Τρίτη 1 Οκτωβρίου 2019

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Πλοῦτος (850-884)

ΣΥΚΟΦΑΝΤΗΣ
850 οἴμοι κακοδαίμων, ὡς ἀπόλωλα δείλαιος,
καὶ τρισκακοδαίμων καὶ τετράκις καὶ πεντάκις
καὶ δωδεκάκις καὶ μυριάκις· ἰοὺ ἰού.
οὕτω πολυφόρῳ συγκέκραμαι δαίμονι.
ΚΑ. Ἄπολλον ἀποτρόπαιε καὶ θεοὶ φίλοι,
855 τί ποτ᾽ ἐστὶν ὅ τι πέπονθεν ἅνθρωπος κακόν;
ΣΥ. οὐ γὰρ σχέτλια πέπονθα νυνὶ πράγματα,
ἀπολωλεκὼς ἅπαντα τἀκ τῆς οἰκίας
διὰ τὸν θεὸν τοῦτον, τὸν ἐσόμενον τυφλὸν
πάλιν αὖθις, ἤνπερ μὴ ᾽πιλίπωσιν αἱ δίκαι;
860 ΔΙ. ἐγὼ σχεδὸν τὸ πρᾶγμα γιγνώσκειν δοκῶ.
προσέρχεται γάρ τις κακῶς πράττων ἀνήρ,
ἔοικε δ᾽ εἶναι τοῦ πονηροῦ κόμματος.
ΚΑ. νὴ Δία καλῶς τοίνυν ποιῶν ἀπόλλυται.
ΣΥ. ποῦ, ποῦ ᾽σθ᾽ ὁ μόνος ἅπαντας ἡμᾶς πλουσίους
865 ὑποσχόμενος οὗτος ποήσειν εὐθέως,
εἰ πάλιν ἀναβλέψειεν ἐξ ἀρχῆς; ὁ δὲ
πολὺ μᾶλλον ἐνίους ἐστὶν ἐξολωλεκώς.
ΚΑ. καὶ τίνα δέδρακε δῆτα τοῦτ᾽; ΣΥ. ἐμὲ τουτονί.
ΚΑ. ἦ τῶν πονηρῶν ἦσθα καὶ τοιχωρύχων;
870 ΣΥ. μὰ Δί᾽, οὐ μὲν οὖν ἐσθ᾽ ὑγιὲς ὑμῶν οὐδενός,
κοὐκ ἔσθ᾽ ὅπως οὐκ ἔχετέ μου τὰ χρήματα.
ΚΑ. ὡς σοβαρός, ὦ Δάματερ, εἰσελήλυθεν
ὁ συκοφάντης. δῆλον ὅτι βουλιμιᾷ.
ΣΥ. σὺ μὲν εἰς ἀγορὰν ἰὼν ταχέως οὐκ ἂν φθάνοις·
875 ἐπὶ τοῦ τροχοῦ γὰρ δεῖ σ᾽ ἐκεῖ στρεβλούμενον
εἰπεῖν ἃ πεπανούργηκας. ΚΑ. οἰμώξἄρα σύ.
ΔΙ. νὴ τὸν Δία τὸν σωτῆρα, πολλοῦ γ᾽ ἄξιος
ἅπασι τοῖς Ἕλλησιν ὁ θεὸς οὗτος, εἰ
τοὺς συκοφάντας ἐξολεῖ κακοὺς κακῶς.
880 ΣΥ. οἴμοι τάλας· μῶν καὶ σὺ μετέχων καταγελᾷς;
ἐπεὶ πόθεν θοἰμάτιον εἴληφας τοδί;
ἐχθὲς δ᾽ ἔχοντ᾽ εἶδόν σ᾽ ἐγὼ τριβώνιον.
ΔΙ. οὐδὲν προτιμῶ σου· φορῶ γὰρ πριάμενος
τὸν δακτύλιον τονδὶ παρ᾽ Εὐδάμου δραχμῆς.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ - ΚΕΛΕΟΣ

ΚΕΛΕΟΣ
(πουλί, κοράκι)
 
Ο Κελεός, μαζί με τον Λάιο, τον Κέρβερο και τον Αιγώλιο ή Αιγωλιό, όλοι τους κάτοικοι της Κρήτης, προσπάθησαν να κλέψουν μέλι από τη σπηλιά στην Ίδη της Κρήτης, όπου η Ρέα είχε γεννήσει τον Δία που είχε τραφεί με το μέλι των μελισσών της σπηλιάς.
 
Ως εκ τούτου ο χώρος ήταν ιερός και απαγορευμένος σε θνητούς και θεούς. Στη γενέθλια ημέρα του θεού κάθε χρόνο οι κάτοικοι της περιοχής έβλεπαν να λάμπει εκεί μυστηριώδης φλόγα, και λεγόταν ότι αυτό συνέβαινε όταν εμφανιζόταν το αίμα από τη γέννηση του παιδιού.
 
Οι τέσσερις κλέφτες καλύφθηκαν με ορειχάλκινες πλάκες για να προστατευθούν από τα τσιμπήματα των μελισσών και προσπάθησαν να κλέψουν μέλι. Όταν όμως είδαν τα σπάργανα του θεϊκού παιδιού, οι προστατευτικές πλάκες έπεσαν ως δια μαγείας και ο Δίας έριξε με δυνατό κρότο κεραυνό που θα τους κατακεραύνωνε, αν οι Μοίρες και η Θέτιδα δεν του θύμιζαν την ιερότητα του χώρου που έπρεπε να μείνει αμόλυντος από κάθε μίασμα. Και ο Δίας μεταμόρφωσε τους επίδοξους κλέφτες σε πουλιά, τον Κελεό σε κοράκι, τον Λάιο σε τσίχλα, τον Αιγωλιό σε αετό, τον Κέρβερο στο ομώνυμο στην ελληνική γλώσσα αλλά αταύτιστο πουλί.
 
Ωστόσο, αν και οι τέσσερις προσπάθησαν να κάνουν ιερόσυλη πράξη, κατέληξαν σαν πουλιά να προμηνύουν θετικούς οιωνούς, γιατί βγήκαν από την ιερή σπηλιά έχοντας δει το αίμα του Δία.

Θολή Πραγματικότητα

Δεν υπάρχει καμία δύναμη που μπορεί να σε μετακινήσει, αν εσύ θέλεις να παραμένεις εκεί που βρίσκεσαι.

Αυτό δεν είναι δύναμη;

Αυτήν την δύναμη δεν την αναγνωρίζεις;

Μπορείς να τη γυρίσεις υπέρ σου αντί να παραπονιέσαι πως "άλλοι σε περιορίζουν", είναι "οι συνθήκες που σε κρατάνε δέσμιο";

Όταν σ' αποδέχομαι όπως ακριβώς είσαι ΕΠΕΙΔΗ  βλέπω περισσότερα απ' όσα φαίνονται στην επιφάνεια σου, σημαίνει πως μπορώ να υπάρχω όπως θέλω να είμαι εγώ, αντίστοιχα και παράλληλα με σένα. Όχι πάντα όπως σ' αρέσει!

Αυτό σημαίνει ότι συχνά θα διαφωνείς, θα σε θυμώνω, θα βλέπεις όλα όσα δεν είμαι και θα σ' εξυπηρετούσε ν' αλλάξω. Πόσο εύκολη θα ήταν η ζωή σου τότε!

Αποδέχομαι όμως δεν σημαίνει ανέχομαι. Κατανοώ δεν σημαίνει συμβιβάζομαι, συμμερίζομαι. Διαφορετικά, αργά ή γρήγορα δημιουργούμε θύτες και θύματα, εκεί που νομίζαμε πως υπήρχε αγάπη.

Είμαστε στο πεδίο/επίπεδο της ιδιοκτησίας. Στην κτήση. Στην κατοχή. Σε όλα τα επίπεδα. Αυτό δεν αφήνει πολλά περιθώρια μετακίνησης. Είναι  το σπίτι μου, η σχέση μου, το παιδί μου,  τα συναισθήματά μου, οι ανάγκες μου,  οι πεποιθήσεις μου, η θέασή μου, το σωστό μου. Όλα δικά μου!

Στην ασφάλεια της απομόνωσης του νου μας, στο βόλεμα της ομαδοποίησης, της οπαδοποίησης, της κάθε λογής σύρραξης και σύνταξης, που βοηθά την διατήρηση της όποιας οπτικής μας.

Τα σκαμπανεβάσματα είναι "η ζωή σου"! Όπως η θάλασσα, που είναι ζωντανή, κινείται, άλλοτε με μικρά άλλοτε με μεγάλα κύματα.

Όμως δεν τα δέχεσαι όλα με την ίδια διάθεση και εμπιστοσύνη. Νομίζεις πως κάποτε θα γίνεις "βούδας" και θα κάθεσαι στη νιρβάνα σου, όπου τίποτα δεν θα σε ταράζει! Ή όλα θα "λειτουργούν ρολόι" ...ή κάτι τέτοιο. Ο καθένας έχει τον δικό του ιδεατό παράδεισο.

Πριν τη δημιουργία βρίσκεται η αποδόμηση, το γκρέμισμα, η διάλυση, ο θάνατος, η ακύρωση. Θέλεις  όμως να "ομορφαίνεις" τα πράγματα. Αρνείσαι το γκρέμισμα, θέλεις μόνο "τη φωτεινή πλευρά της ζωής",  αγνοώντας πως συνυπάρχουν. Για να υπάρξει γέννηση του καινούργιου, πρέπει το παλιό να πεθάνει.  Όσο αντιστέκεσαι, τόσο επιμηκύνεις το χρόνο. Όσο συνεργάζεσαι, τόσο πλησιάζουν τα δυο αντίθετα,  η γέννηση και ο θάνατος.

Οι αιτίες των όποιων προβλημάτων σου δεν βρίσκονται ούτε στην παιδική σου ηλικία ούτε σε κάποιον/κάτι πέρα και έξω από σένα. Μπορείς να δεις τα πάντα παρατηρώντας το παρόν σου. Είναι πολλά και είναι συνεχόμενα....μη νομίζεις πως το κάνεις! Δεν εκπαιδευόμαστε μ' αυτόν τον τρόπο. 

Τον παρατηρητή τον χάνεις επειδή δεν τον συμπαθείς και πολύ! Πάντα θέλει να σου εντοπίζει όλα όσα εσύ θέλεις να προσπερνάς, όσα δεν βολεύουν τις απόψεις σου, το προφίλ και τους σκοπούς σου. Ίσως έτσι "μπορέσεις να κρατήσεις τα κεκτημένα σου", ίσως "δεν χρειάζεται να αλλάξεις τίποτα, να μετακινηθείς", ίσως "να μην πονέσεις τόσο πολύ....είναι πολλά τα οφέλη!

