ζ΄ 9, Γεν. ΙΑ΄ 7 και άλλα πολλά), αλλαχού δε αποδίδεται τω θεώ ψυχή (Εβρ. Ι΄ 38) μετά παθών ανθρωπίνων, οίον μίσους (Ησ. Α΄ 14), χαράς (Ησ. ΜΒ΄ 1), λύπης (Γεν. ΣΤ΄ 6), οργής (Ψαλμ. Β΄ 12), μετανοίας (Γεν. ΣΤ΄ 6), των τοιούτων ανθρωπομορφισμών λεγομένων και ανθρωποπαθισμών. Τέλος αποδίδονται τω θεώ εν τη Βίβλω διάφοροι ενέργειαι ή καταστάσεις διανοητκαί, οίον ανάμνησις (Τωβ. Γ΄ 3), πρόβλεψις (Δ΄ Βασιλ. ΙΘ΄ 27), διαλογισμός (Ιωνά Α΄ 6, Σοφ. Σολομ. Δ΄ 17), λήθη (Ψαλ. ΙΒ΄ 1)».
Και μάλλον από ευγενική διάθεση ο αγαθός καθηγητής, που έγραψε το κείμενο αυτό, παρέλειψε να αναφέρει ότι ο θεός αυτός κινδύνευε σχεδόν να πατήσει ακόμη και ανθρώπινα κόπρανα!!! Και για τους πιστούς και για τους άπιστους καταθέτουμε την απόδειξη: Δευτερονόμιο ΚΓ΄ 14-15 «και πάσσαλος έσται σοι επί της ζώνης σου, και έσται όταν διακαθιζάνεις έξω, και ορύξεις εν αυτώ και επαγαγών καλύψεις την ασχημοσύνην σου εν αυτώ. Ότι Κύριος ο θεός σου εμπεριπατεί εν τη παρεμβολή σου…»!!!
Σ’ όλες τις αποδόσεις στην νεοελληνική οι οποίες διαθέτουν τις εγκρίσεις της εκκλησίας της Ελλάδος, το προαναφερθέν χωρίο αποδίδεται ως εξής: «θα έχεις στη ζώνη σου τσαπί και όταν πηγαίνεις έξω προς σωματική σου ανάγκη να ανοίξεις λάκκο και μετά να σκεπάσεις τα κόπρανά σου».
Κι όλ’ αυτά διότι «ο Κύριος ο θεός σου πηγαινοέρχεται μέσα στο στρατόπεδό σου…». πρόκειται περί εντολής του Μωϋσή προς στρατωνισμένους Ισραηλίτες. Μια εντολή που δεν χρειάζεται να δώσει κανείς καν στις γάτες, φέρ’ ειπείν, διότι τα ζώα αυτά το πράττουν από μόνα τους και μάλιστα με εξαιρετική επιμέλεια.
Συμπέρασμα: δεν γίνεται με τίποτα να υπάρχει πνεύμα άνευ σώματος. Διότι όταν το πνεύμα των πνευμάτων, ο ίδιος ο θεός, είναι αδύνατο να περιγραφεί άνευ σωματικών μελών και ψυχολογικών αντιδράσεων, τι να πούμε μετά και για τα πνεύματα των ελεεινών ανθρώπων.
Πνεύμα όμως έχει και το πνεύμα. Ιδού: «Πνεύμα ο θεός». Έτσι λέει η Γραφή. Αυτό λοιπόν το πνεύμα έχει το πνεύμα του. Είναι το Άγιο Πνεύμα. Τι είναι το Άγιο Πνεύμα; Είναι το πνεύμα του θεού. Είναι το πνεύμα του πνεύματος.
Το άγιο πνεύμα εμφανίζεται ως τρίτο πρόσωπο, δίπλα στον πατέρα και το υιό στην καινή διαθήκη (Λουκ. 3, 2). Έχουν γραφή και γι’ αυτό τα χίλια μύρια. Έγινε όμως και η μεγάλη φασαρία για την αφεντιά του. Tο περίφημο filioque. Η ανατολική εκκλησία δέχεται ότι το άγιο πνεύμα εκπορεύεται μόνο εκ του πατρός. Η δυτική επί πλέον και εκ του υιού (filioque). Προσέξτε την ποιότητα της αερολογίας: «τινές των Ελλήνων πατέρων και διδασκάλων δέχονται ότι το πνεύμα εκπορεύεται ή πρόεισιν εκ του πατρός δι’ υιού ή πέφηνε, προχέεται, εκλάμπει δι’ υιού. Το δι’ υιού όμως διαφέρει του εκ του υιού, κακώς δε οι δυτικοί και διαμαρτυρόμενοι νομίζουσιν ότι δηλοί το αυτό. Το δι’ υιού δεν αναφέρεται εις την υπερβατικήν Τριάδα, αλλ’ εις την οικονομικήν, δηλούν σχέσιν προς τον κόσμο οι δε δυτικοί και διαμαρτυρόμενοι, δεχόμενοι την εκ του υιού εκπόρευσιν, συγχέουσι και ταυτίζουσι την υπό του υιού πέμψιν του πνεύματος προς την εκπόρευσιν»!;
Αυτή η ακατανόητη, υφ’ ημών των ανοήτων απίστων, αερολογία, αποτέλεσε έναν από τους λόγους του σχίσματος μεταξύ της ανατολικής και δυτικής εκκλησίας! Έκτοτε η δογματική αυτή διαφορά έγινε αντικείμενο μακράς και επιπόνου συγγραφικής ερεύνης, όπου αναπτύχθηκε πλούσια πολεμική φιλολογία. Οι αρειανοί, οπαδοί του Άρειου, ονομάστηκαν πνευματομάχοι διότι πίστευαν ότι το άγιο πνεύμα ήταν κτίσμα. Αυτούς τους «τακτοποίησε» η δεύτερη οικουμενική σύνοδος, δια του ογδόου άρθρου του συμβόλου της πίστεως.
Επίσης πνεύμα έχει και ο οίνος. Λέγεται οινόπνευμα. Αυτό το πνεύμα του οίνου είναι εντελώς πραγματικό. Δεν έχει κανείς παρά να καταναλώσει αρκετό οίνο για να το αισθανθεί αμέσως τ’ αποτελέσματά του. Στην αρχή επιδρά ανεβάζοντας το πνεύμα στα ύψη της ευδαιμονίας και μετά το γκρεμίζει εντελώς αβοήθητο, στα βράχια της πνευματικής απώλειας. Συμπέρασμα: ακόμη και το πνεύμα του οίνου μπορεί να κάνει κακό. Άλλως πως, το πολύ πνεύμα κάνει κακό. Κοντολογίς όπου επικρατεί αποκλειστικά, έστω περισσότερο από τα υπόλοιπα, το πνεύμα, τότε ο άνθρωπος πάσχει σοβαρά. Η απόδειξη του δόγματος αυτού είναι η ανώμαλη συμπεριφορά κι ο αντιανθρωπισμός των μοναχών. Αυτών των κατ’ εξοχήν πνευματικών ανθρώπων. Το πνεύμα είναι το θανατηφόρο καρκίνωμα του ανθρώπινου όντος. Το πνεύμα μισεί το σώμα και τις λειτουργίες του. Θεωρεί το σώμα τάφο της ψυχής και του εαυτού του. Κι ό,τι μισεί το σώμα, ακόμα κι όταν δεν το σκοτώνει, το δηλητηριάζει θανατηφόρα.
Δεν γίνεται, σε καμμιά περίπτωση μια υγιής ψυχή, έστω ένα υγιές πνεύμα, να κατοικεί μέσα σ’ ένα άρρωστο σώμα. Κι όμως, οι ίδιοι αυτοί πνευματικοί άνθρωποι, αυτοί που μισούν το σώμα, ποτέ δεν τόλμησαν ν’ αμφισβητήσουν το «Νους υγιής εν σώματι υγιή».
Στο πνεύμα και στα πνεύματα όμως δεν πιστεύουν μόνο οι χριστιανοί. Πιστεύουν και οι πνευματιστές. Η θεωρία τους λέγεται πνευματισμός και ισχυρίζεται ότι υπάρχουν πνεύματα πέρα απ’ αυτόν τον κόσμο, τα οποία μπορούν να εκδηλωθούν και να επικοινωνήσουν μαζί μας, κάτω από ορισμένες συνθήκες. Πρόκειται για παλιά ιστορία που έχει τις ρίζες του στις πρωτόγονες φυλές. Μάλλον οι πρώτες θρησκείες των ανθρώπων ξεκίνησαν από την πίστη στα πνεύματα. Μετά όπως είναι φυσικό, ανακαλύφθηκε και ο αρχηγός των πνευμάτων ο θεός. Έτσι δεν τον λένε ακόμα «ο θεός των πνευμάτων…».
Όπου υπάρχουν «απολίτιστες» πρωτόγονες φυλές, Γη του Πυρός, Τασμανία, Οττεντότοι – όχι ότι οι υπόλοιποι λαοί βρίσκονται ουσιαστικά σε καλύτερη θρησκευτική μοίρα – η θρησκευτικότητα συνίσταται στην πίστη ανθρωπόμορφων ή ζωόμορφων πνευμάτων που κατοικούν τα όρη, τους βράχους, τα σπήλαια κ.α. Μάλλον θα έπρεπε να θεωρήσουμε το στάδιο αυτό της θρησκευτικότητας ανώτερο από το σημερινό, εξαιτίας του σεβασμού προς τα στοιχεία της φύσης. Προς ολόκληρη τη φύση. Εκτός κι αν θεωρούμε ανώτερο στάδιο αυτό που καταστρέφει την φύση, όπως το σημερινό. Ποιος μας δίδαξε ότι η φύση και τα πλάσματά της έγιναν χάριν του ανθρώπου; Αναμφισβήτητα ο ιουδαιοχριστιανισμός.
Από την πίστη στα πνεύματα ξεκίνησε η πορεία των θρησκειών. Η επιθυμία για επικοινωνία μ’ αυτά, ο φόβος απέναντί τους και κατά συνέπεια η προσπάθεια εξευμενισμού τους δια δώρων και θυσιών, επέφερε την κατασκευή ναών, για να κατοικήσουν αυτά εκεί μέσα – «οίκος του θεού» λέγεται η χριστιανική εκκλησία. Έτσι ξεφύτρωσαν αναγκαστικά και οι τάξεις των ιερέων, των μάγων και των εξορκιστών.
Η ιστορία όμως του νεώτερου πνευματισμού άρχισε ξαφνικά το 1747 στην Hydesville της Αμερική, πλησίον της Νέας Υόρκης. Οι δυο θυγατέρες του Τζων Φοξ, ηλικίας 12 και 14 ετών άρχισαν να αντιλαμβάνονται κάποια παράδοξα φαινόμενα τα οποία επαναλαμβάνονταν συχνά. Μετακινήσεις επίπλων ανεξήγητοι κρότοι και επιψαύσεις αόρατων χεριών. Στη συνέχεια αντιλήφθηκαν ότι σε απευθυνόμενες ερωτήσεις οι κρότοι απαντούσαν κατάλληλα.
Άλλο που δεν ήθελε η αδηφάγος δεισιδαιμονική λάμια, που φωλιάζει στην ψυχή των ανθρώπων. Το φαινόμενο «πιστοποιήθηκε» και από άλλους που έσπευσαν εκεί και ο θόρυβος εξαπλώθηκε σε Αμερική και Ευρώπη. Δημιουργήθηκα εταιρείες ψυχικών ερευνών και ο θόρυβος της ιστορίας αυτής ακούγεται ευκρινώς μέχρι και σήμερα.
Φαίνεται ότι όταν εισέλθει αέρας (πνεύμα = φύσημα αέρα) στον ανθρώπινο εγκέφαλο, γίνεται αυτό που λένε «πήραν τα μυαλά του αέρα». Πράγματι υπάρχει η ασθένεια αυτή και λέγεται πνευματοκέφαλος. Να τι λέει η ιατρική γι’ αυτό: καλείται έτσι η είσοδος αέρα στις κοιλότητες του εγκεφάλου στις οποίες υπάρχει υγρό. Παρόμοια είναι και η πάθηση που λέγεται πνευματοκήλη. Ενώ όμως για τις δυο αυτές παθήσεις βρέθηκε λύση, που λέγεται πνευματοθεραπεία – συνίσταται στον εξαναγκασμό του πάσχοντος να διενεργεί εισπνοή εντός πεπιεσμένου αέρα και εκπνοή εντός αραιωμένου – για την πνευματο-πληξία δεν έχει βρεθεί ακόμη το παραμικρό φάρμακο.
Το κακό όμως δεν σταματάει εδώ. Μας προέκυψε και η πνευματοκρατία. Έτσι καλείται η ροπή εκείνη στην μεταφυσική κατά την οποία η ουσία των όντων είναι πνευματική ή καθόλου ψυχική και η οποία θεωρεί κατ’ ακολουθία την ύλη ως προϊόν ψυχικών παραγόντων, ως φαινόμενο του πνεύματος ή ως αισθητή αυτού υποστασίωση.
Τον πνευματοκρατικό αυτό χορό χορογράφησε πρώτος ο Λάιμπνιτς και μέσα στις πτυχές του μπλέχτηκαν οι Έρβαρτ, Λότσε, Σοπεγχάουερ, Φέχνερ, Βουντ, και οι γνωσιολόγοι Μπέρκλεϋ, Φίχτε και Σέλλινγκ.
Πνευματολατρεία, καλείται το φαινόμενο εκείνο κατά το οποίο απονέμεται τιμή και σεβασμός προς τα παντός είδους πνεύματα, από τα οποία ελπίζει ο άνθρωπος βοήθεια και αρωγή ή που φοβάται την επέμβασή τους. Αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην Κίνα στην περί Ταό διδασκαλία.
Αξίζει τον κόπο ν’ αναφέρουμε και τα περί πνευματικής (ιατρικής) σχολής. Την ίδρυσαν κάποιοι από τους αρχαίους γιατρούς, οι οποίοι δεν ήταν ικανοποιημένοι από τα ισχύοντα τρία μεγάλα συστήματα των ιατρικών αιρέσεων, δηλαδή το δογματικό, το εμπειρικό και το μεθοδικό. Ιδρυθείσα υπό του ιατρού Αθηναίου του Ατταλέως είχε το χαρακτηριστικό της ιδιάζουσας συναρμογής της στωϊκής φιλοσοφίας με τα κύρια αξιώματα της δογματικής σχολής.
Κατά τις θεωρίες του ιδρυτή της παρεισάγεται στον οργανισμό του ανθρώπου και πέμπτο στοιχείο, το πνεύμα, από το οποίο, μόλις συναρμοστεί στο σώμα, όλα μέσα στον οργανισμό συνέχονται και διοικούνται. Η αλλοίωση του πνεύματος αυτού προκαλεί όλα τα νοσήματα.
Πράγματι είναι αξιοθαύμαστη η διαχρονική τάση του ανθρώπου να αναποδογυρίζει τις ανθρώπινες υποθέσεις και να τις βάζει να πορεύονται με το κεφάλι κάτω και προς τα πίσω. Γίνεται κουβέντα για πνεύμα, αλλά τι είδους πρέπει να είναι το πνεύμα αυτό δύσκολα γίνεται λόγος. Ας πούμε να γίνει λόγος για καλλιέργεια ενός συγκεκριμένου είδους πνεύματος. Σπανίως ακούει κανείς την έκφραση «πνευματική καλλιέργεια».
Θα μπορούσε κανείς να φανταστεί πώς θα είχε διαμορφωθεί σήμερα το ανθρώπινο τοπίο εάν οι άνθρωποι, αντί να κατασπαταλούν τις πνευματικές τους δυνάμεις σε τέτοιες άκαρπες αερολογικές αναζητήσεις, είχαν το ενδιαφέρον να στρέψουν την προσοχή τους κυρίως στην αναζήτηση τρόπων και ανάπτυξης πνευματικών καλλιεργειών. Ας πούμε ενδιαφέρον για την παιδεία, τα γράμματα, τις τέχνες, την ιατρική, την κάθε επιστήμη και κυρίως για την χαρά της ζωής και γενικώς την απόλαυση ενός υγιούς βίου.
Και παρ’ όλο που οι λίγοι, υγιείς και χαρούμενοι άνθρωποι, κυνηγήθηκαν από τους πολλούς, δεισιδαίμονες και καθυστερημένους, αυτοί οι λίγοι κατόρθωσαν να προσφέρουν στην ανθρωπότητα τόσο πολλά και ανεκτίμητα αγαθά, με τους υπεράνθρωπους και ανιδιοτελείς κόπους τους.
Το ανόητο ανθρωπάκι, όταν τον σώζουν οι γιατροί, από βέβαιο θάνατο, σπεύδει στον άγιο να του ανάψει το κερί και να τον ευχαριστήσει για την σωτηρία του! Ο αχάριστος αυτός ουδέποτε πρόσεξε ότι ο αρχιεπίσκοπός του και ο ανώτερος κλήρος του, όταν αρρωσταίνουν προστρέχουν στους καλύτερους γιατρούς του κόσμου και γράφουν στα παλιά του τα παπούτσια τους αγίους και τα τάματα. Ούτε και πρόκειται ν’ αντιληφθεί ποτέ το μέγεθος τη ύβρεως του αρχιεπισκόπου του, ο οποίος δίχως ίχνος ντροπής, ομολόγησε δημοσίως ότι όταν οι γιατροί τον ενημέρωσαν πως πάσχει από καρκίνο, αυτός αναφώνησε προς τον θεό του την φράση «γιατί θεέ μου σε μένα κι όχι σε κάποιον άλλο;».
Και παρ’ όλο που δίδασκε αυτός ο αρχιερέας ότι ό,τι ζητά ο πιστός από τον θεό αυτός του το δίνει, ποτέ δεν πρόκειται να γίνει κατανοητό το γεγονός όπου, ενώ όλος ο ελληνικός λαός ζητούσε από τον θεό την σωτηρία του αρχιεπισκόπου του, ο θεός τους έγραψε κανονικά και απώλεσε τον βίο του αντιπροσώπου του επί γης.
Ο αρχιεπίσκοπος όμως αυτός, όπως κι όλη η συμμορία στην οποία ανήκε, διδάσκουν ότι αυτό που μετρά αποκλειστικά για τον άνθρωπο είναι η σωτηρία της ψυχής κι όχι η σωτηρία του σώματος. Μόλις όμως κινδυνεύει το σώματος τους πανικοβάλλονται σε τέτοιο βαθμό που καταντούν ελεεινοί. Πώς εξηγείται αυτή τους η συμπεριφορά; Οι άνθρωποι του πνεύματος, αυτοί οι πνευματικοί άνθρωποι γιατί τρέμουν την απώλεια του σώματος το οποίο υποτίθεται ότι περιφρονούν; Αυτό που πιστεύουν ότι κολάζει το σώμα, αυτή την πηγή κάθε αμαρτίας;
Ποιος είναι σε θέση να μετρήσει το μέγεθος της υποκρισίας αυτής; Τι είδους άνθρωποι αποτελούν το ποίμνιο των αρχι-υποκριτών αυτών; Για τα ζώα το ποίμνιο αποτελείται από πρόβατα. Για τους ανθρώπους το ποίμνιο από τι αποτελείται;
Ο τσομπάνης σχίζεται για την σωτηρία των προβάτων του. Οι άνθρωποι τι έπαθαν και έβαλαν στο κοπάδι των εαυτών τους, στη θέση των τσομπάνηδων, αυτό το ιερατείο των αχόρταγων λύκων;
Έπαθαν πνευματοκέφαλο και πνευματοκήλη: είσοδο αέρα στις κοιλότητες του εγκεφάλου. Η σωτηρία που υπόσχεται το παπαδαριό δεν είναι τίποτε άλλο από μια τρόμπα με την οποία φουσκώνει τα κεφάλια των πιστών με πνεύμα (πνεύμα = ροή αέρα). Κι όταν τα μυαλά πάρουν αέρα (πνεύμα) τότε πηγαίνουν προς τα εκεί που φυσάει κάθε στιγμή ο άνεμος. Του γεμίζει ο παπάς τον εγκέφαλο με αέρα και τον φυσά μετά προς το παγκάρι, προς το τάμα, προς την κληροδοσία της περιουσίας του στην εκκλησία ή στο μοναστήρι. Και μετά απορεί το αρνίον για το πώς βρέθηκε η εκκλησία του με τόσους παράδες και τόσα ακίνητα στην κατοχή της.
Τους έξυπνους μάλιστα ανθρώπους (που διαθέτουν πνεύμα) τους σέβονται οι πάντες. Να, προσέξετε τους Τούρκους πώς σεβάστηκαν το παπαδαριό, το οποίο επί των ημερών τους αύξησε την περιουσία του κατά γεωμετρική πρόοδο. Αυτό θα πει πρόοδος κι αφήστε αυτά που λένε πρόοδος στα γράμματα. Γι’ αυτό το παπαδαριό το μάστιζε και το μαστίζει ακόμα ο αναλφαβητισμός.
Το ιερατείο λοιπόν απέδειξε και αποδεικνύει, με το παραπάνω, ότι μπορεί κανείς κάλλιστα, διαχειριζόμενος την μεταφυσική και το πνεύμα, να υποτάσσει τις ανθρώπινες υπάρξεις. Ως προς την ανυπέρβλητη λοιπόν αυτή μαγκιά του θα ήταν δίκαιο να του φερόμαστε με τον ανάλογο θαυμασμό. Είναι όμως άδικο να σέβεται κανείς ανθρώπους μισαλλόδοξους, δηλαδή ανθρώπους που δεν σέβονται το οποιοδήποτε «πνεύμα» τυχαίνει να είναι διαφορετικό από το δικό τους.

