Το άφησες; Το έχασες!

Ό,τι αγαπάς, να το φροντίζεις.

Ό,τι επιθυμείς, να προσπαθείς για να το κρατήσεις.
Και ξέρεις γιατί;
Γιατί ό,τι αφήσεις, θα σε αφήσει και αυτό.
Ό,τι παραμελήσεις, το χάνεις.
Ο έρωτάς σου θέλει τη φροντίδα σου.
Κανάκεψέ τον, αγκάλιασέ τον, ζέστανέ τον!
Σε θέλει παρών και όχι εφησυχασμένο.
Μην τον θεωρήσεις δεδομένο, θα τον αναζητάς. Θέλει δουλειά η σχέση.

Το ίδιο και ο φίλος. Για να τον έχεις δίπλα σου, μην τον θυμάσαι μόνο στις ανάγκες σου. Στις τρικυμίες θέλει να του κρατάς το χέρι και όχι μόνο στη γαλήνη. Αν τον ξεχάσεις, θα σε ξεχάσει και αυτός.

Μα το μεγάλο νοιάξιμο ξέρεις ποιος το θέλει; Εσύ ο ίδιος. Ναι, τον εαυτό σου να τον φροντίζεις. Να τον παινεύεις και να τον ενθαρρύνεις. Μην τον παραμελείς γιατί θα έρθει καιρός που θα το μετανιώσεις.
Όλα θέλουν τη φροντίδα τους.
Όλα θέλουν δουλειά.
Τίποτα δεν είναι δεδομένο και σίγουρο.
Το άφησες; Το έχασες!
Ακούς;

Η αρχαία Ελληνική Μουσική

Η Μουσική, όπως και ο Λόγος, έχουν την αρχήν απροσδιόριστον. Χάνονται εις τα βάθη των χιλιετιών. Η φύσις με τον άνεμον, το άσμα των πτηνών, τον θρούν των φύλλων έδωκεν εις τον άνθρωπον την ιδέαν του ήχου. Ασφαλές είναι, ότι το πρώτον μουσικόν όργανον ήτο η φωνή του ανθρώπου. Σήμερον με την λέξιν μουσική εννοούμε γενικώς την τέχνην των ήχων. Κατά τους αρχαίους χρόνους έδιδαν τον όρον αρμονική. Μουσική εσήμαινε πάσαν τέχνην, της οποί­ας προστάτιδες ήσαν αι Μούσαι, ήτοι ό,τι είχε σχέσιν με την ψυχοπνευματικήν αγωγήν, την διανόησιν, τας καλάς τέχνας, τα γράμματα (εν γένει την παιδείαν) και κυρίως την λυρικήν ποίησιν. Αι Μούσαι ήσαν αι θεαί κάθε πνευματικής παραγωγής, της ωδής, της μουσικής και της ποιήσεως. Η πεφιλημένη έδρα τους ήτο ο Ελικών (Ελικωνιάδες). Η λέξις Μούσα η Μοίσα η δωριστί Μώσα προέρχεται εκ του ρήματος μώ (μυέω = διδάσκω, κατηχώ, εισάγω εις τα μυ­στήρια, μύω = κλείνω, είμαι κρυφός).

Δια τους αρχαίους Έλληνας η μουσική ήτο το ασφαλέστερον μέσον, δια να εγχαράξουν εις το ανθρώπινον πνεύμα τας αρχάς της ηθικής και της αρετής, να επηρεάσουν δε την ψυχήν προς το αγαθόν. Ήσαν οι πρώτοι, οι οποίοι έδωσαν εις αυτήν ιδιαιτέραν σημασίαν και ανάπτυξιν. Εθεώρουν την προέλευσίν της ουρανίαν και απέδιδον εις αυτήν και μαγικήν ακόμη δύναμιν, ικανήν να επιτέλεση θαύματα. Έτσι εις τον Όμηρον βλέπομεν τον Έλληνα να ψάλλη άσμα, δια να σταματήση το αίμα της πληγής του.

Αποτελούσε το αντικείμενον βαθείας σκέψεως στις φιλοσοφικές σχολές. Οι αοιδοί ήσαν συγχρόνως και μουσικοί, η δε λατρεία κατέστησεν αναπόσπαστον αυτής μέρος την θείαν τέ­χνην. Αι θεατρικαι παραστάσεις συνοδεύονταν από μουσικήν υπόκρουσιν, το δε δράμα ουσιωδώς κατέστη μουσικόν. Κατά τους αγώνας και ιδιαιτέρως κατά τους Πυθικούς η μου­σική κατελάμβανεν εξέχουσαν θέσιν. Εις την συνεχή εξέλιξιν αυτής προσέλαβε την συγκεκριμένην αυτής μορφήν ως επιστήμης και τέχνης συγχρόνως. Επίστευον εις την ίδιαιτέραν επίδρασιν που ασκεί εις τας ψυχάς των όντων, αποκλειστικόν της προνόμιον ανάμεσα εις τας άλλας τέχνας, και εις την στενήν της συγγένειαν με τους υπέρτατους νόμους, που διέπουν το σύμπαν. Το ότι η μουσική ευρίσκεται εις σχέσιν αμοιβαιότητος με ψυχικάς καταστάσεις, το ότι συγκεκριμένα είδη ρυθμών και μελωδιών προκαλούν συγκεκριμένα πάθη, άλλα και αντι­στρόφως ότι ψυχικές διαθέσεις αναζητούν την έκφρασίν των εις την μουσικήν είναι πράγμα­τα που αντελήφθησαν καθαρά και εκτίμησαν οι αρχαίοι Έλληνες ενωρίτερον από άλλους λα­ούς και ενδεχομένως να τα ένοιωσαν εντονώτερα από αυτούς.

Ο Πλάτων, που επίστευεν εις την ισχυράν επίδρασιν της μουσικής εις την ψυχήν, θεωρεί την γυμναστικήν και την μουσικήν ως τους δύο συντελεστάς της ανατροφής των νέων. Αποδοκι­μάζει εντόνως το είδος που επιδιώκει μόνον την ακουστικήν τέρψιν με αριστοτεχνικά ηχητικά «εφφέ» και απαιτεί λιτές. μετρημέvες μελωδίες και ρυθμούς, που βελτιώνουν τις καλές ιδιότητες του χαρακτήρος. Επίστευεν ακόμη, ότι η μουσική και η αστρονομία είναι «αδελφές επιστήμες». Ο Πυθαγόρας, ότι κατά την περιστροφήν των πλανητών παράγονται συχνότητες από ήχους, που δεν τους ακούμε. Το σύνολον των ήχων αυτών αποτελεί την θεωρίαν περί της «Αρμονίας των Σφαιρών», και κατά τον Ιάμβλιχον μόνον ο Πυθαγόρας μπορούσε να την διακρίνει.

Τα τελευταία τριάντα-σαράντα έτη έχει αρχίσει να αναπτοσσεται μία καινούργια επιστήμη· η «Μουσικοθεραπεία». Αυτή δεν ήτο άγνωστος εις τους αρχαίους μας προγόνους. Ο Θεό­φραστος επίστευεν εις την ιδιότητα της μουσικής να θεραπεύει ακόμη και σωματικούς πό­νους. Όσοι πάσχουν εις τα ισχία, επίστευεν πως μπορούν να θεραπευθούν ακούγοντας μελω­δίες «φρυγικής αρμονίας» εις τον αυλόν.

Μεγίστην σημασίαν απέδιδον οι αρχαίοι εις τους καλουμένους «νόμους», οι οποίοι εις τους συγχρόνους ερευνητάς παρουσιάζονται ως εν των σπουδαιότατων χαρακτηριστικών του τρό­που κατά τον οποίον εξελίχθη η Ελληνική Μουσική εις τέχνην. Οι «νόμοι» ήσαν μελωδίαι, τας οποίας διέσωζεν η παράδοσις, πιστεύοντας περί αυτών ότι είχον θείαν προέλευσίν. Υπήρχον «νόμοι» θρησκευτικοί, φέροντες το όνομα της προς ην απηυθύνοντο θεότητας και μετά ζήλου υπό των ιερέων φυλαττόμενοι. Υπήρχον «νόμοι» ύμνων και ασμάτων της καθημερινής ζωής του λαού δια τα θλιβερά, τα χαρμόσυνα και τα επίσημα γεγονότα της ζωής του ως και δια τα καθημερινά του έργα, δηλαδή δημώδη άσματα, τα οποία διεφύλαττε δια μέσου γενεών η παράδοσις. Υπήρχον επίσης «νόμοι» οργανικής μουσικής, αυλητικοί και καθοριστικοί δια τους εκλεκτούς δεξιοτέχνας. Στα Πύθια του 582 π.Χ. ενίκησε ο Σακάδας Ο Αργειος με έναν καθαρά οργανικών, αυλητικόν «νόμον». Ο «Πυθικός νόμος» περιγράφει μουσικά σε πέντε μέρη την πά­λη του Απόλλωνος με τον δράκοντα Πύθωνα. Είναι μάλλον το αρχαιότερον γνωστόν δείγμα «προγραμματικής μουσικής» και συν τοις άλλοις περιγράφει ρεαλιστικά και το τρίξιμον των οδόντων του δράκοντας εις το ψυχορράγημά του! Τα έργα του Σακάδα παίζονταν για πολύν καιρόν.

Η δυνατότης επιδράσεως της μουσικής θεμελιώνεται εις το γεγονός ότι αυτή αποτελεί ένα είδος κινήσεως και ότι δύναται συνεπώς να αντιγράψη ή να απομιμηθή κινήσεις της ψυχής. Στο άκουσμα αυτών των απομιμήσεων δημιουργούνται πάλι στις ψυχές οι αντίστοιχες ανάλογες κινήσεις - συναισθηματικές καταστάσεις - πάθη - κινήσεις, οι οποίες δύνανται να επιδρούν καθησυχαστικώς ή παροτρυντικώς. Επίσης δύναται να προκληθή συσσώρευσις ενεργείας μέχρι την εκφόρτισιν, με την οποίαν απελευθερώνεται και καθαίρεται η ψυχή. Τότε έχομεν την λεγομένην «κάθαρσιν». Όλες όμως αυτές οι επιρροές βασίζονται εις την χρήσιν (ορισμένων μου­σικών στοιχείων ή του συνδυασμού τους εις μελοποιίαν. Έτσι εδώ προκύπτουν τρία διαφο­ρετικά είδη «ήθους» :

α) «διασταλτικον ήθος»· αυτό που οδηγεί εις το ανδρικόν φρόνημα, μεγαλοπρεπές·

β) «συσταλτικόν»· αυτό που οδηγεί σε χαμηλά φρόνημα (θρήνοι, ερωτικά τραγούδια, μοιρολόγια)∙

γ) «ησυχαστικόν»· αυτό πού καθησυχάζει, γαληνεύει.

Σημαντικά δια την δημιουργίαν του ήθους είναι ο ρυθμός, Ο φυσικός χαρακτήρ του οργά­νου, η σειρά και το ύψος των τόνων («τρόποι»):

Α) Ρυθμός. Όσον πιο αργός είναι, τόσον περισσότερον ηρεμεί και καθησυχάζει, γαληνεύ­ει. Όσο πιο γρήγορος, τόσον περισσότερον κινεί και ερεθίζει.

Β) Φυσικός χαρακτήρ οργάνων. Κάθε όργανον είναι κατασκευασμένον από ωρισμένα φυ­σικά υλικά (ξύλο, δέρμα ζώων, κάλαμον, μέταλλον, έντερα κ.λπ.). Η συναρμολόγησις των φυ­σικών υλικών δημιουργεί ένα χαρακτήρα, μίαν «προσωπικότητα», θα ελέγαμεν, του κάθε οργά­νου. Π.χ. ο ήχος ενός εγχόρδου επιδρά διαφορετικά εις την ψυχήν απ’ ό,τι ο αυλός. Ο Πλά­των μάλιστα αποκλείει τον αυλόν από την «Πολιτείαν» του, διότι θεωρεί τον ήχον του ερεθιστικόν, κατάλληλον μόνον σε οργιαστικάς λατρείας και δημοσίας παραστάσεις. Δέχεται την λύραν, την κιθάραν και την σύριγγα ως ευγενή όργανα και απορρίπτει όλα τα «πολυτονικά» ως μη λιτά. Οι σάλπιγγες θεωρούνται ως κατάλληλες εις αγώνας ή πολέμους. Τα κρουστά δια οργιώδη μανίαν (εορτές Διονύσου κ.λπ.).

Γ) Σειρά και ύψος τόνων.

1. Τρόποι (αρμονίες):

α) «Δώριος» (ΜΙ - ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ): Μεγαλοπρεπής, ανδροπρεπής, κατά τον Πλάτωνα κατάλληλος δια γενναίους και φιλοπόλεμους άνδρας. Ταιριάζει επίσης εις θρή­νους και τραγωδίας, μαθήματα δια νέους και σπανίως σε ερωτικά τραγούδια.

β) «Φρύγιος» (ΡΕ - ΜΙ - ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ): Οργιαστικός, ταιριάζει εις την λατρείαν του Διονύσου και εις την χρήσιν διθυράμβων. Ο Πλάτων τον θεωρεί έκφρασιν ειρη­νικής ζωής.

γ) «Λυδικός» (ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ): Ταιριάζει στα πένθη και τους θρή­νους. Ο Πλάτων τον θεωρεί μαλακόν και κατάλληλον δια συμπόσια. Ο Αριστοτέλης κατάλ­ληλον εις την παιδείαν λόγω του μορφωτικού του χαρακτήρας.

δ) «Μιξολυδικός» (ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ): θρηνώδης και παθητικός.

ε) «Αιολικός, υποδώριος» (ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - Φ Α - ΣΟΛ - ΛΑ): Αλαζονικός, ανώτερος, κατάλληλος δια άνετον ζωήν, υπερήφανος.

στ) «Ιωνικός, υποφρυγικός» (ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - Φ Α - ΣΟΛ): Χαλαρός κατά τον Πλάτωνα, μαλθακός, κατάλληλος είς τα συμπόσια. Ταιριάζει εις την τραγωδίαν.

ζ) «Υπολυδικός» (ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ - ΣΙ - ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - ΦΑ): Φιλήδονος, εριστικός, μεθυστικός, κατάλληλος εις τα βακχικα όργια.

2. Γένη: διατονικόν, χρωματικόν, εναρμόνιον.

α) «Διατονικόν» : Εθεωρείτο φυσικόν, κατάλληλον και δια τους αρχαρίους: (ΛΑ ΣΟΛ ΦΑ# ΜΙ ή ΛΑ ΣΟΛ# ΦΑ# ΜΙ ή ΛΑ ΣΟΛ Φ Α ΜΙ).

β) «Χρωματικόν»: Εχρησιμοποιείτο συχνά από μουσικούς, κατάλληλον δια το παίξιμον και την σπουδήν της κιθάρας: (ΛΑ - ΦΑ# - ΦΑ - ΜΙ).

γ) «Εναρμόνιον»: Δυσκολώτατον εις την πράξιν, ειδικό δια επαγγελματίες μουσικούς, πε­ριέχον τέταρτα τόνου. (ΛΑ - ΦΑ - ΦΑ/ΜΙ - ΜΙ)

Κατά τον Αριστόξενον έχομεν τον χωρισμόν του τετραχόρδου εις τας εξής υποδιαιρέσεις:

α) Έναρμόνιον - τόνοι: 2, ¼’ ¼∙

β) Χρώμα μαλακόν - τόνοι: 1 5/6, 1/3’ 1/3∙

γ) Χρώμα ημιόλιον - τόνοι: 1 3/4, 3/8, 3/8∙

δ) Χρώμα τονιαίον - τόνοι: l ½’ ½∙

ε) Διάτονον μαλακόν - τόνοι: 1 ½’ ½’ ½∙

στ) Διάτονον σύντον - τόνοι: 1, 1, ½∙ 1

Βεβαίως έκτος των άνω τρόπων οι αρχαίοι είχον ακόμη προχωρήσει· εχρησιμοποίουν και συνδυασμούς και μίξεις των τρόπων, όπως:

- Νεαπολιτανικός Ελάσσων (ΝΤΟ - PEb - Mlb - ΦΑ - ΣΟΛ - AAb - ΣΙ - ΝΤΟ),

- Λυδικος - Αιολικός: (ΝΤΟ - ΡΕ - ΜΙ - Φ Α# - ΣΟΛ - AAb - Zlb ),

- Μικτός Φρυγικός - Λυδικός: (ΝΤΟ - PEb - Mlb - ΦΑ# - ΣΟΛ - AAb - ΣΙ - ΝΤΟ),

- Προμηθεύς: (ΝΤΟ - ΡΕ -ΜΙ - ΦΑ# - ΛΑ - ΣΝ) - ΝΤΟ),

- Λοκρικός - Αρμονικός: (ΝΤΟ - PEb - Mlb - ΦΑ - ΣOΛb - AAb - ΣΙ -ΝΤΟ)

και πολλούς άλλους.

Οι αρχαίοι Έλληνες επίσης εγνώριζον πολύ καλά την «πολυφωνίαν» - την «συγχορδιακήν αρμονίαν» με την σημερινή της έννοιαν, δεν την εχρησιμοποίουν, διότι ήτο αντίθετος με την βάσιν της μουσικής τους. Είχαν δε μεγαλύτερην επαφήν και σχέσιν με την φύσιν και τον «χώρον» απ’ ό,τι εμείς σήμερον. Ωρισμένες προσπάθειες, που έχουν γίνει τα τελευταία ογδό­ντα έτη, εκτελέσεως πολύφωνης και πολυτόνου μουσικής εις αρχαία θέατρα δεν έφεραν το επιθυμητον αποτέλεσμα. Τέτοιοι όπως σε εκτέλεσιν αρχαίας μουσικής. Ίσως δι’ αυτόν τον λόγον επίστευεν ο Αριστοτέλης, ότι το ελληνικον δράμα απαιτεί μόνον «μελωδίαν και ρυθμόν».

Από τα διαστήματα μόνον η τετάρτη, η πέμπτη και η ογδόη, καθώς και οι συνδυασμοί της ογδόης με ένα απ’ αυτά τα τρία εθεωρούντο σύμφωνα· ενώ τα άλλα διάφωνα. Από την ύπαρξιν των όρων αυτών συμπεραίνομεν, ότι η συνήχησις δύο τόνων ήταν ήδη γνωστή και πως αυτήν την συνήχησιν την εθεώρουν μελωδικήν, αρμονικήν κράσιν, όπου την εχαρακτήριζον «σύμφωνον» και κακόηχον, όπου την ωνόμαζον «διάφωνον». Τα τονικά διαστήματα ήσαν πολύ πιο μεταβλητά από ό,τι στην σύγχρονον Ευρωπαϊκήν μουσικήν. Εχρησιμοποίουν τρί­τα και τέταρτα τόνου ή και πιο μικράς υποδιαιρέσεις, καθώς και τους συνδυασμούς των με ολό­κληρους τόνους.

Όσον άφορα την τεχνικήν, γνωρίζομεν ότι ο Φρύνις από την Μυτιλήνην είχε την τέχνην να ακούωνται δώδεκα τονικότητες εις πέντε μόνον χορδάς! Υπήρχον δυνατότητες δια τονικήν μεταβολήν των χορδών κατά την διάρκειαν της εκτελέσεως, όπως επίσης αλλαγή τρόπων (κλι­μάκων) και γενών εις το ίδιον μουσικόν κομμάτι χωρίς παύσιν αυτού. Όσον άφορα το θέμα αυτό, υπάρχουν πολλαί θεωρίαι και απόψεις από επιστήμονας και ερευνητάς. Ο C. Sachs μετά από έρευνες του κατέληξεν εις το συμπέρασμα, ότι αι χορδαί δεν ήταν κουρδισμένοι διατονικώς, αλλά εις μεγάλα διαστήματα εις τα έγχορδα όργανα. Έπαιζον δε τόνους, οι όποιοι έλειπον, μεταβάλλοντας με κάποιον τρόπον τας χορδάς εις την διάρκειαν της εκτελέσεως ενός κομμα­τιού με την τάσιν (τέντωμα - χαλάρωμα) ή με την πίεσιν των δακτύλων του αριστερού χεριού, ενώ το δεξί εκτυπούσε αυτάς με το πλήκτρον. Ο O. Gombosi πιστεύει, ότι το δεξί χέρι με το πλήκτρον επίεζε την χορδήν σε διάφορα σημεία, μεταβάλλοντας έτσι το μήκος αυτής, ενώ τα δάκτυλα του αριστερού χεριού εκτυπούσαν τας χορδάς.