Δεν μπορείς να "προσπαθείς" να βλέπεις τον εαυτό σου. Η όποια προσπάθεια είναι αυτο-ακυρωτική. Υπάρχει λόγος γι' αυτό. Ο σκεπτόμενος νους σου θα σε πείθει πάντα πως "έχεις δίκιο", πως "η ζωή/οι άλλοι είναι εναντίον σου" και άλλα παρόμοια.... Όσο κι αν προσπαθείς, πάντα θα γυρνάς στην ίδια αρχή: "είμαι μικρός, αδύναμος, απροστάτευτος."

Είναι που είσαι φορτωμένος με ενοχές, είναι που πιστεύεις πως δεν έχεις επιλογές. Είναι που πίστεψες πως ο εαυτός σου χρειάζεται έλεγχο, πλαίσια, κανόνες, ηθική, νόμους, συμβόλαια, χρέη....γιατί, αλοίμονο! Χωρίς όλ' αυτά τα βάρη, τους σταυρούς, την αυτο-τιμωρία, το βούρδουλα, τις στερήσεις, θα μεταμορφωνόσουν σε τέρας! Το μέγεθος της πλάνης είναι απερίγραπτο!

Δεν γεννιόμαστε με αθωότητα! Δεν τη χάνουμε στην πορεία! Την αποκτάμε μόνο συνειδητά και μόνο με δουλειά.

Δεν "επιστρέφουμε". Δημιουργούμε, ενώνοντας το χρόνο, μόνο στο παρόν μας.

Η ζωή δεν είναι ΝΑ ΞΕΡΕΙΣ πώς ΘΑ αντιδράσεις. Αλλιώς δεν θα υπήρχε λόγος να τη ζεις. Η ζωή είναι να δημιουργείς τον Εαυτό σου κάθε στιγμή, εκ νέου, επιτρέποντας στους άλλους να δημιουργούν αντίστοιχα τον Εαυτό τους.

Να είσαι απόλυτα ειλικρινής με τον Εαυτό σου! Ο δρόμος είναι ένας....η αλήθεια μας!

Όταν εκπαιδεύουμε το νου μας ΠΩΣ να σκέφτεται, οπλίζουμε τον εαυτό μας ενάντια σε όλα και όλους που θέλουν να μας επιβάλλουν ΤΙ να σκεφτόμαστε.

Ένα χταπόδι καταγράφηκε για πρώτη φορά να αλλάζει χρώματα καθώς ονειρεύεται

Τα χταπόδια είναι εξπέρ στο καμουφλάζ. Έχουν την ικανότητα να πυροδοτούν κύτταρα κάτω από την επιφάνεια της επιδερμίδας τους για να αλλάξουν χρώμα. Ωστόσο, αυτή η ικανότητα μπορεί να μην ενεργοποιείται μόνο για να μπερδέψει τα θηράματα. Πρόσφατα, το PBS δημοσίευσε ένα μαγευτικό βίντεο ενός χταποδιού που αλλάζει χρώματα πολλές φορές καθώς κοιμάται.

Αυτό που κάνει ακόμα πιο μαγευτικό αυτό το βίντεο είναι η αφήγηση του θαλάσσιου βιολόγου Dr. David Scheel. Προσπαθεί να μαντέψει τι ονειρεύεται το χταπόδι. Το βίντεο προέρχεται από το ντοκιμαντέρ Octopus: Making Contact, το οποίο θα προβληθεί αύριο 2 Οκτωβρίου.

«Και ξαφνικά βλέπει ένα καβούρι και το χρώμα της αλλάζει λίγο. Και ξαφνικά γίνεται σκούρα. Τα χταπόδια το κάνουν αυτό όταν αφήνουν τον βυθό. Αυτό είναι ένα καμουφλάζ, σαν να έχει μόλις πιάσει ένα καβούρι και τώρα πρόκειται να κάτσει εκεί και να το φάει και δεν θέλει κανένας άλλος να την εντοπίσει… Αυτή η πραγματικότητα είναι συναρπαστική. Αλλά ναι, αν ονειρεύεται, αυτό θα ήταν το όνειρο»

Στο ντοκιμαντέρ, η Heidi, το χταπόδι επιδεικνύει τις ικανότητές της στο να λύνει παζλ, να χρησιμοποιεί εργαλεία, ακόμα και να ξεφεύγει μέσα από μικρούς χώρους. Φαίνεται επίσης να συμπεριφέρεται σαν ένα κατοικίδιο, καθώς μαθαίνει να αναγνωρίζει πρόσωπα και να ενθουσιάζεται όταν οι άνθρωποι την πλησιάζουν. Δείχνει ακόμα μια συμπάθεια στην κόρη του επιστήμονα, η οποία παίζει μαζί της.

Σε αντίθεση με τους ανθρώπους, τα χταπόδια δεν έχουν έναν κεντρικό εγκέφαλο. Αντίθετα, έχουν πολλαπλούς «εγκεφάλους». Το ντοκιμαντέρ, σύμφωνα με τους παραγωγούς, «καταγράφει αξιοσημείωτες ανακαλύψεις σχετικά με την εξαιρετική νοημοσύνη, την προσωπικότητα και τις δεξιότητες των χταποδιών».

«Αν ονειρεύεται, αυτή είναι μια δραματική στιγμή», λέει ο Scheel, ο οποίος τονίζει, ωστόσο, πως θα χρειαστεί περαιτέρω έρευνα για να αποδείξει την εκπληκτική θεωρία ότι τα χταπόδια ονειρεύονται. Το ντοκιμαντέρ που θα προβληθεί φαίνεται να αποκαλύπτει κι άλλες ενδιαφέρουσες πληροφορίες γι’ αυτά τα κάπως παρεξηγημένα ζώα της θάλασσας.

 

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ: ΠΕΡΙ ΤΥΧΗΣ

Κι όταν κάποιος έχει συγκεντρώσει πολύ χρυσάφι και ασήμι και πλήθος δούλων και περιβάλλεται από ευρύχωρα διαμερίσματα και έχει επιπλέον βάλει πολυτελείς κλίνες και τραπέζια, μήπως φαντάζεται πως αυτά τα πράγματα, χωρίς την παρουσία της φρόνησης από πλευράς του, θα φέρουν ευδαιμονία και ζωή ευχάριστη, γαλήνια και αμετάπτωτη;

Κάποιος ρώτησε τον στρατηγό Ιφικράτη, σαν να προσπαθούσε να τον ελέγξει, ποιος είναι, επειδή δεν είναι “ούτε πολίτης, ούτε τοξότης, ούτε πελταστής”· εκείνος τότε αποκρίθηκε:

“Είμαι αυτός που διοικεί και χρησιμοποιεί όλους τους παραπάνω”.

Η φρόνηση δεν είναι χρυσάφι, ούτε ασήμι, ούτε φήμη, ούτε πλούτος, ούτε υγεία, ούτε δύναμη, ούτε ομορφιά.

Τότε τι είναι;

Είναι αυτό που μπορεί να χρησιμοποιήσει σωστά όλα τα παραπάνω, και αυτό μέσα από το οποίο το καθένα από τα παραπάνω γίνεται ευχάριστο, σπουδαίο και ωφέλιμο.

Χωρίς αυτό είναι άχρηστα, στείρα και βλαβερά, και βαραίνουν και ντροπιάζουν τον κάτοχό τους.
Ασφαλώς είναι σωστή η συμβουλή που δίνει ο Προμηθέας του Ησιόδου στον Επιμηθέα:

ποτέ μην πάρεις δώρα
από τον Δία τον Ολύμπιο, αλλά πίσω να τα στείλεις,

εννοώντας όσα σχετίζονται με την τύχη και αφορούν εξωτερικά πράγματα· είναι σαν να τον συμβουλεύει να μην παίζει φλογέρα, αν δεν ξέρει μουσική, να μη διαβάζει, αν είναι αγράμματος, να μην ιππεύει, αν δεν ξέρει από άλογα, συμβουλεύοντάς τον έτσι να μην κατέχει δημόσιο αξίωμα, αν είναι ασύνετος, να μην πλουτίζει, αν είναι φιλάργυρος, να μην παντρεύεται, αν τον κυβερνάει γυναίκα.

Γιατί δεν αληθεύει μόνο, όπως έχει πει ο Δημοσθένης, ότι “η παρά την αξία επιτυχία γίνεται για τους ανόητους πηγή της λανθασμένης σκέψης” αλλά και η παρά την αξία καλοτυχία γίνεται επίσης για τους άφρονες πηγή δυστυχίας.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ ΤΟΜΟΣ 3

Όλα αυτά τα απέκτησαν με αντίτιμο την ίδια τη ζωή τους

Όταν λοιπόν θα συναντήσεις κάποιον κάτω από τη μεγαλοπρέπεια της τηβέννου, ή άλλον διάσημο πολιτικό στην Αγορά, μη ζηλέψεις. Όλα αυτά τα απέκτησαν με αντίτιμο την ίδια τη ζωή τους.

Προκειμένου να πάρει ένα ρωμαϊκό έτος το όνομά τους θυσίασαν όλα τα έτη της ζωής τους. Μερικοί, είχαν χάσει τη ζωή τους πολύ πριν φτάσουν στο απόγειο των φιλοδοξιών τους. Μερικοί, αφού σκαρφάλωσαν στο βάθρο των τιμών τους, με τίμημα χίλιες ατιμίες, συνειδητοποίησαν αίφνης, μέσα στη δυστυχία, ότι αυτό για το οποίο τόσο κόπιασαν δεν ήταν παρά το επιτύμβιο μνημείο τους.

Σε άλλους τα βαθιά γεράματα είχαν μασκαρευτεί σε νιάτα και είχαν ξεκινήσει υπέρμετρες όσο και άσεμνες προσπάθειες για την ικανοποίηση νέων όψιμων φιλοδοξιών, που όπως ήταν φυσικό έμειναν στη μέση.

Ντροπή γι’ αυτόν που, αγωνιζόμενος, παρά τη μεγάλη του ηλικία, σε μια δίκη προς όφελος σκοτεινών διαδίκων, προσπαθώντας να αποσπάσει το θαυμασμό ενός ανίδεου κοινού, έφτασε να του κοπεί η αναπνοή στη μέση μιας φράσης του. Ντροπή για κείνον, που εξαντλημένος πιο πολύ από τον τρόπο που ζούσε παρά από εργασία, κατέρρευσε ενώ εκτελούσε τις κοινωνικές του υποχρεώσεις.

Ντροπή επίσης γι’ αυτόν που κάνει λογαριασμούς ακόμα και στο επιθανάτιο κρεβάτι του, και το μόνο χαμόγελο συμπαθείας που εισπράττει εκείνη τη στιγμή είναι από έναν κληρονόμο που ταλαιπωρούσε τόσο πολύ καιρό.