TEDtalks: Μάικλ Σέρμερ: Το πρότυπο πίσω από την αυτο-εξαπάτηση

Ο Μάικλ Σέρμερ στο TEDtalks εξηγεί όλα όσα θα θέλατε να ξέρετε για το φαινόμενο της αυτο-εξαπάτησης. Η ομιλία έλαβε χώρα τον Φεβρουάριο του 2010 και αναρτήθηκε στο ted.com τον Ιούνιο του 2010.

Απόσπασμα από το ted.com: «Ο Μάικλ Σέρμερ υποστηρίζει ότι η ροπή των ανθρώπων να πιστεύουν περίεργα πράγματα — από τις απαγωγές από εξωγήινους έως τις ράβδους των ραβδοσκόπων — συνοψίζεται σε δύο από τις πιο βασικές, πάγια συναπτόμενες ικανότητες επιβίωσης που διαθέτει ο εγκέφαλός μας. Εξηγεί τη φύση τους αλλά και το πώς μας βάζουν σε μπελάδες.»

Για να δείτε τους ελληνικούς υπότιτλους κάντε κλικ εκεί που λέει View Subtitles, και στον κατάλογο γλωσσών που θα εμφανιστεί λίγο μετά επιλέξτε Greek.

Η πλήρης απομαγνητοφώνηση της ομιλίας, μεταφρασμένη στα ελληνικά από την Ελένη Ζένιου και επιμελημένη από τη Φωτεινή Σωτηροπούλου:

Λοιπόν, την τελευταία φορά που βρισκόμουν εδώ, το ΄06, διαπιστώσαμε ότι το θέμα της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής μετατρέπεται σε ένα αρκετά σοβαρό ζήτημα. Λοιπόν, καλύψαμε αυτό το θέμα αρκετά διεξοδικά στο περιοδικό “Skeptic”. Διερευνούμε όλα τα είδη των επιστημονικών και ημι-επιστημονικών αντιπαραθέσεων. Αλλά φαίνεται ότι δεν πρέπει να ανησυχούμε για τίποτε από όλα αυτά επειδή ο κόσμος θα καταστραφεί το 2012.

Μία ακόμη ενημέρωση: Θυμηθείτε ότι σας παρουσίασα τον ανιχνευτή “Quadro”. Μοιάζει με συσκευή ανίχνευσης νερού. Πρόκειται απλά για ένα κούφιο κομμάτι πλαστικού με μία κεραία που περιστρέφεται. Και εσύ κινείσαι και αυτό στρέφεται προς πράγματα. Όπως όταν ψάχνεις για μαριχουάνα στα ντουλάπια των μαθητών, θα εστιάσει αμέσως σε κάποιον. Ωχ, συγγνώμη. (Γέλια) Αυτό το συγκεκριμένο που μου δόθηκε ανιχνεύει μπάλες του γκολφ, ειδικά όταν βρίσκεσαι σε κάποιο γήπεδο του γκολφ και ψάχνεις κάτω από αρκετούς θάμνους. Λοιπόν, εντασσόμενη στην κατηγορία: “Ποια είναι η ζημία που προκαλούν ανόητα αντικείμενα όπως αυτό;” αυτή η συσκευή, η ADE 651, πωλήθηκε στην Ιρακινή κυβέρνηση προς 40.000 δολλάρια το τεμάχιο. Είναι ακριβώς όπως αυτή εδώ, εντελώς άχρηστη, η οποία λειτουργούσε δήθεν με “ηλεκτροστατική έλξη μαγνητικών ιόντων”, κάτι που μπορεί να μεταφραστεί ως “ψευδοεπιστημονική αερολογία” — αυτή θα ήταν μία ταιριαστή λέξη — περίπτωση κατά την οποία τοποθετείς μαζί ένα σωρό λέξεις που ηχούν ωραία αλλά που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Σε αυτή την περίπτωση, σε σημεία ελέγχου διέλευσης, το να επιτρέψεις σε ανθρώπους να περάσουν επειδή η μικρή ανιχνευτική σου συσκευή δεν εντόπισε κάποιο πρόβλημα, μπορεί στην πραγματικότητα να κοστίσει ζωές. Ενέχονται, λοιπόν, κίνδυνοι στην ψευδοεπιστήμη, στο να πιστεύεις σε τέτοιου είδους πράγματα.

Το θέμα, λοιπόν, που θα ήθελα να αναπτύξω σήμερα είναι η πίστη. Θέλω να πιστεύω, και το ίδιο κι εσείς. Και στην πραγματικότητα, πιστεύω ότι η άποψή μου εδώ είναι ότι η πίστη αποτελεί τη φυσική κατάσταση των πραγμάτων. Είναι η εξ ορισμού επιλογή. Απλώς πιστεύουμε. Πιστεύουμε τα πάντα. Το να πιστεύουμε είναι φυσιολογικό. Η δυσπιστία, ο σκεπτικισμός, η επιστήμη δεν είναι φυσιολογικά. Είναι πιο δύσκολο. Είναι άβολο το να μην πιστεύεις. Έτσι λοιπόν, όπως ο Φοξ Μέλντερ στα “Χ-Files” ποιος θέλει να πιστεύει στην ύπαρξη των UFO; Λοιπόν, όλοι θέλουμε. Και ο λόγος γι’ αυτό είναι ότι υπάρχει εγκατεστημένη στον εγκέφαλό μας μία μηχανή πίστης. Ουσιαστικά, είμαστε πρωτεύοντα που αναζητούν πρότυπα. Ενώνουμε τις τελείες: η Α ενώνεται με τη Β; η Β ενώνεται με τη Γ. Και μερικές φορές η Α ενώνεται στην πραγματικότητα με τη Β. Και αυτό ονομάζεται μάθηση μέσω συσχετισμών.

Βρίσκουμε πρότυπα, προβαίνουμε σε αυτές τις συνδέσεις, είτε πρόκειται για το σκυλί του Παβλόφ που συσχετίζει τον ήχο του κουδουνιού με το φαγητό και μετά εκκρίνει σάλιο με το που ακούει τον ήχο του κουδουνιού, είτε πρόκειται για έναν αρουραίο του Σκίνερ, περίπτωση κατά την οποία υπάρχει μία σύνδεση ανάμεσα στην συμπεριφορά του και σε κάποια ανταμοιβή γι’ αυτήν και γι’ αυτό το λόγο επαναλαμβάνει την συμπεριφορά. Στην πραγματικότητα, αυτό που ανακάλυψε ο Σκίνερ είναι ότι, εάν τοποθετήσει κάποιος ένα περιστέρι σε ένα κουτί σαν αυτό και αυτό θα πρέπει να πατήσει ένα από αυτά τα δύο πλήκτρα, θα προσπαθήσει να κατανοήσει ποιο είναι το πρότυπο και εσείς θα του δώσετε μία μικρή ανταμοιβή στο κουτί τροφοδοσίας εκεί. Εάν απλώς κατά τυχαίο τρόπο δίνετε ανταμοιβές έτσι ώστε να μην υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο πρότυπο θα κατανοήσουν οποιοδήποτε πρότυπο. Και οτιδήποτε και εάν έκαναν πριν πάρουν την ανταμοιβή, επαναλαμβάνουν αυτό το συγκεκριμένο πρότυπο. Μερικές φορές μάλιστα περιστρεφόταν δύο φορές κατά την αντίστροφη φορά των δεικτών του ρολογιού [αριστερόστροφα] μία φορά κατά τη φορά των δεικτών του ρολογιού [δεξιόστροφα] και μετά ράμφιζε το πλήκτρο δύο φορές. Και αυτό ονομάζεται πρόληψη. Και αυτό, φοβάμαι, θα μας συνοδεύει πάντα.