Κατά την γνώμην μου στα έγχορδα υπήρχε τρόπος παραγωγής πολυφωνίας. Διότι, όπως φαί­νεται σε όλες τις παραστάσεις των αρχαίων αγγείων με κιθάρα, λύρα, βάρβιτον κ.λπ., τα δά­κτυλα του αριστερού χεριού εδύναντο να ακουμπούν τας ανεπιθύμητους χορδάς και με το πλήκτρον εις το δεξί χέρι εκτύπων συγχρόνως όλες. Ούτως ηχούσαν μόνον αι χορδαί, που ήσαν ελεύθερες (ανοικτές) και όχι οι άλλες. Π.χ. ένα έγχορδον με ανοικτός χορδάς ΜΙ - ΦΑ - ΣΟΛ - ΛΑ. Το αριστερό χέρι ακουμπά και πιέζει την ΦΑ χορδή και την ΣΟΛ. Κτυπώντας όλας τας χορ­δάς με το πλήκτρον εις το δεξί χέρι ταυτοχρόνως ακούονται αι χορδαί ΜΙ και ΛΑ. Ούτως έχομεν μίαν συγχορδίαν τετάρτης.

Εις τον δίαυλον οι δύο αυλοί έπαιζον ταυτοχρόνως την ιδίαν μελωδίαν ή την ιδίαν μελωδίαν άλλα εις διαφορετικήν οκτάβαν ή ο ένας αυλός έπαιζε «ισοκράτη» και ο άλλος την με­λωδίαν ή έπαιζαν και οι δύο αυλοί δύο διαφορετικές μελωδίες. Οπότε εις όλας τας άνω περιπτώσεις έχομεν πάλιν κάποιαν πολυφωνίαν (έκτος της πρώτης περιπτώσεως, η οποία αποκλείεται, διότι θα εχρησιμοποίουν έναν αυλόν και όχι δύο).

Όσον αφορά το θέατρον, υπήρχαν επίσης πολλά τεχνικά και μηχανικά μέσα. Ούτως υπήρχε το «εκκύκλημα»· ήτο χαμηλόν δάπεδον επί κυλίνδρων ή επί καθέτου άξονος, το οποίον εκύλιον εκ των παρασκηνίων προς την σκηνήν, δια να δείξουν πράξίν τινα, η οποία ετελείτο ή ετελέσθη εις το εσωτερικόν του ανακτόρου. Αι «περίακτοι» ήσαν δύο μεγάλα τριγωνικά πρίσμα­τα, φέροντα επί τριών πλευρών διαφόρους σκηνογραφίας και τοποθετημένα εκάτερον δεξιά και αριστερά της σκηνής. Το «θεολογείον» ή απλώς καλούμενη «μηχανή» ήτο γερανός, από τον οποίον ο υποκρινόμενος τον θεον ηθοποιός ηδύνατο να αιωρήται εις το μέσον της σκηνής (εντεύθεν και «θεός εκ μηχανής»). Αι «χαρώνιοι κλίμακες», δια των οποίων παρίσταντο πνεύ­ματα ανερχόμενα εξ Άδου εις την Γήν. Το «βροντείον», μηχανή δια της οποίας απεμιμούντο την βροντήν. Τα «ηχεία» ήσαν χάλκινα αγγεία, τα οποια έθετον υπό τας κερκίδας προς ενίσχυσιν της ακουστικής του θεάτρου κ.ά. Εκτός των κυκλικών θεάτρων υπήρχον επίσης και τα τραπεζοειδή (Νότιος Ιταλία).

Ο Ρωμαίος αρχιτέκτων και μηχανικός Vitrouvius (Ιος π.Χ. αι.) εις το μεγάλον έργον του «De architectura» δίδει μίαν σύντομον περίληψιν της Αρμονικής του Αριστοξένου με αφορμήν τα κτίρια των θεάτρων, εις τα οποία αναφέρεται. Με βάσιν τας διδασκαλίας του διατυπώνει εις την συνέχειαν την άποψιν του δια το πώς πρέπει να κατασκευασθούν και να τοποθετη­θούν τα χάλκινα αγγεία, τα «ηχεία», που εξυπηρετούν την ενίσχυσιν της ακουστικής του θε­άτρου, όταν είναι «κουρδισμένα» εις ωρισμένον τόνον. Υπήρχον επίσης οικοδομήματα υπό μορφήν θεάτρου μικρότερων διαστάσεων, αλλά εστεγασμένου, προς εκτέλεσιν μουσικών αγώνων ως και διαγωνισμών απαγγελίας· ειδική δε μέριμνα ελαμβάνετο δια την ακουστικήν αυτών (ωδεία).

Άξιον αναφοράς είναι, ότι το αρχαίον θέατρον (κυκλικόν) ομοιάζει με μεγάφωνον αναποδογυρισμένον. Και συγκεκριμένως: Η «θυμέλη» και η «ορχήστρα» του θεάτρου αντιστοιχούν εις το στόμιον (τύμπανον) του μεγαφώνου, αι «κερκίδες» και το «διάζωμα» με την επιφάνειαν ενισχύσεως του ήχου, τον κώνον (χαρτόνι, δέρμα ή άλλο υλικόν) και το «άνάλημμα» με την στεφάνην (χείλος). Θα πρέπει να τονίσω, ότι το σημερινόν θέατρον, η όπερα, η οπερέττα, η άρια είναι μία (κακή) αντιγραφή και απομίμησις του αρχαίου ελληνικού δρά­ματος.

Όσον άφορα την προκλασσικήν-κλασσικήν μουσικήν, εις αυτήν εχρησιμοποιείτο η μείζων και η ελάσσων κλίμαξ, οι οποίες δεν είναι άλλες παρά η αρχαία Λυδική και η Αιολική (Υποδώριος). Τα μέτρα δε πού χρησιμοποιούνται είναι 2/4,3/4 (6/8), 4/4(2/2) και σχεδόν ποτέ τα πο­λύπλοκα και ποικίλα μέτρα των Ελλήνων με αριθμητήν περιττόν αριθμόν: 5/4(5/8), 7/4(7/8), 9/4(9/8), 10/4(10/8), 11/8,13/8,15/8 κ.λπ.

Η Jazz (Jazz-Rock, Fusion) χρησιμοποιεί τις αρχαίες ελληνικές κλίμακες: Ιωνική, Δωρική, Φρυγική κ.λπ. και συνδυασμούς αυτών (Synthetic-Modes) και τον αυτοσχεδιασμόν επάνω εις αυτάς. Βάσις της η πολυτονικότης. Η Blues μουσική χρησιμοποιεί την Blues κλίμακα: (ΛΑ -ΝΤΟ – ΝΤΟ# - ΡΕ - ΡΕ# - ΜΙ - ΦΑ# - ΣΟΛ - ΛΑ), η οποία είναι συνδυασμός της αρχαίας πεντατονικής με την χρωματικήν και την Φρυγικήν. Χαρακτηριστικά είναι τα τέταρτα και όγδοα τό­νου, που ασφαλώς έχουν προέλευσιν από το αρχαίον εναρμόνιον γένος. Ακόμη και η Rock μου­σική και η Hard Rock χρησιμοποιούν συγχορδίες τετάρτης και πέμπτης (Power Cordes), όπως και η πεντάτονος έλάσσων αρχαία κλίμαξ.

Παραδεκτόν επίσης είναι, ότι σε εποχές προγενέστερες της κλασσικής περιόδου εχρησιμοποιείτο η πεντάτονος κλίμαξ. Αργότερον δε και η εξάτονος. Και οι δύο δε εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται μέχρι της εποχής του Αριστοξένου (4 αι. π.Χ.). Λείψανα της πανάρχαιας αυτής πεντάτονης κλίμακος υπάρχουν εις τα «Ηπειρώτικα» δημοτικά, καθώς και στα «Πο­ντιακά», εις τα όποια κύριον ρόλον παίζουν τα διαστήματα τετάρτης και πέμπτης, καθώς και ογδόης. Εξ άλλου o Aign αμφισβητεί την εξάρτησιν απ’ την Ανατολήν, βασιζόμενος στις εκτεταμένες του έρευνες γύρω από τα «αιγαιοπελαγίτικα» μουσικά όργανα στο σύνολον τους, τα όποια θεωρεί αποδεδειγμένως «γηγενή» δημιουργήματα. Και αν λάβωμεν υπ’ όψιν τα ειδώ­λια της Κέρου, τον αθλητήν με τον δίαυλον και τον αρπιστήν, του οποίου το έγχορδον όργανον που παίζει έχει πάνω από 10 χορδές, τότε η πεντάτονος και η έξάτονος κλίμαξ επρωτοχρησιμοποιήθησαν και ανεπτύχθησαν πολύ πριν το 3.000 π.Χ. Κατά την γνώμη μου η πεντάτονος είναι προκατακλυσμιαία. Αξιόλογος είναι η προσφορά ωρισμένων Ελλήνων εις την παναρχαίαν μας παράδοσιν, όπως: Χρ. Χάλαρης, Σίμων Καράς, Δόμνα Σαμίου, Δώρα Στράτου, Μαρίζα Κώχ, Τάσος Χαλκιάς κ.α.

Τέλος, αν κάνωμεν μίαν σύγκρισιν των δημοτικών και λαϊκών ασμάτων όλων των άλλων λαών της γης με τα ελληνικά, βλέπομεν την υπεροχήν των τελευταίων. Δεν υπάρχει δημοτική μουσική άλλου λαού, που να περιέχη τόσες ποικιλίες κλιμάκων, τρόπων, πολυπλοκότητα μέ­τρων και ρυθμών, χρωμάτων ήχου, πλουσίαν ποικιλίαν μελωδιών και τονισμών όσον η Ελλη­νική: Βυζαντινή, Ηπειρώτικη, Νησιώτικα, Μ. Ασίας, Πόντου, Θρακικά, Κρητικά, Κάτω Ιτα­λίας κ.λπ. Ίσως εδώ ταιριάζει το του Ηροδότου: «επεί γε απεκρίθη εκ παλαιοτέρου του βαρ­βάρου έθνεος το ελληνικον εόν και δεξιώτερον και ευηθείης ηλιθίου απηλλαγμένον μάλλον». [δεδομένου ότι το Ελληνικόν έθνος από αρχαιοτάτων χρόνων διεκρίθη απ’ τους βαρβάρους ως ευφυέστερον και περισσότερον απηλλαγμένον μικράς απλοϊκότητος].

Επηρεασμούς και κατάλοιπα της αρχαίας Ελληνικής μουσικής βλέπομεν στην Ινδίαν, Πενταποταμίαν, Ινδονησίαν, Κίναν, Ιαπωνίαν (πεντάτονες κλίμακες) όσον και στην Περσίαν, Βαλκάνια, Καύκασον, Αφγανιστάν, Σικελίαν, Ν. Ιταλίαν, Ιρλανδίαν, Σκωτίαν (άσκαυλος = γκάιντα, μελωδίες). Εις την Ιρλανδίαν δε, εις τους διασωθέντας θρύλους και την συλλογήν «Λέμπαρ-Γκάβχαλα» (Βιβλίον των Επιδρομών) όσον και εις την μυθολογίαν των αναφέρονται οι Έλληνες άποικοι, η αποβίβασις αυτών εις το κόλπον «Κένμαρ», ο πολυθρύλητος αρχηγός των «Παρθολάνος» και η υποταγή της νήσου εις αυτούς επί πολλούς αιώνας. Διασώζονται δε οι τάφοι αυτών εις την θέσιν «Τάμλαχτ» (Τάφος Λιμενοβλήτων). Πήρε δε αυτήν την ονομασίαν, διότι πιστεύεται, ότι οι περισσότεροι απέθανον από μίαν επιδημίαν. Διασώζεται επίσης η επι­δρομή των «Δαναν» από την Ελλάδα εις την Σκανδιναυίαν και αργότερον εις την Ιρλανδίαν.

Οι Κανόνες της Παραπληροφόρησης

«Ο συνειδητός και ευφυής χειρισμός των οργανωμένων συνηθειών και των απόψεων σχετικά με τις μάζες είναι ένα σημαντικό στοιχείο στη δημοκρατική κοινωνία. Εκείνοι που χειρίζονται αυτόν τον απαρατήρητο μηχανισμό της κοινωνίας αποτελούν μια αόρατη κυβέρνηση που αποτελεί την πραγματική δύναμη που κυβερνά ολόκληρη τη χώρα.

»Κυβερνόμαστε, τα μυαλά μας είναι φορμαρισμένα, οι προτιμήσεις είναι ήδη διαμορφωμένες, οι ιδέες μας είναι προτεινόμενες, κατά ένα μεγάλο μέρος από τα άτομα δεν έχουμε ακούσει ποτέ για αυτά. Αυτό είναι ένα λογικό αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο η δημοκρατική κοινωνία μας οργανώνεται. Οι τεράστιοι αριθμοί των ανθρώπινων όντων πρέπει να συνεργαστούν κατά αυτόν τον τρόπο εάν πρόκειται να ζήσουν μαζί ως ομαλά λειτουργούσα κοινωνία. Οι αόρατοι κυβερνήτες μας είναι, σε πολλές περιπτώσεις, απληροφόρητοι της ταυτότητας των συντροφικών μελών τους στο εσωτερικό γραφείο.

»Η οργάνωση της δημοκρατίας είναι τέτοια, ώστε τα μυαλά των πολιτών να μπαίνουν σε καλούπια. Η καλή διακυβέρνηση μπορεί να πουληθεί προς μια κοινωνία, ακριβώς όπως και κάθε άλλο αγαθό.

»Ο μέσος πολίτης είναι ο πιο ευαίσθητος αισθητήρας που υπάρχει επί της γης. Ο ίδιος του ο νους είναι το μεγαλύτερο φράγμα ανάμεσα σ’ αυτόν και την πραγματικότητα. Μέσα στο μυαλό του υπάρχουν στεγανά διαμερίσματα, αδιαπέραστα από τη λογική. Η τάση του για απόλυτες απόψεις είναι το εμπόδιο που τον κάνει να μην λειτουργεί με βάση τη σκέψη και την εμπειρία του, αλλά μόνο με μαζικές αντιδράσεις»

Σήμερα η Προπαγάνδα διεξάγεται μονίμως. Παντού και πάντο­τε. Προς κάθε κατεύθυνση. Όλοι μας είμεθα μόνιμοι στόχοι της Προπαγάνδας. Αυτή, αποτελεί πια ένα συστατικό στοιχείο της σύγχρο­νης ζωής, ένα σταθερό θεσμό της. Η Προπαγάνδα είναι ένα μόνιμο φαινό­μενο όλων των κοινωνιών τού αιώνα μας. Η πιο μόνιμη απ όλες τις Προπαγάνδες είναι η κομμουνιστική, η πρώτη άλλωστε πού πραγματικά έγινε μόνιμος θεσμός ενός κινήματος και ενός τρόπου ζωής. Το πρώτο γνώρισμα της Αγκιτάτσιας είναι η μονιμότητά της. Διεξάγεται παντού και πάντα. Με όλα τα μέσα. Σε όλους τούς χρόνους. Σε όλους τούς χώρους. Προς κάθε κατεύθυνση. Ακολουθεί τον πολίτη από την ώρα πού θα γεννηθεί ως τον θάνατό του. Μπορούμε να πούμε ότι η Προπαγάνδα είναι μία Αγκιτάτσια μονίμως διεξαγόμενη.

Αυτοί οι 25 κανόνες βρίσκονται παντού στα μέσα ενημέρωσης, στις πολιτικές συζητήσεις, στις τηλεοπτικές εκπομπές, στα σχόλια σε ένα ιστολόγιο.

1. Μην ακούς το κακό, μην βλέπεις το κακό, μην μιλάς για το κακό. Ανεξάρτητα από το τι γνωρίζετε, μην το συζητάτε – ειδικά αν είστε δημόσιο πρόσωπο, παρουσιαστής ειδήσεων κ.λπ. Αν δεν αναφερθεί, δεν συνέβη, και δεν χρειάζεται ποτέ να ασχοληθείτε με τέτοια θέματα.

2. Γίνετε δύσπιστοι και αγανακτισμένοι. Αποφύγετε τη συζήτηση βασικών θεμάτων και αντ’ αυτού επικεντρωθείτε σε δευτερεύοντα ζητήματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αναδείξουν το θέμα ως επικριτικό για κάποια άλλη ομάδα ανθρώπων. Αυτό είναι επίσης γνωστό ως το τέχνασμα “Πώς τολμάς!”.

3. Δημιουργήστε φήμες που διακινούν φήμες. Αποφεύγετε την συζήτηση θεμάτων περιγράφοντας όλες τις κατηγορίες, ανεξάρτητα από τον τόπο διεξαγωγής ή τα αποδεικτικά στοιχεία, ως απλές φήμες και άγριες κατηγορίες. Άλλοι υποτιμητικοί όροι που αποκλείουν αμοιβαία την αλήθεια μπορούν επίσης να λειτουργήσουν. Αυτή η μέθοδος λειτουργεί ιδιαίτερα καλά με έναν σιωπηλό Τύπο, επειδή ο μόνος τρόπος με τον οποίο το κοινό μπορεί να μάθει τα γεγονότα είναι μέσω τέτοιων “αμφισβητήσιμων φημών”. Εάν μπορείτε να συνδέσετε το υλικό με το Διαδίκτυο, χρησιμοποιήστε αυτό το γεγονός για να το πιστοποιήσετε ως “άγρια φήμη” που δεν μπορεί να έχει καμία βάση στην πραγματικότητα.

4. Χρησιμοποιήστε έναν ‘αχυράνθρωπο’. Βρείτε ή δημιουργήστε δηλαδή ένα φαινομενικό στοιχείο του επιχειρήματος του αντιπάλου σας, το οποίο μπορείτε εύκολα να καταρρίψετε για να κάνετε τον εαυτό σας να φανεί καλός και τον αντίπαλο να φανεί κακός. Είτε επινοήστε ένα ζήτημα που μπορείτε με ασφάλεια να υποθέσετε ότι υπάρχει με βάση τη δική σας ερμηνεία των επιχειρημάτων/κατάσταση του αντιπάλου/αντιπάλου, είτε επιλέξτε την πιο αδύναμη πτυχή των πιο αδύναμων κατηγοριών. Ενισχύστε τη σημασία τους και καταστρέψτε τις με τρόπο που να φαίνεται ότι καταρρίπτει όλες τις κατηγορίες, πραγματικές και κατασκευασμένες, ενώ στην πραγματικότητα αποφεύγετε την συζήτηση των πραγματικών ζητημάτων.

5. Παραπλανήστε τους αντιπάλους με χαρακτηρισμούς και γελοιοποίηση. Αυτό είναι επίσης γνωστό ως το πρωταρχικό τέχνασμα επίθεσης στον αγγελιοφόρο, αν και υπάρχουν και άλλες μέθοδοι που χαρακτηρίζονται ως παραλλαγές αυτής της προσέγγισης. Συνδέστε τους αντιπάλους με αντιδημοφιλείς τίτλους όπως “παλαβούς”, “δεξιούς”, “φιλελεύθερους”, “αριστερούς”, “τρομοκράτες”, “συνωμοσιολόγους”, “ριζοσπάστες”, “πολιτοφύλακες”, “ρατσιστές”, “φανατικούς θρησκευτικούς”, “σεξουαλικά παρεκκλίνοντες” “ψεκασμένους”, “αντιεμβολιαστές”, “αρνητές” κ.ο.κ. Αυτό κάνει τους άλλους να αποφεύγουν την υποστήριξη (των αντιπάλων σας) από φόβο μήπως αποκτήσουν την ίδια ταμπέλα, και εσείς αποφεύγετε να ασχοληθείτε με τα συγκεκριμένα θέματα.

6. Χτύπημα και φυγή (Hit and Run). Σε οποιοδήποτε δημόσιο φόρουμ, κάντε μια σύντομη αληθοφανή κι ευπρεπή επίθεση στον αντίπαλό σας ή στην θέση του αντιπάλου και στην συνέχεια εξαφανιστείτε πριν προλάβει να απαντήσει, ή απλά αγνοήστε οποιαδήποτε απάντηση. Αυτό λειτουργεί εξαιρετικά καλά στο Διαδίκτυο και σε περιβάλλοντα επιστολών προς τον συντάκτη, όπου μπορεί να ζητηθεί μια σταθερή ροή νέων ταυτοτήτων χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσετε το σκεπτικό της κριτικής – απλά κάντε μια κατηγορία ή μία επίθεση, χωρίς ποτέ να συζητήσετε τα θέματα αυτά και χωρίς ποτέ να απαντήσετε σε οποιαδήποτε επακόλουθη απάντηση, διότι αυτό θα τιμούσε την άποψη του αντιπάλου.

7. Αμφισβητήστε τα κίνητρα. Διαστρεβλώστε ή ενισχύστε οποιοδήποτε γεγονός που θα μπορούσε να θεωρηθεί, έτσι ώστε να υπονοηθεί ότι ο αντίπαλος λειτουργεί με βάση μια κρυφή προσωπική ατζέντα ή μία προκατάληψη. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται η συζήτηση των ζητημάτων και αναγκάζεται ο κατήγορος να βρεθεί σε θέση άμυνας.

8. Επικαλεστείτε την εξουσία. Διεκδικήστε για τον εαυτό σας ή συσχετίστε τον εαυτό σας ως την ‘αυθεντία’ και παρουσιάστε το επιχείρημά σας με αρκετή ‘ορολογία’ και ‘λεπτομέρεια’ για να καταδείξτε ότι είστε “αυτός που ξέρει” και απλά πείτε ότι, δεν είναι έτσι, χωρίς να συζητάτε θέματα ή να αποδεικνύετε συγκεκριμένα ‘γιατί’ ή να παραθέτεται πηγές.