ΣΕΝΕΚΑΣ, Είναι μικρή η ζωή

Πλάτων: Η Φιλοσοφία ως μελέτη θανάτου

Πλάτων: Η διαλεκτική ζωής και θανάτου

§1

     Όταν γίνεται λόγος για τον θάνατο, αυτόματα ο νους μας τον συνδέει και με τη ζωή. Η τελευταία είναι πρωτίστως ζωή του κάθε ανθρώπινου ατόμου, η οποία έχει αρχή και τέλος. Το τέλος της ζωής είναι η αρχή του θανάτου. Η έννοια του θανάτου έχει απασχολήσει συστηματικά την αρχαία ελληνική σκέψη. Στον Ηράκλειτο ο θάνατος αποτελεί μέρος του κύκλου της ζωής (Β 62, Β 88). Ενώ οι πολλοί κατανοούν λαθεμένα, όπως συνήθως συμβαίνει με τα περισσότερα πράγματα της ζωής, τον θάνατο χωριστά από τη ζωή, ο μεγάλος στοχαστής της Εφέσου τον συλλαμβάνει σε διαλεκτική ενότητα με τη ζωή. Στο απ. 62 μας λέει πως θνητοί και αθάνατοι αποτελούν ένα ενιαίο Όλο, που έχει ως ενοποιητική βάση τον καθολικό Λόγο. Έτσι οι αθάνατοι, ήτοι οι θεοί, επιβεβαιώνουν την ύπαρξή τους, μέσα από την ύπαρξη των θνητών. Χωρίς τους τελευταίους δεν θα μπορούσε να γίνεται λόγος για τους πρώτους. Η ιδέα του θανάτου της ζωής συνέχεται με την ιδέα του θεού, των αθανάτων: οι τελευταίοι είναι η κατάφαση του θανάτου των άλλων, χωρίς να μπορούν να καταφάσκουν και τον δικό τους θάνατο. Οι θνητοί που παύουν να ζουν, που πεθαίνουν, δεν χάνουν με το θάνατο τη θνητή αλλά τη θεϊκή ζωή τους, την αθάνατη, που παραχωρούν στους θεούς, με το να πιστεύουν ότι είναι αθάνατοι. Μια παρόμοια κίνηση ζεύγους αντιθέτων: ζωή και θάνατος, ζωντανό και νεκρό συναντάμε και στο απ. Β 88.

§2

     Ο Πλάτων στο έργο του Φαίδων, έναν από τους ωραιότερους διαλόγους της παγκόσμιας φιλολογίας και όχι μόνο στα όρια της πλατωνικής δημιουργίας, παρουσιάζει τον φιλοσοφικό τρόπο ζωής του Σωκράτη ως μελέτη θανάτου (81a1-2). Ενώ στο Συμπόσιο και στον Φαίδρο εξυμνεί τον Έρωτα και την πλησμονή της ζωής, στον Φαίδωνα μας εισάγει στο κέντρο της φιλοσοφικής συζήτησης τον θάνατο. Με τη σχετική όμως συζήτηση περί θανάτου, ο φιλόσοφος δεν αποστρέφεται τη ζωή, που εξύψωνε στα προαναφερθέντα έργα του ως τον «υπερουράνιο τόπο», αλλά την αποθεώνει μέσα από τον απαθανατισμό του θανάτου, μέσα από το δόξασμά του. Αυτή η σχέση ζωής και θανάτου κατανοείται, στην απόλυτη αλήθεια της, όταν ερμηνεύεται εσωτερικά, δηλαδή όταν δεν εξηγείται με κριτήρια εξωτερικά και ξένα προς την εσωτερική λογική, που διέπει την εν λόγω σχέση και την οποία ακολουθεί εδώ ο Πλάτων. Το δόξασμα του θανάτου, για τον κοινό νου, για τον καθημερινό άνθρωπο, που ταυτίζει το νόημα της ζωής του αποκλειστικά με τις υλικές απολαύσεις, με τις ηδονές και τα αφροδίσια, με ό,τι δηλ. το αντιπνευματικό και ζωώδες (64d3-6), μοιάζει αδιανόητο. Η κατηγορία των αστόχαστων θνητών ‒δηλ. οι Αθηναίοι, οι πολιτικοί, οι εντεταλμένοι δικαστές, η κοινή γνώμη, οι ποιητές σαν τον Αριστοφάνη που με στρεβλές εικόνες κατηύθυνε την κοινή γνώμη ενάντια στον Σωκράτη, κ.λπ.‒ που έστειλε τον Σωκράτη στο θάνατο, ελπίζοντας ότι θα απαλλαγεί από την αλήθεια της φιλοσοφίας του, ουσιαστικά πέτυχε το αντίθετο: δικαίωσε τη στάση ζωής του φιλοσόφου που υπηρετούσε αυτή την αλήθεια και απαθανάτισε συγχρόνως την αλήθεια τούτη.

§3

     Ταυτόχρονα, αυτή η κατηγορία των θνητών έδειξε πως, όντας ένας α-νόητος όχλος, μια άβουλη μάζα, με τη ζωή των απολαύσεων, των κατώτερων επιθυμιών για φαγητά και ποτά, για σεξουαλικές ηδονές, για απόκτηση φανταχτερών φορεμάτων, υποδημάτων και κάθε είδους τέτοιων καλλωπισμών του σώματος (64d3-11), γενικώς με τον ευτελισμό της ζωής, όντως λειτουργεί ως το σώμα που φυλακίζει την ψυχή και την εμποδίζει να ανοιχτεί στον κόσμο της ιδιάζουσας στην ίδια αφθαρσίας. Απέναντι σε τούτη τη φυλακή ο αληθινός φιλόσοφος, όσο ζει, αντιτάσσει την ολοκληρωτική του αφοσίωση στη φιλοσοφία, με λόγο και έργο: αυτό που πρεσβεύει, το εφαρμόζει στη ζωή του και έτσι δίνει νόημα τόσο στον θνητό χαρακτήρα της ζωής, όσο και στην αθανασία της, ως πνεύματος, με τη μορφή του θανάτου. Με τη μορφή του θανάτου του φιλοσόφου, με τον τρόπο δηλ. που αντιμετωπίζει τον θάνατο ο φιλόσοφος και όχι ο οιοσδήποτε φοβισμένος και ωφελιμιστής θνητός, συνδέεται η απαλλαγή του πνεύματος, της ψυχής, από τη φυλακή του σώματος. Ο Πλάτων δεν θεωρεί το σώμα, την υλική υπόσταση του ανθρώπου, εξ ορισμού ως κάτι το βδελυρό και βλαβερό για την ψυχή, δηλ. για την πνευματική υπόσταση του τελευταίου. Δεν χωρίζει, δεν κομματιάζει τον άνθρωπο σε δυο υποστάσεις, εχθρικές μεταξύ τους, την υλική και την πνευματική, αφού ξέρουμε ότι στον Φαίδρο μιλάει με ενθουσιασμό για τα όμορφα σώματα, για το κάλλος, που συνδυάζει ομορφιά του σώματος και αρμονία της ψυχής. 

§4

    Το σώμα, η υλική υπόσταση, αποκτά ή χάνει σε αξία, ανάλογα με την εικόνα της ζωής, με την οποία συνάπτεται. Η ζωή δεν είναι μονόπλευρη και μονοσήμαντη αλλά κατ’ εξοχήν πολύπλευρη. Από τη μια πλευρά φανερώνεται κατ’ αυτό τον τρόπο, από την άλλη κατά τον άλλο τρόπο. Η ίδια καταλήγει να είναι ένας διαρκής αγώνας ανάμεσα στον Έρωτα και τον θάνατο, ειδικά έτσι όπως τη φιλοτεχνεί ο θείος Πλάτων στα έργα του: Συμπόσιο, Φαίδρο και Φαίδωνα. Πότε μιλάει ο Πλάτων για μελέτη θανάτου; Όταν έχει εμπρός του το ιστορικό παράδειγμα του θανάτου του αγαπημένου του δασκάλου, του Σωκράτη. Όταν, με άλλα λόγια, έχει εκπέσει τόσο πολύ η κοινωνική, πολιτική και πνευματική ζωή της πολιτείας, που δεν ανέχεται πια τη φωνή της φιλοσοφίας, φοβάται την ανώτερη ζωή του αληθινού φιλοσόφου· και τότε ο αγώνας ανάμεσα στις δυο μορφές ζωής, στη χθαμαλή που είναι δομημένη εξουσιαστικά, δηλ. στην περατή και φθαρτή, και στην ελεύθερη ζωή του φιλοσόφου, την απέραντη και την αθάνατη, είναι αγώνας για την αθανασία της ψυχής πέρα από την υλική συντριβή. Μέσα σε τούτη την αθάνατη ψυχή του φιλοσόφου ενώνεται η ζωή με τον θάνατο και έτσι ο τελευταίος γίνεται αφορμή για να επανέλθει στη ζωή, ως ζωντανή και αιώνια ανάμνηση πλέον, ως φανέρωση της ζωής της σκέψης, του Νοητού, όλο το μεγαλείο της προηγούμενης ζωής. Τούτη η φανέρωση είναι αεί παρούσα, για να θυμίζει σε όλους τους δειλούς και ταπεινούς, που δολοφονούν τη ζωή των άλλων, ότι οι ίδιοι είναι πρωτίστως δολοφόνοι της δικής τους ζωής, είναι δηλ. αχρείοι και δέσμιοι των πιο βάρβαρων επιθυμιών, και δεν μπορούν να ανυψωθούν με κανένα τρόπο και σε κανένα τόπο: ούτε στον επίγειο ούτε στον υπερουράνιο τόπο (Φαίδρος). Συγχρόνως να θυμίζει πως ο θάνατος είναι λύτρωση της σκέψης (63e8 κ.εξ.).