Ονομάζω αυτή τη διαδικασία “patternicity” (η τάση να πιστεύουμε ως αληθή πράγματα που δεν είναι και να τους αποδίδουμε νόημα ακόμη και από τα πιο ασαφή και ανεπαρκή στοιχεία που διαθέτουμε) πρόκειται δηλαδή για την τάση να βρίσκουμε μεστά νοήματος πρότυπα τόσο σε μεστές νοήματος περιπτώσεις θορύβου όσο και σε περιπτώσεις θορύβου χωρίς νόημα. Όταν ακολουθούμε αυτή τη διαδικασία, υποπίπτουμε σε δύο τύπους λαθών. Το λάθος Τύπου Ι ή αλλιώς ψευδώς θετικό αφορά το να πιστεύει κάποιος ότι ένα πρότυπο είναι αληθινό όταν αυτό δεν είναι. Ο δεύτερος τύπος λάθους είναι ο ψευδώς αρνητικός. Το λάθος Τύπου ΙΙ αφορά το να μην πιστεύει κάποιος ότι ένα πρότυπο είναι αληθινό όταν αυτό είναι. Ας προβούμε, λοιπόν, σε ένα νοητικό πείραμα. Είστε ένας ανθρωπίδης πριν τρία εκατομμύρια χρόνια που περιπλανάται στις πεδιάδες της Αφρικής. Το όνομά σας είναι Λούσυ, εντάξει; Και ακούτε ένα θρόισμα στις φυλλωσιές. Πρόκειται για ένα επικίνδυνο αρπακτικό ή είναι απλώς ο άνεμος; Η επόμενη απόφασή σας θα μπορούσε να είναι η πιο σημαντική της ζωής σας. Βλέπετε, εάν σκεφτείτε ότι το θρόισμα στις φυλλωσιές είναι ένα επικίνδυνο αρπακτικό και αποδειχτεί ότι είναι απλώς ο άνεμος υποπέσατε σε ένα γνωσιακό λάθος, ένα λάθος Τύπου Ι, ένα ψευδώς θετικό. Αλλά δεν παθαίνετε κάτι. Απλώς απομακρύνεστε. Είστε πιο επιφυλακτικός. Είστε πιο προσεκτικός. Από την άλλη πλευρά, εάν πιστεύετε ότι το θρόισμα στις φυλλωσιές είναι απλώς ο άνεμος και αποδειχτεί ότι πρόκειται για ένα επικίνδυνο αρπακτικό, θα αποτελέσετε το γεύμα του. Μόλις κερδίσατε ένα βραβείο Δαρβίνου. Ανασυρθήκατε από την δεξαμενή γονιδίων.

Τώρα, το πρόβλημα εδώ έγκειται στο ότι οι τάσεις μας να πιστεύουμε ως αληθή πράγματα που δεν είναι θα εμφανίζονται όποτε το κόστος του να υποπέσει κάποιος σε ένα λάθος Τύπου Ι είναι μικρότερο από το κόστος του να υποπέσει σε ένα λάθος Τύπου ΙΙ. Παρεμπιπτόντως, αυτή είναι και η μόνη εξίσωση σε αυτή τη συζήτηση. Αντιμετωπίζουμε, όμως, ένα πρόβλημα εντοπισμού προτύπου και αυτό έγκειται στο ότι ο υπολογισμός της διαφοράς ανάμεσα σε ένα λάθος Τύπου Ι και σε ένα λάθος Τύπου ΙΙ είναι αρκετά προβληματικός ιδιαίτερα σε καταστάσεις όπου η μάχη μεταξύ ζωής και θανάτου κρίνεται σε κλάσματα δευτερολέπτου. Έτσι λοιπόν, η εξ ορισμού θέση είναι απλώς η εξής: “να πιστεύετε ότι όλα τα πρότυπα είναι αληθινά”. “Όλα τα θροΐσματα στις φυλλωσιές είναι επικίνδυνα αρπακτικά και όχι απλώς ο άνεμος”. Κι έτσι νομίζω ότι εξελιχθήκαμε … υπήρχε μία φυσική επιλογή όσον αφορά την τάση των συστημάτων που παράγουν τις πεποιθήσεις μας, των διαδικασιών εύρεσης προτύπων των εγκεφάλων μας, να ανακαλύπτουν πάντα μεστά νοήματος πρότυπα και να τους προσδίδουν τέτοιου είδους αρπακτικούς ή εμπρόθετους πράκτορες στους οποίους θα επανέλθω.

Για παράδειγμα, τι βλέπετε εδώ; Είναι το κεφάλι ενός αλόγου, σωστά; Μοιάζει με άλογο. Πρέπει να είναι άλογο. Αυτό είναι το πρότυπο. Είναι όμως στην πραγματικότητα ένα άλογο; Ή μήπως μοιάζει περισσότερο με βάτραχο; Βλέπετε, η συσκευή εντοπισμού προτύπων που διαθέτουμε, η οποία φαίνεται να είναι εγκατεστημένη στον κογχομετωπιαίο φλοιό — είναι η μικρή μας συσκευή εντοπισμού εκεί — μπορεί εύκολα να εξαπατηθεί, και αυτό είναι το πρόβλημα. Για παράδειγμα, τι βλέπετε εδώ; Μα ναι, φυσικά. Είναι μία αγελάδα. Μόλις προϊδεάσω τον εγκέφαλο — αυτό ονομάζεται γνωσιακή ανάδυση — μόλις προϊδεάσω τον εγκέφαλο για να τη δει, αυτή αναδύεται και πάλι ακόμη και χωρίς το πρότυπο που επέβαλα στον εγκέφαλο. Και τι βλέπετε εδώ; Κάποιοι βλέπουν έναν σκύλο Δαλματίας. Ναι, νάτος. Και εκεί βρίσκεται ο προϊδεασμός. Όταν λοιπόν επιστρέψω χωρίς να σας προϊδεάσω ο εγκέφαλός σας ήδη κατέχει το μοντέλο και έτσι μπορείτε να το δείτε ξανά. Τι βλέπετε εδώ; Τον πλανήτη Κρόνο. Ναι, σωστά. Κι εδώ; Απλώς πείτε δυνατά οτιδήποτε βλέπετε. Πρόκειται για καλό ακροατήριο, Κρις. Γιατί δεν υπάρχει κάτι εδώ. Λοιπόν, υποθετικά δεν υπάρχει κάτι.

Πρόκειται για ένα πείραμα που πραγματοποιήθηκε από την Τζένιφερ Γουΐτσον στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν αναφορικά με τα εταιρικά περιβάλλοντα και με το εάν συναισθήματα αβεβαιότητας και έλλειψης του ελέγχου κάνουν τους ανθρώπους να βλέπουν ψευδαισθητικά πρότυπα. Αυτό σημαίνει ότι όλοι σχεδόν βλέπουν τον πλανήτη Κρόνο. Άνθρωποι που βρίσκονται σε μία κατάσταση αίσθησης μη κατοχής του ελέγχου είναι πολύ πιθανό να δουν κάτι εδώ που υποθετικά δεν έχει πρότυπο. Με άλλα λόγια, η τάση να δει κάποιος αυτά τα πρότυπα αυξάνεται όταν υπάρχει έλλειψη του ελέγχου εκ μέρους του ατόμου. Για παράδειγμα, οι παίκτες του μπέιζμπολ είναι διαβόητα προληπτικοί όταν χτυπούν [την μπάλα], αλλά όχι τόσο πολύ όταν την πετούν. Και αυτό συμβαίνει επειδή οι παίκτες που πετούν την μπάλα επιτυγχάνουν στο 90 με 95 τοις εκατό των προσπαθειών. Οι καλύτεροι μπάτερ (παίκτες που χτυπούν την μπάλα) αποτυγχάνουν επτά στις δέκα φορές. Έτσι λοιπόν οι προλήψεις τους, οι τάσεις τους να πιστεύουν ως αληθή πράγματα που δεν είναι συνδέονται όλες με την αίσθηση έλλειψης του ελέγχου και ούτω καθεξής.

Τι βλέπετε συγκεκριμένα εδώ, σε αυτό το γήπεδο; Βλέπει κάποιος από εσάς κάποιο αντικείμενο εκεί; Υπάρχει κάτι στην πραγματικότητα εδώ αλλά η εικόνα είναι χαμηλής ανάλυσης. Ενόσω συλλογίζεστε επάνω σε αυτό, [να σας πω ότι] αυτό ήταν ένα πείραμα που πραγματοποιήθηκε από την Σούζαν Μπλάκμορ, ψυχολόγο στην Αγγλία, η οποία επέδειξε σε κάποιους ανθρώπους αυτή την εικόνα χαμηλής ανάλυσης και εν συνεχεία δημιούργησε έναν συσχετισμό με τους βαθμούς τους σε ένα τεστ ESP (τεστ εξωαισθητήριας αντίληψης), πόσο πολύ, δηλαδή, πιστεύουν στο ανεξήγητο, το υπερφυσικό, τους αγγέλους και ούτω καθεξής. Και εκείνοι που είχαν υψηλή βαθμολογία στην κλίμακα του τεστ ESP είχαν την τάση όχι μόνο να βλέπουν περισσότερα πρότυπα στις εικόνες χαμηλής ανάλυσης, αλλά και εσφαλμένα πρότυπα. Ορίστε τι δείχνουμε στους συμμετέχοντες στα τεστ. Το ψάρι σε εικόνα υποβαθμισμένη κατά 20 τοις εκατό, κατά 50 τοις εκατό, και εν συνεχεία στη φωτογραφία που σας έδειξα, κατά 70 τοις εκατό.

Ένα παρόμοιο πείραμα πραγματοποιήθηκε από έναν άλλο [Ελβετό] ψυχολόγο τον Πήτερ Μπρύγκερ, ο οποίος ανακάλυψε ότι πολύ περισσότερα μεστά νοήματος πρότυπα γίνονταν αντιληπτά στο δεξί ημισφαίριο μέσω του αριστερού οπτικού τομέα από ό,τι στο αριστερό ημισφαίριο [του εγκεφάλου]. Έτσι λοιπόν, εάν παρουσιάσετε στα άτομα τις εικόνες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να καταλήξουν στο δεξί ημισφαίριο [του εγκεφάλου τους] αντί στο αριστερό τότε είναι πολύ πιο πιθανό να δουν πρότυπα από ό,τι εάν τις παρουσιάσετε έτσι ώστε να καταλήξουν στο αριστερό ημισφαίριο. Το δεξί μας ημισφαίριο φαίνεται να είναι το κέντρο όπου λαμβάνει χώρα πολλή από αυτή την τάση να πιστεύουμε ως αληθή πράγματα που δεν είναι. Αυτό, λοιπόν, που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να διεισδύσουμε στον εγκέφαλο για να καταλάβουμε πού συμβαίνουν όλα αυτά.

Ο Μπρύγκερ και η συνάδερφός του, η Κριστίν Μορ, χορήγησαν στα άτομα L-DOPA. Το L-DOPA είναι ένα φάρμακο, όπως γνωρίζετε, που χορηγείται για τη θεραπεία της νόσου Πάρκινσον, η οποία συνδέεται με τη μείωση των επιπέδων της ντοπαμίνης [στον οργανισμό]. Το L-DOPA αυξάνει τα επίπεδα της ντοπαμίνης. Και η αύξηση των επιπέδων της ντοπαμίνης έκανε τα άτομα να δουν περισσότερα πρότυπα από εκείνα που δεν έλαβαν την ντοπαμίνη. Έτσι λοιπόν, η ντοπαμίνη φαίνεται να είναι ένα φάρμακο που συνδέεται με την τάση να πιστεύουμε ως αληθή πράγματα που δεν είναι. Στην πραγματικότητα, τα νευροληπτικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την εξάλειψη των ψυχωτικών συμπεριφορών συμπτώματα όπως η παράνοια, οι ψευδαισθήσεις και οι παραισθήσεις όλα αυτά εκφράζουν την τάση να πιστεύουμε ως αληθή πράγματα που δεν είναι. Πρόκειται για εσφαλμένα πρότυπα. Είναι ψευδώς θετικά. Είναι λάθη Τύπου Ι. Και εάν χορηγήσετε στα άτομα φάρμακα που είναι ανταγωνιστές της ντοπαμίνης, τότε τα εσφαλμένα πρότυπα εξαφανίζονται. Δηλαδή, μειώνοντας την ποσότητα της ντοπαμίνης μειώνεται και η τάση τους να βλέπουν τέτοιου είδους πρότυπα. Από την άλλη πλευρά, αμφεταμίνες όπως η κοκαΐνη είναι αγωνιστές της ντοπαμίνης. Αυξάνουν τα επίπεδα της ντοπαμίνης. Έτσι λοιπόν, είναι πολύ πιθανό να αισθανθείτε σε μία κατάσταση ευφορίας μία δημιουργικότητα, να αναγνωρίσετε περισσότερα πρότυπα.

Στην πραγματικότητα, παρακολούθησα πρόσφατα τον Ρόμπιν Ουίλιαμς να συζητά για το πώς θεωρούσε ότι ήταν περισσότερο διασκεδαστικός όταν λάμβανε κοκαΐνη, όταν βρισκόταν σε αυτή την κατάσταση, από ό,τι τώρα. Άρα πιθανόν η αύξηση των επιπέδων της ντοπαμίνης να συνδέεται με την αύξηση των επιπέδων δημιουργικότητας. Νομίζω ότι η ντοπαμίνη μεταβάλλει το λόγο σήματος-προς-θόρυβο. Τουτέστιν, με πόση ακρίβεια ανακαλύπτουμε πρότυπα. Εάν βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα, είναι πολύ πιο πιθανό να υποπέσετε σε πάρα πολλά σφάλματα Τύπου ΙΙ. Έτσι σας διαφεύγουν τα πραγματικά πρότυπα. Δεν θέλετε να είστε και πολύ σκεπτικιστές. Εάν είστε πολύ σκεπτικιστές, θα χάσετε τις πραγματικά ενδιαφέρουσες, καλές ιδέες. Ακριβώς, είστε δημιουργικοί, και όμως δεν δίνετε πολλή πίστη στις αερολογίες. [Από την άλλη] εάν είστε πολύ “φτιαγμένοι”, μπορεί να βλέπετε πρότυπα παντού. Κάθε φορά που κάποιος σας κοιτάζει, νομίζετε ότι σας κοιτάζει επίμονα. Νομίζετε ότι οι άλλοι μιλούν για εσάς. Και εάν το παρακάνετε με αυτή την αίσθηση, αυτό απλώς ονομάζεται τρέλα. Πρόκειται για μία διάκριση που πιθανόν θα μπορούσαμε να κάνουμε ανάμεσα σε δύο κατόχους του βραβείου Νόμπελ, τον Ρίτσαρντ Φέινμαν και τον Τζον Νας. Ο ένας μάλλον βλέπει ακριβώς το σωστό αριθμό προτύπων που χρειάζεται για να κερδίσει το Νόμπελ. Το ίδιο και ο άλλος, αλλά ίσως πολύ περισσότερα πρότυπα. Και αυτό στη συνέχεια το αποκαλούμε σχιζοφρένεια.