9. Παίξτε τον χαζό. Ανεξάρτητα από τα στοιχεία ή τα λογικά επιχειρήματα που προσφέρονται, αποφύγετε να συζητάτε θέματα με δικαιολογία ότι δεν έχουν κάποια αξιοπιστία ή νόημα, δεν παρέχουν κάποια απόδειξη, δεν έχουν λογική ή δεν υποστηρίζουν ένα συμπέρασμα. Συγχέετε τις πληροφορίες καλά για το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα.

10. Συνδέστε τις κατηγορίες του αντιπάλου με παλιές ειδήσεις. Παράγωγο του αχυράνθρωπου συνήθως, σε κάθε θέμα μεγάλης κλίμακας και μεγάλης προβολής, είναι πως κάποιος θα προβεί νωρίς σε κατηγορίες οι οποίες μπορούν να αντιμετωπιστούν ή είχαν ήδη αντιμετωπιστεί εύκολα. Όπου μπορεί να προβλεφθεί, βάλτε τη δική σας πλευρά να εγείρει ένα αχυράνθρωπο ζήτημα και να το αντιμετωπίσει από νωρίς ως μέρος των αρχικών σχεδίων έκτακτης ανάγκης. Οι μεταγενέστερες κατηγορίες, ανεξάρτητα από την εγκυρότητα ή το νέο έδαφος που αποκαλύπτεται, μπορούν συνήθως να συσχετιστούν με την αρχική κατηγορία και να απορριφθούν ως απλή αναμόχλευση χωρίς να χρειάζεται να αντιμετωπιστούν τρέχοντα ζητήματα – τόσο το καλύτερο όταν ο αντίπαλος είναι ή ήταν αναμεμειγμένος με την αρχική πηγή.

11. Καθιέρωση και στήριξη σε εφεδρικές θέσεις. Χρησιμοποιώντας ένα ήσσονος σημασίας θέμα ή στοιχείο των γεγονότων, πάρτε τον “ανώτερο δρόμο” και “ομολογήστε” με ειλικρίνεια ότι έγινε κάποιο αθώο λάθος, εκ των υστέρων, αλλά ότι οι αντίπαλοι εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να τα μεγεθύνουν όλα και να υπονοήσουν μεγαλύτερες εγκληματικότητες που, “απλά δεν είναι έτσι”. Άλλοι μπορούν να το ενισχύσουν αυτό για λογαριασμό σας, αργότερα. Αν γίνει σωστά, αυτό μπορεί να συγκεντρώσει συμπάθεια και σεβασμό για το “ξεκαθάρισμα” και την “παραδοχή” των λαθών σας, χωρίς να αντιμετωπίσετε πιο σοβαρά ζητήματα.

12. Τα αινίγματα δεν έχουν λύση. Αντλώντας από την συνολική εικόνα των γεγονότων, γύρω από το έγκλημα και το πλήθος των παικτών και των γεγονότων, παρουσιάστε την όλη υπόθεση ως πολύ περίπλοκη για να λυθεί. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα όσοι κατά τα άλλα παρακολουθούν την υπόθεση να αρχίσουν να χάνουν το ενδιαφέρον τους πιο γρήγορα, χωρίς να χρειάζεται να αντιμετωπιστούν τα πραγματικά ζητήματα.

13. Η λογική της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων. Αποφεύγετε την συζήτηση των ζητημάτων με συλλογισμούς προς τα πίσω με μια φαινομενικά επαγωγική λογική με τρόπο που παρακάμπτει κάθε πραγματικό ουσιαστικό γεγονός.

14. Απαιτήστε ολοκληρωμένες λύσεις. Αποφεύγετε τα θέματα απαιτώντας από τους αντιπάλους να λύσουν πλήρως το συγκεκριμένο έγκλημα, ένα τέχνασμα που λειτουργεί καλύτερα για τα στοιχεία που πληρούν τις προϋποθέσεις του κανόνα 10.

15. Προσαρμόστε τα γεγονότα σε εναλλακτικά συμπεράσματα. Αυτό απαιτεί δημιουργική σκέψη, εκτός εάν το έγκλημα σχεδιάστηκε με απρόβλεπτα συμπεράσματα.

16. Εξαφάνιση αποδεικτικών στοιχείων και μαρτύρων. Αν δεν υπάρχουν, δεν είναι γεγονός και δεν θα χρειαστεί να ασχοληθείτε με το θέμα.

17. Αλλαγή του θέματος. Συνήθως σε συνδυασμό με ένα από τα άλλα τεχνάσματα που αναφέρονται εδώ, βρείτε έναν τρόπο να παρακάμψετε τη συζήτηση με καυστικά ή αμφιλεγόμενα σχόλια, με την ελπίδα να στρέψετε την προσοχή σε ένα νέο, πιο διαχειρίσιμο θέμα. Αυτό λειτουργεί ιδιαίτερα καλά με συντρόφους που μπορούν να “διαφωνήσουν” μαζί σας για το νέο θέμα και να πολώσουν την αρένα της συζήτησης, προκειμένου να αποφύγουν τη συζήτηση πιο βασικών θεμάτων.

18. Συναισθηματοποιήστε, ανταγωνιστείτε και προκαλέστε τους αντιπάλους. Αν δεν μπορείτε να κάνετε τίποτε άλλο, χλευάστε και κοροϊδέψτε τους αντιπάλους σας και παρασύρετέ τους σε συναισθηματικές αντιδράσεις, οι οποίες τείνουν να τους κάνουν να φαίνονται ανόητοι και υπερβολικά παρακινημένοι και γενικά να καθιστούν το υλικό τους κάπως λιγότερο συνεκτικό. Όχι μόνο θα αποφύγετε να συζητήσετε τα θέματα σε πρώτη φάση, αλλά ακόμη και αν η συναισθηματική τους αντίδραση αντιμετωπίζει το θέμα, μπορείτε να αποφύγετε περαιτέρω τα θέματα εστιάζοντας στη συνέχεια στο πόσο “ευαίσθητοι είναι στην κριτική”.

19. Αγνοήστε τις αποδείξεις που παρουσιάζονται, απαιτήστε αδύνατες αποδείξεις. Πρόκειται ίσως για μια παραλλαγή του κανόνα “παριστάνουμε τους χαζούς”. Ανεξάρτητα από το υλικό που μπορεί να παρουσιαστεί από έναν αντίπαλο σε δημόσια φόρουμ, ισχυριστείτε ότι το υλικό είναι άσχετο και απαιτήστε αποδείξεις που είναι αδύνατο να βρει ο αντίπαλος (μπορεί να υπάρχουν, αλλά να μην είναι στη διάθεσή του, ή μπορεί να είναι κάτι που είναι γνωστό ότι καταστρέφεται ή παρακρατείται με ασφάλεια, όπως ένα φονικό όπλο). Για να αποφύγετε εντελώς την συζήτηση θεμάτων μπορεί να χρειαστεί να αρνηθείτε κατηγορηματικά και να ασκήσετε κριτική στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ή στα βιβλία ως έγκυρες πηγές, να αρνηθείτε ότι οι μάρτυρες είναι αποδεκτοί, ή ακόμη και να αρνηθείτε ότι οι δηλώσεις που γίνονται από κυβερνητικές ή άλλες αρχές έχουν οποιοδήποτε νόημα ή σημασία.

20. Ψευδείς αποδείξεις. Όποτε είναι δυνατόν, εισαγάγετε νέα στοιχεία ή ενδείξεις που έχουν σχεδιαστεί και κατασκευαστεί για να έρχονται σε σύγκρουση με τις παρουσιάσεις του αντιπάλου ως χρήσιμα εργαλεία για την εξουδετέρωση ευαίσθητων θεμάτων ή την παρεμπόδιση της επίλυσης. Αυτό λειτουργεί καλύτερα όταν το έγκλημα σχεδιάστηκε με απρόβλεπτα για το σκοπό αυτό και τα γεγονότα δεν μπορούν εύκολα να διαχωριστούν από τα κατασκευάσματα.

21. Καλέστε ένα μεγάλο σώμα ενόρκων, έναν ειδικό εισαγγελέα ή άλλο εξουσιοδοτημένο ερευνητικό όργανο. Υπονομεύστε την διαδικασία προς όφελός σας και εξουδετερώστε αποτελεσματικά όλα τα ευαίσθητα ζητήματα χωρίς ανοιχτή συζήτηση. Μόλις συγκληθεί, τα αποδεικτικά στοιχεία και οι μαρτυρίες απαιτείται να είναι απόρρητα όταν αντιμετωπίζονται σωστά. Για παράδειγμα, αν σας ανήκει ο εισαγγελέας, μπορεί να διασφαλίσει ότι ένα ‘Μεγάλο Δικαστήριο’ δεν ακούει κανένα χρήσιμο στοιχείο και ότι τα στοιχεία είναι σφραγισμένα και μη διαθέσιμα στους επόμενους ερευνητές. Μόλις επιτευχθεί μια ευνοϊκή ετυμηγορία (συνήθως, αυτή η τεχνική εφαρμόζεται για να βρεθεί αθώος ο ένοχος, αλλά μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την απόκτηση κατηγοριών όταν επιδιώκεται η ενοχοποίηση ενός θύματος), το θέμα μπορεί να θεωρηθεί επισήμως λήξαν.

22. Κατασκευή μιας νέας αλήθειας. Δημιουργήστε τους δικούς σας εμπειρογνώμονες, ομάδες, συγγραφείς, ηγέτες ή επηρεάστε τους υπάρχοντες που είναι πρόθυμοι να σφυρηλατήσουν νέο έδαφος μέσω επιστημονικών, ερευνητικών ή κοινωνικών ερευνών ή μαρτυριών που καταλήγουν ευνοϊκά. Με αυτόν τον τρόπο, αν πρέπει πραγματικά να ασχοληθείτε με θέματα, μπορείτε να το κάνετε με κύρος.

23. Δημιουργήστε μεγαλύτερους περισπασμούς. Αν τα παραπάνω δεν φαίνεται να αποδίδουν για να αποσπάσετε την προσοχή από τα ευαίσθητα ζητήματα ή για να αποτρέψετε την ανεπιθύμητη κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης των ασταμάτητων γεγονότων, όπως οι δίκες, δημιουργήστε μεγαλύτερες ειδήσεις (ή αντιμετωπίστε τις ως τέτοιες) για να αποσπάσετε την προσοχή των πλήθους.

24. Σιωπή των επικριτών. Αν οι παραπάνω μέθοδοι δεν επικρατήσουν, εξετάστε το ενδεχόμενο να απομακρύνετε τους αντιπάλους από την κυκλοφορία με κάποια οριστική λύση, ώστε να απομακρυνθεί εντελώς η ανάγκη αντιμετώπισης των θεμάτων. Αυτό μπορεί να γίνει με τον θάνατό τους, την σύλληψη και την κράτησή τους, τον εκβιασμό ή την καταστροφή του χαρακτήρα τους με την δημοσιοποίηση εκβιαστικών πληροφοριών ή απλώς με τον κατάλληλο εκφοβισμό με εκβιασμούς ή άλλες απειλές.

25. Εξαφάνιση. Αν είστε βασικός κάτοχος μυστικών ή αλλιώς υπερβολικά ‘φωτισμένος’ και νομίζετε ότι η ατμόσφαιρα γίνεται πολύ καυτή, για να αποφύγετε τα θέματα, απλώς εξαφανιστείτε.

Ο Αριστόξενος, ο Πλάτων και τα βιβλία του Δημοκρίτου

Ο Διογένης Λαέρτιος αφιερώνει σε μια σοφή Ρωμαία μια πραγματεία με τον τίτλο «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων και των εκάστη αιρέσει αρεσκόντων εν επιτόμω συναγωγή». Εικάζεται ότι γράφτηκε είτε για την Ιουλία Δόμνα, είτε για την ανιψιά της, την Αρία. Γράφει στην παραλήπτρια: «Φιλοπλάτωνι δε σοι δικαίως υπαρχούση και παρ’ οντίνουν τα του φιλοσόφου δόγματα φιλοτίμως ζητούση αναγκαίον ηγησάμην υπογράψαι και την φύσιν των λόγων και την τάξιν των διαλόγων και την έφοδον της επαγωγής, ως οίον τε στοιχειωδώς και επί κεφαλαίων, προς το μη αμοιρείν αυτού των δογμάτων την περί του βίου συναγωγήν» (Γ΄47).

Αν και η παραλήπτρια χαρακτηρίζεται ως «φιλοπλατωνική» και ο Διογένης αφιερώνει ολόκληρο το τρίτο βιβλίο στο βίο και τα δόγματα του μεγάλου φιλοσόφου, ωστόσο αυτό δεν τον εμποδίζει να συμπεριλάβει στο έργο του και άλλους. Και μάλιστα, φιλοσόφους που όχι μόνο είχαν διαφορετικούς φιλοσοφικούς προσανατολισμούς, αλλά και που δεν ήταν φιλικά διακείμενοι προς τον Πλάτωνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για την πρώτη περίπτωση, ότι αφιερώνει επίσης ένα ολόκληρο βιβλίο (το τελευταίο του έργου) στον Επίκουρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για την δεύτερη, ότι αφιερώνει αρκετό χώρο στο σύγγραμμά του για τον φιλόσοφο Αρίστιππο, στο δεύτερο βιβλίο. Γράφει ο Διογένης: «Είχε δε φιλέχθρως ο Πλάτων και προς Αρίστιππον. Εν γουν τω Περί ψυχής διαβάλλων αυτόν φησίν ότι ου παρεγένετο Σωκράτει τελευτώτι, αλλ’ εν Αιγίνη ην και σύνεγγυς» (Γ΄36).

Νομίζω ότι δύο πράγματα μπορούμε να πάρουμε από τα παραπάνω. Το πρώτο είναι ότι ο κάθε φιλόσοφος έχει την αξία του. Ότι η φιλοσοφία τελικά είναι κάτι ευρύτερο και δεν θα έπρεπε να μπαίνουν όρια και κατηγοροποιήσεις, όπως βάζουν αρκετοί σύγχρονοι ακαδημαϊκοί μελετητές της. Βεβαίως υπάρχουν και διαφορές μεταξύ των φιλοσοφιών. Και αντιθέσεις μερικές φορές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κρατούμε τη μια και πετάμε την άλλη ολοκληρωτικά. Απεναντίας, κρατάει ο καθένας κάθε φορά αυτό που του ταιριάζει, αυτό που μέσα του τον ικανοποιεί. Με αυτή τη λογική, θα μπορούσε ο Επίκουρος να σταθεί δίπλα στον Πλάτωνα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Πυθαγορείου Απολλώνιου Τυανέως, ο οποίος (όπως αναφέρεται στον βίο του) αν και είχε παρακολουθήσει όλες τις φιλοσοφικές κατευθύνσεις της εποχής του (και την επικούρεια διδασκαλία), προτίμησε αυτήν του Πυθαγόρα, χωρίς να απορρίψει τις άλλες. Θα έλεγα, ότι αν η φιλοσοφία είναι το φως, οι επιμέρους κατευθύνσεις της είναι τα χρώματα της ίριδος στα οποία αναλύεται το φως. Κοντολογίς, το «διαφωνώ» δεν θα έπρεπε να σημαίνει «απορρίπτω», «μισώ», «μισαλλοδοξώ».

Το δεύτερο, ότι ο φιλόσοφος είναι άνθρωπος. Όπως μας λέει πάλι ο Διογένης, ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο «φιλοσοφία», ήταν ο Πυθαγόρας. Αργότερα, οι ξένοι λαοί πήραν τον ελληνικό όρο και στην δική τους γλώσσα (όπως και τον όρο «μυθολογία», και οτιδήποτε σχετίζεται με τις τέχνες και τις επιστήμες). Δεν χρησιμοποίησε τον όρο «σοφός», διότι τον απέδιδε μόνο στον θεό. Ο άνθρωπος όμως μπορεί να γίνει φίλος με την σοφία (Α΄ 12). Ο φιλόσοφος είναι και ο ίδιος σε πορεία τελειώσεως ή αυτοβελτιώσεως. Δεν είναι κάτι το απλησίαστο και άφταστο. Είναι ο άνθρωπος που χρησιμοποιεί το λογικό του και προσπαθεί να διαμορφώσει συνθήκες μέσα του και γύρω του για έναν καλύτερο βίο. Είναι λοιπόν σχεδόν αυτονόητο, ότι σε τούτη την προσπάθεια με τις όποιες αντιξοότητές της, καθένας δεν είναι στο αυτό επίπεδο.

Χάριν στη φιλομάθεια της παραλήπτριας, γράφει ο Διογένης ότι «αναγκαίον ηγησάμην υπογράψαι και την φύσιν των λόγων και την τάξιν των διαλόγων και την έφοδον της επαγωγής, ως οίον τε στοιχειωδώς και επί κεφαλαίων, προς το μη αμοιρείν αυτού των δογμάτων την περί του βίου συναγωγήν». Θεώρησε λοιπόν αναγκαίο να της γράψει συνοπτικά για την ουσία του φιλοσοφικού έργου του Πλάτωνος, ώστε να μην είναι άμοιρη ως προς την πλατωνική διδασκαλία, διδασκόμενη περισσότερο περί του βίου του Πλάτωνος. Και συνεχίζει ο Διογένης, «γλαύκα γαρ εις Αθήνας, φασίν, ει δέη σοι τα κατ’ είδος διηγείσθαι». Δηλαδή, εάν ασχολούνταν περισσότερο με το βίο του Πλάτωνος σε βάρος των διδασκαλιών του, δεν θα έφερνε κάτι νέο. Που σημαίνει, ότι ο βίος του Πλάτωνος ήταν ευρέως γνωστός. Άλλωστε, το εξ αρχής αίτημα στο οποίο απαντά η πραγματεία, σχετίζεται με τα πλατωνικά δόγματα («τα του φιλοσόφου δόγματα φιλοτίμως ζητούση αναγκαίον ηγησάμην υπογράψα»). Ας κρατήσουμε το στοιχείο ότι ο βίος του Πλάτωνος ήταν γνωστός στους πολλούς, σε αντίθεση με το βαθύτερο νόημα της διδασκαλίας του, γιατί θα μας χρειαστεί παρακάτω.

Ο Διογένης χρησιμοποιεί περίπου τριάντα πέντε διαφορετικές πηγές για να γράψει για τον Πλάτωνα. Κατονομάζει τόσο τους συγγραφείς όσο και τα έργα από τα οποία αντλεί τις πληροφορίες του. Στην συντριπτική τους πλειοψηφία, οι πηγές αυτές είναι για μας άγνωστες και χαμένες. Επί παραδείγματι, από το έργο του Αναξιλαϊδη «Περί φιλοσόφων», του Αντιλέοντος «Περί χρονολογιών», του Αλεξάνδρου «Διαδοχές», του Δικαίαρχου «Περί βίων», του Ονήτορος «Αν θα πρέπει να παίρνει χρήματα ο φιλόσοφος», της Παμφίλης «Απομνημονεύματα», του Σαβίνου «Μελετητική ύλη», κλπ.

Πουθενά στα βιογραφικά στοιχεία που παραθέτει ο συγγραφέας δεν υπάρχει αναφορά σε δήθεν μισαλλοδοξία που δήθεν έτρεφε ο φιλόσοφος, παρότι αναφέρει περιπτώσεις ανθρώπων με τους οποίους δεν είχε καλές σχέσεις. Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι ο Μόλων έτρεφε απέχθεια προς τον Πλάτωνα, αλλά και ο Ξενοφών δεν ήταν ευμενής προς αυτόν. Σαν να διαφιλονικούσαν μεταξύ τους, γράφοντας για τα ίδια θέματα· και οι δύο έγραψαν «Συμπόσιο», και οι δύο έγραψαν «Απολογία Σωκράτους», ο Πλάτων την «Πολιτεία» και ο Ξενοφών την «Κύρου παιδεία» αντίστοιχα. Και οι δύο μνημονεύουν τον Σωκράτη, αλλά κανένας από τους δύο δεν μνημονεύει ο ένας τον άλλο, εκτός από μια ελάχιστη αναφορά του Ξενοφώντος στον Πλάτωνα, στο 3ο βιβλίο των «Απομνημονευμάτων». Ωστόσο, σε καμία από τις περιπτώσεις δεν διακρίνεται ίχνος μισαλλοδοξίας. Ο Πλάτων πολλές φορές μέσα στους διαλόγους του, είτε συμφωνεί και εμβαθύνει σε προηγούμενες απόψεις φιλοσόφων, είτε διαφωνεί και προσπαθεί να ανασκευάσει κάποιες θέσεις. Άλλοτε μνημονεύει πρόσωπα και άλλοτε όχι. Ο Διογένης γράφει: «Εστί δε διάλογος λόγος εξ ερωτήσεως και αποκρίσεως συγκείμενος περί τινός των φιλοσοφουμένων και πολιτικών μετά της πρεπούσης ηθοποιίας των παραλαμβανομένων προσώπων και της κατά την λέξιν κατασκευής. Διαλεκτική δ’ εστί τέχνη λόγων, δι’ ης ανασκευάζομεν τι ή κατασκευάζομεν εξ ερωτήσεως και αποκρίσεως των προσδιαλεγομένων» (Γ΄ 48).