§5

     Ο θάνατος του Σωκράτη, με βάση το ως άνω πνεύμα, είναι μια ανάγκη της ζωής και όχι κάποια υποκειμενική επιθυμία του φιλοσόφου. Αν ήταν το δεύτερο, τότε θα επρόκειτο ουσιαστικά για αυτοκτονία, κάτι που καταδικάζει ρητά ο Πλάτων στον Φαίδωνα (61c2 κ.εξ.). Την καταδικάζει, γιατί ο άνθρωπος είναι υπό την προστασία του θεού (62d2-3), δηλ. η ζωή είναι κάτι το ιερό, που οι ανόητοι δεν μπορούν να τιμήσουν και να εκτιμήσουν δεόντως, σε αντίθεση με τους φιλοσόφους. Όταν οι τελευταίοι πηγαίνουν από τη ζωή, την ιερή ζωή που αγαπούν στη βαθύτερη ουσία της, προς τον θάνατο, χωρίς να αγανακτούν, ξέρουν ότι πηγαίνουν κοντά σε θεούς καλούς και σοφούς, όπως και σε ανθρώπους καλύτερους από τους εδώ (63b6-8). Ανεκτίμητα εσαεί τούτα τα λόγια του Πλάτωνος: πράγματι και τότε και τώρα και πάντα αιτίες κακές οδηγούν τους ανθρώπους στον θάνατο. Αυτές τις αιτίες τις γεννούν οι ίδιοι οι άνθρωποι, και μάλιστα ποιοτικά υποδεέστεροι σε συνδυασμό με τη θέση ή τον ρόλο τους στην κοινωνία και την αντίστοιχη ευθύνη τους για τον θάνατο των πιο αγαθών ανθρώπων. Τέτοιοι ποιοτικά υποδεέστεροι μπορεί να είναι π.χ. πολιτικοί, που με τις πολιτικές τους φτωχαίνουν τους ανθρώπους, τους στερούν τα αναγκαία, τους αρρωσταίνουν ψυχικά και τελικά τους στέλνουν στον θάνατο· μπορεί επίσης να είναι διάφοροι θεσμικοί παράγοντες μορφωτικών, νοσηλευτικών ή άλλων ιδρυμάτων ή αντίστοιχοι «επιστήμονες» τέτοιων ιδρυμάτων, που εκτελούν εν ψυχρώ το μαθητή, το φοιτητή, τον ασθενή, τον αληθινό επιστήμονα, τον αστραφτερό στοχαστή κ.λπ., επειδή αγωνίζεται με το ανώτερο για το ανώτερο και αντιμάχεται με σθένος τις ποικίλες φαυλότητες των ως άνω «εκτελεστών» του.

§6

     Το πρόβλημα που προκύπτει από τα προαναφερθέντα και θέτει προς συζήτηση ο Πλάτων στη συνέχεια είναι πως ο θάνατος δεν είναι, υπό μια έννοια, το τέλος της ζωής, γιατί τότε θα δικαιώνονταν όλοι όσοι έμμεσα ή άμεσα συντελούν στην αφαίρεση της ζωής, αλλά η πηγή της, καθώς συνιστά απελευθέρωση της ψυχής από τα ένυλα δεσμά της, οδηγεί δηλ. στην αθανασία. Αλλά τούτο μπορεί να το συλλάβει και να το κατανοήσει μόνο ο αληθινός φιλόσοφος που αναγνωρίζει τη βαθιά, την εσωτερική διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Ο θρήνος για τον θάνατο, για παράδειγμα, που προέρχεται από την Ξανθίππη ‒από τον κοινό θνητό‒ είναι μεν μια παρηγοριά για την ίδια (60a), αλλά δεν ταιριάζει στη ζωή του φιλοσόφου· γι’ αυτό και ο Σωκράτης, όταν η Ξανθίππη θρηνεί και οδύρεται στη φυλακή για τον επικείμενο θάνατο του φιλοσόφου, ζητά από τον Κρίτωνα «να την οδηγήσουν στο σπίτι» (60a7-8). Απεναντίας, αν ο ίδιος ο Σωκράτης θρηνούσε για τον θάνατό του, θα αρνούνταν ουσιαστικά τον ως τώρα παραδειγματικό για όλους φιλοσοφικό τρόπο της ζωής του· θα αναιρούσε τον ίδιο τον εαυτό του, που καθ’ όλη τη ζωή του αποτέλεσε σύμβολο φιλοσοφικής αντιμετώπισης του θανάτου. Ο Πλάτων λαμβάνει σοβαρά τη φιλοσοφική αντίληψη για τη ζωή και τον θάνατο. Τη διαχωρίζει απόλυτα από την αφιλοσόφητη και γι’ αυτό συσχετίζει τη ζωή με τη μελέτη του θανάτου. Αλλά μελέτη για ποιο είδος θανάτου; Προφανώς όχι για τον φυσικό θάνατο, δηλ. για τον θάνατο ως απλό φυσικό γεγονός, ως την θλιβερή και πολύφοβη κατάσταση, παρά για τον θάνατο, που γίνεται το παρατηρητήριο όλης της ζωής. Ο τελευταίος τούτος θάνατος είναι η Γνώση, είναι ο διαυγής, ο φωτεινός Λόγος, που μας βγάζει έξω από το βουητό των αισθήσεων, αποστρέφει την ψυχή από ένα τέτοιο βουητό και μας καθιστά γνωσιακά και ηθικά αυτοκαθοριζόμενους.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ἠθικὰ Νικομάχεια (1130a-1131a)

[II] Ζητοῦμεν δέ γε τὴν ἐν μέρει ἀρετῆς δικαιοσύνην· ἔστι γάρ τις, ὡς φαμέν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἀδικίας τῆς κατὰ μέρος. σημεῖον δ᾽ ὅτι ἔστιν· κατὰ μὲν γὰρ τὰς ἄλλας μοχθηρίας ὁ ἐνεργῶν ἀδικεῖ μέν, πλεονεκτεῖ δ᾽ οὐδέν, οἷον ὁ ῥίψας τὴν ἀσπίδα διὰ δειλίαν ἢ κακῶς εἰπὼν διὰ χαλεπότητα ἢ οὐ βοηθήσας χρήμασι δι᾽ ἀνελευθερίαν· ὅταν δὲ πλεονεκτῇ, πολλάκις κατ᾽ οὐδεμίαν τῶν τοιούτων, ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ πάσας, κατὰ πονηρίαν δέ γε τινά (ψέγομεν γάρ) καὶ κατ᾽ ἀδικίαν. ἔστιν ἄρ᾽ ἄλλη τις ἀδικία ὡς μέρος τῆς ὅλης, καὶ ἄδικόν τι ἐν μέρει τοῦ ὅλου ἀδίκου τοῦ παρὰ τὸν νόμον. ἔτι εἰ ὃ μὲν τοῦ κερδαίνειν ἕνεκα μοιχεύει καὶ προσλαμβάνων, ὃ δὲ προστιθεὶς καὶ ζημιούμενος δι᾽ ἐπιθυμίαν, οὗτος μὲν ἀκόλαστος δόξειεν ἂν εἶναι μᾶλλον ἢ πλεονέκτης, ἐκεῖνος δ᾽ ἄδικος, ἀκόλαστος δ᾽ οὔ· δῆλον ἄρα ὅτι διὰ τὸ κερδαίνειν. ἔτι περὶ μὲν τἆλλα πάντα ἀδικήματα γίνεται ἡ ἐπαναφορὰ ἐπί τινα μοχθηρίαν ἀεί, οἷον εἰ ἐμοίχευσεν, ἐπ᾽ ἀκολασίαν, εἰ ἐγκατέλιπε τὸν παραστάτην, ἐπὶ δειλίαν, εἰ ἐπάταξεν, ἐπ᾽ ὀργήν· εἰ δ᾽ ἐκέρδανεν, ἐπ᾽ οὐδεμίαν μοχθηρίαν ἀλλ᾽ ἢ ἐπ᾽ ἀδικίαν. ὥστε φανερὸν ὅτι ἔστι τις ἀδικία παρὰ τὴν ὅλην ἄλλη ἐν μέρει, συνώνυμος, ὅτι ὁ ὁρισμὸς ἐν

[1130b] τῷ αὐτῷ γένει· ἄμφω γὰρ ἐν τῷ πρὸς ἕτερον ἔχουσι τὴν δύναμιν, ἀλλ᾽ ἣ μὲν περὶ τιμὴν ἢ χρήματα ἢ σωτηρίαν, ἢ εἴ τινι ἔχοιμεν ἑνὶ ὀνόματι περιλαβεῖν ταῦτα πάντα, καὶ δι᾽ ἡδονὴν τὴν ἀπὸ τοῦ κέρδους, ἣ δὲ περὶ ἅπαντα περὶ ὅσα ὁ σπουδαῖος.

Ὅτι μὲν οὖν εἰσὶν αἱ δικαιοσύναι πλείους, καὶ ὅτι ἔστι τις καὶ ἑτέρα παρὰ τὴν ὅλην ἀρετήν, δῆλον· τίς δὲ καὶ ποία τις, ληπτέον. διώρισται δὴ τὸ ἄδικον τό τε παράνομον καὶ τὸ ἄνισον, τὸ δὲ δίκαιον τό τε νόμιμον καὶ τὸ ἴσον. κατὰ μὲν οὖν τὸ παράνομον ἡ πρότερον εἰρημένη ἀδικία ἐστίν. ἐπεὶ δὲ τὸ ἄνισον καὶ τὸ παράνομον οὐ ταὐτὸν ἀλλ᾽ ἕτερον ὡς μέρος πρὸς ὅλον (τὸ μὲν γὰρ ἄνισον ἅπαν παράνομον, τὸ δὲ παράνομον οὐχ ἅπαν ἄνισον), καὶ τὸ ἄδικον καὶ ἡ ἀδικία οὐ ταὐτὰ ἀλλ᾽ ἕτερα ἐκείνων, τὰ μὲν ὡς μέρη τὰ δ᾽ ὡς ὅλα· μέρος γὰρ αὕτη ἡ ἀδικία τῆς ὅλης ἀδικίας, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ δικαιοσύνη τῆς δικαιοσύνης. ὥστε καὶ περὶ τῆς ἐν μέρει δικαιοσύνης καὶ περὶ τῆς ἐν μέρει ἀδικίας λεκτέον, καὶ τοῦ δικαίου καὶ ἀδίκου ὡσαύτως. ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν ὅλην ἀρετὴν τεταγμένη δικαιοσύνη καὶ ἀδικία, ἣ μὲν τῆς ὅλης ἀρετῆς οὖσα χρῆσις πρὸς ἄλλον ἣ δὲ τῆς κακίας, ἀφείσθω. καὶ τὸ δίκαιον δὲ καὶ τὸ ἄδικον τὸ κατὰ ταύτας φανερὸν ὡς διοριστέον· σχεδὸν γὰρ τὰ πολλὰ τῶν νομίμων τὰ ἀπὸ τῆς ὅλης ἀρετῆς προσταττόμενά ἐστιν· καθ᾽ ἑκάστην γὰρ ἀρετὴν προστάττει ζῆν καὶ καθ᾽ ἑκάστην μοχθηρίαν κωλύει ὁ νόμος. τὰ δὲ ποιητικὰ τῆς ὅλης ἀρετῆς ἐστὶ τῶν νομίμων ὅσα νενομοθέτηται περὶ παιδείαν τὴν πρὸς τὸ κοινόν. περὶ δὲ τῆς καθ᾽ ἕκαστον παιδείας, καθ᾽ ἣν ἁπλῶς ἀνὴρ ἀγαθός ἐστι, πότερον τῆς πολιτικῆς ἐστὶν ἢ ἑτέρας, ὕστερον διοριστέον· οὐ γὰρ ἴσως ταὐτὸν ἀνδρί τ᾽ ἀγαθῷ εἶναι καὶ πολίτῃ παντί. τῆς δὲ κατὰ μέρος δικαιοσύνης καὶ τοῦ κατ᾽ αὐτὴν δικαίου ἓν μέν ἐστιν εἶδος τὸ ἐν ταῖς διανομαῖς τιμῆς ἢ χρημάτων ἢ τῶν ἄλλων ὅσα μεριστὰ τοῖς κοινωνοῦσι τῆς πολιτείας (ἐν τούτοις γὰρ ἔστι καὶ ἄνισον ἔχειν καὶ ἴσον ἕτερον ἑτέρου), ἓν