Έτσι λοιπόν, ο λόγος σήματος-προς-θόρυβο παρουσιάζει εν συνεχεία ένα πρόβλημα ανίχνευσης προτύπου. Και φυσικά όλοι γνωρίζετε ακριβώς τι είναι αυτό, σωστά; Και τι πρότυπο βλέπετε εδώ; Για άλλη μια φορά βάζω σε δοκιμασία τον κογχομετωπιαίο σας φλοιό εδώ, προκαλώντας σας αντικρουόμενες ανιχνεύσεις προτύπων. Γνωρίζετε, φυσικά, ότι αυτά είναι παπούτσια Βία Ούνο. Αυτά είναι σανδάλια. Αρκετά ελκυστικά πόδια, θα έλεγα. Ίσως και λίγο διορθωμένα με το Photoshop. Και, φυσικά, οι αόριστες μορφές που φαίνονται να παλινδρομούν μπρος – πίσω. Αποδεικνύεται ότι οτιδήποτε σκέφτεστε περισσότερο επηρεάζει αυτό που έχετε την τάση να βλέπετε. Και βλέπετε τη λάμπα εδώ, το ξέρω. Επειδή τα φώτα είναι αναμμένα. Φυσικά, χάρη στο περιβαλλοντικό κίνημα είμαστε όλοι ευαισθητοποιημένοι αναφορικά με την κακή κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει τα θαλάσσια θηλαστικά. Αυτό που βλέπετε, λοιπόν, σε αυτή τη θολή φιγούρα είναι, φυσικά, δελφίνια, σωστά; Βλέπετε ένα δελφίνι εδώ. Κι εδώ ένα δελφίνι. Επίσης υπάρχει ένα δελφίνι κι εδώ. Κι αυτή είναι η ουρά ενός δελφινιού εκεί, παιδιά.

(Γέλια)

Εάν μπορούμε να σας τροφοδοτήσουμε με αντικρουόμενα δεδομένα, πάλι, ο κογχομετωπιαίος σας φλοιός θα οδηγηθεί σε σύγχυση. Εάν κοιτάζετε εδώ κάτω, είναι εντάξει. Εάν κοιτάζετε εδώ πάνω, τότε λαμβάνετε αντικρουόμενα δεδομένα. Και ύστερα θα πρέπει να αναστρέψουμε την εικόνα για να δείτε ότι είναι στημένη. Η ψευδαίσθηση του “αδύνατου κιβωτίου”. Είναι εύκολο να εξαπατήσετε τον εγκέφαλό σας σε δισδιάστατες εικόνες. Λέτε, λοιπόν, “Έλα τώρα, Σέρμερ, όλοι μπορούν να το κάνουν αυτό σε ένα κείμενο εισαγωγής στην Ψυχολογία με μία ψευδαίσθηση σαν και αυτή”. Λοιπόν, αυτή είναι η τελευταία, θαυμάσια τρισδιάστατη ψευδαισθητική εικόνα του “αδύνατου κιβωτίου” του Τζέρυ Άντρους, όπου ο Τζέρυ στέκεται μέσα στο αδύνατο κιβώτιο. Και είχε την ευγενή καλοσύνη να το δημοσιεύσει αυτό και να μας αποκαλύψει τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. Φυσικά, η γωνία της κάμερας παίζει το σημαντικότερο λόγο. Ο φωτογράφος στέκεται εκεί πέρα. Και αυτή η σανίδα φαίνεται να επικαλύπτει αυτήν και αυτή εδώ εκείνη, και ούτω καθεξής, αλλά ακόμη και όταν την απομακρύνω, η ψευδαίσθηση είναι τόσο ισχυρή εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο συνάπτονται οι εγκέφαλοί μας για να ανακαλύπτουν αυτά τα συγκεκριμένα πρότυπα.

Αυτή εδώ είναι μία σχετικά πρόσφατη εικόνα που μας παραπλανά εξαιτίας των αντικρουόμενων προτύπων που προκύπτουν όταν συγκρίνουμε αυτή τη γωνία με εκείνη τη γωνία. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για την ίδια ακριβώς εικόνα, εάν τοποθετήσουμε τις φωτογραφίες τη μία δίπλα στην άλλη. Αυτό που κάνετε είναι ότι συγκρίνετε αυτή τη γωνία με εκείνη τη γωνία αντί με αυτήν εδώ. Και έτσι ο εγκέφαλός σας εξαπατάται. Και επιπλέον, οι μηχανισμοί εντοπισμού προτύπων των εγκεφάλων σας εξαπατώνται.

Είναι εύκολο να διακρίνουμε τα πρόσωπα επειδή διαθέτουμε ένα επιπρόσθετο εξελιγμένο λογισμικό αναγνώρισης προσώπων στους κροταφικούς λοβούς μας. Εδώ είναι κάποια πρόσωπα στην πλαγιά ενός βράχου. Και δεν είμαι καν σίγουρος εάν πρόκειται για πραγματική φωτογραφία — μπορεί να έχει υποστεί επεξεργασία με το Photoshop. Παρ’ όλα αυτά, η εικόνα μας βοηθάει να καταλήξω εκεί που θέλω. Τώρα, ποιο από αυτά τα πρόσωπα σας φαίνεται παράξενο; Χωρίς δεύτερη σκέψη, ποιο σας φαίνεται παράξενο; Αυτό στα αριστερά. Εντάξει. Οπότε θα αντιστρέψω την εικόνα ώστε το πρόσωπο να έρθει στη δεξιά πλευρά. Και έχετε δίκιο. Μία αρκετά γνωστή ψευδαίσθηση — και πρωτοεφαρμόστηκε σε φωτογραφία της Μάργκαρετ Θάτσερ. Τώρα, “πωλούν” τους πολιτικούς όλη την ώρα. Γιατί συμβαίνει λοιπόν αυτό; Βλέπετε, ξέρουμε ακριβώς πού λαμβάνει χώρα αυτή η διαδικασία, στον κροταφικό λοβό, εγκάρσια, λίγο πιο πάνω από το αυτί σας, εκεί. Σε μία μικρή κατασκευή που ονομάζεται ατρακτοειδής έλικα. Και υπάρχουν δύο τύποι κυττάρων που συμμετέχουν σε αυτή την διαδικασία, που δηλαδή καταγράφουν χαρακτηριστικά προσώπων είτε γενικά, είτε συγκεκριμένα αυτά τα μεγάλα, ταχείας βολής κύτταρα καταγράφουν πρώτα γενικά το πρόσωπο. Έτσι αναγνωρίζετε αμέσως τον Ομπάμα. Και εν συνεχεία παρατηρείτε ότι υπάρχει κάτι παράξενο αναφορικά με τα μάτια και το στόμα. Ειδικά όταν είναι αναποδογυρισμένα το λογισμικό αναγνώρισης γενικού προσώπου επικεντρώνεται εκεί.

Τώρα, προανέφερα στο μικρό μας νοητικό πείραμα ότι είστε ένας ανθρωπίδης που περιπλανάται στις πεδιάδες της Αφρικής. Είναι απλώς ο άνεμος ή ένα επικίνδυνο αρπακτικό; Ποια η διαφορά ανάμεσά τους; Λοιπόν, ο άνεμος είναι άψυχο αντικείμενο, το επικίνδυνο αρπακτικό είναι ένας πράκτορας με προθέσεις. Και ονομάζω αυτή τη διαδικασία “agenticity” (η τάση μας να πιστεύουμε ότι ο κόσμος μας ελέγχεται σκόπιμα από αόρατους πράκτορες). Πρόκειται για την τάση μας να εμποτίζουμε τα πρότυπα με νόημα, πρόθεση και πράκτορες, συχνά αόρατα όντα προερχόμενα από ψηλά. Αυτή την ιδέα τη δανειζόμαστε από έναν άλλο TEDster εδώ, τον Ντάνιελ Ντένετ, ο οποίος αναφέρθηκε στην υιοθέτηση της προθεσιαρχικής προσέγγισης.

Πρόκειται, λοιπόν, για έναν τύπο αυτού επεκτεινόμενο για να εξηγήσει, νομίζω, πολλά διαφορετικά πράγματα, ψυχές, πνεύματα, φαντάσματα, θεούς, δαίμονες, αγγέλους, εξωγήινους, ευφυείς σχεδιαστές, κυβερνητικούς κατασκευαστές θεωριών συνωμοσίας και όλα τα είδη αόρατων πρακτόρων με ισχύ και πρόθεση που θεωρείται ότι στοιχειώνουν τον κόσμο μας και ελέγχουν τις ζωές μας. Νομίζω ότι αποτελούν τη βάση του ανιμισμού και του πολυθεϊσμού και του μονοθεϊσμού. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι οι εξωγήινοι είναι κατά κάποιο τρόπο πιο εξελιγμένοι από εμάς, πιο ηθικοί από εμάς και οι ιστορίες πάντα λένε ότι έρχονται εδώ για να μας σώσουν και να μας γλιτώσουν από ψηλά. Ο ευφυής σχεδιαστής πάντα παρουσιάζεται σαν αυτό το υπέρ ευφυές, ηθικό ον που έρχεται κάτω στη Γη για να σχεδιάσει τη ζωή. Ακόμη και η ιδέα ότι η κυβέρνηση μπορεί να μας σώσει. Αυτό δεν αποτελεί πλέον το σχήμα του μέλλοντος. Αλλά αυτός είναι, νομίζω, ένας τύπος της τάσης μας να πιστεύουμε στην ύπαρξη αόρατων πρακτόρων, το να προβάλεις, δηλαδή, κάποιον εκεί επάνω δυνατό και ισχυρό που θα έρθει για να μας σώσει.

Και αυτό συνιστά, επίσης, τη βάση για την ανάπτυξη των θεωριών συνωμοσίας. Υπάρχει κάποιος που κρύβεται πίσω από όλα κινώντας τα νήματα, είτε πρόκειται για τους Πεφωτισμένους είτε για την ομάδα Μπίλντερμπεργκ. Αλλά αυτό είναι ένα πρόβλημα εντοπισμού προτύπων, έτσι δεν είναι; Κάποια πρότυπα υφίστανται και κάποια άλλα όχι. Ο Τζον Κέννεντυ δολοφονήθηκε στο πλαίσιο κάποιας συνωμοσίας εναντίον του ή από κάποιο μοναχικό δολοφόνο; Λοιπόν, εάν πάτε εκεί [στον τόπο του εγκλήματος] — υπάρχουν άνθρωποι εκεί κάθε ημέρα — όπως όταν πήγα εγώ εκεί, εδώ — που μου έδειξαν πού στέκονταν οι διάφοροι σκοπευτές. Ο αγαπημένος μου ήταν αυτός που στεκόταν στο φρεάτιο. Και εμφανίστηκε ξαφνικά το τελευταίο δευτερόλεπτο και διέπραξε την απόπειρα. Φυσικά, όμως, ο Λίνκολν δολοφονήθηκε στο πλαίσιο μιας συνωμοσίας. Έτσι λοιπόν, δεν μπορούμε απλώς κατά τον ίδιο τρόπο να αντιπαρερχόμαστε όλα τα πρότυπα έτσι. Επειδή, ας το αποδεχθούμε, κάποια πρότυπα είναι αληθινά. Κάποιες θεωρίες συνωμοσίας είναι στην πραγματικότητα αληθινές. Αυτό, ίσως, εξηγεί πολλά.

Και τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου ακολουθούνται από μία θεωρία συνωμοσίας. Είναι μία συνωμοσία. Το κάναμε ολόκληρο ζήτημα. 19 μέλη της Αλ Κάιντα να μηχανορραφούν για να διαπεράσουν ολόκληρα κτίρια με αεροπλάνα αυτό αποτελεί συνωμοσία. Όμως οι “υπερασπιστές της αλήθειας σχετικά με την 11η Σεπτεμβρίου” δεν έχουν την ίδια γνώμη. Πιστεύουν ότι ήταν δουλειά σχεδιασμένη εκ των έσω από την διακυβέρνηση Μπους. Λοιπόν, αυτό αποτελεί αντικείμενο μιας άλλης διάλεξης. Αλλά γνωρίζετε πώς γνωρίζουμε ότι η 11η Σεπτεμβρίου δεν οργανώθηκε από την κυβέρνηση Μπους; Επειδή πέτυχε.

(Γέλια)

(Χειροκρότημα)

Άρα είμαστε γεννημένοι δυιστές. Η διαδικασία της τάσης μας να πιστεύουμε στην ύπαρξη αόρατων πρακτόρων προέρχεται από το γεγονός ότι μπορούμε να απολαμβάνουμε ταινίες σαν κι αυτές. Επειδή μπορούμε να φανταστούμε, στην ουσία, τη συνέχειά τους. Γνωρίζουμε ότι εάν ερεθίσετε τον κροταφικό λοβό, μπορείτε να παράξετε την αίσθηση εμπειριών έξω-από-το σώμα σας, επιθανάτιων εμπειριών, τις οποίες μπορείτε να επιτύχετε απλώς τοποθετώντας ένα ηλεκτρόδιο στον κροταφικό λοβό, εκεί. Ή ακόμη μπορείτε να τις επιτύχετε μέσω απώλειας της συνείδησης, επιταχύνοντας σε έναν φυγοκεντρωτή. Υφίστασθε υποξία ή μείωση του εισπνεόμενου οξυγόνου. Και τότε ο εγκέφαλός σας αισθάνεται ότι βιώνει μία έξω-από-το σώμα εμπειρία. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε – πράγμα το οποίο έκανα κι εγώ, πήγα έξω και το έκανα — το Κράνος του Θεού που κατασκεύασε ο Μάικλ Πέρσινγκερ το οποίο βομβαρδίζει τους κροταφικούς λοβούς σας με ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Και βιώνεις την αίσθηση μίας έξω-από-το σώμα εμπειρίας.

Θα κλείσω λοιπόν εδώ με ένα μικρής διάρκειας βίντεο που κατά κάποιο τρόπο συνοψίζει όλα όσα λέχθησαν μέχρι τώρα. Διαρκεί μόνο ενάμιση λεπτό. Τα συνενώνει όλα αυτά στη δύναμη της προσδοκίας και στη δύναμη της πίστης. Πάμε λοιπόν.

Αφηγητής: Αυτή είναι η αίθουσα που επέλεξαν για τις δήθεν ακροάσεις τους για μία διαφήμιση ελαίου για χείλη.

Γυναίκα: Ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να χρησιμοποιήσουμε τμήμα αυτής της ακρόασης σε ένα διαφημιστικό εθνικής εμβέλειας, σωστά; Και εδώ δοκιμάζουμε κάποια έλαια χειλιών που έχουμε εδώ. Και αυτά είναι τα μοντέλα μας που θα μας βοηθήσουν, ο Ρότζερ και ο Ματ. Και έχουμε το δικό μας έλαιο χειλιών, και μια ευπώλητη μάρκα. Θα είχες κάποιο πρόβλημα να φιλήσεις τα μοντέλα μας για να το δοκιμάσεις;

Κορίτσι: Όχι.