Είτε κάτι ανασκευάζεται είτε κατασκευάζεται, στηρίζεται στον διάλογο και την διαλεκτική τέχνη, μέσα από τις ερωταποκρίσεις. Και συνεχίζει ο Διογένης, «Του δη λόγου του Πλατωνικού δυ’ εισίν ανωτάτω χαρακτήρες, ο τε υφηγητικός και ο ζητητικός» (Γ΄49). Ο χαρακτήρας του πλατωνικού λόγου είναι ο διδακτικός και ο ερευνητικός. Λίγο παρακάτω συμπληρώνει, «Ο τοίνυν Πλάτων περί μεν ων κατείληφεν αποφαίνεται, τα δε ψεύδη διελέγχει, περί δε των αδήλων επέχει» (Γ΄52). Όταν ο Πλάτων έχει αποκρυσταλλωμένη άποψη, αποφαίνεται. Όταν δεν συμφωνεί, ανασκευάζει. Για τα άδηλα, αναστέλλει την κρίση του.

Ορισμένοι, επικαλούνται την μαρτυρία που καταγράφει ο Διογένης, ότι κάποτε όταν ήταν νέος ο Πλάτων, και αφού άκουσε τον σωκρατικό λόγο, αποφάσισε να αφήσει την τραγική ποίηση και το θέατρο, καίγοντας τα ποιήματά του. «Έπειτα μέντοι μέλλων αγωνιείσθαι τραγωδία προ του Διονυσιακού θεάτρου Σωκράτους ακούσας κατέφλεξε τα ποιήματα ειπών· “Ηφαιστε, πρόμολ’ ώδε· Πλάτων νυ τι σείο χατίζει”» (Γ΄ 5).

Αυτό εμπεριέχει μια αντίφαση. Από τη μια καίει τα ποιήματά του που τα είχε ετοιμάσει για να διαγωνισθεί στο θέατρο, και από την άλλη το κάνει χρησιμοποιώντας ομηρικό στίχο. Αυτός ο ενθουσιασμός όμως δικαιολογείται, αφού τότε ο Πλάτων ήταν μόλις είκοσι ετών. Θα ήταν άτοπο να πει κανείς ότι η ενέργεια αυτή προκλήθηκε από μισαλλοδοξία.

Περνάμε τώρα στο θέμα των συγγραμμάτων του Δημοκρίτου, τα οποία ο Πλάτων φέρεται να είχε σκοπό να κάψει.

Υπάρχει η απορία, γιατί ο Πλάτων δεν αναφέρθηκε ποτέ ονομαστικά στον Δημόκριτο. Είναι μια απορία που εκφράζεται χωρίς να επιχειρείται κάποια απάντηση, στον ίδιο τον βίο του Πλάτωνος. «Πρώτος τε αντειρηκώς σχεδόν απάσι τοις προ αυτού, ζητείται δια τι μη εμνημόνευσεν Δημοκρίτου» (Γ΄ 25). Εάν όμως ο Διογένης, που είχε στην διάθεσή του τόσες πολλές πηγές, δεν ξέρει την απάντηση, μήπως την ξέρουμε εμείς; Μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Πάντως, ο ισχυρισμός ότι δεν τον μνημονεύει από προσωπική εμπάθεια, δεν μπορεί να σταθεί εύκολα. Και αυτό, διότι στους διαλόγους του γίνεται μνεία προσώπων και των αντίστοιχων διδασκαλιών τους, με τα οποία ο Πλάτων δεν συμφωνούσε. Γνωρίζουμε την πνευματική διαμάχη του με τους εκπροσώπους της σοφιστικής κινήσεως. Όμως, ο ίδιος τιτλοφορεί κάποιους από τους διαλόγους του, με τα ονόματά τους. Επί παραδείγματι, «Πρωταγόρας», «Γοργίας», «Ιππίας μείζων» κα.

Αυτό που θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί, είναι ότι απλά ο Πλάτων αξιολογεί και είτε αναπτύσσει είτε απορρίπτει δημοκρίτειες φιλοσοφικο–επιστημονικές θεωρίες του Δημοκρίτου, χωρίς να τον αναφέρει ονομαστικά, κάτι που όπως είδαμε παραπάνω συμφωνεί με τα γραφόμενα του Διογένη. Κατά πολλούς ερμηνευτές, πιστεύεται ότι υπάρχουν σχετικές αναφορές στον διάλογο «Τίμαιος». Επί παραδείγματι, στον πρώτο τόμο του «Εγχειριδίου της Ιστορίας της Φιλοσοφίας», οι καθηγητές W. Windelband και H. Heimsoeth, εξηγούν και αναλύουν πως ο Πλάτων και ο Δημόκριτος έχοντας παράλληλη πορεία, εκκινώντας από την ίδια αφετηρία, στην πορεία διαφοροποιήθηκαν ριζικά (σ. 120- 125). Δεν είναι βέβαια επί του παρόντος να αναλυθούν όλα αυτά. Το συμπέρασμα για τη βασική διαφορά Πλάτωνος- Δημοκρίτου, βρίσκεται στην μηχανιστική ερμηνεία της φύσης. «Σε αυτήν όμως την έκθεσή του (σημ. εννοεί τον πλατωνικό διάλογο «Τίμαιος») αντιτίθεται σαφέστατα προς τη μηχανιστική ερμηνεία της φύσης. Από τον τρόπο με τον οποίο την παρουσιάζει είναι φανερό ότι αναφέρεται στη θεωρία του Δημοκρίτου. Στη θεωρία δηλαδή ότι από την τυχαία (δηλαδή την όχι εμπρόθετη) συνάντηση του «άτακτα κινούμενου» γεννιούνται εδώ κι εκεί και πάλι χάνονται λογής- λογής κόσμοι, αντιπαραθέτει την άποψη ότι υπάρχει μόνο αυτός ο ένας, ενιαίος και μοναδικός στο είδος του κόσμος, που είναι τελειότατος και ωραιότατος , και ότι η πρωταρχή του μπορεί να αναχθεί μόνο σε ένα νου που δρα σκόπιμα. Αν λοιπόν θέλουμε να σχηματίσουμε μια αντίληψη γι’ αυτή την πρωταρχή, πρέπει να αναζητήσουμε την αιτία του αισθητού κόσμου στην τελεολογική σχέση του με τις Ιδέες. Αυτή τη σχέση ο Πλάτων τη διατύπωσε με την παράσταση ενός «θεού που έπλασε τον κόσμο» (δημιουργός), που «προσβλέποντας στις Ιδέες» έδωσε μορφή στο μη ον, στο χώρο. Ο χώρος προσδιορίζεται ως το ακαθόριστο που επιδέχεται διαμόρφωση, που δέχεται όλες τις μορφές σωματικότητας (δεξαμενή) που συνάμα όμως είναι και η αιτία για την οποία δεν αισθητοποιούνται σωστά οι ιδέες μέσα σε αυτόν. Την αντενέργεια του συναιτίου ή των μερικότερων συναιτιών ο Πλάτων τη χαρακτηρίζει μηχανική αναγκαιότητα (ανάγκη). Παίρνει δηλαδή πάλι στη φυσική του τη δημοκρίτεια έννοια, σαν μεμονωμένο στοιχείο, για να εξηγήσει ό, τι δεν γίνεται κατανοητό με τελεολογικό τρόπο ενώ ο Δημόκριτος θεωρούσε τις ολικές κινήσεις μηχανικές συνισταμένες των πρωταρχικών κινησιακών καταστάσεων που συντελέστηκαν στα επιμέρους άτομα, αντίθετα , κατά τον Πλάτωνα, η κανονικά ταξιθετημένη ολική κίνηση του σύμπαντος είναι το καθολικά πρωταρχικό, και κάθε μερικότερο συμβάν παράγεται από αυτό το σκόπιμα καθορισμένο όλο» (ο. π. σ. 150-151).

Και ερχόμαστε τώρα στο επίμαχο. Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει στο 9ο βιβλίο του έργου του, τα εξής: «Αριστόξενος δ’ εν τοις Ιστορικοίς υπομνήμασι φησί Πλάτωνα θελήσαι συμφλέξαι τα Δημοκρίτου συγγράμματα, οπόσα εδυνήθη συναγαγείν. Αμύκλαν δε και Κλεινίαν τους Πυθαγορικούς κωλύσαι αυτόν, ως ουδέν όφελος· πάρα πολλοίς γαρ είναι ήδη τα βιβλία. Και δήλον δε· πάντων γαρ σχεδόν των αρχαίων μεμνημένος ο Πλάτων ουδαμού Δημοκρίτου διαμνημονεύει» (§ 40)].

Δηλαδή, «Ο Αριστόξενος γράφει στα “Ιστορικά του Υπομνήματα”, ότι όταν ο Πλάτωνας θέλησε να κάψει τα συγγράμματα του Δημόκριτου, αυτά που μπόρεσε να μαζέψει, τον εμπόδισαν οι Πυθαγόρειοι Αμύκλας και Κλεινίας, γιατί θα ήταν ανώφελο, αφού τα βιβλία βρίσκονταν ήδη σε πολλά χέρια. Και είναι αυτό φανερό, γιατί ο Πλάτωνας ενώ μνημονεύει όλους σχεδόν τους αρχαίους, δεν αναφέρει πουθενά το Δημόκριτο».

Το περίεργο είναι ότι αυτή η πληροφορία του Αριστόξενου δεν τοποθετείται από τον Διογένη στο βιβλίο του βίου του Πλάτωνος (δηλαδή στο 3ο). Πιθανότατα, διότι δεν την θεωρεί και ο ίδιος τόσο αξιόπιστη. Στην ίδια την αιτιολόγηση του Διογένους δηλώνεται καθαρά ότι ο Πλάτων «πάντων γαρ σχεδόν των αρχαίων μεμνημένος» (άρα, υπάρχει μια μικρή μερίδα αρχαίων που δεν τους μνημονεύει πουθενά), στην οποία θα μπορούσαμε να κατατάξουμε τον Δημόκριτο (παρόλο, που όπως είδαμε, αξιολογεί τις δημοκρίτειες θέσεις). Το να ισχυριστούμε ότι όποιος δεν μνημονεύεται σημαίνει ταυτόχρονα ότι απαξιώνεται ή γίνεται αντικείμενο μισαλλοδοξίας από τον Πλάτωνα, θα ήταν έωλος ισχυρισμός και αυθαίρετος Το «δήλον δε», τοποθετείται όχι για να δώσει κύρος στην πληροφορία του Αριστόξενου, αλλά για να δηλώσει την διαφωνία του Πλάτωνος προς τον πυρήνα της διδασκαλίας του Δημοκρίτου (που αφορά κυρίως το απρονόητο).

Ο Δημόκριτος ζει περίπου από το 470/ 469 π.κ.ε. έως το 370/369 π.κ.ε. Ο Πλάτων από το 427 π.κ.ε.-347 π.κ.ε. Ο Αριστόξενος είναι μαθητής του Αριστοτέλους, γεννημένος το 370 π.κ.ε. Δεν γνωρίζουμε το πότε έλαβε χώρα το «συμβάν». Όσο ζούσε ο Δημόκριτος; Όταν απεβίωσε; Στην καλύτερη των περιπτώσεων, όταν ο Αριστόξενος ήταν το πολύ 23 ετών και ο Πλάτων 80. Όμως, θα μπορούσε να γράψει έργο ιστορικής φύσεως στα 23 του; Φαίνεται επομένως, ότι δεν είναι σύγχρονος του συμβάντος (δεν το ξέρει από πρώτο χέρι), αλλά ότι αντλεί την πληροφορία από άλλη πηγή, την οποία όμως δεν κατονομάζει. Δεν γνωρίζουμε από πού αντλεί ο Αριστόξενος την πληροφορία. Ξέρουμε όμως, ότι ναι μεν ο Αριστόξενος ήταν και αυτός ένας πολύ μεγάλος φιλόσοφος ανάμεσα στους μαθητές του Αριστοτέλους. Όμως, γνωρίζουμε επίσης, ότι ήταν τρομερά φίλαυτος, ώστε να δυσφημεί (υβρίζει) τον Αριστοτέλη (μετά το θάνατο του δεύτερου) επειδή άφησε διάδοχο στο Λύκειο τον Θεόφραστο αντί για αυτόν. Θα είχε λοιπόν κίνητρο, μέσα στην ύβρη του κατά του Αριστοτέλους, να αναφερθεί αρνητικά και στον δάσκαλό του, Πλάτωνα, κατασκευάζοντας περιστατικά. Ωστόσο, και αυτό μόνο ως υπόθεση μπορεί να θεωρηθεί.

Το λεξικό Σούδα αναφέρει: «Αριστόξενος υιός Μνησίου του και Σπινθάρου, μουσικού, από Τάραντος της Ιταλίας. Διατρίψας δε εν Μαντινεία φιλόσοφος γέγονε, και μουσική επιθέμενος ουκ ηστόχησεν, ακουστής του τε πατρός και Λάμπρου του Ερυθραίου, είτα Ξενοφίλου του Πυθαγορείου, και τέλος Αριστοτέλους, εις ον αποθανόντα ύβρισε, διότι κατέλιπε της σχολής διάδοχον Θεόφραστον, αυτού δόξαν μεγάλην εν τοις ακροαταίς τοις Αριστοτέλους έχοντος».

Ανατρέχοντας σε καθηγητές που δεν διάκεινται φιλικά προς τον Πλάτωνα (δυστυχώς, αντί να δουν την φιλοσοφία ως ένα όλον, χωρίζονται σε ιδεολογικά «στρατόπεδα»), όπως τον Χ. Θεοδωρίδη (που στο έργο του «Επίκουρος» γράφει απαξιωτικά και ατεκμηρίωτα πράγματα κατά του Πλάτωνος) ή τον Ζώρτζ Μινουά (στο ογκώδες βιβλίο του «Ιστορία της αθεΐας»), δεν βρέθηκε πουθενά αναφορά στην παραπάνω πληροφορία του Αριστόξενου. Να μην θεωρήθηκε αξιόπιστη; Πιθανό.

Ο Αθανάσιος Παπαδόπουλος (που επίσης δεν διέκειτο φιλικά προς τον Πλάτωνα, αλλά όχι τόσο πρόχειρα όπως ο Θεοδοωρίδης), γράφει: «Σύμφωνα με πληροφορία του Αριστόξενου (ήταν συνομήλικος και μαθητής του Αριστοτέλη) που παραθέτει ο Διογένης Λαέρτιος, ο Πλάτων μισούσε σε τέτοιο βαθμό τον Δημόκριτο, ώστε σχεδίαζε να κάψει τα συγγράμματά του, όσα είχε μπορέσει να συγκεντρώσει. Οι Πυθαγόρειοι όμως, Αμύκλας και Κλεινίας τον εμπόδισαν, επικαλούμενοι το επιχείρημα ότι τα βιβλία του Δημοκρίτου ήταν πολύ διαδεδομένα, κι έτσι τα είχαν και πολλοί άλλοι. Η παραπάνω πληροφορία δεν επιβεβαιώνεται από άλλη πηγή. Από τα όσα, μάλιστα λέει στη συνέχεια ο Διογένης Λαέρτιος, θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι αποτελεί μάλλον επινόηση για να εξηγηθεί το γεγονός ότι ο Πλάτων, όπως είπαμε ήδη, δεν αναφέρει σε κανένα έργο του ονομαστικά τον Αβδηρίτη φιλόσοφο».

Ο Πλάτων δεν θα συμφωνούσε κατά κανένα τρόπο με την μέθοδο του καψίματος βιβλίων, με των οποίων το περιεχόμενο δεν θα συμφωνούσε. Είδαμε ήδη, ότι ο Πλάτων δεν διστάζει να αναφερθεί σε δημοκρίτειες απόψεις. Επίσης, πρέπει να διορθώσουμε την πλανεμένη άποψη ότι δήθεν ο Δημόκριτος δεν δέχονταν την ύπαρξη θεοτήτων. Σύμφωνα με τις διασωθείσες μαρτυρίες και τα διασωθέντα αποσπάσματα, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Για παράδειγμα, αναφέρεται στο απόσπασμα 175, «Οι θεοί δίνουν ανέκαθεν και τώρα στους ανθρώπους όλα τα αγαθά. Όλα όσα είναι κακά, βλαβερά και ανώφελα, ανέκαθεν και τώρα δεν τα δωρίζουν οι θεοί στους ανθρώπους, αλλά βουτιούνται μόνοι τους σ’ αυτά από τυφλότητα του νου και απερισκεψία».

Τέλος, να αναφερθεί ότι στο έργο «Νόμοι» (άλλο ένα κείμενο που κακοποιείται και για το οποίο θα γίνει ειδικός αναλυτικός λόγος προσεχώς), στο επίμαχο 10ο βιβλίο, αναφέρεται δεκαεπτά φορές η λέξη «πειθώ» με τα παράγωγά της.

ΔΕΣ: Ομοιότητες πλατωνίζοντος και ορθόδοξου μυστικισμού

Ο Δημόκριτος και η υλιστική αντίληψη των φαινομένων

Η εκδοχή που θέλει το σώμα και την ψυχή να αποτελούν αδιάσπαστο σύνολο, καθώς μόνο έτσι νοηματοδοτείται η ύπαρξη (από μόνο του δεν υφίσταται ούτε το ένα ούτε το άλλο), δεν μπορεί παρά να προχωρήσει και στο επόμενο συλλογιστικό βήμα: «αν έτσι έχει το πράγμα, είναι φανερό πως τα πάθη είναι μορφές που πραγματώνονται μέσα στην ύλη» (403a 26-27).

Με άλλα λόγια, εφόσον το αδιαίρετο της ψυχής και του σώματος γεννούν τα συναισθήματα (πάθη) δεν μπορεί παρά η πηγή τους να έχει υλική υπόσταση. Η άυλη μορφή των συναισθημάτων είναι αδύνατο να εκδηλωθεί χωρίς την υλική σωματική βάση. Η αποδοχή αυτού καταδεικνύει την υλιστική εκδοχή της φιλοσοφικής ερμηνείας που θέλει την ύλη να προηγείται σημειολογικά της μορφής, καθώς δεν μπορεί να υπάρξει μορφή χωρίς ύλη. Από αυτή την άποψη: «η έρευνα για την ψυχή, για ολόκληρη την ψυχή, ή για τη συγκεκριμένη πλευρά της, είναι έργο του φυσικού φιλοσόφου» (403a 29-30).

[Ο Δημόκριτος (~460 π.Χ.- 370 π.Χ.) ήταν προσωκρατικός φιλόσοφος, ο οποίος γεννήθηκε στα Άβδηρα της Θράκης. Ήταν μαθητής του Λεύκιππου. Πίστευε ότι η ύλη αποτελούνταν από αδιάσπαστα, αόρατα στοιχεία, τα άτομα. Επίσης ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε ότι ο Γαλαξίας είναι το φως από μακρινά αστέρια. Ήταν ανάμεσα στους πρώτους που ανέφεραν ότι το σύμπαν έχει και άλλους “κόσμους” και μάλιστα ορισμένους κατοικημένους. Ο Δημόκριτος ξεκαθάριζε ότι το κενό δεν ταυτίζεται με το τίποτα (“μη ον”), είναι δηλαδή κάτι το υπαρκτό].

Κι από εδώ ξεκινά ο διαχωρισμός της διαλεκτικής από τη φυσική φιλοσοφία: «Ο φυσικός και ο διαλεκτικός φιλόσοφος, όμως, θα όριζαν διαφορετικά καθένα από αυτά τα πάθη» (403a 31-32). Το παράδειγμα της οργής θα λειτουργήσει πλήρως διευκρινιστικά: «Γιατί ο τελευταίος» (ο διαλεκτικός φιλόσοφος) «θα έλεγε ότι πρόκειται για την επιθυμία να προκαλέσεις λύπη σε αυτόν που σε λύπησε, ή κάτι παρόμοιο, ενώ ο πρώτος» (ο φυσικός φιλόσοφος) «πως είναι ο βρασμός του αίματος και της θερμότητας γύρω από την καρδιά» (403a 32-33 και 403b 1).

Η διαφοροποίηση είναι πλέον σαφής: «Από αυτούς, λοιπόν, ο ένας αποδίδει την ύλη και ο άλλος τη μορφή και την έννοια. Γιατί η έννοια είναι η μορφή του πράγματος· αλλά, αν είναι να υπάρχει, πρέπει να υπάρχει σε συγκεκριμένη ύλη. Έτσι, ακριβώς, η έννοια του σπιτιού είναι η εξής: ένα κάλυμμα που εμποδίζει τη φθορά από ανέμους και βροχές και καύσωνες. Άλλος, όμως, θα ισχυριστεί ότι πρόκειται για πέτρες και τούβλα και ξύλα, ενώ κάποιος άλλος θα πει ότι είναι η μορφή που πραγματώνεται μέσα σε αυτά τα υλικά, για ορισμένους σκοπούς» (403b 1-7).