[1131a] δὲ τὸ ἐν τοῖς συναλλάγμασι διορθωτικόν. τούτου δὲ μέρη δύο· τῶν γὰρ συναλλαγμάτων τὰ μὲν ἑκούσιά ἐστι τὰ δ᾽ ἀκούσια, ἑκούσια μὲν τὰ τοιάδε οἷον πρᾶσις ὠνὴ δανεισμὸς ἐγγύη χρῆσις παρακαταθήκη μίσθωσις (ἑκούσια δὲ λέγεται, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν συναλλαγμάτων τούτων ἑκούσιος), τῶν δ᾽ ἀκουσίων τὰ μὲν λαθραῖα, οἷον κλοπὴ μοιχεία φαρμακεία προαγωγεία δουλαπατία δολοφονία ψευδομαρτυρία, τὰ δὲ βίαια, οἷον αἰκία δεσμὸς θάνατος ἁρπαγὴ πήρωσις κακηγορία προπηλακισμός.

***
[2] Αυτό, ωστόσο, που εμείς διερευνούμε είναι η δικαιοσύνη που είναι μέρος της αρετής· γιατί, όπως υποστηρίζουμε, μια τέτοια δικαιοσύνη υπάρχει. Με τον ίδιο τρόπο αντικείμενο της έρευνάς μας είναι και η αδικία ως μέρος της κακίας. Ότι κάτι τέτοιο υπάρχει ιδού η απόδειξη: ο άνθρωπος που διαπράττει τις άλλες μορφές κακίας και βέβαια αδικεί, με κανέναν όμως τρόπο δεν διεκδικεί για τον εαυτό του «το πιο μεγάλο μέρος». Τέτοιες είναι, επιπαραδείγματι, οι περιπτώσεις του ανθρώπου που πέταξε από δειλία την ασπίδα του, ή αυτού που λόγω κακού χαρακτήρα μίλησε άσχημα, ή αυτού που από τσιγκουνιά δεν πρόσφερε χρηματική βοήθεια. Όταν, αντίθετα, ενεργεί διεκδικώντας για τον εαυτό του «το πιο μεγάλο μέρος», συχνά δεν ωθείται από καμιά από αυτές τις κακίες, ούτε φυσικά και από όλες μαζί, σίγουρα όμως ωθείται από κάποια κακία (αφού τον ψέγουμε) και από διάθεση αδικίας. Υπάρχει, επομένως, ένα άλλο είδος αδικίας ως μέρος της ολικής αδικίας, και ένα «άδικο» ως μέρος του ολικού «αδίκου», δηλαδή του «αντίθετου προς τον νόμο».

Επίσης: Ας πούμε ότι κάποιος διαπράττει μοιχεία για να εξασφαλίσει κάποιο κέρδος και πράγματι το εξασφαλίζει, ενώ ένας άλλος κάνει το ίδιο αυτό πράγμα από έντονη επιθυμία, έστω και αν η πράξη του συνεπάγεται γι᾽ αυτόν ζημία και τιμωρία. Με τους όρους αυτούς ο δεύτερος θα θεωρούνταν μάλλον ακόλαστος παρά πλεονέκτης, ενώ ο πρώτος θα λογαριαζόταν άδικος, ακόλαστος όμως όχι — προφανώς γιατί την πράξη του την έκανε με στόχο να κερδίσει χρήματα.

Επίσης: Οι υπόλοιπες άδικες πράξεις (όλες τους, δίχως εξαίρεση) ανάγονται, η καθεμιά τους, σε κάποια κακία. Παραδείγματα: αν κάποιος διέπραξε μοιχεία, η πράξη του ανάγεται στην ακολασία, αν εγκατέλειψε τον σύντροφό του στη μάχη, τότε στη δειλία, αν χτύπησε κάποιον, τότε στην οργή· αν όμως ενήργησε όπως ενήργησε με μοναδικό του στόχο να κερδίσει, η πράξη του δεν ανάγεται σε καμιά κακία παρά μόνο στην αδικία.

Είναι λοιπόν φανερό ότι δίπλα στην ολική αδικία υπάρχει και μια άλλη, «μερική», αδικία, που λέγεται με την ίδια λέξη, αφού από την άποψη του ορισμού της

[1130b] ανήκει στο ίδιο γένος· και των δύο, πράγματι, η ουσία βρίσκεται στη σχέση «προς τον άλλον», μόνο που η μία έχει να κάνει με την τιμή, με τα χρήματα, με την προσωπική ασφάλεια ή με ό,τι θα δήλωνε —αν υπήρχε— μια λέξη κοινή για όλα αυτά τα αγαθά (γενεσιουργός αιτία της η ευχαρίστηση που προέρχεται από το κέρδος), ενώ η άλλη έχει να κάνει με όλα τα πράγματα που αποτελούν αντικείμενο ενδιαφέροντος και ενασχόλησης του ενάρετου ανθρώπου.

Είναι λοιπόν φανερό ότι υπάρχουν περισσότερα από ένα είδη δικαιοσύνης, και ακόμη ότι υπάρχει και κάποια άλλη δικαιοσύνη δίπλα στην ολική αρετή. Τώρα πρέπει να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τί είναι αυτή η δικαιοσύνη και ποιά είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.

Ήδη έχουμε ορίσει το άδικο ως παράβαση του νόμου και ως παράβαση της ισότητας, και το δίκαιο ως σεβασμό του νόμου και ως σεβασμό της ισότητας. Η αδικία λοιπόν για την οποία μιλήσαμε πιο πάνω αντιστοιχεί στην παράβαση του νόμου. Δεδομένου όμως ότι η παράβαση της ισότητας και η παράβαση του νόμου δεν είναι το ίδιο πράγμα, αλλά διαφέρουν, καθώς βρίσκονται μεταξύ τους στη σχέση του μέρους προς το όλο (κάθε παράβαση της ισότητας είναι, πράγματι, παράβαση του νόμου, κάθε όμως παράβαση του νόμου δεν είναι παράβαση της ισότητας), έτσι και το άδικο και η αδικία δεν είναι ίδια με το άδικο και την αδικία του άλλου τύπου, αλλά διαφορετικά από εκείνα: ως μέρος και όλον, γιατί η με αυτό το νόημα αδικία είναι μέρος της ολικής αδικίας — το ίδιο και η με αυτό το νόημα δικαιοσύνη είναι μέρος τής με το άλλο νόημα δικαιοσύνης. Πρέπει, κατά συνέπεια, να μιλήσουμε και για τη μερική δικαιοσύνη και τη μερική αδικία, και επίσης για το αντίστοιχο δίκαιο και άδικο.

Ας αφήσουμε λοιπόν καταμέρος τη δικαιοσύνη που αντιστοιχεί στην ολική αρετή· ας αφήσουμε επίσης καταμέρος και την αντίστοιχη αδικία (η πρώτη αποτελεί πραγμάτωση της ολικής αρετής, η δεύτερη της κακίας, ενσχέσει με τον άλλον). Είναι, επίσης, φανερό πώς πρέπει να ορισθούν οι έννοιες «δίκαιο» και «άδικο» που αντιστοιχούν στην με αυτό το νόημα δικαιοσύνη και στην με αυτό το νόημα αδικία, αφού στην πραγματικότητα οι πιο πολλές από τις σύμφωνες με τους νόμους πράξεις συμπίπτουν με αυτά που προστάζει η ολική αρετή· πραγματικά, ο νόμος μάς προστάζει να ζούμε σύμφωνα με την κάθε επιμέρους αρετή και μας κρατάει μακριά από την κάθε επιμέρους κακία. Αλλά και οι πράξεις που πραγματώνουν την ολική αρετή συμπίπτουν με όσα προνοούν οι νόμοι που έχουν νομοθετηθεί για την παιδεία που μας προετοιμάζει για τη ζωή στην κοινωνία. Όσο για την παιδεία του καθενός ατόμου χωριστά, αυτήν που απλώς κάνει το άτομο καλόν άνθρωπο, ας αφήσουμε να μας απασχολήσει αργότερα το ερώτημα αν αυτή είναι έργο της πολιτικής τέχνης ή κάποιας άλλης τέχνης· γιατί δεν είναι ίσως το ίδιο πράγμα να είναι κανείς καλός άνθρωπος και καλός πολίτης.

Της μερικής δικαιοσύνης και του αντίστοιχου σ᾽ αυτήν μερικού δικαίου ένα είδος είναι αυτό που έχει σχέση με τις διανομές τιμητικών διακρίσεων, χρημάτων ή γενικά αγαθών που μοιράζονται σε όσους ζουν σε ένα συγκεκριμένο πολιτειακό καθεστώς — από όλα αυτά μπορεί, πράγματι, κανείς να λάβει άνισο ή ίσο μερτικό ενσχέσει προς το μερτικό κάποιου άλλου.

[1131a] Ένα δεύτερο είδος είναι αυτό που παίζει έναν διορθωτικό ρόλο στις μεταξύ των ατόμων σχέσεις. Το δεύτερο αυτό είδος περιλαμβάνει δύο μέρη, δεδομένου ότι άλλες από τις μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις αναπτύσσονται με τη θέληση των ανθρώπων και άλλες χωρίς τη θέλησή τους. Σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των ανθρώπων με τη θέλησή τους είναι π.χ. η πώληση, η αγορά, ο δανεισμός, η εγγύηση, η παραχώρηση για χρήση, η παρακαταθήκη, η μίσθωση (μιλούμε στην περίπτωση αυτή για «εκούσιες σχέσεις», επειδή όλες τους έχουν την αρχή τους στη θέληση των ανθρώπων). Από τις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των ανθρώπων χωρίς τη θέλησή τους άλλες ενεργούνται κρυφά (π.χ. η κλοπή, η μοιχεία, η δηλητηρίαση, η μαστροπεία, η εξαπάτηση και παραπλάνηση δούλων, η δολοφονία, η ψευδομαρτυρία) και άλλες με τη χρήση βίας (π.χ. οι επιθέσεις και τα χτυπήματα, η φυλάκιση, η θανάτωση, η ληστεία, η πρόκληση αναπηρίας, η δυσφήμηση, ο προπηλακισμός).

Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου 2019

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Πλοῦτος (802-849)

ΚΑ. ὡς ἡδὺ πράττειν, ὦνδρές, ἐστ᾽ εὐδαιμόνως,
καὶ ταῦτα μηδὲν ἐξενεγκόντ᾽ οἴκοθεν.
ἡμῖν γὰρ ἀγαθῶν σωρὸς εἰς τὴν οἰκίαν
805a ἐπεισπέπαικεν οὐδὲν ἠδικηκόσιν.
805b οὕτω τὸ πλουτεῖν ἐστιν ἡδὺ πρᾶγμα δή.
ἡ μὲν σιπύη μεστή ᾽στι λευκῶν ἀλφίτων,
οἱ δ᾽ ἀμφορῆς οἴνου μέλανος ἀνθοσμίου.
ἅπαντα δ᾽ ἡμῖν ἀργυρίου καὶ χρυσίου
τὰ σκευάρια πλήρη ᾽στίν, ὥστε θαυμάσαι.
810 τὸ φρέαρ δ᾽ ἐλαίου μεστόν· αἱ δὲ λήκυθοι
μύρου γέμουσι, τὸ δ᾽ ὑπερῷον ἰσχάδων.
ὀξὶς δὲ πᾶσα καὶ λοπάδιον καὶ χύτρα
χαλκῆ γέγονε· τοὺς δὲ πινακίσκους τοὺς σαπροὺς
τοὺς ἰχθυηροὺς ἀργυροῦς πάρεσθ᾽ ὁρᾶν.
815 ὁ δ᾽ ἰπνὸς γέγον᾽ ἡμῖν ἐξαπίνης ἐλεφάντινος.
στατῆρσι δ᾽ οἱ θεράποντες ἀρτιάζομεν
χρυσοῖς· ἀποψώμεσθα δ᾽ οὐ λίθοις ἔτι,
ἀλλὰ σκοροδίοις ὑπὸ τρυφῆς ἑκάστοτε.
καὶ νῦν ὁ δεσπότης μὲν ἔνδον βουθυτεῖ
820 ὗν καὶ τράγον καὶ κριὸν ἐστεφανωμένος,
ἐμὲ δ᾽ ἐξέπεμψεν ὁ καπνός· οὐχ οἷός τε γὰρ
ἔνδον μένειν ἦν· ἔδακνε γὰρ τὰ βλέφαρά μου.
ΔΙΚΑΙΟΣ
ἕπου μετ᾽ ἐμοῦ, παιδάριον, ἵνα πρὸς τὸν θεὸν
ἴωμεν. ΚΑ. ἔα, τίς ἐσθ᾽ ὁ προσιὼν οὑτοσί;
825 ΔΙ. ἀνὴρ πρότερον μὲν ἄθλιος, νῦν δ᾽ εὐτυχής.
ΚΑ. δῆλον ὅτι τῶν χρηστῶν τις, ὡς ἔοικας, εἶ.
ΔΙ. μάλιστ᾽. ΚΑ. ἔπειτα τοῦ δέει; ΔΙ. πρὸς τὸν θεὸν
ἥκω. μεγάλων γάρ μοὐστὶν ἀγαθῶν αἴτιος.
ἐγὼ γὰρ ἱκανὴν οὐσίαν παρὰ τοῦ πατρὸς
830 λαβὼν ἐπήρκουν τοῖς δεομένοις τῶν φίλων,
εἶναι νομίζων χρήσιμον πρὸς τὸν βίον.
ΚΑ. ἦ πού σε ταχέως ἐπέλιπεν τὰ χρήματα.
ΔΙ. κομιδῇ μὲν οὖν. ΚΑ. οὐκοῦν μετὰ ταῦτ᾽ ἦσθ᾽ ἄθλιος.
ΔΙ. κομιδῇ μὲν οὖν. κἀγὼ μὲν ᾤμην οὓς τέως
835 εὐεργέτησα δεομένους ἕξειν φίλους
ὄντως βεβαίους, εἰ δεηθείην ποτέ·
οἱ δ᾽ ἐξετρέποντο κοὐκ ἐδόκουν ὁρᾶν μ᾽ ἔτι.
ΚΑ. καὶ κατεγέλων γ᾽ εὖ οἶδ᾽ ὅτι. ΔΙ. κομιδῇ μὲν οὖν·
αὐχμὸς γὰρ ὢν τῶν σκευαρίων μ᾽ ἀπώλεσεν.
840 ἀλλ᾽ οὐχὶ νῦν. ἀνθ᾽ ὧν ἐγὼ πρὸς τὸν θεὸν
προσευξόμενος ἥκω δικαίως ἐνθάδε.
ΚΑ. τὸ τριβώνιον δὲ τί δύναται, πρὸς τῶν θεῶν,
ὃ φέρει μετὰ σοῦ τὸ παιδάριον τουτί; φράσον.
ΔΙ. καὶ τοῦτ᾽ ἀναθήσων ἔρχομαι πρὸς τὸν θεόν.
845 ΚΑ. μῶν οὖν ἐμυήθης δῆτ᾽ ἐν αὐτῷ τὰ μεγάλα;
ΔΙ. οὔκ, ἀλλ᾽ ἐνερρίγωσ᾽ ἔτη τριακαίδεκα.
ΚΑ. τὰ δ᾽ ἐμβάδια; ΔΙ. καὶ ταῦτα συνεχειμάζετο.
ΚΑ. καὶ ταῦτ᾽ ἀναθήσων ἔφερες οὖν; ΔΙ. νὴ τὸν Δία.
ΚΑ. χαρίεντά γ᾽ ἥκεις δῶρα τῷ θεῷ φέρων.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ - ΚΑΣΣΙΟΠΕΙΑ ή ΚΑΣΣΙΕΠΕΙΑ ή ΚΑΣΣΙΟΠΗ

ΚΑΣΣΙΟΠΕΙΑ ή ΚΑΣΣΙΕΠΕΙΑ ή ΚΑΣΣΙΟΠΗ
(αστερισμός)
 
Η καταγωγή της Κασσιόπειας και η ιστορία της ζωής της τη συνδέει με την Αραβία, την Αιθιοπία και την Αίγυπτο.
 
Θεωρούνταν:
1. Κόρη του Άραβα, γιου του Ερμή.
2. Σύζυγος του Έπαφου, από τον οποίο γέννησε τη Λιβύη, μητέρα του Αγήνορα, βασιλιά της Φοινίκης, πατέρα του Κάδμου και της Ευρώπης και άλλων παιδιών. Σε αυτή την περίπτωση είναι σύζυγος του Φοίνικα (ονόμασε την περιοχή) και μητέρα του Φινέα.
3. Σύζυγος του βασιλιά της Αιθιοπίας Κηφέα, γιου του Βήλου, μητέρα της Ανδρομέδας.
 
Η ιστορία της μεταμόρφωσης της Κασσιέπειας σε αστερισμό συντελείται στην τρίτη αυτή εκδοχή και συνδέεται με την κόρη της Ανδρομέδα.
 
Η Κασσιόπεια τόλμησε να παινευτεί για την ομορφιά της και να συναγωνιστεί τις Νηρηίδες, καυχήθηκε μάλιστα ότι ήταν η ωραιότερη απ' όλες. Αυτό προκάλεσε την οργή των Νηρηίδων, αλλά και του Ποσειδώνα που τις συμμερίστηκε. Για τιμωρία πλημμύρισε τη χώρα και έστειλε ένα κήτος που τη ρήμαζε. Και επειδή ο Άμμωνας χρησμοδότησε ότι η χώρα θα σωθεί από τη συμφορά αν η κόρη βασιλικού ζεύγους Ανδρομέδα δοθεί στο κήτος βορά, ο Κηφέας αναγκάσθηκε από τους Αιθίοπες να το πράξει και έδεσε την κόρη του σε βράχο*. Εκείνη την εποχή έφτασε ο Περσέας στην Αιθιοπία, είδε τη δεμένη κόρη, την ερωτεύτηκε και συμφώνησε με τον Κηφέα να σκοτώσει το κήτος και να πάρει για γυναίκα του την Ανδρομέδα. Οι δυο άνδρες αντάλλαξαν όρκους ότι θα τηρήσουν τη συμφωνία, πόσο μάλλον που ο Κηφέας είχε υποσχεθεί την κόρη του στον αδελφό του Φινέα. Τελικά, ο Περσέας σκότωσε το κήτος, απελευθέρωσε την Ανδρομέδα και αντιμετώπισε τον Φινέα και όλους τους συνωμότες που κινήθηκαν εναντίον του -τους πέτρωσε δείχνοντάς τους το κεφάλι της Μέδουσας. (Απολλόδωρος 2.4) Η Κασσιόπεια μεταμορφώθηκε στον ομώνυμο αστερισμό (Ερατοσθ., Καταστ. 1.16**) και το ίδιο και ο Κηφέας, ύστερα από πρόταση της Αθηνάς (Ερατοσθ., Καταστ. 1.15***). Η κόρη τους, η Κηφηίδα Ανδρομέδα, παριστάνεται αλυσοδεμένη στους ουράνιους χάρτες ως θυσία στο κήτος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είχε συντελεστεί κάποια μεταμόρφωση. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Περσέα, πρωταγωνιστή των φθινοπωρινών αστερισμών, που ο Άρατος ονομάζει περιμήκετον, γιατί απλώνεται από την Ανδρομέδα φτάνοντας σχεδόν ως τις Πλειάδες. Εκεί είναι και το κήτος που έστειλε ο Ποσειδώνας (αστερισμός του Δράκοντος).
 