Γυναίκα: Δεν θα είχες; (Κορίτσι: Όχι). Γυναίκα: Πιστεύεις ότι αυτό θα ήταν εντάξει.

Κορίτσι: Αυτό θα ήταν εντάξει. (Γυναίκα: Εντάξει).

Αυτό είναι ένα τεστ που διεξάγεται με τα μάτια κλειστά. Θα σου ζητήσω να προχωρήσεις και να δέσεις τα μάτια σου με ένα μαντήλι. Τώρα μπορείς να δεις κάτι; (Κορίτσι: Όχι). Τράβηξέ το ώστε να μην μπορείς να βλέπεις ούτε κάτω. (Κορίτσι: Εντάξει).

Γυναίκα: Δεν βλέπεις απολύτως τίποτα τώρα, σωστά;

Κορίτσι: Ναι. (Γυναίκα: Εντάξει).

Τώρα, αυτό που θα εξετάσω με αυτό το τεστ είναι ο τρόπος με τον οποίο το έλαιο προστατεύει τα χείλη σου, την υφή, εντάξει, και ίσως εάν μπορείς να διακρίνεις κάποια γεύση ή όχι.

Κορίτσι: Εντάξει. (Γυναίκα: Έχεις ξανακάνει τεστ φιλιού ποτέ;)

Κορίτσι: Όχι.

Γυναίκα: Κάνε ένα βήμα μπροστά εδώ. Εντάξει, τώρα θέλω να σουφρώσεις τα χείλη σου. Σούφρωσε τα χείλη σου αρκετά και γύρε λίγο, εντάξει;

(Μουσική)

(Γέλια)

(Γέλια)

Εντάξει. Τζένιφερ, πώς ένιωσες;

Τζένιφερ: Καλά.

(Γέλια)

Κορίτσι: Ω, Θεέ μου.

(Γέλια)

Μάικλ Σέρμερ: Σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Σας ευχαριστώ. Ευχαριστώ.

Πορνείο μηνύει εκκλησία

Το πορνείο Diamond D’s άρχισε την κατασκευή της επέκτασης του κτιρίου του για να εξυπηρετήσει την συνεχώς αναπτυσσόμενη πελατεία του. Ως απάντηση, η τοπική εκκλησία Βαπτιστών ξεκίνησε μια εκστρατεία για να εμποδίσει την επιχείρηση από το να επεκταθεί, με πρωινές, απογευματινές και εσπερινές προσευχές στην εκκλησία τους.

Οι εργασίες στο πορνείο προχωρούσαν μέχρι μια εβδομάδα πριν από την επαναλειτουργία του, όταν κεραυνός το χτύπησε και το κατέκαψε!

Μετά από αυτό το γεγονός, σύσσωμο το εκκλησίασμα των Βαπτιστών ήταν πανευτυχές για «τη δύναμη της προσευχής».

Μέχρις ότου η ιδιοκτήτρια του πορνείου μήνυσε την εκκλησία, τον ιεροκήρυκα και όλο το εκκλησίασμα με την αιτιολογία ότι η εκκλησία ήταν ηθικός αυτουργός για την κατάρρευση του κτιρίου της και των επιχειρήσεων της, είτε μέσω άμεσης ή έμμεσης Θείας δράσεως.

Στην ανταπάντησή της στο δικαστήριο η εκκλησία αρνήθηκε έντονα κάθε ευθύνη ή ανάμειξη με την κατάρρευση του κτιρίου.

Ο δικαστής βέβαια τραβάει τα μαλλιά του λέγοντας: «Δεν ξέρω πώς θα δικάσω αυτή την υπόθεση: έχουμε ένα πορνείο που η ιδιοκτήτης του σθεναρά πιστεύει στη δύναμη της προσευχής και μια ολόκληρη εκκλησιαστική κοινότητα που θεωρεί ότι όλα αυτά είναι μπούρδες».

TEDtalks: Ο Νταν Ντένετ και τα επικίνδυνα μιμίδια

Ομιλία που έδωσε ο Ντάν Ντένετ στο TEDtalks το 2002 περί επικίνδυνων μιμιδίων.

Απόσπασμα από το ted.com: «Ξεκινώντας από την απλή ιστορία ενός μυρμηγκιού, ο Νταν Ντένετ ξεκινά ένα χορό ιδεών, στήνοντας την πιο πετυχημένη υπεράσπιση για την ύπαρξη των μιμιδιων: ότι οι ιδέες είναι κατ’ ουσίαν ζωντανές.»

Για να δείτε τους ελληνικούς υπότιτλους κάντε κλικ εκεί που λέει View subtitles, και στον κατάλογο γλωσσών που θα εμφανιστεί επιλέξτε Greek.

Η πλήρης απομαγνητοφώνηση της ομιλίας, μεταφρασμένη στα ελληνικά από την Βαλεντίνη Καλφαδοπούλου – Μελλά και επιμελημένη από τον Αλέξανδρο Τζαφερίδη:

Πόσους δημιουργιστές έχουμε στην αίθουσα; Μάλλον κανέναν. Νομίζω είμαστε όλοι Δαρβινιστές. Όμως, πολλοί Δαρβινιστές αγχώνονται, νιώθουν άβολα, θέλουν να δουν έως πού φτάνει ο Δαρβινισμός. Δεν πειράζει. Έχετε δει ιστούς αράχνης; Σίγουρα έχετε δει μια και είναι προϊόντα της εξέλιξης. Τον Παγκόσμιο Ιστό όμως; Έχετε μια αβεβαιότητα γι’ αυτό. Φράγματα κάστορα, ναι. Φράγματα όμως σαν το Χούβερ όχι. Τι νομίζετε ότι αποτρέπει τα προϊόντα της ανθρώπινης ευφυίας από το να είναι καθαυτά φρούτα του δέντρου της ζωής, και κατά συνέπεια, κατά κάποιο τρόπο, να υπακούουν στους νόμους της εξέλιξης; Όμως οι άνθρωποι περιέργως αντιστέκονται στην ιδέα της εφαρμογής της εξελικτικής σκέψης στη Σκέψη-στο πώς σκεπτόμαστε.

Και γιαυτό θα μιλήσω λίγο για το θέμα αυτό, λαμβάνοντας υπόψη ότι έχουμε να καλύψουμε πολλά στο πρόγραμμα εδώ. Είστε λοιπόν στο δάσος, ή είστε σ’ ένα λιβάδι, και βλέπετε αυτό το μυρμήγκι να σκαρφαλώνει σ’ένα φύλο στο γρασίδι. Ανεβαίνει στην κορυφή και πέφτει, ανεβαίνει ξανά, και πέφτει ξανά, και ξανασκαρφαλώνει – προσπαθώντας να μείνει ακριβώς πάνω στην κορυφή του φύλου. Τι κάνει αυτό το μυρμήγκι; Σε τι αποσκοπεί; Τι προσπαθεί να πετύχει αυτό το μυρμήγκι σκαρφαλώνοντας στο φύλο; Τι όφελος θα έχει το μυρμήγκι; Και η απάντηση είναι: Τίποτα. Δεν έχει κανένα όφελος το μυρμήγκι. Τότε, γιατί το κάνει αυτό; Είναι απλά ένα λάθος; Ναι οφείλεται σε λάθος. Σ’ ένα δίκροκο λάθος…στο παράσιτο της δικροκοιλίασης. Είναι ένα μικρό σκουλίκι στον εγκέφαλο. Είναι ένα παρασιτικό σκουλίκι στον εγκέφαλο πρόβατου ή αγελάδας που περνά από το στομάχι τους για να συνεχίσει τη ζωή του. Όπως ο σολωμός κολυμπά αντίθετα στο ρεύμα για να ζευγαρώσει, έτσι και τα παράσιτα της δικροκοιλίασης επιστρατεύουν ένα περαστικό μυρμήγκι, τρυπώνουν στον εγκέφαλό του και το οδηγούν στην κορυφή του φύλου σαν όχημα. Άρα δεν υπάρχει όφελος για το μυρμήγκι. Ο εγκέφαλος του μυρμηγκιού είναι όμηρος του παράσιτου που μολύνει τον εγκέφαλο προκαλώντας συμπεριφοράς αυτοκτονίας. Τρομακτικό.

Συμβαίνει, όμως, κάτι παρόμοιο και με τους ανθρώπους; Όλα αυτά βέβαια εκ μέρους μιας αιτίας εκτός της γενετικής του ικανότητας φυσικά. Λοιπόν μπορεί να το σκεφτήκατε ήδη ότι η λέξη Ισλάμ σημαίνει «παράδοση», ή, «υποταγή των ιδίων συμφερόντων στη θέληση του Αλλάχ.» Είναι, λοιπόν, οι ιδέες – και όχι τα σκουλίκια – που κρατάνε όμηρο τον εγκέφαλό μας. Τώρα, θα πείτε, ισχυρίζομαι ότι μια μεγάλη μειονότητα πληθυσμού στον κόσμο είναι όμηρος παρασιτικών ιδεών; Όχι. Είναι ακόμα χειρότερα. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ήδη όμηροι. (Γέλια) Έχουμε πολλές ιδέες για τις οποίες θα θυσιαζόμασταν. Η Ελευθερία, ειδικά αν είσαι από Νέο Χαμσάιρ. (Γέλια) Δικαιοσύνη. Αλήθεια. Κομμουνισμός. Πολλοί έχουν θυσιαστεί για τον Κομμουνισμό, και πολλοί έχουν θυσιαστεί για τον Καπιταλισμό. Και πολλοί για τον Καθολικισμό. Πολλοί επίσης για το Ισλάμ. Αυτές δεν είναι παρά λίγες από τις ιδέες για τις οποίες θα θυσιαζόμασταν. Τις κολλάμε όλοι.

Χτες, ο Άμορι Λόβινς μίλησε για το σύνδρομο της «μολυσματικής επανάληψης.» Ήταν ένας καταχρηστικός όρος κατ’ ουσίαν. Είναι άλογη μηχανική. Μα, τα περισσότερα πολιτιστικά ανοίγματα που γίνονται δεν είναι ευφυή, νέα ή πρωτοπόρα. Είναι απλά μολυσματική επανάληψη. Και μπορεί να προσπαθούμε να έχουμε μια θεωρία για το τι έχει γίνει, όταν γίνεται, ώστε να κατανοούμε τις συνθήκες της μόλυνσης. Οι ξενιστές κοπιάζουν για να εξαπλώσουν τις ιδέες τους σε άλλους. Εγώ είμαι φιλόσοφος και ένα από τα ρίσκα του επαγγέλματος είναι ότι πολλοί μας ρωτάνε ποιο είναι το νόημα της ζωής. Και πρέπει να έχει κανείς ένα έτοιμο σλόγκαν, να έχεις μια δήλωση. Αυτή, λοιπόν, είναι η δική μου.

Το μυστικό της ευτυχίας είναι: Βρες κάτι πιο σημαντικό από σένα και αφιέρωσε τη ζωή σου σ’αυτό. Οι περισσότερο από εμάς – τώρα που πλέον έχει περάσει η δεκαετία του «Εγώ» – τώρα πλέον το κάνουμε αυτό. Ένα συγκεκριμένο ή γενικά άλλο σετ ιδεών έχουν απλά αντικαταστήσει τις βιολογικές εντολές της ζωής μας. Αυτό είναι το «ύψιστο αγαθό» της ζωής μας. Δεν είναι να κάνουμε όσο πιο πολλά εγγόνια. Αυτό, τώρα, είναι μια βαθιά βιολογική συνέπεια. Είναι η υποταγή των γενετικών συμφερόντων μας σε άλλα συμφέροντα. Και δεν υπάρχει άλλο είδος που κάνει κάτι παρόμοιο.

Πώς, λοιπόν, μπορούμε να το διανοηθούμε αυτό; Από τη μια είναι βιολογική συνέπεια, και μεγάλη μάλιστα. Χωρίς αμφιβολία. Ποιες θεωρίες, λοιπόν, θα χρησιμοποιήσουμε για να το εξετάσουμε αυτό; Πολλές θεωρίες, αλλά, πώς μπορεί κάτι να τις δέσει μεταξύ τους; Η ιδεά της ανατύπωσης ιδεών, ιδεών που ανατυπώνονται περνώντας από εγκέφαλο σε εγκέφαλο. Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, που θα μιλήσει αργότερα σήμερα, εφηύρε τον όρο «μιμίδιο», και έθεσε την πρώτη ξεκάθαρη και ζωντανή έκδοση αυτής της ιδέας στο βιβλίο του «Το εγωιστικό γονίδιο.» Τώρα να ‘μαι κι εγώ να σας μιλάω για την ιδέα αυτή. Τώρα πλέον, όπως φαίνεται, η ιδέα δεν είναι δική του. Ναι – εκείνος την ξεκίνησε, αλλά η ιδέα ανήκει σε όλους μας τώρα. Και δεν φέρει ευθύνη για ό,τι πω εγώ για τα μιμίδια. Εγώ είμαι ο υπεύθυνος για ό,τι πω για τα μιμίδια.

Στην πραγματικότητα, είμαστε όλοι υπεύθυνοι. γιατί όχι μόνο γα τις προσδοκούμενες συνέπειες των ιδεών μας αλλά και για τις πιθανές κακές χρήσης τους. Άρα είναι σημαντικό, νομίζω, στον Ρίτσαρντ κι εμένα, να μην γίνει κακή χρήση και παραφθορά αυτών των ιδεών. Είναι πανεύκολο να κακοχρησιμοποιηθούν. Γιαυτό εξάλλου είναι επικίνδυνες. Και είναι πλέον δουλειά πλήρους απασχόλησης να προσπαθεί κανείς ν’ αποτρέψει τον κόσμο από το να φοβάται αυτές τις ιδέες, από το να τις μεταλλάσσει και να τις πάει σε μύριες όσες κατευθύνσεις. Γιαυτό πρέπει να επιμένουμε, στην προσπάθειά μας να διορθώσουμε τις λάθος κατανοήσεις ώστε μόνο ώστε μόνο οι καλοήθεις και χρήσιμες παραλλαγές των ιδεών μας να συνεχίσουν να επεκτείνονται. Αλλά αυτό είναι ένα πρόβλημα. Αλλά δεν μας φτάνει ο χρόνος και θα πω ακόμα λίγα και μετά θα συνεχίσω με άλλα, γιατί έχουμε πολλά άλλα πράγματα να καλύψουμε.