Όμως, εδώ δεν πρόκειται για απόπειρα αξιολογικής κρίσης ανάμεσα στις δύο εκδοχές, αλλά για κατάδειξη της ολοκληρωμένης φιλοσοφικής άποψης που πρέπει να εξετάζει κάθε ζήτημα και με τις δύο μεθόδους. Γιατί πράγματι, όσο κι αν ένα σπίτι αποτελεί σύνολο από πέτρες και ξύλα, δεν παύει να υφίσταται ως κάλυμμα από το κρύο και τη ζέστη. Η ολοκληρωμένη ερμηνεία του σπιτιού πρέπει να λάβει υπόψη της και τις δύο οπτικές, αφού μόνο έτσι θα καθορίσει το συνολικό πλαίσιο της ύπαρξης του σπιτιού που οφείλει να διερευνήσει και τα υλικά αλλά και την εκπλήρωση του σκοπού για τον οποίο υπάρχει. Και η διερεύνηση του σκοπού είναι αδύνατο να περιοριστεί μονάχα στην αναζήτηση της ύλης.

Ο Αριστοτέλης διερωτάται: «Ποιος από αυτούς, λοιπόν, είναι ο φυσικός φιλόσοφος; Εκείνος που έχει να κάνει με την ύλη, και αγνοεί τη μορφή, ή αυτός που ασχολείται μόνο με τη μορφή; Ή, μάλλον, εκείνος που για τον ορισμό παίρνει υπόψη του και τα δύο; Και από τους άλλους δύο, τι είναι ο καθένας;» (403b 8-10).

Και οι ερωτήσεις συνεχίζονται: «Ή μήπως, τελικά, είναι σίγουρο πως δεν υπάρχει κάποιος που ασχολείται με τις ιδιότητες της ύλης που δεν ξεχωρίζουν από αυτή, θεωρώντας τες ξέχωρες· αλλά και ο φυσικός που καταγίνεται με όλες τις λειτουργίες και τα πάθη ενός ορισμένου σώματος και μιας συγκεκριμένης ύλης· ενώ, με όσα δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο, ασχολείται άλλος, και για κάποια, αν τύχει, υπάρχει τεχνίτης, για παράδειγμα ξυλουργός ή γιατρός· ενώ με αυτά που, αφενός, δεν ξεχωρίζουν από την ύλη, και, αφετέρου, δε θεωρούνται ιδιότητες ενός συγκεκριμένου σώματος, αλλά είναι αποτέλεσμα αφαίρεσης, ασχολείται ο μαθηματικός· και με όσα θεωρούνται εντελώς ξέχωρα από την ύλη, ασχολείται ο πρώτος φιλόσοφος;» (403b 11-17).

Με άλλα λόγια, η φιλοσοφική μεθοδολογία οφείλει να προσαρμοστεί στην ίδια τη φύση του αντικειμένου της διερεύνησης. Αν πρόκειται για κάτι εντελώς θεωρητικό (αφαιρετική σκέψη) οφείλει να λειτουργήσει διαφορετικά από ότι αν πρόκειται για κάτι εντελώς πρακτικό-υλικό ή για κάτι που μπορεί να εμπεριέχει και τις δύο όψεις, όπως η ψυχή. Άλλη η μέθοδος του μαθηματικού που δεν μπορεί παρά να διερευνήσει το τετράγωνο αποκλειστικά ως νοητή ύλη κι άλλο ο γιατρός που οφείλει να λάβει σοβαρά τις υλικές διαστάσεις του σώματος προκειμένου να προτείνει οποιαδήποτε θεραπεία.

Όμως, στο σημείο αυτό ο Αριστοτέλης δεν προτίθεται να δώσει απαντήσεις. Αυτό που προέχει προς το παρόν είναι η ανάγκη να επαναλάβει το αδιάσπαστο του σώματος με την ψυχή: «Λέγαμε, λοιπόν, ότι τα πάθη της ψυχής είναι αχώριστα από τη φυσική ύλη των ζώων· ότι, πράγματι, ως τέτοια υπάρχουν στα ζώα το θάρρος και ο φόβος» (403b 18-20).

Κατόπιν αυτών, όπως συνηθίζει σε όλα του τα έργα εκπληρώνοντας τους κανόνες της μεθοδολογίας για την πλήρη κάλυψη κάθε θέματος, είναι έτοιμος να προχωρήσει στην ιστορική αναδρομή της φιλοσοφικής έρευνας για την ψυχή καταθέτοντας όλες τις μέχρι τότε απόψεις: «όσα μεν ειπώθηκαν σωστά να τα κρατήσουμε, ενώ, αν κάτι δεν είναι σωστό, να το προσέξουμε» (403b 25-26).

Το πρώτο που πρέπει να επισημανθεί είναι οι φυσικές ιδιότητες της ψυχής: «Αρχίζοντας, λοιπόν, την έρευνά μας, θα παρουσιάσουμε όσα, κατά κοινή ομολογία, έχει κατεξοχήν η ψυχή από τη φύση. Το έμψυχο, πράγματι, δείχνει να διαφέρει από το άψυχο σε δύο κυρίως πράγματα, στην κίνηση και την αίσθηση· και από τους προγενέστερους, όμως, σχεδόν τα δύο αυτά παραλάβαμε σχετικά με την ψυχή. Γιατί, μερικοί ισχυρίζονται ότι η ψυχή, κατεξοχήν και καταρχήν, είναι αυτό που δίνει κίνηση. Επειδή, όμως, πίστεψαν πως, κάτι που ίδιο δεν κινείται, δεν μπορεί να δώσει κίνηση σε άλλο, θεώρησαν ότι η ψυχή είναι ένα από τα πράγματα που κινούνται» (403b 27-34 και 404a 1).

Η αντίληψη που θέλει την πηγή της κίνησης να ταυτίζεται με την πηγή της ύπαρξης, αποδίδοντας στη ζωή το νόημα της διαρκούς κινητικότητας, καθρεφτίζεται και στον τρόπο που αντιμετωπίζεται θεωρητικά η ψυχή ως πηγή της ανθρώπινης δράσης. Είναι γνωστό ότι για τον Αριστοτέλη το πρώτο κινούν είναι αυτό που γεννά κάθε ζωή, που κινεί δηλαδή όλες τις άλλες κινήσεις που οριοθετούν κάθε ύπαρξη, πράγμα που θα μπορούσε ελεύθερα να αποδοθεί ως θεός.

Αποδίδοντας στην ψυχή τις δράσεις του σώματος είναι σαφές ότι η ψυχή είναι η δύναμη που κινεί το σώμα: «Από όπου, ο Δημόκριτος ισχυρίζεται ότι η ψυχή είναι ένα είδος φωτιάς και θερμότητας· γιατί, καθώς υπάρχουν άπειρα σχήματα ή άτομα, τα σφαιροειδή τα ονομάζει φωτιά και ψυχή, και τα συγκρίνει με τα λεγόμενα ρινίσματα, που υπάρχουν στον αέρα, και φαίνονται στις ακτίδες του ήλιου, που περνούν μέσα από τα παράθυρα. Και, η πανσπερμία των ατόμων, λέει πως συνιστά τα στοιχεία ολόκληρης της φύσης. Την ίδια θεωρία έχει και ο Λεύκιππος» (404a 1-7).

Παρακολουθούμε την προσπάθεια των φυσικών φιλοσόφων να εντάξουν το άυλο φαινόμενο της ψυχής μέσα στη ζώνη του υλικού κόσμου αντιλαμβανόμενοι ότι είναι αδύνατο να εκλάβει κανείς την ψυχή ως κάτι ξεχωριστό από το υλικό σωματικό της υπόβαθρο. Η παρατήρηση της φύσης και η επίκληση των στοιχείων της για την ερμηνεία του άυλου –πλην όμως καθολικά αποδεκτού– κόσμου είναι η αντίληψη του υλισμού που θα δώσει όλες τις εξηγήσεις. Η ψυχή μπορεί να μην είναι ορατή, μπορεί να τίθεται με απροσδιοριστία ή και ασάφεια, όμως δεν παύει να ανήκει στα προϊόντα της φύσης που πάντα έχουν υλική υπόσταση. Το δεδομένο ότι η κίνηση νοηματοδοτεί τη ζωή καθιστά σαφές ότι και η ψυχή, ως ζωοδότης όλων των συναισθημάτων που κατευθύνουν τη σωματική δράση, δεν μπορεί παρά να τεθεί αλληλένδετα μαζί της.

Αυτό που μένει είναι οι υποθέσεις για του είδους κίνηση και τι είδους ύλη πρόκειται: «Από τα άτομα, λένε» (εννοείται ο Δημόκριτος και ο Λεύκιππος) «πως τα σφαιρικά αποτελούν την ψυχή, γιατί, αυτού του είδους τα σχήματα, μπορούν πολύ εύκολα να διεισδύσουν σε κάθε σώμα, και να κινούν τα υπόλοιπα, καθώς κινούνται και αυτά, θεωρώντας, πράγματι, πως η ψυχή είναι αυτό που παρέχει στα ζώα την κίνηση. Γι’ αυτό και πιστεύουν ότι το χαρακτηριστικό γνώρισμα της ζωής είναι η αναπνοή· γιατί όταν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα συμπιέζει τα σώματα, και σπρώχνει έξω τα άτομα που παρέχουν την κίνηση στα ζώα, επειδή και τα ίδια δεν ηρεμούν ποτέ, έρχεται βοήθεια από έξω, όταν άλλα παρόμοια μπαίνουν στη διαδικασία της αναπνοής· γιατί τα τελευταία εμποδίζουν τα άτομα που βρίσκονται μέσα στα ζώα να βγουν έξω, αντιδρώντας έτσι σε εκείνο που τα συμπιέζει και τα συμπυκνώνει· και τα ζώα ζουν όσο μπορούν να το κάνουν αυτό» (404a 7-18).

Το κατά πόσο μπορεί κανείς να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με μια τέτοια εκδοχή έχει ελάχιστη σημασία, αφού το ζήτημα που τίθεται εδώ δεν σχετίζεται με την εγκυρότητα, αλλά με τη μεθοδολογία και τον τρόπο διαχείρισης των εννοιών. Ο τρομερός Δημόκριτος, όσο κι αν μπορεί να αμφισβητηθεί η λύση που προτείνει, αναμφισβήτητα δείχνει τον υλιστικό δρόμο που πρέπει να ακολουθηθεί. Κι αυτό είναι η ύψιστη προσφορά για την ανθρωπότητα.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και οι Πυθαγόρειοι: «μερικοί από αυτούς είπαν ότι η ψυχή είναι τα ρινίσματα που υπάρχουν στον αέρα, ενώ άλλοι αυτό που τα κινεί. Και είπαν γι’ αυτά ότι συνεχώς φαίνεται να κινούνται, ακόμη και όταν βρίσκονται σε παντελή νηνεμία. Στην ίδια άποψη κλίνουν και όσοι λένε πως η ψυχή είναι εκείνο που κινεί τον εαυτό του· γιατί, όλοι αυτοί θεώρησαν φαίνεται την κίνηση το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της ψυχής, και πως όλα τα άλλα κινούνται από την ψυχή, ενώ η ίδια κινείται μόνη της· γιατί δεν βλέπουν τίποτε να δίνει κίνηση, που να μην κινείται το ίδιο» (404a 19-27).

Ο ορατός κόσμος είναι εκείνος που θα δώσει τους κανόνες και στον αόρατο-άυλο πλην απολύτως υπαρκτό. Η παρατήρηση του κόσμου δίνει το στίγμα. Εφόσον αυτό που δεν κινείται δεν κινεί, τότε η ψυχή που κινεί την ύπαρξη, δεν μπορεί παρά να κινείται και η ίδια. Οι νόμοι της φύσης που γίνονται αντιληπτοί από τον υλικό κόσμο που μας περιβάλλει θα καθορίσουν και τον τρόπο της λειτουργίας του αόρατου κόσμου. Η ίδια η έννοια της λογικής οδηγεί σε αυτό το δρόμο, αφού ως λογική δεν ορίζουμε τίποτε άλλο παρά τον άρτιο (και άυλο) συλλογισμό που θα εξηγήσει τα φαινόμενα της (υλικής) πραγματικότητας. Το πνεύμα ως καρπός της ύλης κινείται με τον ίδιο τρόπο και θα δώσει τις απαντήσεις σε όλα τα μυστήρια.

Ο Αριστοτέλης θα περάσει στην εκδοχή του Αναξαγόρα: «Με τον ίδιο τρόπο και ο Αναξαγόρας, λέει ότι η ψυχή είναι εκείνο που δίνει κίνηση – αλλά και όποιος άλλος έχει πει ότι ο νους έδωσε κίνηση στο σύμπαν· αν και δεν πρόκειται ακριβώς γι’ αυτό που είπε ο Δημόκριτος. Εκείνος, πράγματι, ταυτίζει απόλυτα την ψυχή και το νου» (404a 28-31).

Η Δημοκρίτεια ταύτιση νου και ψυχής καταδεικνύει την αντίληψη που θέλει όλες τις πνευματικές διεργασίες να βρίσκονται στα ίδια κέντρα. Αν η ανθρώπινη υπόσταση οριοθετείται πνευματικά από τα συναισθήματα και τη νόηση, τότε δεν μπορεί παρά να πηγάζουν από ένα κοινό κέντρο. Από αυτή την άποψη, ο πυρήνας κάθε πνευματικότητας είναι πάντα ο εγκέφαλος και η ψυχή μετατρέπεται σε κατά σύμβαση έννοια που θέλει να ορίσει τη συναισθηματική εκδοχή της πνευματικότητας.

Η μεταφορά του ενδιαφέροντος στη λειτουργία του νου, δηλαδή στο καθαρά υλικό όργανο του εγκεφάλου, είναι η αμετάκλητα υλιστική κατεύθυνση που θα πάρει η έρευνα της ψυχής. Η επιστημονική σκέψη αποκτά τον πιο ανόθευτο χαρακτήρα της.

Από την πλευρά του ο Εμπεδοκλής θα επαναλάβει τη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων (χώμα, φωτιά, νερό, αέρας) που συνθέτουν τον κόσμο και στην περίπτωση της ψυχής: «ο Εμπεδοκλής πιστεύει πως η ψυχή αποτελείται από όλα τα στοιχεία, και πως καθένα από αυτά είναι ψυχή» (404b 12-14).

Ο φιλόσοφος που μένει είναι ο Πλάτωνας: «Με τον ίδιο τρόπο και ο Πλάτων, στον Τίμαιο, συνθέτει την ψυχή από τα στοιχεία· γιατί, γι’ αυτόν, το όμοιο γίνεται γνωστό με το όμοιο, και τα πράγματα προκύπτουν από τις αρχές» (404b 18-20). Ως αρχές ονομάζονται οι σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στα στοιχεία. Οι κύριες αρχές είναι η αγάπη και το μίσος. Έτσι, αν η αρχή είναι η αγάπη τα στοιχεία ενώνονται και δημιουργούν νέες μορφές, κάτι που με το μίσος είναι αδύνατο να γίνει.

Ο Πλάτων, όμως υποστηρίζει και κάτι ακόμα: «ότι, δηλαδή, ο νους είναι το ένα, και η γνώση το δύο (γιατί προχωρεί προς ένα σημείο από μια μοναδική κατεύθυνση), ενώ ο αριθμός του επιπέδου είναι η γνώμη, και εκείνος του στερεού η αίσθηση· γιατί οι αριθμοί ταυτίζονται με τις ίδιες τις ιδέες και τις πρώτες αρχές, και έλεγαν ότι αποτελέστηκαν με αφετηρία τα στοιχεία. Τα πράγματα, εξάλλου, συλλαμβάνονται άλλα με το νου, άλλα με τη γνώση, άλλα με τη γνώμη και άλλα με την αίσθηση· και οι αριθμοί αυτοί είναι ταυτόχρονα οι ιδέες των πραγμάτων» (404b 24-30).

Η προτίμηση του Πλάτωνα για τον κόσμο των ιδεών είναι φανερή και εδώ, καθώς ο νους και η γνώση αποδιδόμενες ως νούμερα καθρεφτίζουν την ιδέα και την πρώτη αρχή που τα διέπει. Το βέβαιο είναι ότι όλα τα πράγματα γίνονται αντιληπτά με διαφορετικό τρόπο, αφού άλλα οφείλονται στο νου, άλλα στη γνώση κι άλλα στη γνώμη ή την αίσθηση. Η άυλη-πνευματική υπόσταση που έχουν όλοι οι αντιληπτικοί τρόποι παραπέμπουν και πάλι στις ιδέες που είναι οι μόνες που ανταποκρίνονται στην τελική και μοναδική αλήθεια.

Όσο για την άποψη του Ξενοκράτη, ο Αριστοτέλης θα κάνει μια μικρή αναφορά: « καθώς πίστευαν ότι, με τον τρόπο αυτό, η ψυχή μπορεί και κίνηση να δίνει, και μαζί να γνωρίζει, μερικοί» (εννοεί τον Ξενοκράτη) «τη συνέθεσαν από τις δύο αυτές αρχές, και αποφάνθηκαν πως η ψυχή είναι αριθμός που κινεί τον εαυτό του» (404b 30-33). Κινεί τον εαυτό του, καθώς τίποτε ακίνητο δεν μπορεί να προκαλέσει κίνηση, και είναι αριθμός, αφού οι αριθμοί ταυτίζονται με τις ιδέες και σηματοδοτούν τις πρώτες αρχές. Η προσέγγιση αυτή, όπως και του Πλάτωνα είναι περισσότερο ιδεαλιστική. Οι φιλοσοφικές εκδοχές είναι πάντα καλοδεχούμενες. Αυτό που μένει είναι η τεκμηρίωση…

ΔΕΣ: Ψυχή σημαίνει Ψύχος

Αριστοτέλης, Περί Ψυχής

Βίος Πλάτωνος - Η ζωή και το έργο του Πλάτωνα μέσα από τις πηγές

Εισαγωγή

Στο παρόν άρθρο παρουσιάζουμε την βιογραφία του Πλάτωνα, σε μια προσπάθεια σύνθεσης των βιογραφικών πληροφοριών για την ζωή και την δράση του, μέσα από τις σωζόμενες πηγές. Μεγάλο μέρος του κειμένου αποτελεί σύνθεση έρευνας, άρθρων, δημοσιεύσεων και κειμένων άλλων ανθρώπων, με τον δικό μας κόπο να καταναλώνεται στον, κατά τον δυνατό, έλεγχο της εγκυρότητας και στην όσο το δυνατόν καλύτερη ροή και σύνθεση της ιστορίας χωρίς ασάφειες και ασυνέχειες της παρεχόμενης πληροφορίας.

Το ερευνητικό πεδίο της παρούσας μελέτης εξαντλήθηκε λοιπόν στην εύρεση των σωζόμενων ιστορικών πηγών, που περιλαμβάνουν στοιχεία για την ζωή και την δράση του μεγάλου φιλοσόφου. Αν και ο Πλάτων είναι ανάμεσα στους πλέον δημοφιλής και πολυδιαβασμένους φιλοσόφους, πολλά στοιχεία για την ζωή και το έργο του παραμένουν είτε άγνωστα, είτε κινούνται στην σφαίρα της φαντασίας. Με το παρόν άρθρο θέλουμε να ξεκαθαρίσουμε όλες αυτές τις ασάφειες, σκόπιμες η μη.

Πηγές βιογραφικών στοιχείων για τον Πλάτωνα

Στοιχεία για τη ζωή του Πλάτωνα μας παραδίδουν διάφορες αρχαίες πηγές, ξεκινώντας από τους ίδιους τους πλατωνικούς διαλόγους, χωρία των οποίων περιέχουν πληροφορίες για την ιστορία και τα πρόσωπα του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Σημαντικές πληροφορίες βρίσκουμε στην έβδομη πλατωνική επιστολή, η γνησιότητα της οποίας ωστόσο αμφισβητείται ακόμα από κάποιους. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται σε στιγμιότυπα της φιλοσοφικής κυρίως δραστηριότητας του Πλάτωνα, ενώ μεταγενέστεροι συγγραφείς όπως ο Κικέρων, ο Πλούταρχος, ο Αθήναιος, ο Στοβαίος κ.ά., αφηγούνται ιστορίες από τη ζωή του φιλοσόφου. Ωστόσο, τα κείμενα αυτά δε συνιστούν βιογραφίες με την αυστηρή έννοια του όρου.

Οι πρώτες βιογραφίες του Πλάτωνα γράφτηκαν από τους ίδιους τους μαθητές του, μεταξύ άλλων του Σπεύσιππου, του Ξενοκράτη, του Φίλιππου Οπούντιου. Αυτές αποτέλεσαν τις βασικές πηγές των σωζόμενων βιογραφιών του Πλάτωνα, οι οποίες είναι με χρονολογική σειρά:

- του Φιλόδημου, Academicorum philosophorum index Herculanensis, 1ο αι. π.Χ.
- του Απουλήιου, De Platone et eius dogmate, 2ος αι. μ.Χ.,
- του Διογένη Λαέρτιου, Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων, 3ο μ.Χ. αι.
- του Ολυμπιόδωρου του Νεότερου, Βίος Πλάτωνος, 6ος αι. μ.Χ.
- Ανώνυμου, Προλεγόμενα τῆς Πλάτωνος φιλοσοφίας, 6ος αι. μ.Χ.
- Λεξικό Σούδα, δύο λήμματα για τον Πλάτωνα, 10ος αι. μ.Χ.