Ο μυθογράφος Κόνωνας έδωσε μια ορθολογική ερμηνεία στον μύθο (Διηγ. 40), που προφανώς βασίζεται στην αντίδραση του ανθρώπου όταν βρίσκεται σε κατάσταση σύγχυσης ή τρόμου, παγώνει, πετρώνει, στέκεται σαν απολιθωμένος. Πιο συγκεκριμένα: Ο Κηφέας βασίλευε στην αρχαία Ιόππη που εκτεινόταν από τη Μεσόγειο μέχρι την Αραβία και την Ερυθρά θάλασσα. Την κόρη του Ανδρομέδα ήθελαν για σύζυγο ο επώνυμος ήρωας της Φοινίκης Φοίνικας και ο αδελφός του βασιλιά, ο θείος της Ανδρομέδας, Φινέας. Ο Κηφέας προέκρινε τον Φοίνικα αλλά χρειάστηκε να κρατήσει τις ισορροπίες ανάμεσα στους δύο άνδρες· γι' αυτό σκηνοθέτησε μια αρπαγή. Θα άρπαζαν την Ανδρομέδα από ένα νησάκι, όπου η κόρη συνήθιζε να θυσιάζει στην Αφροδίτη, χωρίς όμως εκείνη να γνωρίζει τα σχέδιά τους. Έτσι, όταν το πλοίο του Φοίνικα, που το είχε ονομάσει Φάλαινα, άραξε στο νησί και ο Φοίνικας πήγε να την αρπάξει, η Ανδρομέδα άρχισε να φωνάζει δυνατά καλώντας σε βοήθεια. Από εκεί περνούσε τυχαία ο Περσέας που είδε τη σκηνή και έσπευσε να βοηθήσει την κόρη που ερωτεύτηκε ακαριαία. Αναποδογύρισε το πλοίο αφήνοντας άναυδους και πετρωμένους τους ναύτες από τη σύγχυση, πήρε μαζί του το κορίτσι και το παντρεύτηκε. Ύστερα βασίλεψαν ειρηνικά στο Άργος.
-----------------------------
*Σε περιόδους κρίσης ή φυσικών καταστροφών, τις οποίες οι άνθρωποι απέδιδαν στην οργή κάποιου θεού, μαρτυρούνται ανθρωποθυσίες σε επίπεδο μυθολογικό. Συνήθως τα θύματα ήταν τα πιο επίλεκτα μέλη της κοινωνίας -γόνοι της βασιλικής οικογένειας, και μάλιστα ο πιο μικρός ή ο πιο όμορφος, συνήθως κοπέλες ανύπαντρες (Ιφιγένεια για τον απόπλου των Αχαιών, Πολυξένη για την επιστροφή Αχαιών από την Τροία, Μενοικέας, γιος του Κρέοντα, για να σωθεί η Θήβα από τους Επτά, Μακαρία, κόρη του Ηρακλή, για την νίκη εναντίον του Ερεχθέα, οι Κορωνίδες για να σωθεί ο Ορχομενός από λοιμό κ.ά), όπως ακριβώς στις ζωοθυσίες επιλέγονταν ζώα τα οποία ξεχώριζαν για κάτι, για τα κέρατα, για το γυαλιστερό τρίχωμα, επειδή ήταν νεογέννητα κλπ. Τα ιεροποιημένα αυτά θύματα καλούνταν να παίξουν τον ρόλο του φαρμακού και του καθάρματος που καθαίρει την κοινότητα από τις «αμαρτίες» της οι οποίες προκάλεσαν την οργή του θεού. Η τάξη αναδύεται και πάλι μέσα από την περιοδική αταξία του φόνου. Η παρέμβαση του χρησμού, που εξηγεί την απαίτηση του θεού για εξιλασμό, θα πρέπει να είναι μεταγενέστερη προσθήκη σε εποχή που οι ανθρωποθυσίες είχαν λησμονηθεί και η θρησκεία συνδεόταν με την ηθική.
 
**Αστερισμός της Κασσιόπειας
 
Ταύτην ἱστορεῖ Σοφοκλῆς ὁ τῆς τραγῳδίας ποιητὴς ἐν Ἀνδρομέδᾳ ἐρίσασαν περὶ κάλλους ταῖς Νηρηίσιν εἰσελθεῖν εἰς τὸ σύμπτωμα, καὶ Ποσειδῶνα διαφθεῖραι τὴν χώραν κῆτος ἐπιπέμψαντα· δι' ἣν πρόκειται τῷ κήτει ἡ θυγάτηρ. οἰκείως δὲ ἐσχημάτισται ἐγγὺς ἐπὶ δίφρου καθημένη.
Ερατοσθένης, Καταστερισμοί, 1,16
 
***Αστερισμός του Κηφέα
 
Οὗτος ἐν τάξει τέτακται τέταρτος· ὁ δ' ἀρκτικὸς κύκλος αὐτὸν ἀπολαμβάνει ἀπὸ ποδῶν ἕως στήθους· τὸ δὲ λοιπὸν εἰς τὸ ἀνὰ μέσον πίπτει αὐτοῦ τοῦ τε ἀρκτικοῦ καὶ θερινοῦ τροπικοῦ· ἦν δέ, ὡς Εὐριπίδης φησίν, Αἰθιόπων βασιλεύς, Ἀνδρομέδας δὲ πατήρ· τὴν δ' αὑτοῦ θυγατέρα δοκεῖ προθεῖναι τῷ κήτει βοράν, ἣν Περσεὺς ὁ Διὸς διέσωσε· δι' ἣν καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς ἄστροις ἐτέθη Ἀθηνᾶς γνώμῃ.
Ερατοσθένης, Καταστερισμοί, 1,15

Δυσκολότερο το ν’ απολογείσαι ή το να συγχωρείς;

Σε μια σχέση το να κρατάς ακέραιο τον εγωισμό σου, χωρίς να κάνεις ούτε μισό βήμα πίσω, μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Ίσως να μην αισθάνεσαι και πολλά, να φοβάσαι να δεθείς ή να δυσκολεύεσαι να εμπιστευτείς. Ίσως ακόμα να το κάνεις γιατί δε γνωρίζεις ή δεν ασπάζεσαι τους κανόνες του «μαζί», εκείνους που θέλουν τους δύο να φέρονται σαν ένα, να αφήνουν τα εγώ τους στην άκρη και να δουλεύουν μαζί για έναν κοινό στόχο.

Ο εγωισμός σχετίζεται άρρηκτα με την εμπιστοσύνη, γιατί όταν εκείνη χάνεται ή έστω κλονίζεται ανάμεσα σε ένα ζευγάρι, πληγώνεται πρώτος ο εγωισμός μας, που είχε πιστέψει πως αυτή τη φορά θα ‘ταν αλλιώς ή/και που ίσως είχε συμβιβαστεί και παζαρέψει αρκετά θέλω του. Τι είναι, όμως, δυσκολότερο; Να πείσουμε κάποιον να μας εμπιστευτεί, αφήνοντας τον εγωισμό του πίσω, ή να κάνουμε εμείς το αντίστοιχο για εκείνον;

Δεν υπάρχουν κανόνες εδώ, μιας κι ο καθένας κουβαλά το δικό του μοναδικό εγώ. Μόνο ο ίδιος ξέρει τα όρια και τις αντοχές του, πόσο επίπονη ή ανακουφιστική είναι η όποια διαδικασία βελτίωσης ή υποχώρησης. Πιο δύσκολο, ωστόσο, μοιάζει να κάνεις τον ίδιο σου τον εαυτό να υποχωρήσει, να ψαλιδίσει τον εγωισμό του, να εμπιστευτεί (ακόμα κι αν πρόλαβαν να τον διαψεύσουν), να δεχτεί εξηγήσεις και να κάνει πίσω.

Το να πείσεις τον άλλον, ακόμα κι αν (δικαίως μάλλον) δε στο κάνει εύκολο, να προσπαθήσεις να τον φέρεις με τα νερά σου, να του αποδείξεις πως άλλαξες ή έστω θες να αλλάξεις και πως μετάνιωσες, είναι ίσως πιο εύκολο -ειδικά αν έχεις, στα αλήθεια, μετανιώσει. Αν όμως ο χαρακτήρας σου δεν είναι ιδιαίτερα υποχωρητικός και συγκαταβατικός, αν δεν πιστεύεις στις δεύτερες ευκαιρίες κι αν ανέκαθεν έβαζες τον εγωισμό σου είναι πάνω από όλα, τότε ίσως βρεθείς σε αδιέξοδο. Γιατί το να ελέγξεις τον εαυτό σου, τα όρια και τις κόκκινες γραμμές σου είναι στο χέρι σου, πώς μπορεί όμως να τροποποιήσεις τις ιδέες κάποιου άλλου;

Δυστυχώς, αν φτάσεις στο σημείο να προσπαθήσεις να χειραγωγήσεις τον απέναντι, για να καταλάβει πως μέσα σε μια σχέση δε χωράνε εγωισμοί και χαρακτήρες που κοιτάνε αποκλειστικά την πάρτη τους, χωρίς να τους νοιάζει ο άνθρωπος που μοιράζονται την καθημερινότητά τους, τότε να μιλάμε για μια χαμένη υπόθεση. Αν ο εγωισμός πρωταγωνιστεί κι απ’ τις δύο πλευρές, το νόημα χάνεται.

Το «μαζί» χρειάζεται δύο που μπαίνουν ο ένας στη θέση του άλλου όταν υπάρχει ένα πρόβλημα. Για παράδειγμα, έκανες ένα λάθος και χρειάζεται να απολογηθείς στον άλλο για αυτό, θα το έκανες; Πώς θα ένιωθες αν ο άλλος το έκανε για ‘σένα; Να σου ζητήσει μια συγγνώμη και να δείξει πως έχει μετανιώσει. Μια ειλικρινής παραδοχή σημαίνει πολλά, ενώνει τα χάσματα. Εσύ θα ήθελες να τη λάβεις, γιατί να μην την προσφέρεις; Ο εγωισμός σου δεν είναι πιο σημαντικός απ’ τον άνθρωπο που έχεις δίπλα σου. Ή, τουλάχιστον, δε θα ‘πρεπε να είναι.

Η δυσκολία βρίσκεται στο να κάνουμε τον ίδιο μας τον εαυτό να καταλάβει πως σε μια σχέση όλοι κάνουμε λάθη, είτε μεγάλα είτε μικρά, και πως σίγουρα κάποια στιγμή θα πρέπει να κάνουμε και τον άλλον να μας εμπιστευτεί κι εμείς να νιώσουμε τη σιγουριά ξανά. Σημασία δεν έχει ο εγωισμός του καθένα, αλλά ο κοινός στόχος, του να κρατήσεις μια χαρούμενη κι ευτυχισμένη σχέση, με κατανόηση κι υποχωρήσεις.

Με τεντωμένο σχοινί καμιά σχέση δεν κράτησε, και συνήθως ο εγωισμός γίνεται το ψαλίδι που την κόβει. Αξίζει να τη χάσεις;

Ισχυρότερα τα πολλά μικρά κοινά σημεία από ένα μεγάλο

Ανέκαθεν στις σχέσεις μας ψάχναμε έναν άνθρωπο που μπορεί να μη μας έμοιαζε εξ ολοκλήρου, αλλά τουλάχιστον είχε ένα στοιχείο δικό μας, αυτό που θα μας έκανε να τον ξεχωρίσουμε απ’ το πλήθος. Κάτι διαφορετικό απ’ τους άλλους, κάτι μοναδικό, ικανό να μας ενώσει με ένα μαγικό τρόπο.