Γιαυτό ας τονίσω: Τα μιμίδια είναι σαν τους ιούς. Αυτό μας είπε ο Ρίτσαρντ το 1993. Μπορεί να σκεφτείτε, «Μα πώς είναι αυτό δυνατόν;» Εννοώ, ένας ιός είναι, ξέρετε, κάτι απτό! Ένα μιμίδιο, όμως, από τι αποτελείται; Χτες ο Νεγροπόντε μιλούσε για ιοτρόπες επικοινωνίες αλλά – τι είναι ένας ιός; Ένας ιός είναι μια σειρά τσαμπουκαλεμένων νουκλεϊκών οξέων. (Γέλια) Δηλαδή, έχει ένα κάτι που το κάνει ν’ αναπαράγεται καλύτερα από τους ανταγωνιστές του. Και αυτό είναι ένα μιμίδιο: ένα τσαμπουκαλεμένο πακέτο πληροφοριών. Από τι αποτελείται το μιμίδιο; Από τι είναι φτιαγμένα τα κομμάτια, μαμά; Όχι από σιλικόνη. Αποτελούνται από πληροφορίες και μπορεί να μεταφερθούν με όποιο φυσικό μέσο. Από τι αποτελείται μια λέξη; Μερικές φορές όταν άνθρωποι λένε, «Υπάρχουν τα μιμίδια;» Εγώ λέω, «Υπάρχουν οι λέξεις; Τις έχετε στην οντολογία σας;» Εάν είναι, τότε οι λέξεις είναι μιμίδια που μπορούν να προφερθούν.

Και απ’ την άλλη έχουμε όλα τ’ άλλα μιμίδια που δεν γίνεται να προφερθούν. Έχουμε διαφορετικά είδη μιμιδίων. Θυμάστε τους Σέικερς; Με το δώρο της απλότητας; Με τ’ απλά, όμορφα έπιπλα; Βασικά έχουν πλέον εξαλειφθεί. Ένας από τους λόγους είναι ότι ένα από τα πιστεύω των Σέικερς ήταν η αγαμία. Όχι μόνο για τους κληρικούς. Για όλους. Και φυσικά γιαυτό δεν μας εκπλήσσει που εξαλείφθηκαν. (Γέλια) Αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι αυτός ο λόγος που εξαλείφθηκαν. Επέζησαν για τόσο καιρό σε μια εποχή που δεν υπήρχαν κοινωνικές δικλείδες ασφαλείας. Όπου υπήρχαν πολλές χήρες και ορφανά, άνθρωποι που θα χρειάζονταν κάποιον να τους υιοθετήσει. Γιαυτό, λοιπόν, είχαν μια έτοιμη ροή προσηλυτισμένων. Και θα μπορούσαν να το είχαν συνεχίσει αυτό. Θεωρητικά θα μπορούσε να συνεχιστεί για πάντα. Με τέλεια αγαμία εκ μέρους των ξενιστών. Η ιδέα θα πέρναγε από τον ένα στον άλλο μέσω προσηλυτισμού, και όχι μέσω της γενετικής συγγένειας.

Έτσι λοιπόν οι ιδέες μπορούν να επιζήσουν παρά το γεγονός ότι δεν μεταφέρονται με γενετικό τρόπο. Ένα μιμίδιο μπορεί να ευδοκιμήσει παρά την αρνητική επίδρασή του στην γενετική ευεξία. Μια και το μιμίδιο για τους Σέικερς ήταν κατ’ ουσία ένα αποστειρωτικό παράσιτο. Υπάρχουν και άλλα παράσιτα που το κάνουν αυτό – που καθιστούν τον ξενιστή στείρο. Είναι μέρος του σχεδίου τους. Δεν χρειάζεται να σκέφτοναι για να έχουν ένα σχέδιο.

Ας σας επιστήσω την προσοχή σε μια μόνο από τις πολλές επιπλοκές της μιμιδικής οπτικής, που συνιστώ. Δεν έχω το χρόνο να εμβαθύνω όμως. Στο υπέροχο βιβλίο του Τζάρεντ Ντάιμοντ, «Όπλα, βακτήρια και ατσάλι», μιλά για το πώς ήταν τα βακτήρια, περισσότερο και από τα όπλα και το ατσάλι, που κατέκτησαν το νέο ημισφαίριο – το Δυτικό ημισφαίριο – που με τη σειρά του κατέκτησε τον υπόλοιπο κόσμο. Όταν οι ευρωπαίοι εξερευνητές και ταξιδιώτες εξαπλώθηκαν, έφεραν μαζί τους βακτήρια στα οποία είχαν κατ’ ουσία ανοσία, βακτήρια που είχαν μάθει να τα αντέχουν για εκατοντάδες και εκατοντάδες χρόνια, για χιλιάδες χρόνια, που ζούσαν με εξημερωμένα ζώα τα οποία ήταν και η πηγή αυτών των παθογόνων. Και αυτά εξολόθρευσαν – αυτά τα παθογόνα εξολόθρευσαν τους ιθαγενείς, που δεν είχαν καθόλου ανοσία σ’ αυτά.

Και το κάνουμε ξανά. Το κάνουμε αυτή τη φορά όμως με τοξικές ιδέες. Χτες, αρκετά άτομα – Ο Νίκολας Νεγροπόντε και άλλοι – μίλησαν για όλα τα υπέροχα πράγματα που συμβαίνουν ότι οι ιδέες μας διαδίδονται, χάρη στην τεχνολογία σε ολόκληρο τον κόσμο. Και συμφωνώ μαζί τους. Είναι σε μεγάλο ποσοστό υπέροχο. Ευρύτερα υπέροχο. Αλλά ανάμεσα σε όλες αυτές τις ιδέες που αναπόφευκτα ρέουν σ’ όλο τον κόσμο χάρη στην τεχνολογία μας, υπάρχουν και πολλές τοξικές ιδέες. Τώρα αυτά γίνονται εδώ και αρκετό καιρό. Ο Σαγίντ Κουίτμπ είναι ένας από τους πατέρες του φανατικού Ισλάμ, ένας από τους ιδεολόγους που ενέπνευσαν τον Οσάμπα μπιν λάντεν. «Δεν έχει κανείς παρά να δει τα επίσημα φιλμ, τις εκδηλώσεις μόδας και ομορφιάς, τις αίθουσες χορού, τα μπαρ και τους τηλεοπτικούς σταθμούς.» Μιμίδια.

Αυτά τα μιμίδια εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο και αφανίζουν ολόκληρες κουλτούρες. Αφανίζουν γλώσσες. Αφανίζουν παραδόσεις και πρακτικές. Και δεν είναι σφάλμα δικό μας, όσο δεν είναι σφάλα των βακτηρίων όταν αφανίζουν τα άτομα που δεν έχουν ανοσία προς αυτά. Έχουμε ανοσία σ’ όλα τα σκουπίδια που «ζουν» στο περιθώριο της κουλτούρας μας. Είμαστε μια ελεύθερη κοινωνία, άρα επιτρέπουμε την πορνογραφία και όλα αυτά – απλά αδιαφορούμε. Είναι για μας σαν την απλή γρίπη. Δεν μας πολυαπασχολούν. Αλλά θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι για πολλά άτομα σ’ όλο τον κόσμο, είναι κάτι σημαντικό. Θα πρέπει να το ΄χουμε αυτό πάντα στο μυαλό μας, μια και καθώς εξαπλώνουμε την παιδεία και την τεχνολογία μας, ένα από τα πράγματα που κάνουμε είναι να είμαστε οι συνιστώσες των μιμιδίων που θα θεαθούν σωστά από τους ξενιστές άλλων μιμιδίων ως άμεση απειλή για τα αγαπημένα τους μιμίδια – τα μιμίδια για τα οποία είναι έτοιμοι να θυσιάσουν ακόμα και τη ζωή τους.

Αλλά, πώς θα ξεχωρίσουμε τα καλά μιμίδια από τα κακά μιμίδια; Αυτό δεν είναι δουλειά για την επιστήμη της μιμιδικής. Η μιμιδική είναι ηθικά ουδέτερη. Και έτσι θα έπρεπε να ‘ναι. Δεν είναι ο τόπος για μίσος και θυμό. Εάν είχατε φίλο που πέθανε από AIDS, τότε μισείτε το HIV. Αλλά για να το αντιμετωπίσετε πρέπει να αποτανθείτε στην επιστήμη, και να κατανοήσετε πώς εξαπλώνεται και γιατί, όλα με μια ηθικά ουδέτερη οπτική.

Μόνο τα γεγονότα. Επιλύοντας τις όποιες επιπλοκές. Υπάρχει χώρος για ηθικά πάθη μόνο αφού έχουμε όλα τα δεδομένα και μπορούμε να διακρίνουμε τι είναι καλύτερο να πράξουμε. Όπως, λοιπόν, με τα βακτήρια, το ζήτημα είναι να μην επιδιώξουμε να τ’ αφανίσουμε. Δεν πρόκειται ποτέ ν’ αφανίσουμε τα βακτήρια. Αυτό που μπορούμε, όμως, να κάνουμε είναι να προωθήσουμε μέτρα για τη δημόσια υγεία, και αυτό θα ενθαρρύνει την εξέλιξη της αμολυσματικότητας. Αυτό θα ενθαρρύνει την εξάπλωση σχετικά καλοήθων μεταλλάξεων στις πιο τοξικές ποικιλίες. Δεν έχω άλλο χρόνο, άρα.. σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

TEDtalks: O Ρίτσαρντ Ντώκινς για το “παράξενο” σύμπαν μας

Η ομιλία που έδωσε ο Ρίτσαρντ Ντώκινς στο TEDtalks το 2005 σχετικά το σύμπαν στο οποίο κατοικούμε.

Απόσπασμα από το ted.com: «Ο βιολόγος Ρίτσαρντ Ντώκινς εξηγεί γιατί θα έπρεπε να “σκεφτόμαστε το απίθανο” εξετάζοντας πώς το ανθρώπινο πλαίσιο αναφοράς περιορίζει την κατανόησή μας για το σύμπαν.»

Για να δείτε τους ελληνικούς υπότιτλους κάντε κλικ εκεί που λέει View subtitles, και στον κατάλογο γλωσσών που θα εμφανιστεί λίγο μετά επιλέξτε Greek.

Η πλήρης απομαγνητοφώνηση της ομιλίας, μεταφρασμένη στα ελληνικά από τη Φωτεινή Σωτηροπούλου και επιμελημένη από τον Γιάννη Κουσκουρά:

Ο τίτλος μου: “Πιο παράξενο από ό, τι μπορούμε να υποθέσουμε: Η παραδοξότητα της επιστήμης.” “Πιο παράξενο από ότι μπορούμε να υποθέσουμε” προέρχεται από τον Τζ.Μπ.Σ. Χαλντέιν, το διάσημο βιολόγο, ο οποίος είπε, “Λοιπόν, έχω την υποψία ότι το σύμπαν δεν είναι μόνο πιο παράξενο από ό,τι υποθέτουμε, αλλά πιο παράξενο από ό,τι μπορούμε να υποθέσουμε. Υποψιάζομαι ότι υπάρχουν περισσότερα σε ουρανό και γη από όσα ονειρευόμαστε, ή μπορούμε να ονειρευτούμε, σε οποιαδήποτε φιλοσοφία.” Ο Ρίτσαρντ Φάινμαν συνέκρινε την ακρίβεια την κβαντικών θεωριών — των πειραματικών προβλέψεων– με τον προσδιορισμό του πλάτους της Βόρειας Αμερικής με ακρίβεια πλάτους τρίχας. Αυτό σημαίνει ότι η κβαντική θεωρία πρέπει να είναι υπό κάποια έννοια αληθινή. Ακόμα οι υποθέσεις που χρειάζεται να κάνει η κβαντική θεωρία ώστε να παρουσιάσει αυτές τις προβλέψεις είναι τόσο μυστηριώδεις ώστε ακόμα και ο ίδιος ο Φάινμαν παρακινήθηκε να σχολιάσει, “Αν νομίζετε ότι καταλαβαίνετε την κβαντική θεωρία, δεν καταλαβαίνετε την κβαντική θεωρία.”

Είναι τόσο παράξενο που οι φυσικοί καταφεύγουν στη μια ή στην άλλη παράδοξη ερμηνεία του. Ο Ντέιβιντ Ντόιτς, ο οποίος μιλά εδώ, στο Υλικό της Πραγματικότητας, υιοθετεί την ερμηνεία των “πολλών κόσμων” για την κβαντική θεωρία, επειδή το χειρότερο που μπορείς να πεις γι’ αυτή είναι ότι είναι εξωφρενικά σπάταλη. Προϋποθέτει ένα τεράστιο και ταχέως αυξανόμενο αριθμό συμπάντων που υπάρχουν παράλληλα — αμοιβαίως μη παρατηρήσιμα εκτός μέσα από το στενό παραθυράκι των πειραμάτων της κβαντικής μηχανικής. Και αυτό είναι του Ρίτσαρντ Φάινμαν.

Ο βιολόγος Λιούις Γουόλπερτ πιστεύει ότι η παραδοξότητα της σύγχρονης φυσικής είναι απλώς ένα ακραίο παράδειγμα. Η επιστήμη, αντίθετα με την τεχνολογία, πράγματι παραβιάζει την κοινή λογική. Κάθε φορά που πίνετε ένα ποτήρι νερό, επισημαίνει, οι πιθανότητες είναι ότι θα προσλάβετε τουλάχιστον ένα μόριο που πέρασε μέσα από την ουροδόχο κύστη του Όλιβερ Κρόμγουελ. (Γέλια) Είναι απλώς βασική θεωρία πιθανοτήτων. Ο αριθμός των μορίων σε κάθε ποτήρι νερό είναι πάρα πολύ μεγαλύτερος από τον αριθμό των ποτηριών με νερό ή των γεμάτων κύστεων, στον κόσμο — και, φυσικά, δεν υπάρχει τίποτα εξαιρετικό σχετικά με τον Κρόμγουελ ή τις κύστεις. Μόλις εισπνεύσατε ένα άτομο αζώτου που πέρασε μέσα από τον δεξιό πνεύμονα του τρίτου ιγκουανόδοντα στα αριστερά του ψηλού κυκαδώδους δέντρου.