Η πρώιμη μυθοποίηση του φιλοσόφου

Η μυθοπλαστική διάσταση της αρχαίας βιογραφίας συχνά καθιστά αδύνατη τη διάκριση ανάμεσα στη λογοτεχνική φαντασία και την ιστορική πραγματικότητα. Τα χαρακτηριστικά αυτά διαθέτουν και οι αρχαίες βιογραφίες του Πλάτωνα. Για παράδειγμα, σε όλους τους σωζόμενους βίους του Πλάτωνα, με εξαίρεση αυτήν του Φιλόδημου, η αρχή της οποίας έχει χαθεί, η γέννηση του φιλοσόφου παρουσιάζεται ως παρθενογένεση που οφείλεται στην παρέμβαση του θεού Απόλλωνα. Οι αρχαίοι βιογράφοι του Πλάτωνα περιγράφουν ακόμα και το τελευταίο όνειρο που είδε ο Πλάτων πριν πεθάνει. Τέτοια στοιχεία, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, περιέχονται σε όλες τις αρχαίες πλατωνικές βιογραφίες και πιστοποιούν την πρώιμη μυθοποίηση του φιλοσόφου.

Ο τρόπος μάλιστα που εκθέτουν τη ζωή του μοιάζει με τον τρόπο που παρουσιάστηκε η ζωή σημαντικών προσώπων μυημένων στα αρχαία μυστήρια, όπως π.χ. του Απολλώνιου Τυανέα από τον Φιλόστρατο και του Πυθαγόρα από τον Ιάμβλιχο και τον Πορφύριο. Οι βιογραφίες αυτές είναι γραμμένες με συμβολικό τρόπο, όπου ένα από τα συμβολικά στοιχεία είναι αυτό της υποτιθέμενης “άσπιλης σύλληψής τους” που αναφέρεται στη “μυστική πνευματική γέννηση”, κατά τη διάρκεια του μυστηρίου της μύησης. Το σπήλαιο της γέννησης, το οποίο συναντούμε και στη γέννηση του Χριστού, είναι το άντρο της μύησης. Παρόμοια θαυμαστές ήταν οι γεννήσεις του Βούδα, του Ηρακλή, του Ζωροάστρη, του Λάο Τσε και άλλων.

Για τον Πλάτωνα ο Διογένης ο Λαέρτιος διασώζει μια παράδοση, η οποία έχει μεγάλη εσωτερική, συμβολική σημασία σύμφωνα με τα παραπάνω. Ότι δηλαδή η μητέρα του, Περικτιόνη, η οποία ήταν πολύ όμορφη, δεν συνέλαβε τον Πλάτωνα με τον άνδρα της, αλλά ήταν ήδη έγκυος, όταν παρουσιάστηκε ο Απόλλωνας στον Αρίστωνα και κατόπιν αυτός άφησε τη γυναίκα του ήσυχη μέχρι τη γέννηση του φιλόσοφου, ο οποίος γεννήθηκε την ημέρα κατά την οποία, σύμφωνα με τους Δηλίους, είχε γεννηθεί ο Απόλλωνας. Έτσι συνδέθηκε με το θεό των Μουσών, του οποίου θεωρούνταν απεσταλμένος. Παρόμοια δηλαδή με τον Πυθαγόρα, για τον οποίο ο Πορφύριος αναφέρει: Απόλλωνος αυτόν ιστορείν και Πυθαϊδος τω γόνω, λόγω δε Μνησάρχου φησίν Απολλώνιος, δηλαδή ο Πυθαγόρας ήταν απόγονος του Απόλλωνα και κατά πρόφαση μόνο του Μνήσαρχου. Αξίζει να αναφέρουμε ότι και για το Μ. Αλέξανδρο υπάρχει ο θρύλος ότι η σύλληψή του έγινε στα μυστήρια της Σαμοθράκης και ότι ήταν απεσταλμένος του Άμμωνα. Όλα αυτά τα πρόσωπα λοιπόν ήταν “θείες ενσαρκώσεις” στον ελληνικό χώρο και πολιτισμό, όπως κάτι ανάλογο συνέβη και σε άλλες χώρες και πολιτισμούς. Η παράδοση λοιπόν που διασώζει ο Λαέρτιος για τη γέννηση του φιλοσόφου είναι μια ένδειξη, μαζί με πολλές άλλες, για το ότι ο Πλάτωνας θεωρούταν ένας θείος απεσταλμένος στην εποχή του.

Η βασική κοινή δομή των βιογραφιών του Πλάτωνα

Η βασική κοινή δομή των βιογραφιών του Πλάτωνα περιλαμβάνει τα εξής:

1. Γέννηση του Πλάτωνα με την παρέμβαση του Απόλλωνα και αριστοκρατική καταγωγή.
2. Εκπαίδευση: γυμναστική, γραμματική, μουσική.
3. Νεότητα: ενασχόληση με την ποίηση (ή/και τη ζωγραφική).
4. Γνωριμία με τον Σωκράτη και μαθητεία.
5. Αναχώρηση από την Αθήνα μετά τον θάνατο του Σωκράτη.
6. Τρία ταξίδια στη Σικελία . Σε αυτά περιγράφεται η σχέση με τον τύραννο των Συρακουσών, η φιλία με τον Δίωνα και η επιστροφή του στην Αίγινα ως δούλου.
7. Άλλα ταξίδια, που κατά κανόνα συμπεριλαμβάνουν την Αίγυπτο.
8. Ίδρυση της Ακαδημίας και φιλοσοφική δραστηριότητα.
9. Θάνατος του φιλοσόφου και ταφή κοντά στην Ακαδημία.

Στις περισσότερες βιογραφίες ακολουθεί η παράθεση των ονομάτων ή και των βιογραφιών, των διαδόχων του Πλάτωνα στην Ακαδημία. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν να ξετυλίγουμε τον μίτο της ζωής του μεγάλου αυτού Έλληνα φιλοσόφου.
Καταγωγή, γέννηση και πρώτα χρόνια

Ημερομηνία γέννησης: 9 Μαΐου 427
Τόπος: Αθήνα ή Αίγινα

Όπως παραδίδεται, από τον Απολλόδωρο στα Χρονικά του (FGrH 244 F 37), γεννήθηκε ανήμερα των γενεθλίων του Απόλλωνος, την 7η του μηνός Θαργηλιώνος του πρώτου έτους της 88ης Ολυμπιάδας, δηλαδή στις 9 Μαΐου 427. Τόπος γέννησης ήταν η Αθήνα, ή κατά τον Διογένη Λαέρτιο, η Αίγινα (ἐν τῇ Φειδιάδου οἰκίᾳ τοῦ Θάλητος).

Γονείς: Αρίστων και Περικτιόνη
Αδέλφια: Αδείμαντος, Γλαύκων, Πωτώνη, Αντιφώντας

Καταγόταν από εύπορη αριστοκρατική αθηναϊκή οικογένεια. Πατέρας του ήταν ο Αρίστων, από το γένος του βασιλιά Κόδρου, και μητέρα του η Περικτιόνη, η οποία ήταν αδερφή του Χαρμίδη, ενός από τους Τριάκοντα τυράννους, και ανιψιά του Κριτία, επίσης μέλος των Τριάκοντα, με καταγωγή από το γένος του νομοθέτη Σόλωνος. Είχε 2 μεγαλύτερα αδέλφια, τον Αδείμαντο και τον Γλαύκων και μια αδελφή, την Πωτώνη. Το πρώτο του όνομα ήταν Αριστοκλής, αλλά αργότερα ονομάστηκε Πλάτων επειδή όπως γράφεται, είχε ευρύ στέρνο και πλατύ μέτωπο. Φαίνεται ότι ο Αρίστων πέθανε όταν ο Πλάτων ήταν ακόμα παιδί. Η Περικτιόνη τότε παντρεύτηκε το θείο της, Πυριλάμπη, ο οποίος συνδεόταν φιλικά με τον Περικλή. Μαζί απόκτησαν άλλο ένα παιδί και ο Πλάτων ένα καινούριο αδελφό, τον Αντιφώντα.

Η σχέση του με τον Απόλλωνα

Ο Πλάτων, όπως προαναφέραμε, είχε ιδιαίτερη σχέση με τον Απόλλωνα. Ο μύθος λέει ότι όταν η μητέρα του ήταν έγκυος σε εκείνον, ο Απόλλων εμφανίσθηκε στον πατέρα του σε όνειρο, προστάζοντας να αποφύγει να συνευρίσκεται μαζί της, έως ότου γεννηθεί το παιδί που κυοφορούσε. Ένας άλλος μύθος αναφέρει ότι όταν ο Πλάτων ήταν μωρό, η μητέρα του τον πήγε στον Υμηττό, για να θυσιάσουν στον Απόλλωνα και στις Νύμφες.  Η μητέρα του κάθισε να ξεκουραστεί. Τότε ήλθαν μέλισσες και άφησαν μέλι πάνω στα χείλια του, πράγμα που θεωρήθηκε χρησμός για την γλυκύτητα των λόγων του.

Εκπαίδευση - Εφηβικά χρόνια

Σύμφωνα πάντα με το Διογένη το Λαέρτιο, ο Πλάτωνας έμαθε γράμματα στη σχολή του Διονύσιου και γυμναστική κοντά στον Αρίστωνα, τον Αργείο παλαιστή. Λέγεται ότι ο τελευταίος του έδωσε την προσωνυμία Πλάτων, λόγω του ότι είχε φαρδιές πλάτες. Άλλοι υποστηρίζουν ότι ονομαζόταν έτσι για το ευρύ του μέτωπο ή ακόμη για την ευρύτητα του λεκτικού του ύφους. Μπορούμε να πούμε ότι ίσχυαν όλα μαζί. Συμμετείχε σε αθλητικούς αγώνες και έλαβε όλη την εκπαίδευση της εποχής, υπηρέτησε δε στον στρατό και έλαβε μέρος στις εκστρατείες της Τανάγρας, της Κορίνθου και του Δηλίου, όπου και του απενεμήθη βραβείο. Πριν την ενασχόληση του με την φιλοσοφία, έγραφε ποίηση, τραγωδία, διθυράμβους και κωμωδίες. Οι βιογράφοι αναφέρουν ότι ο φιλόσοφος προοριζόταν για πολιτικός ή τραγικός ποιητής, αλλά τράπηκε προς τη φιλοσοφία όταν άκουσε κάποια ημέρα το Σωκράτη να συνομιλεί. Η παράδοση λέει πως έκαψε όσα ποιήματα είχε γράψει ως τότε και τον ακολούθησε από τότε ως πιστός κι αφοσιωμένος φίλος.

Η συνάντηση με τον Σωκράτη

Ο Πλάτων αναφέρεται ότι ξεκίνησε την μαθητεία του δίπλα στον εξηντάχρονο τότε Σωκράτη, γύρω στο 408-406, σε ηλικία 18 με 20 ετών περίπου. Όμως, όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο Τέιλορ (Alfred Edward Taylor, 22.12.1869 – 3.10.1945), από τους κορυφαίους μελετητές του Πλάτωνα, είναι γνωστό από τον ίδιο τον Πλάτωνα ότι ο Σωκράτης γνώριζε τον θείο του Χαρμίδη αλλά και τον παππού του Κριτία, επομένως είναι απίθανο ο μικρός Πλάτων να μην είχε γνωρίσει τον Σωκράτη νωρίτερα μιας και θα σύχναζε στα σπίτια τους. Το πλέον πιθανό είναι ότι με την είσοδο του Πλάτωνα στην εφηβεία (18 με 20 ετών) ο έφηβος πλέον Πλάτων επέλεξε να ενταχθεί στην συντροφιά του Σωκράτη, μιας που ο ίδιος ο Σωκράτης έλεγε ότι δεν είναι δάσκαλος ούτε έχει μαθητές.

Το όνειρο του Σωκράτη

Την προηγούμενη νύχτα της γνωριμίας του με τον Πλάτωνα, παραδίδεται από τους βιογράφους, ότι ο Σωκράτης είδε ένα όνειρο στο οποίο ένας μικρός άπτερος κύκνος ήλθε στην αγκαλιά του. Αμέσως έβγαλε φτερά και πέταξε στον ουρανό, τραγουδώντας μια πολύ ευχάριστη μελωδία. Όταν ο Σωκράτης συνάντησε τον Πλάτωνα την επόμενη ημέρα, θυμήθηκε το όνειρο και ανάφερε στους παρευρισκόμενους ότι ο κύκνος στο όνειρο του ήταν ο Πλάτων. Όπως ο μικρός κύκνος, o Πλάτων ήταν νέος και ανεκπαίδευτος όταν παρουσιάσθηκε στον Σωκράτη, αλλά με την μαθητεία του δίπλα στον μεγάλο φιλόσοφο, ο Πλάτων θα πέταγε ψηλά μόνος του. Ο κύκνος ήταν το ιερό πτηνό του Απόλλωνα με τον οποίο συσχετιζόταν ο νεαρός μαθητής.

Η επαφή με τον Σωκράτη

Η επαφή με το Σωκράτη τον σημαδεύει οριστικά και αμετάκλητα. Συμβολικά καλεί τους φίλους του σε συμπόσιο για να τους αποχαιρετήσει και ανάβοντας μια φωτιά καίει τα ποιήματά του. Αυτή η σχέση είναι από τις πιο σημαντικές στην ιστορία της φιλοσοφίας. Και η ευγνωμοσύνη του Πλάτωνα φάνηκε από τη διάσωση και σκιαγράφηση της προσωπικότητας του δασκάλου του στους διαλόγους του.

Όπως και να έγινε η γνωριμία όμως, το σίγουρο είναι ότι ο Πλάτων έμεινε πιστός φίλος και δίπλα στον Σωκράτη αδιαλείπτως μέχρι τον θάνατό του το 399, δηλαδή συνυπήρξε με τον μεγάλο του δάσκαλο και φίλο περίπου 9 χρόνια.

Στους διαλόγους του μνημονεύει μόνο 2 φορές τον εαυτό του. Η πρώτη είναι στην Απολογία (ήταν ανάμεσα στους φίλους που παρότρυναν τον Σωκράτη να αυξήσει το ποσό του προστίμου που επρόκειτο να του επιβληθεί από μια μνα, που θα πρότεινε ο ίδιος, σε τριάντα, με τριτεγγύηση των ιδίων) και η δεύτερη στον Φαίδων (αναφέρει ότι ήταν άρρωστος για να δικαιολογήσει την απουσία του).

Πολιτικό περιβάλλον

O Πλάτων ανδρώθηκε μέσα στην ταραγμένη περίοδο των τελευταίων χρόνων του Πελοποννησιακού πολέμου (431 έως 404). H οικογένειά του ήταν μια από τις πιο γνωστές και παλιές οικογένειες της Αθήνας, με ιδιαίτερη παρουσία στα πολιτικά πράγματα πάντοτε στο πλευρό των ολιγαρχικών. Για τον νεαρό Πλάτωνα καθοριστική θα πρέπει να υπήρξε η άνοδος και η πτώση του Κριτία, θείου της μητέρας του και ηγέτη των Tριάκοντα τυράννων. O Kριτίας, όπως και ο Xαρμίδης και ο Aλκιβιάδης, ανήκε στον στενό κύκλο του Σωκράτη. Λογικό είναι να υποθέσουμε ότι ο Πλάτων θα είδε κατ’ αρχήν με ευνοϊκό μάτι την κίνηση των Tριάκοντα το 404, η οποία προωθούσε την εγκαθίδρυση ενός ολιγαρχικού καθεστώτος και απέδιδε την ήττα του πολέμου στον εκφυλισμό της αθηναϊκής δημοκρατίας. H ωμή βία ωστόσο που επέβαλε το απολυταρχικό καθεστώς έπεισε τον Πλάτωνα ότι κανένα πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να θεμελιωθεί μόνο στον καταναγκασμό. Ωστόσο, ο Πλάτων δεν αποδέχτηκε ποτέ ούτε την εξισωτική λογική της άμεσης δημοκρατίας, η οποία, κατά τη γνώμη του, απομακρύνει τους άξιους πολίτες από την εξουσία και φέρνει στο προσκήνιο τους δημαγωγούς. H αρνητική του γνώμη για τη δημοκρατία εδραιώθηκε, όταν είδε τους ηγέτες της παλινόρθωσης, μετά τη πτώση των Τριάκοντα, να σέρνουν σε δίκη τον Σωκράτη το 399 και να τον οδηγούν στον θάνατο. Απογοητευμένος τόσο από τη δημοκρατία όσο και από την υπαρκτή ολιγαρχία, ο Πλάτων θα μπορούσε να οδηγηθεί στην πολιτική αποχή. Ωστόσο προσπάθησε να συνδέσει τη θεωρία και την πράξη. Αυτό μαρτυρούν τα αποτυχημένα ταξίδια του στη Σικελία. Αυτό μαρτυρεί και η καθοριστική του απόφαση να ιδρύσει την Ακαδημία.

Αν δεν συμβεί αυτό, ή να κυβερνήσουν στις πολιτείες οι φιλόσοφοι ή να ασχοληθούν με τη φιλοσοφία αυτοί που τώρα ονομάζουμε βασιλείς και δυνάστες, έτσι ώστε η πολιτική δύναμη και η φιλοσοφία να συμπέσουν στο ίδιο πρόσωπο,… δεν θα έχουν τελειωμό οι συμφορές στις πολιτείες ούτε ακόμη και στο ανθρώπινο γένος, κι ούτε τούτο το πολίτευμα που περιγράψαμε στη θεωρία θα λάβει πραγματική υπόσταση και θα βγει στο φως του ήλιου.

Πολιτεία, 473cd

Τα πρώτα μετασωκρατικά χρόνια, 399 - 388

Τα ταξίδια του Πλάτωνα // Μέγαρα, Κυρήνη και Ιταλία

Μετά τη θανάτωση του Σωκράτη παρέμεινε στην Αθήνα για περίπου τρία χρόνια και κατόπιν κατέφυγε στα Μέγαρα, κοντά στον συμμαθητή του Ευκλείδη και άλλους σωκρατικούς. Έπειτα πήγε στην Κυρήνη, στο μαθηματικό Θεόδωρο, κι από κει στην Ιταλία στους Πυθαγόριους Φιλόλαο και Εύρυτο. Έτσι το πνεύμα του δέχτηκε επιδράσεις από τα κυριότερα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής του. Ακόμη δεν πρέπει να νομίζουμε ότι όλα αυτά τα ταξίδια ήταν εύκολα, αν λάβουμε υπόψιν τις συνθήκες της εποχής. Όμως ήταν φύση μαχητική. Για να αποκτήσει τρία πυθαγορικά βιβλία αναφέρεται ότι πλήρωσε ένα μεγάλο χρηματικό ποσό.

Τα ταξίδια του Πλάτωνα // Αίγυπτος

Αφού εμβάθυνε σε όσα είχε διδαχθεί, “ζύμωσε” τις διάφορες γνώσεις και αντιλήψεις μέσα του. Έπειτα ακολούθησε τη φυσική πορεία πολλών άλλων, οι οποίοι εργάστηκαν σαν μεταφορείς της γνώσης από ένα κέντρο πολιτισμού που βρισκόταν στο τέλος του κύκλου του. Πήγε στην Αίγυπτο. Όπως γράφει ο Πλούταρχος:

Τόσο μεγάλη ήταν η ευσεβής προσοχή η χαρακτηρίζουσα την περί τα θεία σοφίαν των Αιγυπτίων. Μαρτυρούν δε [περί τούτων] και οι σοφώτατοι των Ελλήνων: Σόλων, Θαλής, Πλάτων, Εύδοξος, Πυθαγόρας, όπως δε λέγουν μερικοί, και ο Λυκούργος, οι οποίοι ήλθαν στην Αίγυπτο και συνανεστράφησαν με τους ιερείς.

Μαζί με τον Εύδοξο, θεωρείται ότι έμεινε στην Αίγυπτο αρκετό διάστημα. Στο βιβλίο του Περί Σωκράτους δαιμονίου [578 6d] ο Πλούταρχος αναφέρει ακόμη ότι στη Μέμφιδα εμαθήτευσαν συμφιλοσοφούντες ο Σιμμίας, ο Πλάτωνας και ο Ελλοπίων ο Πεπαρήθιος. Ονομαζόταν δε ο ιερέας - διδάσκαλός τους, Χόνουφις. Ο Διογένης ο Λαέρτιος προσθέτει και τον Ευριπίδη σ’ αυτούς που βρίσκονταν μαζί με τον Πλάτωνα στην Αίγυπτο. Σημειώνει ότι πήγαν στους προφήτες, όπως αποκαλεί τους ιερείς, οι οποίοι μάλιστα ήταν και μάγοι -θεραπευτές και είχαν γιατρέψει τον Ευριπίδη με θαλασσινό νερό. Γι’ αυτό ο τελευταίος στην Ιφιγένεια εν Ταύροις γράφει: “Η θάλασσα καθαρίζει όλα τα ανθρώπινα κακά”.