“Πιο παράξενο από ό, τι μπορούμε να υποθέσουμε.” Τι είναι αυτό που μας κάνει ικανούς να υποθέτουμε ο,τιδήποτε, και μας λέει αυτό ο,τιδήποτε για το τι μπορούμε να υποθέτουμε; Υπάρχουν πράγματα σχετικά με το σύμπαν τα οποία θα είναι για πάντα πέρα από την αντίληψή μας, αλλά όχι πέρα από την αντίληψη κάποιας ανώτερης νοημοσύνης; Υπάρχουν πράγματα σχετικά με το σύμπαν που είναι, κατ’ αρχήν, μη αντιληπτά από οποιονδήποτε νου, ανεξάρτητα από την ανωτερότητά του; Η ιστορία της επιστήμης είναι μια μακριά σειρά από βίαιες ιδεοθύελλες, καθώς οι διαδοχικές γενιές συμβιβάζονται με αυξανόμενα επίπεδα παραδοξότητας στο σύμπαν. Τώρα έχουμε τόσο συνηθίσει την ιδέα ότι η Γη γυρίζει — περισσότερο από ότι ο Ήλιος κινείται στον ουρανό — που μας είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσουμε τι συγκλονιστική πνευματική επανάσταση θα πρέπει να ήταν αυτό. Στην τελική, μοιάζει προφανές ότι η Γη είναι μεγάλη και ακίνητη, ο Ήλιος μικρός και σε κίνηση. Αλλά αξίζει να θυμηθούμε τη σχετική παρατήρηση του Βιτγκενστάιν. “Πες μου,” ρώτησε μια φίλη, ” γιατί οι άνθρωποι συνεχώς λένε, ότι ήταν φυσικό για τον άνθρωπο να υποθέσει ότι ο Ήλιος κινούνταν γύρω από τη Γη παρά ότι η Γη περιστρεφόταν;” Η φίλη του απάντησε, “Λοιπόν, προφανώς επειδή απλά φαίνεται σαν ο Ήλιος να κινείται γύρω από τη Γη.” Ο Βιτγκενστάιν απάντησε, “Λοιπόν, πώς θα φαινόταν αν φαινόταν σαν να περιστρεφόταν η Γη;” (Γέλια)

Η επιστήμη μας έχει διδάξει, αντίθετα με κάθε διαίσθηση, ότι πράγματα προφανώς στερεά, όπως οι κρύσταλλοι και οι βράχοι, στην πραγματικότητα αποτελούνται σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από κενό χώρο. Και το γνωστό παράδειγμα είναι ότι ο πυρήνας ενός ατόμου είναι μια μύγα στη μέση ενός σταδίου και το διπλανό άτομο είναι στο διπλανό στάδιο. Έτσι θα φαινόταν ότι ο σκληρότερος, συμπαγέστερος, πυκνότερος βράχος είναι στην πραγματικότητα σχεδόν εξ’ ολοκλήρου κενός χώρος, που διακόπτεται μόνο από μικροσκοπικά σωματίδια τόσο αραιά τοποθετημένα που δεν θα έπρεπε να υπολογίζονται. Γιατί, τότε, οι βράχοι φαίνονται και δίνουν την αίσθηση ότι είναι σκληροί και αδιαπέραστοι; Ως εξελικτικός βιολόγος θα έλεγα το εξής: οι εγκέφαλοί μας έχουν εξελιχθεί για να μας βοηθούν να επιβιώνουμε μέσα στις τάξεις μεγέθους και ταχύτητας στις οποίες λειτουργούν τα σώματά μας. Ποτέ δεν εξελιχθήκαμε για να βρίσκουμε το δρόμο μας στον κόσμο των ατόμων. Αν είχαμε, οι εγκέφαλοί μας πιθανώς θα έβλεπαν τους βράχους γεμάτους με κενό χώρο. Οι βράχοι δίνουν την αίσθηση του σκληρού και αδιαπέραστου στα χέρια μας ακριβώς επειδή αντικείμενα όπως οι βράχοι και τα χέρια δε μπορούν να διεισδύσουν το ένα στο άλλο. Είναι συνεπώς χρήσιμο για τους εγκεφάλους μας να κατασκευάζουν έννοιες όπως “στερεότητα” και “αδιαπερατότητα”, επειδή τέτοιες έννοιες μας βοηθούν να καθοδηγούμε τα σωματά μας μέσα στον μεσαίου μεγέθους κόσμο στον οποίο πρέπει να βρίσκουμε το δρόμο μας.

Πηγαίνοντας στην άλλη άκρη της κλίμακας, οι πρόγονοί μας ποτέ δε χρειάστηκε να βρουν το δρόμο τους μέσα στον κόσμο με ταχύτητες κοντά στην ταχύτητα του φωτός. Αν θα έπρεπε να το κάνουν, οι εγκέφαλοί μας θα ήταν πολύ καλύτεροι στο να καταλαβαίνουν τον Αϊνστάιν. Θέλω να δώσω την ονομασία “Μέσος Κόσμος” στο μεσαίας κλίμακας περιβάλλον στο οποίο έχουμε εξελίξει την ικανότητα να δραστηριοποιούμαστε — καμία σχέση με τη Μέση Γη. Μέσος Κόσμος. (Γέλια) Είμαστε εξελιγμένοι κάτοικοι του Μέσου Κόσμου, και αυτό περιορίζει το τι είμαστε ικανοί να φανταζόμαστε. Βρίσκετε διαισθητικά εύκολο να κατανοήσετε ιδέες όπως, όταν ένα κουνέλι κινείται με την –κάπως μεσαία ταχύτητα με την οποία κινούνται τα κουνέλια και άλλα αντικείμενα του Μέσου Κόσμου, και χτυπά ένα άλλο αντικείμενο του Μέσου Κόσμου, όπως ένα βράχο, και πέφτει κάτω.

Θα ήθελα να σας συστήσω τον Υποστράτηγο Άλμπερτ Στάμπλμπαϊν τον Τρίτο, διοικητή της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών το 1983. Κοιτούσε επίμονα τον τοίχο του στο Άρλινγκτον της Βιρτζίνιας, και αποφάσισε να το κάνει. Όσο τρομακτική και αν ήταν η προοπτική, θα πήγαινε στο διπλανό γραφείο. Σηκώθηκε, και απομακρύνθηκε από το γραφείο του. Από τι κυρίως αποτελείται το άτομο; σκέφτηκε. Από κενό χώρο. Άρχισε να περπατά. Από τι κυρίως αποτελούμαι εγώ; Από άτομα. Επιτάχυνε το βήμα του, τώρα σχεδόν έτρεχε. Από τι κυρίως αποτελείται ο τοίχος; Από άτομα. Το μόνο που έχω να κάνω είναι να ενώσω τα κενά. Τότε, ο Στρατηγός Στάμπλμπαϊν χτύπησε τη μύτη του με δύναμη πάνω στον τοίχο του γραφείου του. Ο Στάμπλμπαϊν, που διοικούσε 16.000 στρατιώτες, κατατροπώθηκε από τη συνεχή του αποτυχία να περάσει μέσα από τον τοίχο. Δεν έχει καμία αμφιβολία ότι αυτή η ικανότητα θα είναι, μια μέρα, ένα συνηθισμένο εργαλείο στο στρατιωτικό οπλοστάσιο. Ποιος θα χαζολογούσε με ένα στρατό που θα μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο; Αυτό είναι από ένα άρθρο στο Playboy, που διάβαζα τις προάλλες. (Γέλια)

Έχω κάθε λόγο να πιστεύω ότι είναι αλήθεια. Διάβαζα το Playboy επειδή είχε κι ένα δικό μου άρθρο. (Γέλια) Η μη υποβοηθούμενη ανθρώπινη διαίσθηση εκπαιδευμένη στο Μέσο Κόσμο βρίσκει δύσκολο να πιστέψει το Γαλιλαίο όταν μας λέει ότι ένα βαρύ και ένα ελαφρύ αντικείμενο, χωρίς την αντίσταση του αέρα, θα προσέκρουαν στο έδαφος την ίδια στιγμή. Και αυτό επειδή στο Μέσο Κόσμο, η αντίσταση του αέρα είναι πάντα εκεί. Αν είχαμε εξελιχθεί σε ένα κενό θα περιμέναμε ότι τα αντικείμενα θα προσέκρουαν στο έδαφος ταυτόχρονα. Αν ήμασταν βακτήρια, διαρκώς ταλαιπωρημένα από τις θερμικές κινήσεις των μορίων, θα ήταν διαφορετικά, αλλά εμείς οι Μεσοκοσμίτες είμαστε πολύ μεγάλοι για να παρατηρήσουμε την κίνηση Μπράουν. Ομοίως, στις ζωές μας κυριαρχεί η βαρύτητα αλλά σχεδόν λησμονούμε τη δύναμη της επιφανειακής τάσης. Ένα μικρό έντομο θα αντέστρεφε αυτές τις προτεραιότητες.

Ο Στιβ Γκραντ — είναι αυτός στ’ αριστερά, ο Ντάγκλας Άνταμς είναι στα δεξιά — ο Στιβ Γκραντ, στο βιβλίο του, Δημιουργία: Ζωή και Πώς να τη Φτιάξεις, είναι κατηγορηματικά δηκτικός σχετικά με την προκατάληψη που έχουμε για την ίδια την ύλη. Έχουμε αυτή την τάση, να σκεφτόμαστε ότι μόνο τα στερεά, υλικά πράγματα είναι πραγματικά. Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα στο κενό μοιάζουν μη πραγματικά. Οι Βικτωριανοί πίστευαν ότι τα κύματα έπρεπε να είναι κύματα σε κάποιο υλικό μέσο — τον αιθέρα. Αλλά βρίσκουμε την αληθινή ύλη καθησυχαστική μόνο επειδή έχουμε εξελιχθεί να επιβιώνουμε στον Μέσο Κόσμο, όπου εκεί η ύλη είναι μια χρήσιμη επινόηση. Μια ρουφήχτρα, για τον Στιβ Γκραντ, είναι ένα πράγμα τόσο πραγματικό όσο κι ένας βράχος.

Σε μια έρημη πεδιάδα στην Τανζανία, στη σκιά του ηφαιστείου Ολ Ντόνιο Λενγκάι, υπάρχει ένας αμμόλοφος από ηφαιστειακή τέφρα. Το ωραίο είναι ότι κινείται σαν σώμα. Είναι γνωστός με τον τεχνικό όρο barchan, και ολόκληρος ο αμμόλοφος κινείται δυτικά κατά μήκος της ερήμου με μια ταχύτητα περίπου 17 μέτρα ανά έτος. Διατηρεί το ημισεληνοειδές σχήμα του και κινείται στην κατεύθυνση των κεράτων. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι ο άνεμος σπρώχνει την άμμο πάνω από το ήπιο πρανές από την άλλη πλευρά, και τότε, καθώς κάθε κόκκος άμμου χτυπά την κορυφή της ράχης, κατρακυλά στο εσωτερικό της ημισελήνου, και έτσι κινείται όλος ο κερατοειδής αμμόλοφος. Ο Στιβ Γκραντ επισημαίνει ότι εσείς κι εγώ, εμείς οι ίδιοι, είμαστε πιο πολύ σαν κύμα παρά σαν ένα μόνιμο πράγμα. Μας καλεί, τον αναγνώστη, “σκεφτείτε μια εμπειρία από την παιδική σας ηλικία — κάτι που θυμάστε καθαρά, κάτι που μπορείτε να δείτε, να αισθανθείτε, ίσως ακόμα και να μυρίσετε, σα να ήσασταν πράγματι εκεί. Στην τελική, ήσασταν εκεί τότε, έτσι δεν είναι; Πώς αλλιώς θα το θυμόσασταν; Αλλά εδώ είναι το σοκαριστικό: Δεν ήσασταν εκεί. Ούτε ένα άτομο που σήμερα βρίσκεται στο σώμα σας δεν ήταν εκεί όταν συνέβη αυτό το γεγονός. Η ύλη ρέει από μέρος σε μέρος και στιγμιαία ενώνεται για να γίνει εσείς. Ο,τιδήποτε είστε, κατά συνέπεια, δεν είστε το υλικό από το οποίο είστε φτιαγμένοι. Αν αυτό δεν κάνει τις τρίχες της πλάτης σας να σηκωθούν, ξαναδιαβάστε το μέχρι να συμβεί, γιατί έχει σημασία.”

Επομένως το “πραγματικά” δεν είναι μια λέξη που θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε με απλή σιγουριά. Αν ένα νετρίνο είχε έναν εγκέφαλο, που εξελίχθηκε σε προγόνους μεγέθους νετρίνου, θα έλεγε ότι οι βράχοι πραγματικά αποτελούνται από κενό χώρο. Έχουμε εγκεφάλους που εξελίχθηκαν σε προγόνους μεσαίου μεγέθους που δεν μπορούσαν να περάσουν μέσα από βράχους. Το “πραγματικά”, για ένα ζώο, είναι ο,τιδήποτε ο εγκέφαλός του χρειάζεται να είναι ώστε να βοηθά στην επιβίωσή του, και επειδή διαφορετικά είδη ζουν σε διαφορετικούς κόσμους, θα υπάρχει μια ενοχλητική ποικιλία από “πραγματικά”. Αυτό που βλέπουμε από τον πραγματικό κόσμο δεν είναι ο αλουστράριστος κόσμος αλλά ένα μοντέλο του κόσμου, ρυθμισμένο και προσαρμοσμένο από αισθητηριακά δεδομένα, αλλά κατασκευασμένο έτσι ώστε να χρησιμεύει στην αντιμετώπιση του πραγματικού κόσμου.

Η φύση του μοντέλου εξαρτάται από το τι είδους ζώου είμαστε. Ένα ιπτάμενο ζώο χρειάζεται ένα διαφορετικό είδος μοντέλου από ένα που περπατά, σκαρφαλώνει ή κολυμπά. Ο εγκέφαλος μιας μαϊμούς πρέπει να έχει λογισμικό ικανό να προσομοιώνει έναν τρισδιάστατο κόσμο από κλαδιά και κορμούς. Το λογισμικό ενός τυφλοπόντικα για την κατασκευή μοντέλων του κόσμου του θα είναι προσαρμοσμένο σε υπόγεια χρήση. Ο εγκέφαλος ενός νεροβάτη δε χρειάζεται καθόλου ένα τρισδιάστατο λογισμικό, αφού ζει στην επιφάνεια της λιμνούλας σε μια επιπεδοχώρα του Έντουιν Άμποτ.

Έχω σκεφτεί ότι οι νυχτερίδες μπορεί να βλέπουν το χρώμα με τα αυτιά τους. Το μοντέλο του κόσμου που χρειάζεται μια νυχτερίδα για να πιλοτάρει σε τρεις διαστάσεις πιάνοντας έντομα πρέπει να μοιάζει αρκετά με το μοντέλο του κόσμου που κάθε ιπτάμενο πτηνό, ένα πτηνό που πετά την ημέρα όπως το χελιδόνι, χρειάζεται για τον ίδιο λόγο. Το γεγονός ότι η νυχτερίδα χρησιμοποιεί αντηχήσεις σε πίσσα σκοτάδι για να εισάγει τις τρέχουσες μεταβλητές στο μοντέλο της ενώ το χελιδόνι χρησιμοποιεί φως, είναι συμπτωματικό. Οι νυχτερίδες, σκέφτηκα ακόμα, χρησιμοποιούν αντιληπτές αποχρώσεις, όπως το κόκκινο και το μπλε, ως ετικέτες, εσωτερικές ετικέτες, για κάποιες χρήσιμες πλευρές των αντηχήσεων– ίσως την ακουστική υφή των επιφανειών, χνουδωτή ή λεία κ.ο.κ, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο τα χελιδόνια, ή ακόμα κι εμείς, χρησιμοποιούμε αντιληπτές αποχρώσεις –ερυθρότητα και κυανότητα κ.τ.λ– για να βάλουμε ετικέτες σε κύματα φωτός μεγάλου και μικρού μήκους. Δεν υπάρχει τίποτα έμφυτο στο κόκκινο που να το κάνει κύμα μεγάλου μήκους.

Και το θέμα είναι ότι η φύση του μοντέλου καθορίζεται από το πως πρόκειται να χρησιμοποιηθεί, παρά από την εμπλεκόμενη αίσθηση. Ο ίδιος ο Τζ.Μπ.Σ. Χαλντέιν είχε κάτι να πει για τα ζώα στον κόσμο των οποίων κυριαρχεί η οσμή. Οι σκύλοι μπορούν να ξεχωρίσουν δυο πολύ παρόμοια λιπαρά οξέα, πάρα πολύ αραιωμένα: το καπρυλικό οξύ και το καπροϊκό οξύ. Η μόνη διαφορά, βλέπετε, είναι ότι το ένα έχει ένα επιπλέον ζευγάρι ατόμων άνθρακα στην αλυσίδα. Ο Χαλντέιν υποθέτει ότι ένας σκύλος πιθανώς θα μπορούσε να βάλει στη σειρά τα οξέα ανάλογα με τα μοριακά τους βάρη από τη μυρωδιά τους, ακριβώς όπως ένας άνθρωπος θα μπορούσε να βάλει στη σειρά χορδές πιάνου ανάλογα με το μήκος τους ακούγοντας τις νότες τους. Λοιπόν, υπάρχει άλλο ένα λιπαρό οξύ, το καπρικό οξύ, που είναι ακριβώς σαν τα δυο άλλα, εκτός από το ότι έχει δυο επιπλέον άτομα άνθρακα. Ένας σκύλος που δεν είχε ποτέ συναντήσει καπρικό οξύ, ίσως, να μην είχε μεγαλύτερο πρόβλημα να φανταστεί τη μυρωδιά του από ότι εμείς να φανταστούμε μια τρομπέτα, ας πούμε, να παίζει μια νότα υψηλότερα από ότι είχαμε ακούσει μια τρομπέτα να παίζει πριν. Ίσως οι σκύλοι και οι ρινόκεροι και άλλα ζώα που προσανατολίζονται με την οσμή μυρίζουν έγχρωμα. Και το επιχείρημα θα ήταν ακριβώς το ίδιο που αφορούσε και τις νυχτερίδες.

Ο Μέσος Κόσμος – η περιοχή των μεγεθών και των ταχυτήτων με την οποία έχουμε εξελιχθεί να νιώθουμε διαισθητικά άνετα– είναι κάπως σαν τη στενή περιοχή του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος που βλέπουμε ως φως διαφόρων χρωμάτων. Είμαστε τυφλοί σε όλες τις συχνότητες έξω απ’ αυτή, εκτός αν χρησιμοποιούμε όργανα για να μας βοηθήσουν. Ο Μέσος Κόσμος είναι η στενή περιοχή της πραγματικότητας την οποία θεωρούμε φυσιολογική, σε αντίθεση με την παραδοξότητα του πολύ μικρού, του πολύ μεγάλου και του πολύ γρήγορου. Θα μπορούσαμε να φτιάξουμε μια παρόμοια κλίμακα απιθανοτήτων, τίποτα δεν είναι τελείως αδύνατο. Τα θαύματα είναι απλά γεγονότα που είναι εξαιρετικά απίθανα. Ένα μαρμάρινο άγαλμα θα μπορούσε να μας γνέψει με το χέρι του, όλα τα άτομα που συνθέτουν την κρυσταλλική του δομή δονούνται μπρος πίσω έτσι κι αλλιώς. Επειδή είναι τόσα πολλά, και επειδή δεν υπάρχει κάποια συμφωνία ανάμεσά τους για το ποια κατεύθυνση επιθυμούν, το μάρμαρο, όπως το βλέπουμε στο Μέσο Κόσμο, μένει σταθερό σα βράχος. Αλλά τα άτομα στο χέρι θα μπορούσε ξαφνικά να τύχει να κινηθούν όλα με τον ίδιο τρόπο την ίδια στιγμή, και πάλι και πάλι. Στην περίπτωση αυτή, το χέρι θα κινούνταν και θα το βλέπαμε να γνέφει σε εμάς στο Μέσο Κόσμο. Οι πιθανότητες εναντίον αυτού, φυσικά, είναι τόσο μεγάλες ώστε αν ξεκινούσατε να γράφετε μηδενικά τη στιγμή της απαρχής του σύμπαντος, δε θα είχατε γράψει αρκετά μηδενικά ακόμα και μέχρι σήμερα.

Η εξέλιξη στο Μέσο Κόσμο δεν μας έχει εξοπλίσει να χειριζόμαστε πολύ απίθανα γεγονότα, η ζωή μας δεν είναι αρκετά μεγάλη. Μέσα στην απεραντοσύνη του αστρονομικού χώρου και του γεωλογικού χρόνου, αυτό που φαίνεται απίθανο στο Μέσο Κόσμο μπορεί να αποδειχθεί αναπόφευκτο. Ένας τρόπος για να το σκεφτούμε είναι να μετρήσουμε τους πλανήτες. Δεν γνωρίζουμε πόσοι πλανήτες υπάρχουν στο σύμπαν, αλλά μια καλή εκτίμηση είναι περίπου δέκα στην εικοστή, ή 100 δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων. Και αυτό μας δίνει έναν ωραίο τρόπο να εκφράσουμε την εκτίμησή μας για την απιθανότητα της ζωής. Θα μπορούσε να βάλει κάποια ορόσημα κατά μήκος ενός φάσματος απιθανότητας, το οποίο θα μπορούσε να μοιάζει με το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα που μόλις είδαμε.

Αν η ζωή εμφανίστηκε μόνο μια φορά πάνω σε κάθε– αν — αν η ζωή μπορούσε — εννοώ αν η ζωή μπορούσε να εμφανιστεί μια φορά σε κάθε πλανήτη, θα ήταν εξαιρετικά συνηθισμένη, ή αν μπορούσε να εμφανιστεί μια φορά σε κάθε άστρο, ή μια φορά σε κάθε γαλαξία, ή ίσως μόνο μια φορά σε ολόκληρο το σύμπαν, που στην περίπτωση αυτή θα έπρεπε να είναι εδώ. Και κάπου εκεί ψηλά θα μπορούσε να υπάρχει η πιθανότητα ένας βάτραχος να μετατραπεί σε πρίγκηπα και διάφορα μαγικά σαν κι αυτό. Αν η ζωή έχει εμφανιστεί μόνο πάνω σε ένα πλανήτη σε ολόκληρο το σύμπαν, αυτός ο πλανήτης πρέπει να είναι ο δικός μας, επειδή βρισκόμαστε εδώ και το συζητάμε. Και αυτό σημαίνει ότι αν θέλουμε να το χρησιμοποιήσουμε, μπορούμε να δεχτούμε χημικά συμβάντα στην απαρχή της ζωής που έχουν πιθανότητα της τάξης του ενός στα 100 δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων. Δε νομίζω ότι θα πρέπει να το χρησιμοποιήσουμε, γιατί υποψιάζομαι ότι η ζωή είναι αρκετά συνηθισμένη στο σύμπαν. Και όταν λέω αρκετά συνηθισμένη, και πάλι θα μπορούσε να είναι τόσο δυσεύρετη που κανένα νησί ζωής να μην έρχεται ποτέ σε επαφή με άλλο, πράγμα που είναι μια λυπηρή σκέψη.

Πώς να ερμηνεύσουμε το “πιο παράξενο από ό,τι μπορούμε να υποθέσουμε;” Πιο παράξενο από ό,τι κατ’ αρχήν μπορεί να υποτεθεί, ή απλώς πιο παράξενο από ότι εμείς μπορούμε να υποθέσουμε, δεδομένων των περιορισμών της εξελικτικής μαθητείας του εγκεφάλου μας στο Μέσο Κόσμο; Θα μπορούσαμε, με εξάσκηση και πρακτική, να απελευθερωθούμε από τον Μέσο Κόσμο και να επιτύχουμε κάποιο είδος διαισθητικής, αλλά και μαθηματικής, κατανόησης του πολύ μικρού και του πολύ μεγάλου; Εγώ ειλικρινά δε γνωρίζω την απάντηση. Αναρωτιέμαι αν θα μπορούσαμε να βοηθηθούμε να καταλάβουμε, ας πούμε, την κβαντική θεωρία, αν μάθουμε στα παιδιά μας να παίζουν παιγνίδια στον υπολογιστή, ξεκινώντας από μικρή ηλικία, τα οποία να έχουν ένα είδος πιστευτού κόσμου από μπάλες που περνούν μέσα από δυο σχισμές σε μια οθόνη, ένα κόσμο στον οποίο τα παράξενα συμβάντα της κβαντικής μηχανικής θα μεγεθύνονταν από την αληθοφάνεια του υπολογιστή, έτσι ώστε να γίνουν οικεία στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες του Μέσου Κόσμου. Και, ομοίως, ένα παιχνίδι σχετικότητας στον υπολογιστή στο οποίο αντικείμενα στην οθόνη δείχνουν τη Συστολή Λόρεντζ, κ.ο.κ., για να προσπαθήσουμε να βάλουμε τους εαυτούς μας στον τρόπο σκέψης — να βάλουμε τα παιδιά σε αυτόν τον τρόπο σκέψης.

Θέλω να τελειώσω εφαρμόζοντας την ιδέα του Μέσου Κόσμου στις αντιλήψεις που έχουμε ο ένας για τον άλλο. Οι περισσότεροι επιστήμονες σήμερα υιοθετούν μια μηχανιστική θεώρηση του νου: είμαστε αυτό που είμαστε επειδή οι εγκέφαλοί μας είναι καλωδιωμένοι έτσι όπως είναι, οι ορμόνες μας είναι έτσι όπως είναι. Θα ήμασταν διαφορετικοί, οι χαρακτήρες μας θα ήταν διαφορετικοί, αν η νευροανατομία μας και η φυσιολογική μας χημεία ήταν διαφορετικές. Αλλά εμείς οι επιστήμονες είμαστε ασυνεπείς. Αν ήμασταν συνεπείς, η αντίδρασή μας προς ένα άτομο με αποκλίνουσα συμπεριφορά, όπως ένας δολοφόνος παιδιών, θα έπρεπε να είναι κάπως σαν, αυτή η μονάδα έχει ένα ελατωματικό εξάρτημα, χρειάζεται επιδιόρθωση. Δε λέμε κάτι τέτοιο. Αυτό που λέμε — και συμπεριλαμβάνω τον πιο αυστηρά μηχανιστή μεταξύ μας, που μάλλον είμαι εγώ — αυτό που λέμε είναι, ” Άθλιο τέρας, η φυλακή είναι υπερβολικά καλή για σένα.” Ή χειρότερα, αναζητούμε εκδίκηση, πυροδοτώντας έτσι κατά πάσα πιθανότητα, την επόμενη φάση σε ένα κλιμακούμενο κύκλο αντεκδίκησης, πράγμα που βλέπουμε, φυσικά, παντού στον κόσμο σήμερα. Εν συντομία, όταν σκεφτόμαστε σαν ακαδημαϊκοί, θεωρούμε τους ανθρώπους περίτεχνες και πολύπλοκες μηχανές, όπως οι υπολογιστές ή τα αυτοκίνητα, αλλά όταν ξαναγινόμαστε άνθρωποι συμπεριφερόμαστε περισσότερο σαν τον Μπάζιλ Φόλτι, ο οποίος, θυμόμαστε, χτύπησε το αυτοκίνητό του για να του δώσει ένα μάθημα όταν δεν έπαιρνε μπροστά μια βραδιά γευσιγνωσίας. (Γέλια)

Ο λόγος που προσωποποιούμε πράγματα όπως αυτοκίνητα και υπολογιστές είναι ότι όπως οι μαϊμούδες ζουν σε έναν δεντρόβιο κόσμο και οι τυφλοπόντικες ζουν σε έναν υπόγειο κόσμο και οι νεροβάτες ζουν σε μια επιπεδοχώρα που κυβερνάται από την επιφανειακή τάση, εμείς ζούμε σε έναν κοινωνικό κόσμο. Κολυμπάμε μέσα σε μια ανθρωποθάλασσα — μια κοινωνική εκδοχή του Μέσου Κόσμου. Είμαστε εξελιγμένοι να προβλέπουμε τη συμπεριφορά των άλλων με το να γίνουμε λαμπροί, διαισθητικοί ψυχολόγοι. Να συμπεριφερόμαστε σε ανθρώπους όπως σε μηχανές μπορεί να είναι επιστημονικά και φιλοσοφικά ακριβές, αλλά είναι ένα άβολο χάσιμο χρόνου αν θέλετε να μαντέψετε τι πρόκειται να κάνει μετά αυτό το άτομο. Ο οικονομικά χρήσιμος τρόπος να μοντελοποιήσεις ένα άτομο είναι να του συμπεριφερθείς ως έναν παράγοντα αποφασιστικό, που κυνηγά τους στόχους του με χαρές και λύπες, επιθυμίες και σχέδια, ενοχή, λάθη. Η προσωποποίηση και η εισαγωγή της εσκεμμένης πρόθεσης είναι ένας τόσο λαμπρά επιτυχημένος τρόπος να μοντελοποιήσεις ανθρώπους, που σχεδόν δεν προκαλεί έκπληξη όταν το ίδιο λογισμικό συχνά παίρνει τον έλεγχο όταν προσπαθούμε να σκεφτούμε σχετικά με οντότητες για τις οποίες δεν είναι κατάλληλο, όπως ο Μπάζιλ Φόλτι με το αυτοκίνητό του ή όπως εκατομμύρια παραπλανημένοι άνθρωποι με το σύμπαν στο σύνολό του.(Γέλια)

Αν το σύμπαν είναι πιο παράξενο από ό,τι μπορούμε να υποθέσουμε, αυτό συμβαίνει επειδή λόγω φυσικής επιλογής υποθέτουμε μόνο ό,τι χρειαζόταν να υποθέσουμε ώστε να επιβιώσουμε στο Πλειστόκαινο της Αφρικής; Ή είναι οι εγκέφαλοί μας τόσο πολύπλευροι και διευρυνόμενοι ώστε μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τους εαυτούς μας να δραπετεύσουν από το κουτί της εξέλιξής μας; Ή, τελικά, υπάρχουν κάποια πράγματα στο σύμπαν τόσο παράξενα που καμιά φιλοσοφία όντων, όσο θεϊκά κι αν είναι, δε θα μπορούσε να τα ονειρευτεί; Σας ευχαριστώ πολύ.