Ο θεσμός των Αιγυπτίων ιερέων φαίνεται ότι ήταν στην πραγματικότητα μια οργανωμένη ομάδα σοφών, οι οποίοι κρατούσαν, όπως οι αρχαίοι Βραχμάνοι, τα ηνία της κυβερνητικής εξουσίας, ένα σύστημα που κληρονόμησαν, όπως έγραψε ο ίδιος ο Πλάτων, από τους μυημένους της περίφημης Ατλαντίδας. Κατείχαν υποτίθεται γνώσεις σε κάθε τομέα της επιστήμης. Οι ρίζες λοιπόν των πολύπλευρων γνώσεων του Πλάτωνα ήταν πιθανόν πολύ βαθιές, δεδομένου ότι τα κέντρα των Μυστηρίων της εποχής βρίσκονταν σε σχέση μεταξύ τους.

Για να συμπληρώσει ο Πλάτωνας την αναζήτησή του πιθανόν θέλησε να πάει στη Βαβυλωνία, για να συναντήσει τους λεγόμενους Μάγους. Όμως λόγω των συνθηκών, πιθανόν πόλεμοι, δεν μπόρεσε να το κατορθώσει. Έτσι γύρισε στην Αθήνα, ώριμος πια όπου αφοσιώθηκε σε πρώτη φάση στην συγγραφή των πρώιμων έργων του.

Πρώτο ταξίδι στις Συρακούσες, 388

Στην αυλή του Διονύσιου Α'

Ήταν το 388 και σε ηλικία 40 ετών όταν ο Πλάτων προσκλήθηκε στην αυλή του Διονύσιου Α’. Γρήγορα συνδέθηκε με τον αδελφό της γυναίκας του τυράννου, Δίωνα, ο οποίος δέχθηκε με ενθουσιασμό τις ιδέες του και εξελίχθηκε σε αφοσιωμένο μαθητή του. Η στενή σχέση των δύο ανδρών επηρέασε σημαντικά τον φιλόσοφο που βρήκε δίπλα του έναν πολύτιμο σύμμαχο στη διάδοση της πολιτικής του θεωρίας. Η επαφή, όμως, του φιλοσόφου με τον Διονύσιο υπήρξε άγονη, αφού ο τύραννος, επηρεασμένος από τον κύκλο του, δεν υιοθέτησε τελικά τις παραινέσεις του Πλάτωνα για στροφή στην αρετή και τη φιλοσοφία.

Η καταδίκη του Πλάτωνα και η πώληση του ως δούλου

Εξοργισμένος μάλιστα ο Διονύσιος, από τα λόγια που του είχαν βάλει, έφτασε να σκεφτεί ότι ετοίμαζε και ανατροπή του και αρχικά τον καταδίκασε σε θάνατο. Μετά την παρέμβαση του Δίωνα, ο τύραννος αναθεώρησε και σχεδίασε την πώληση του Πλάτωνα ως δούλου, ο οποίος έτσι κατέληξε στην Αίγινα. Λέγεται ότι στην Αίγινα ο Πλάτων κινδύνεψε να χάσει τη ζωή του για άλλη μία φορά εξ αιτίας του νόμου που προέβλεπε τη θανάτωση του πρώτου Αθηναίου που θα εντοπιζόταν στο νησί. Αθωώθηκε την τελευταία στιγμή, όταν διαπιστώθηκε ότι ήταν φιλόσοφος. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, κατά τη διαδικασία της πώλησής του αναγνωρίστηκε από έναν γνωστό του, τον Αννίκερι (όχι τον Κυρηναίο), ο οποίος τον αγόρασε και τον ελευθέρωσε, πληρώνοντας για λύτρα είκοσι (20) μνες.

Η ίδρυση και η λειτουργία της Ακαδημίας, 387 - 367

Η αγορά του οικοπέδου της Ακαδημίας

Η αρνητική εμπειρία του πρώτου σικελικού ταξιδιού έκανε τον Πλάτωνα να αναζητήσει μια εναλλακτική διέξοδο. Αν το όραμα του συνολικού μετασχηματισμού της κοινωνίας έμοιαζε ανέφικτο, θα μπορούσε τουλάχιστον να δημιουργηθεί μια μικρογραφία της ιδανικής πολιτείας μέσα στην Αθήνα, ένας πυρήνας αντίστασης στα επικρατούντα ήθη. Ο ελεύθερος πλέον Πλάτων, αφού πρώτα συγκέντρωσε, επέστρεψε τα χρήματα στον ελευθερωτή του, αλλά εκείνος δεν τα δέχτηκε. Σκέφτηκε τότε να τα ξοδέψει κάπου επάξια. Αγόρασε λοιπόν ένα μικρό κτήμα πλησίον του γυμνασίου της Εκαδήμιας κι εκεί ίδρυσε τη σχολή του. Από την ονομασία της περιοχής πήρε και τ’ όνομά της. Φαίνεται ότι πρόσθεσε δέκα (10) ακόμη μνες στα λύτρα, αφού, κατά μαρτυρία του Πλούταρχου, το οικόπεδο στοίχιζε τριάντα (30) μνες ή (30 x 100) 3.000 δραχμές.

Ο θεσμός της Ακαδημίας

H Ακαδημία υπήρξε ένας θεσμός καινοτομικός. Θα πρέπει να τη φανταστούμε σαν μια κλειστή οργάνωση ομοϊδεατών, που αποφάσισαν να ζήσουν από κοινού μια ζωή αφοσιωμένη στη φιλοσοφία και στην επιστημονική γνώση. Υπήρξε κατά κάποιον τρόπο το πρώτο πανεπιστήμιο της αρχαιότητας, μια κλειστή σχολή φιλοσοφίας: είχε ιεραρχική δομή με επικεφαλής έναν σχολάρχη, ειδικευμένους ερευνητές, δασκάλους και μαθητές, τακτικά και δόκιμα μέλη. Το γνωστικό ιδεώδες και η αναζήτηση της αλήθειας, λειτουργούσε ως συνεκτικός δεσμός των μελών της πλατωνικής Ακαδημίας. Για τον Πλάτωνα ωστόσο η γνώση είχε αξία μόνο αν οδηγούσε στην ηθική βελτίωση των ατόμων και στην ευδαιμονία του συνόλου. Το κυρίαρχο λοιπόν στοιχείο της Ακαδημίας ήταν ο κοινός τρόπος ζωής των μελών της, η κοινή αναζήτηση, ο δημιουργικός διάλογος, μέσα από τον οποίο η νέα γενιά των μαθητών έβρισκε τον δρόμο της.

Ο ρόλος του Πλάτωνα ως Σχολάρχη

Ο ρόλος του Πλάτωνα, στη σχολή του ήταν καθαρά συντονιστικός κι επικουρικός. Η διδασκαλία του, σε αντίθεση προς τους σοφιστές και σύμφωνα με το παράδειγμα του Σωκράτη, ήταν άμισθη. Παρείχε στους μαθητές του, απεριόριστα όρια πρωτοβουλίας, αυτοκριτικής κι αλληλοκριτικής. Δεν ανέβαινε, στον υψηλό θώκο της αυθεντίας κι από ’κει ν’ αποτιμά την ικανότητα κάθε φοιτητή του στην απομνημόνευση των δοσμένων λόγων του. Ο Πλάτων, με τους μαθητές του ήταν ισότιμος στη συζήτηση. Μόνο που το διδάσκαλό τους θεωρούσαν ως πρώτο μεταξύ ίσων. Κατά αυθεντική μαρτυρία (Acad. Index, pp. 15-16, Mekler), ο φιλόσοφος και διευθυντής της Ακαδημίας ενεργούσεν ως αρχιτέκτων και έθετε τα προβλήματα.

Γυναίκες φοιτήτριες της Ακαδημίας

Αξίζει να αναφέρουμε ότι μέσα στην Ακαδημία σπούδαζαν και γυναίκες. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

- την Λασθενία από την Αρκαδία,
- την Αξιοθέα από τον Φλιούντα και
- την Αρετή την Κυρηνέα, κόρη του Αρίστιππου.

Ο κύκλος της Ακαδημίας

Στην Ακαδημία λοιπόν συσπειρώθηκαν ορισμένα από τα πιο δημιουργικά μυαλά του 4ου αιώνα:

- ο μαθηματικός Θεαίτητος,
- οι αστρονόμοι Eύδοξος , Kάλλιππος και Hρακλείδης,
- οι φιλόσοφοι Σπεύσιππος, Ξενοκράτης, Φίλιππος και από το 367 και μετά,
- ο Aριστοτέλης, ο οποίος πέρασε 20 ολόκληρα χρόνια στο εσωτερικό της Aκαδημίας.

Στο δημιουργικό αυτό περιβάλλον βρήκε διέξοδο η ενεργητικότητα του Πλάτωνα. Με δεδομένη την προτίμησή του για την προφορική άσκηση της φιλοσοφίας, υποθέτουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητάς του αφιερώθηκε στη διδασκαλία και στη διάπλαση των μαθητών του. Λέγεται μάλιστα ότι τα πιο δύσκολα και κεντρικά ζητήματα της πλατωνικής φιλοσοφίας, αν και αποτελούσαν αντικείμενο διδασκαλίας και συζήτησης σε στενό κύκλο προχωρημένων μαθητών, δεν πήραν ποτέ γραπτή μορφή, για να μην προδοθούν τα νοήματά τους. Είναι τα λεγόμενα άγραφα δόγματα.

Τα άγραφα δόγματα

Ο όρος άγραφα δόγματα προήλθε από τα Φυσικά του Αριστοτέλη που κάνει τη διάκριση ανάμεσα σε αυτά που γράφει ο Πλάτων στον Τίμαιο και σε αυτά που λέει στα άγραφα δόγματα. Άρα, ο Πλάτων δεν κατέγραψε όλα όσα έλεγε προφορικά στα μαθήματά του. Αυτά τα μαθήματα για την οντολογία ήταν μυστικά και συμμετείχαν μόνο οι Πλατωνικοί, σύμφωνα με το πρότυπο των Πυθαγορείων. Παρόμοια, ο Πλάτων στον Φαίδρο απορρίπτει τον γραπτό λόγο και υποστηρίζει την προφορική μετάδοση της φιλοσοφίας. Στην Έβδομη Επιστολή δηλώνει ότι για την ουσία των όντων δεν έχει γράψει ποτέ κανένα σύγγραμμα.

Η παρακαταθήκη της Ακαδημίας

Το σίγουρο πάντως είναι ότι όλοι οι διάλογοι της ωριμότητας του Πλάτωνα γράφηκαν, διαβάστηκαν και συζητήθηκαν μέσα στην Ακαδημία. Για την ιστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας η ίδρυση της Πλατωνικής Ακαδημίας αποτελεί σημείο καμπής. Έκτοτε είναι αδιανόητη η μοναχική άσκηση της φιλοσοφίας.

Δεύτερο ταξίδι στις Συρακούσες, 367

Στην αυλή του Διονυσίου Β'

Το 367 πέθανε ο Διονύσιος Α’ και τον διαδέχθηκε ο νεαρός γιος του Διονύσιος Β’, ο οποίος βρισκόταν τον πρώτο καιρό υπό την επιρροή και την καθοδήγηση του Δίωνα. Ο Δίων πίστεψε πως με την κατάλληλη διαπαιδαγώγηση θα ήταν δυνατό να εξελιχθεί ο Διονύσιος σύμφωνα με το πλατωνικό πρότυπο του φιλοσόφου-βασιλιά. Ο Διονύσιος, μετά από παρότρυνση του Δίωνα, προσκάλεσε τον Πλάτωνα στις Συρακούσες. Ο Πλάτων στην αρχή δίστασε από ανησυχία μήπως το παράτολμο σχέδιο του αποτύχει. Συνειδητοποίησε, όμως, ότι δεν υπήρχε καλύτερη ευκαιρία για να επιχειρήσει να εφαρμόσει το πολιτικό του όραμα κι έτσι αποφάσισε να επισκεφθεί για δεύτερη φορά τη Σικελία στα 60 του χρόνια.

Εκείνο που βάρυνε στη σκέψη μου ήταν ότι, αν επρόκειτο να επιχειρήσω να εφαρμόσω όσα είχα σκεφτεί για τους νόμους και την πολιτεία, η δοκιμή έπρεπε να γίνει τώρα. (...) Ξεκίνησα λοιπόν από την πατρίδα μου κυρίως γιατί ντρεπόμουν τον ίδιο μου τον εαυτό, μήπως φανεί ότι δεν είμαι μόνο παρά σκέτη θεωρία και ότι ουδέποτε επιλέγω να καταπιαστώ με κάποια πράξη.

Επιστολή Ζ’, 328bc.

Οι πολιτικοί αντίπαλοι του Δίωνα διέγνωσαν τον κίνδυνο που διέτρεχαν εξ αιτίας της πολιτικής πρότασης του φιλοσόφου και φρόντισαν να καλλιεργήσουν το έδαφος για τη ρήξη ανάμεσα στον Διονύσιο και τους δύο άνδρες. Διέβαλαν τον Δίωνα και τον Πλάτωνα, υποστηρίζοντας ότι οι δύο φίλοι σχεδίαζαν τον εκτοπισμό του τυράννου. Ο Διονύσιος διέκοψε απότομα τις σπουδές του, καταδίκασε τον Δίωνα για συνωμοσία και τον εξόρισε από τη Σικελία, ενώ αιχμαλώτισε τον Πλάτωνα στην ακρόπολη των Συρακουσών. Ο Πλάτων, βαθύτατα απογοητευμένος από την υπονόμευση που εισέπραξε και τη δυσπιστία που του έδειξε ο Διονύσιος, θέλησε να διακόψει την πολιτική του δραστηριότητα και να εγκαταλείψει τη Σικελία. Με τη μεσολάβηση του πυθαγόρειου Αρχύτα, ο Διονύσιος τον άφησε να επιστρέψει στην Αθήνα.

Επιστροφή στην Ακαδημία και την διεύθυνση της, 367 - 360

Η δράση της Ακαδημίας

Μετά τη δεύτερη αποτυχία του Πλάτωνα να δοκιμάσει στην πράξη τις ιδέες του στη Σικελία, πήρε στην Ακαδημία το Δίωνα, στο πρόσωπο του οποίου έβλεπε την ενσάρκωση του ιδανικού του, το μέλλοντα άρχοντα-φιλόσοφο.

Η Ακαδημία ασχολείτο συστηματικά με τη νομοθεσία για να βοηθήσει τις πόλεις να οργανωθούν ορθολογικά και ηθικά.

Ο Πλάτων ωραίους λόγους για νόμους και πολιτεύματα άφησε στα βιβλία, αλλά πολύ καλύτερους μετέδωσε στους μαθητές του, από τους οποίους ελευθερώνεται η Σικελία με τη βοήθεια του Δίωνα και η Θράκη του Πείθωναγράφει ο Πλούταρχος και συνεχίζει:

Ο Πλάτων έστειλε από τους συνεργάτες του τον Αριστώνυμο στους Αρκάδες να οργανώσει το πολίτευμα, στους Ηλείους το Φορμίωνα και τον Εύδημο στην Πύρρα (Λέσβου). Ο Εύδοξος για την Κνίδο κι ο Αριστοτέλης για τα Στάγειρα έγραψαν νόμους· ήσαν μαθητές του Πλάτωνα.

Ο Πλάτων δημιούργησε ένα εκπαιδευτικό αντίβαρο στη ρητορική σχολή του Ισοκράτη και προπαντός διέδωσε τη φιλοσοφία, την οποία θεωρούσε υπέρτερη της ρητορείας. Δεν μπορούσε να βλέπει το μεγάλο ρητοροδιδάσκαλο να έχει μεταβάλει την επιστήμη των επιστημών σε θεραπαινίδα των ρητορικών σπουδών του. Δε χωρά αμφιβολία ότι ανάμεσα στους στόχους της Ακαδημίας ήταν και η προσέγγιση της αλήθειας μέσω της διαλεκτικής και συλλογικής προσφοράς των μελών της. Επιπλέον, οι απόφοιτοι της σχολής και πιθανοί πολιτικοί και πνευματικοί ηγέτες του διάσπαρτου Ελληνισμού μετέφεραν στις εσχατιές του τα φώτα που πήραν από την Πλατωνική διατριβή. Ήσαν οι φιλόσοφοι του Παραβολικού Σπηλαίου, που είχαν ως αποστολή ν’ ανασύρουν στο φως τους δεσμώτες της άγνοιας. Μόνο με την επίγνωση της αλήθειας ήταν δυνατό η κοινωνία ν’ αλλάξει πρόσωπο.

Τρίτο ταξίδι στις Συρακούσες, 360

Δεύτερη φορά στην αυλή του Διονυσίου Β'

Επτά χρόνια αργότερα από το τελευταίο του ταξίδι, ο Διονύσιος προσκάλεσε ξανά τον Πλάτωνα στις Συρακούσες, όχι όμως και τον Δίωνα. Επέμενε να συνδεθεί ξανά με τον Αθηναίο φιλόσοφο, αφού ισχυριζόταν πως είχε γίνει φίλος της φιλοσοφίας και είχε ανάγκη την θεωρητική καθοδήγηση του Πλάτωνα. Συγχρόνως, του διεμήνυσε ότι μόνο αν τον επισκεπτόταν, θα διευθετούσε με δίκαιο τρόπο τα εκκρεμή οικονομικά ζητήματα του Δίωνα. Ο Δίων παρότρυνε τον Πλάτωνα να ανταποκριθεί στην πρόσκληση του τυράννου, αλλά εκείνος το αρνούνταν με τη δικαιολογία ότι βρισκόταν πλέον σε προχωρημένη ηλικία (68 ετών) που δεν του επέτρεπε ένα ακόμα ταξίδι. Τελικά για χάρη του Δίωνα και με την ελπίδα ότι ο Διονύσιος θα τηρούσε τις υποσχέσεις του, ο Πλάτων γύρω στο 360 αποτόλμησε το τρίτο ταξίδι του στις Συρακούσες.

Η απογοητευτική έκβαση και του τρίτου ταξιδιού

Η έκβαση και αυτής της επίσκεψης αποδείχθηκε γρήγορα απογοητευτική. Ο Διονύσιος δεν μεταβίβασε την περιουσία του Δίωνα στον ίδιο και ο Πλάτων διαμαρτυρόμενος θέλησε να εγκαταλείψει τις Συρακούσες. Ο Διονύσιος προσπάθησε να τον μεταπείσει, προτείνοντας συμβιβαστικές λύσεις, πούλησε την περιουσία του Δίωνα, αλλά από τα έσοδα δέχθηκε να αποστείλει στον Δίωνα μόνο τα μισά. Ο Πλάτων, ενοχλημένος, αποφάσισε να φύγει, αλλά δέχθηκε τις κατηγορίες του τυράννου ότι δήθεν επιχειρούσε να αναχαιτίσει την πολιτική του σταδιοδρομία, εκδιώχθηκε από την αυλή του και αιχμαλωτίστηκε ξανά. Με τη βοήθεια του Αρχύτα και άλλων οικείων του από τον Τάραντα προμηθεύτηκε πλοίο και διέφυγε οριστικά από τη Σικελία.

Η εισβολή του Δίωνα στις Συρακούσες και ο θάνατος του

Κατά την επιστροφή του, στην Ολυμπία συνάντησε τον Δίωνα, ο οποίος ετοιμαζόταν να εισβάλει στις Συρακούσες για να εκδικηθεί τον Διονύσιο, αλλά ο Πλάτων αρνήθηκε να συμμετάσχει στην εκστρατεία. Ο επίδοξος μάλιστα ηγέτης της Σικελίας ταξίδευσε σε διάφορες ελληνικές πόλεις ζητώντας και συναθροίζοντας σεβαστές πολεμικές δυνάμεις. Η εισβολή στις Συρακούσες πραγματοποιήθηκε (357) και η ανατροπή του τυράννου έγινε, ο Δίων αναρρήθηκε στο θρόνο, αλλά δεν πρόφτασε να πραγματοποιήσει τα σχέδια του Πλάτωνα. Ένας, ονόματι Κάλλιππος, φόνευσε το Δίωνα (354) και στο σικελικό θρόνο αναρριχήθηκε ο ίδιος.

Τα τελευταία του χρόνια, 360 - 347

Η αφοσίωση του στην Ακαδημία

Ο Πλάτων πίστευε ότι αν η φιλοσοφία και η εξουσία είχαν συνυπάρξει σε έναν άνθρωπο, θα έλαμπε σε όλον τον κόσμο η αλήθεια ότι η ευδαιμονία έρχεται με τη φρόνηση και τη δικαιοσύνη. Η διάψευση των προσδοκιών του και η παταγώδης αποτυχία της τρίτης προσπάθειας στη Σικελία απομάκρυναν τον Πλάτωνα από κάθε άλλη ενεργή πολιτική δραστηριότητα. Έτσι, τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο φιλόσοφος αφοσιώθηκε αποκλειστικά στη διδασκαλία και τη συγγραφή των διαλόγων του.

Το όνειρο του Πλάτωνα με τους Κύκνους

O ίδιος ο Πλάτων, λίγο πριν τον θάνατο, αναφέρει ένας μύθος των βιογράφων του, είδε ένα όνειρο ότι ήταν ένας κύκνος που πέταγε από δένδρο σε δένδρο αποφεύγοντας τους κυνηγούς που προσπαθούσαν να τον πιάσουν. Ο Σιμμίας αποσυμβόλισε τους κυνηγούς με αυτούς που προσπαθούν να καταλάβουν την διδασκαλία του και αποτυγχάνουν.

Ο θάνατος του Πλάτωνα

Σαν χαρακτήρας ήταν ταπεινός, δεν κοιμόταν πολύ, δεν έτρωγε κρέας και είχε αφιερώσει την ζωή του στην εκπαίδευση των άλλων. Τον φανταζόμαστε να πεθαίνει ήρεμος και πλήρης ημερών σε ηλικία 80 ετών, στην Ακαδημία του, ανάμεσα σε αγαπημένους μαθητές και φίλους το πρώτο έτος της 108ης Ολυμπιάδας δηλαδή το 347. Ο κύκνος πέταξε για τελευταία φορά σε αυτόν τον κόσμο.

Μια παράδοση θέλει τον Πλάτωνα να πεθαίνει την ημέρα των γενεθλίων του σε ηλικία 81 ετών. Ο Ρωμαίος δε Σενέκας έγραψε:

Είμαι σίγουρος ότι ο Πλάτων είχε καλή τύχη, λόγω της προσεκτικής ζωής του, να πεθάνει την ημέρα των γενεθλίων του, ακριβώς κατά την συμπλήρωση του 81ου έτους. Για τον σκοπό αυτό, σοφοί της Ανατολής που ήταν στην Αθήνα την εποχή εκείνη, θυσίασαν σε αυτόν μετά τον θάνατο του, πιστεύοντας ότι η διάρκεια της ζωής του ήταν πλήρης για έναν θνητό, μιας και ολοκλήρωσε τον τέλειο αριθμό εννέα φορές εννέα. Δεν αμφιβάλλω ότι θα ήθελε να ζήσει λίγες μέρες ακόμα για να θυσιάσει για αυτόν τον λόγο.

Σαν επίγραμμα στον τάφο του γράφτηκε:

Φοῖβος ἔφυσε βροτοῖς Ἀσκληπιὸν ἠδὲ Πλάτωνα, τὸν μὲν ἵνα ψυχήν, τὸν δ' ἵνα σῶμα σάοι.

Αυτούς τους δύο, τον Ασκληπιό και τον Πλάτωνα, γέννησε ο Απόλλων, τον ένα για να γιατρεύει σώματα και τον άλλο για να γιατρεύει ψυχές.
πηγή: Διογένης Λαέρτιος,
Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων,
Βιβλίο Γ΄:Πλάτων, 45

Επιρροές του Πλάτωνα

Ηράκλειτος, τα πάντα ρει και Παρμενίδης τα πάντα ει

Όπως είναι φυσικό, στην Πλατωνική φιλοσοφία ενσωματώνονται στοιχεία από προγενέστερους στοχαστές. Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι στη νεότητά του ο Πλάτων ήρθε σε επαφή, μέσω του Κρατύλου, με τις ηρακλείτειες δοξασίες (Μετά τα φυσικά Α 987a32). Αν κράτησε όμως κάτι από τον Ηράκλειτο, είναι μόνο το αρνητικό συμπέρασμα ότι ο αισθητός κόσμος είναι όντως τόσο ρευστός, ώστε δεν μπορεί να μας προσφέρει καμία βεβαιότητα. Αντιθέτως, στο αμετάβλητο Ον του Παρμενίδη βρήκε ένα πρόπλασμα της δικής του σύλληψης των Ιδεών, οι οποίες αποτελούν τη μοναδική πηγή γνωστικής βεβαιότητας, ακριβώς επειδή είναι αυθύπαρκτες, σταθερές και προσιτές στην καθαρή νόηση.

Πυθαγόρας, ψυχή και μαθηματικά

Επηρεάστηκε ακόμη από τους Πυθαγορείους, τόσο όσον αφορά την αθανασία της ψυχής και το δόγμα της μετενσάρκωσης όσο και την μεγάλη σημασία των μαθηματικών για τη φιλοσοφία. Είναι μάλιστα διαδεδομένη η πεποίθηση ότι στο τέλος της ζωής του ο Πλάτων και οι στενοί μαθητές του πυθαγορίζουν. Καμία όμως από αυτές τις επιδράσεις δεν μπορεί να συγκριθεί με τη Σωκρατική επίδραση.

Σωκράτης και ευ πράττειν

Ο Πλάτων διαμορφώθηκε φιλοσοφικά μέσα στον κύκλο του Σωκράτη. Αντιλαμβάνεται και αυτός τη φιλοσοφία ως καλλιέργεια της ψυχής, ως τέχνη του βίου μέσα στην πόλη, ταυτίζει και αυτός την αρετή με τη γνώση. Ακολουθεί τον Σωκράτη, αλλά και τους Σοφιστές, στην στροφή της φιλοσοφίας προς τον άνθρωπο, και διαμορφώνει βαθμιαία έναν τρόπο εξέτασης των φιλοσοφικών προβλημάτων που στηρίζεται:

- στον διάλογο,
- στην αντιπαράθεση και τον έλεγχο των επιχειρημάτων,
- στη συστηματική ιεράρχηση των εννοιών και των αξιών

Η Πλατωνική διαλεκτική ενσωματώνει τη Σωκρατική διαλεκτική. Μοιράζεται ακόμη με τον Σωκράτη την προτίμηση στην προφορικότητα. Και αν ο Σωκράτης επέλεξε να μην γράψει τίποτε, ο Πλάτων καταφεύγει σε ένα είδος γραπτού λόγου, τον φιλοσοφικό διάλογο, που προσπαθεί να διατηρήσει όλα τα πλεονεκτήματα της προφορικής ανταλλαγής, αφού η Πλατωνική φιλοσοφία είναι κατά κύριο λόγο μάθημα, γονιμοποίηση της ψυχής του μαθητή από τον λόγο του δασκάλου (Φαίδρος, 276a-277a).

Η παρακαταθήκη του

Ιδρυτής της φιλοσοφίας

Η Πλατωνική φιλοσοφία αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια να ερμηνευτεί με πληρότητα η ανθρώπινη φύση και πράξη. Ο Πλάτων είναι αυτός που οριοθέτησε τη φιλοσοφία από τις άλλες μορφές προσέγγισης της πραγματικότητας (την ποίηση, την θρησκεία, την πολιτική), στην ουσία είναι αυτός που ίδρυσε τη φιλοσοφία και καθόρισε τη μελλοντική της πορεία.

Η θεωρία των Ιδεών

Η βασική συμβολή του Πλάτωνα στη φιλοσοφία είναι η θεωρία των Ιδεών. Στις Ιδέες οι άνθρωποι φθάνουν μέσα από αυστηρό πρόγραμμα εκπαίδευσης, βρίσκουν όμως και έναν ανέλπιστο σύμμαχο στην κινητήρια δύναμη του έρωτα. Η ιδανική Πλατωνική πολιτεία είναι ένα μεγάλο οργανωμένο σχολείο, όπου κυριαρχεί η σοφία διασφαλίζοντας την πρόσβαση των ικανών πολιτών στις Ιδέες. Στις Ιδέες στηρίζει ο Πλάτων την συνολική ερμηνεία του της πραγματικότητας. Είναι το θεμέλιο της οντολογίας του, αφού μόνο οι Ιδέες, και όχι τα αισθητά όντα, έχουν αυθεντική υπόσταση. Μόνο η γνώση των Ιδεών, και ειδικά της ύψιστης Ιδέας, της ιδέας του Αγαθού, αποτελεί αληθινή και βέβαιη γνώση.

Τέλος, οι Ιδέες είναι σταθερές ηθικές αξίες, ανεξάρτητες από το περιβάλλον και την εποχή, που μπορούν να διασφαλίσουν την ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων. Η θεωρία των Ιδεών αποτέλεσε τη βάση της ακαδημεικής παράδοσης στη φιλοσοφία. Υπέστη κριτική από τους μαθητές του Πλάτωνα, ιδιαίτερα από τον Αριστοτέλη και φαίνεται ότι δεν θεωρήθηκε ποτέ άκαμπτο δόγμα ούτε και από τον ίδιο τον Πλάτωνα. Στο ύστερο έργο του, αλλά και στα λεγόμενα άγραφα δόγματα, ο Πλάτων θα επιχειρήσει να γεφυρώσει το χάσμα αισθητών και Ιδεών εισάγοντας νέες οντολογικές διακρίσεις, θα προσεγγίσει τον ορθό ανθρώπινο βίο ως μείγμα φρόνησης και ηδονής, στον Φίληβο και θα θεμελιώσει μια πρωτότυπη και εντυπωσιακή τελεολογική ερμηνεία του φυσικού κόσμου, στον Τίμαιο.

Το Πλατωνικό έργο

Άπαντα του Πλάτωνος - Corpus Platonicum

Στον Κανόνα της Πλατωνικής Βίβλου (Άπαντα του Πλάτωνος - Corpus Platonicum) περιλαμβάνονται:

- Τριάντα τέσσερις (34) διάλογοι
- η Απολογία του Σωκράτους,
- 13 Επιστολές του Πλάτωνος,
- 11 αποδιδόμενοι διάλογοι,
- η διαθήκη του Πλάτωνα,
- 184 όροι και
- 23 επιγράμματα.

Ακέραιο το έργο του μέχρι τις μέρες μας

Το συγγραφικό έργο του Πλάτωνος θεωρείται ότι έχει σωθεί ακέραιο, γεγονός μοναδικό στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Οι στερεότυπες εκδόσεις του πλατωνικού έργου που χρησιμοποιούμε σήμερα αναπαράγουν μια σταθερή σειρά παρουσίασης των Πλατωνικών διαλόγων. Η σειρά αυτή, που παραδίδεται και στα παλαιότερα σωζόμενα χειρόγραφα, ακολουθεί την αρχαία ταξινόμηση σε τετραλογίες, δηλαδή σε ομάδες των τεσσάρων διαλόγων.

Η θεατρική λογική των τετραλογιών

Το ποιος πρώτος διαίρεσε τους Πλατωνικούς διαλόγους σε τετραλογίες παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη μαρτυρία, ο Πλάτων δημοσιοποίησε (κάποιους από) τους διαλόγους του στα πρότυπα των θεατρικών τετραλογιών που παρουσιάζονταν στους αρχαίους δραματικούς αγώνες (τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα). Είναι πιθανό η πρώτη απόπειρα οργάνωσης του Πλατωνικού έργου να πραγματοποιήθηκε, στα πλαίσια της δραστηριότητας της Ακαδημίας, από τους διαδόχους του Πλάτωνα.

Αριστοφάνης Βυζάντιος και τετραλογίες

Ωστόσο, η πρώτη συστηματική προσπάθεια οργάνωσης του Πλατωνικού έργου φαίνεται ότι ήταν έργο του Αλεξανδρινού φιλολόγου Αριστοφάνη Βυζάντιου (3ος αι. π.Χ.). Ο Αριστοφάνης επιχείρησε να ταξινομήσει τους Πλατωνικούς διαλόγους σε τριλογίες, σε ομάδες δηλαδή των τριών διαλόγων, αλλά για άγνωστους λόγους δεν ολοκλήρωσε αυτήν την ταξινόμηση.

Η τετραλογική ταξινόμηση του Θράσυλλου

Η τελική τετραλογική ταξινόμηση των Πλατωνικών διαλόγων υπήρξε μάλλον προϊόν μιας πολλαπλής επεξεργασίας, που μεταξύ άλλων προϋπέθετε την έκδοση του συνόλου του Πλατωνικού έργου. Από τα πρόσωπα που εμφανίζονται στις πηγές να εμπλέκονται σε αυτήν τη διαδικασία ταξινόμησης, το όνομα του Θράσυλλου (1ος αι. π.Χ.-1ος αι. μ.Χ.) επαναλαμβάνεται συχνότερα ως επινοητή των τετραλογιών.

Γνωρίζουμε τον Θράσυλλο ως τον προσωπικό αστρολόγο του αυτοκράτορα Τιβέριου. Ήταν μαθηματικός με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Πυθαγόρεια και την Πλατωνική φιλοσοφία. Έγραψε δύο τουλάχιστον εισαγωγικά φιλοσοφικά εγχειρίδια για τον Πλάτωνα και τον Δημόκριτο αντίστοιχα:

- Τὰ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν Πλάτωνος διαλόγων και
- Τὰ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν Δημοκρίτου βιβλίων.

Σε αυτά συμπεριέλαβε τη διαίρεση των έργων των δύο φιλοσόφων σε τετραλογίες και πιθανόν προχώρησε στην προσθήκη ενός δεύτερου τίτλου αντίστοιχου προς το θέμα του κάθε διαλόγου. Πιθανόν να επεξεργάστηκε συστηματικότερα τις τετραλογίες από κάποια προηγούμενη πηγή.

Η ταξινόμηση αυτή περιλαμβάνει:

- τον τίτλο, που προκύπτει από το κύριο πρόσωπο του κάθε διαλόγου,
- τον υπότιτλο, ο οποίος αποδίδει το περιεχόμενο του έργου, και
- τον χαρακτηρισμό του (ηθικός, λογικός, κλπ.).

Οι εννέα τετραλογίες

Α΄ Τετραλογία
Ευθύφρων ή Περί του Οσίου.
Απολογία Σωκράτους, ηθικός.
Κρίτων ή Περί του Πρακτέου, ηθικός.
Φαίδων ή Περί Ψυχής, ηθικός.

Β΄ Τετραλογία
Κρατύλος ή Περί Ονομάτων Ορθότητος, λογικός.
Θεαίτητος ή Περί Επιστήμης, πειραστικός.
Σοφιστής ή Περί του Όντος, λογικός.
Πολιτικός ή Περί της Βασιλείας, λογικός.

Γ΄ Τετραλογία
Παρμενίδης ή Περί Ιδεών, λογικός.
Φίληβος ή Περί Ηδονής, ηθικός.
Συμπόσιον ή Περί Αγαθού, ηθικός.
Φαίδρος ή Περί Έρωτος, ηθικός.

Δ΄ Τετραλογία
Αλκιβιάδης Α ή Περί Ανθρώπου Φύσεως, μαιευτικός.
Αλκιβιάδης Β ή Περί Προσευχής, μαιευτικός.
Ίππαρχος ή Φιλοκερδής, ηθικός.
Ερασταί ή Περί Φιλοσοφίας, ηθικός.

Ε΄ Τετραλογία
Θεάγης ή Περί Φιλοσοφίας, μαιευτικός.
Χαρμίδης ή Περί Σωφροσύνης, πειραστικός.
Λάχης ή Περί Ανδρείας, ηθικός.
Λύσις ή Περί Φιλίας, μαιευτικός.

F΄ Τετραλογία
Ευθύδημος ή Εριστικός, ανατρεπτικός.
Πρωταγόρας ή Σοφισταί, επιδεικτικός.
Γοργίας ή Περί Ρητορικής, ανατρεπτικός.
Μένων ή Περί Αρετής, πειραστικός.

Z΄ Τετραλογία
Ιππίας μείζων ή Περί του Καλού, ανατρεπτικός.
Ιππίας ελάσσων ή Περί του Ψεύδους, ανατρεπτικός.
Ίων ή Περί Ιλιάδος, πειραστικός.
Μενέξενος ή Επιτάφιος, ηθικός.

H΄ Τετραλογία
Κλειτοφών ή Προτρεπτικός, ηθικός.
Πολιτεία ή Περί Δικαίου, πολιτικός.
Τίμαιος ή Περί Φύσεως, φυσικός.
Κριτίας ή Ατλαντικός, ηθικός.

Θ΄ Τετραλογία
Μίνως ή Περί Νόμου, πολιτικός.
Νόμοι ή Περί Νομοθεσίας, πολιτικός.
Επινομίς ή Νυκτερινός Σύλλογος, πολιτικός.
Επιστολαί, ηθικαί.

Τα "αποδιδόμενα" έργα

Πέρα αυτών των έργων στο Πλατωνικό corpus περιλαμβάνονται και τα “νόθα” ή αμφισβητούμενα έργα. Εμείς υιοθετούμε τον όρο αποδιδόμενα. Η αυθεντικότητα τους έχει αμφισβητηθεί παρόλ' αυτά θεωρούνται έργα της Πλατωνικής Ακαδημίας και παράδοσης.

Έτσι στον Πλάτωνα αποδίδονται και τα παρακάτω έντεκα έργα, που ενώ χαρακτηρίσθηκαν από την φιλολογική κριτική ως “νόθα”, εντούτοις αρκετοί εκδότες τα συμπεριλαμβάνουν στην έκδοση τους του Corpus Platonicum.

Αυτά είναι τα εξής:

* περί δικαίου
* Μίδων (Ιππότροφος) ή περί αρετής
* Δημόδοκος ή περί συμβουλών
* Σίσυφος ή περί βουλεύεσθαι
* Ερυξίας (Ερασίστρατος) ή περί πλούτου
* Αξίοχος ή περί θανάτου και ψυχής
* Αλκυών ή περί μεταμορφώσεως
* Φαίακες
* Χελιδών
* Επιμενίδης
* Κίμων
* Ηρόστροφος (Αρίστιππος) ή περί ψυχής

καθώς και οι όροι και τα επιγράμματα.

Από την συλλογή των τετραλογιών που έχουμε αναφέρει, οι διάλογοι με τις περισσότερες πιθανότητες να μην έχουν γραφτεί από τον Πλάτωνα είναι οι εξής:

Όλη η Δ΄ Τετραλογία:

Αλκιβιάδης Α ή Περί Ανθρώπου Φύσεως, μαιευτικός.
Αλκιβιάδης Β ή Περί Προσευχής, μαιευτικός.
Ίππαρχος ή Φιλοκερδής, ηθικός.
Ερασταί ή Περί Φιλοσοφίας, ηθικός.

Από την Ε΄ Τετραλογία:

Θεάγης ή Περί Φιλοσοφίας, μαιευτικός.

Από την H΄ Τετραλογία:

Κλειτοφών ή Προτρεπτικός, ηθικός.

Από την Θ΄ Τετραλογία:

Μίνως ή Περί Νόμου, πολιτικός.

Το γνήσιο Πλατωνικό έργο

Ξεκαθαρίζοντας λοιπόν τα αποδιδόμενα από τα σίγουρα γνήσια έργα μπορούμε να καταλήξουμε στην τελική λίστα με τα έργα του ίδιου του Πλάτωνα:

* Εὐθύφρων
* Ἀπολογία Σωκράτους
* Κρίτων
* Φαίδων
* Κρατύλος
* Θεαίτητος
* Σοφιστὴς
* Πολιτικὸς
* Παρμενίδης
* Φίληβος
* Συμπόσιον
* Φαίδρος
* Χαρμίδης
* Λάχης
* Λύσις
* Εὐθύδημος
* Πρωταγόρας
* Γοργίας
* Μένων
* Ἱππίας α΄
* Ἱππίας β΄
* Ἴων
* Μενέξενος
* Πολιτεία
* Τίμαιος
* Κριτίας
* Νόμοι
* Ἐπινομίς
* Ἐπιστολαί (εκτός α’)
* Διαθήκη

σύνολο:

- 28 διάλογοι
- 12 επιστολές
- 1 διαθήκη

Επίλογος

Ο Πλάτωνας δεν είχε μαθητές, όπως άλλωστε και ο Σωκράτης. Είχε ακροατές, συνομιλητές και φίλους. Όπως αναφέρει η παράδοση ήταν πρώτος μεταξύ ίσων. Ούτε ήταν της θεωρίας αλλά της πράξης. Κλείνουμε με την φράση - πρόταση ζωής που εισήγαγε ο Πλάτων ως χαιρετισμό μεταξύ των Ακαδημικών και αποτελεί την ευχή που ξεκινάει όλες του τις επιστολές.

ευ πράττειν

Ο συνηθισμένος τύπος χαιρετισμού της εποχής, ήταν χαίρειν. Το ευ πράττειν είναι καινοτομία πολύ χαρακτηριστική, που εισήγαγε στις επιστολές του ο Πλάτων, αποδοκιμάζοντας συνειδητά των παραδεδομένο τύπο. Την αποδοκιμασία του εξηγεί ο ίδιος σε μια από τις επιστολές του προς τον Διονύσιο τον Νεότερο καθώς και στον Γοργία.

Ευ πράττειν επομένως, δεν σημαίνει απλώς την ευτυχία, αλλά μια συγκεκριμένη μορφή της: Την ευτυχία που πηγάζει μέσα από την σωστή πράξη, τη σωστή αντιμετώπιση της ζωής.