Δεν είναι ακριβώς ότι θέλουμε να δούμε τον εαυτό μας στον άλλον, γιατί είναι ανώφελο να προσπαθείς να συνάψεις σχέση με ‘σένα. Είναι περισσότερο η προσπάθειά μας να βρούμε κάτι στον άλλον παρόμοιο με κάτι από ‘μας, προκειμένου να μη φοβηθούμε με τη γνωριμία. Να ξέρουμε, έστω, πως μπορεί να ‘χει εκατό διαφορετικά πράγματα, αλλά το ένα μοιάζει με ‘μας.

Είναι αυτή η επιθυμία μας να δημιουργήσουμε ένα δεσμό με τον άλλον. Μπορεί να μη βασιζόμαστε σε χαρακτηριστικά, μπορεί να ψάχνουμε άλλα ίδια πράγματα, αλλά η ουσία μένει ίδια. Θέλουμε κάτι που να μας ενώνει. Θέλουμε να νιώσουμε αυτήν την έλξη όταν βρίσκονται δύο άνθρωποι που επιθυμούν το ίδιο πράγμα.

Όσο ονειρικό κι αν ακούγεται, είναι κάτι που μπορεί να δουλέψει. Όταν έχεις να κάνεις με έναν άνθρωπο ο οποίος γνωρίζει τι θέλει, όπως κι εσύ, δημιουργείται σχετικά εύκολα ένας δεσμός. Έχετε ανάγκη από έναν άνθρωπο -όχι όποιον τυχαίο, βέβαια. Κάποιον που να διαβάζετε ο ένας στον άλλο ένα κεφάλαιο κοινό. Κι έτσι δημιουργείται μια σύνδεση, ένας δεσμός που μπορεί να ισχυροποιήσει ένα ζευγάρι. Όχι να το κάνει άτρωτο, αλλά τουλάχιστον ισχυρό. Γιατί είναι κάτι δικό σας, που το ‘χετε φτιάξει μόνοι σας και κανένας δεν μπορεί να σας το πάρει. Μόνο εσείς έχετε τη δυνατότητα να το καταστρέψετε.

Κάπου εδώ, όμως, έρχεται και το ερώτημα αν αυτό που σας ένωσε μπορεί να σας κρατήσει μαζί. Σίγουρα, μπορεί. Ίσως όχι για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επίσης, σίγουρα μπορεί και να μη σας κρατήσει. Ίσως βαρεθείτε το επόμενο λεπτό και το διαλύσετε. Γιατί, συνήθως, αυτά που μας φέρνουν κοντά, καταλήγουν να γίνονται κι αυτά που μας απομακρύνουν απ’ τον άλλον. Μπορεί ο ίδιος ακριβώς λόγος, τη μία μέρα να λειτούργησε θετικά και την άλλη να πήρε φόρα και να τα διέλυσε όλα. Το γεγονός, λοιπόν, ότι είναι ίδιος, δε σημαίνει απαραίτητα ότι και το ζευγάρι μπορεί να μείνει μαζί.

Γιατί ξαφνικά μπορεί να δεις τα πράγματα με διαφορετικό μάτι. Μπορεί να ξύπνησες μια μέρα και να αποφάσισες ότι αυτό που έχετε δε σου κάνει. Εσύ θέλεις σχέση, ο απέναντι το ίδιο, αλλά στην τελική μπορεί να μην ταιριάζετε, όσο νομίζετε. Αν βγάλουμε την πρώτη περίοδο της γνωριμίας, που είστε μόνο φιλιά, σεξ κι έξω, τότε συνειδητοποιείς το πού μπορεί να πάει μια σχέση και μερικές φορές φτάνει μονάχα μέχρι το περίπτερο -κι αν.

Οπότε, εν τέλει, δεν είναι καλό να ‘χεις ένα πράγμα να σε ενώνει με τον άλλον, όσο ισχυρό κι αν είναι. Γιατί μπορεί να ακούγεται παραμυθένιο, αλλά παραμένει μοναδικό στον αριθμό. Θα υπάρξουν τσακωμοί και διαφωνίες, αλλαγές στις συμπεριφορές και στους χαρακτήρες, κι αυτό σιγά-σιγά θα αποδυναμώνεται, μέχρι να καταστραφεί εντελώς και να πάρει μαζί του και σας.

Προτιμότερο είναι να βρείτε μικρότερα πράγματα που σας ενώνουν, περισσότερους δεσμούς. Γιατί είναι καλύτερο όσο ανακαλύπτεις τον άλλον να βρίσκεις περισσότερα κοινά μαζί του. Και δε χρειάζεται να ‘ναι κάτι σπουδαίο. Ο τρόπος, όμως, που ξυπνάς ή πίνεις τον καφέ σου, το ότι δε θέλεις να σου μιλάει άνθρωπος μέχρι να φας ή ότι κρυφά σου αρέσει να βλέπεις παιδικά το πρωί του σαββατοκύριακου που ταιριάζουν τέλεια με τα γούστα του άλλου αρκούν.

Μπορεί τα μικρά και καθημερινά να μην είναι τόσο σημαντικά όσο μια εμπειρία που είχατε κι οι δύο και σας άλλαξε τη ζωή, ένα μεγάλο όνειρο ή οι ξαφνικές επιλογές που κάνατε τελευταία. Είναι, όμως, πράγματα που δε θα αλλάξουν. Γιατί δεν είναι ανάγκη να αλλάξουν. Όταν έχεις μικρότερους δεσμούς, έχεις και περισσότερες πιθανότητες να κρατήσεις τη σχέση σου. Γιατί οι μικρότεροι δεσμοί δεν κουβαλάνε πάνω τους σχεδόν κανένα φορτίο. Μπορεί να ‘ναι μικρές συνήθειες ή χαζά μυστικά. Γιατί τον καφέ σας θα τον θέλετε πάντα μέτριο, τα πέντε λεπτά χουζούρεμα θα ‘ναι πάντα αναγκαία κι θα ‘ναι σίγουρα το must του σαββατιάτικου πρωινού.

Αλλά ακόμα κι αυτά αν αλλάξουν, δε θα βάλουν σε κίνδυνο τη σχέση σας. Θα ‘χετε χρόνο να δημιουργήσετε κι άλλα κοινά σημεία. Κι αν διαλυθούν, το βέβαιο είναι ότι γεννιούνται ξανά, μαζί με τη σχέση σας, κι αυτό είναι που κάνει τον δεσμό σας δυνατό. Γιατί, όπως λένε κι οι σοφοί, άμα ραγίζει το γυαλί, δεν ξανακολλάει. Οπότε φροντίστε να ‘χετε πολλά μαζί σας.

Θεωρίες Συστημάτων

Θεωρίες Συστημάτων: Μακροδυναμική της Ανάδυσης

Η μακροδυναμική της ανάδυσης των περίπλοκων συστημάτων μελετάει το περιβάλλον και τις μακροσυνθήκες της ανάδυσης. Μελετάει, δηλαδή, τις συνθήκες που υπάρχουν στο περιβάλλον και οδηγούν σε μορφές ανάδυσης. Επίσης, το πώς τα συστήματα προσαρμόζονται στο περιβάλλον και πως το ίδιο επιλέγει συστήματα όταν βρίσκεται στο χείλος του χάους.

Τι είναι το χάος


Για να κατανοήσουμε τη φράση-κατάσταση χείλος του χάους, θα πρέπει πρώτα να καθορίσουμε το τι είναι χάος.

Το χάος ορίζεται ως μία κατάσταση αταξίας και απροβλεψιμότητας όπου η αταξία δεν προέρχεται από τυχαία γεγονότα του περιβάλλοντος. Η εξίσωση του χάους καθορίζεται αιτιακά και δεν περιέχει κανένα στοιχείο τυχαιότητας. Όμως, παρόλο που γνωρίζουμε όλες τις προηγούμενες καταστάσεις των συστημάτων και τους αιτιακούς κανόνες τους, δεν μπορούμε να προβλέψουμε τις μελλοντικές καταστάσεις τους.

Τα χαοτικά συστήματα είναι μη γραμμικά, που σημαίνει ότι το αποτέλεσμά είναι απρόβλεπτο και μπορεί να διαφοροποιηθεί αλλόκοτα.

Μία άλλη ιδιότητα του χάους είναι η ευαισθησία στην αρχική συνθήκη, η οποία είναι γνωστή και ως φαινόμενο της πεταλούδας. Το φαινόμενο περιγράφεται από τον μετεωρολόγο Έντουαρτ Λόρενς ως εξής: το χτύπημα των φτερών μιας πεταλούδας που πετάει πάνω από τον Αμαζόνιο μπορεί να οδηγήσει σε τυφώνα στην άλλη άκρη του κόσμου.

Για να δημιουργηθούν σχηματισμοί ανάδυσης, το σύστημα δε θα πρέπει να είναι ούτε πολύ σταθερό αλλά ούτε και τελείως χαοτικό. Η ευνοϊκότερη κατάσταση είναι ούτε πολύ μακριά από την ισορροπία, έτσι ώστε οι οργανώσεις να μπορούν να πραγματοποιηθούν, αλλά ούτε και πολύ κοντά στην ισορροπία, όπου η διαφοροποίηση και η δραστηριοποίηση, εκλείπουν. Αυτή είναι η περιοχή του αυτοοργανωμένου κρίσιμου σημείου, η οποία ονομάζεται χείλος του χάους και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους νόμους των πολύπλοκων συστημάτων. Η μεταφορά της σωρού από άμμο είναι ένα παράδειγμα αυτοοργανωμένου κρίσιμου σημείου. Όταν σε μία σωρό από άμμο προστεθεί με κάποιον τρόπο, περισσότερη άμμος, φτάνει ένα σημείο που η σωρός ξαφνικά καταρρέει. Θεωρούμε, ότι η σωρός της άμμου αυτοοργανώνεται γιατί φτάνει στην κρίσιμη κατάσταση χωρίς την επίδραση κάποιου εξωτερικού παράγοντα.

Φυσική επιλογή και προσαρμογή


Όταν ένα σύστημα βρίσκεται στο χείλος του χάους υπάρχουν πολλοί σχηματισμοί από τις διακυμάνσεις, διακλαδώσεις και τις αυτοοργανώσεις. Όμως δεν μπορούν να επιβιώσουν όλοι. Έτσι, δημιουργείται μία διαδικασία επιλογής από το περιβάλλον και μία διαδικασία προσαρμογής των συστημάτων στο περιβάλλον. Οι μοντέρνες εξελικτικές θεωρίες συστημάτων προκειμένου να εξηγήσουν το φαινόμενο της ανάδυσης επέκτειναν τη θεωρία του Δαρβίνου. Έτσι λοιπόν αναφέρουν ότι υπάρχουν δύο βασικές αρχές σχετικά με τους μηχανισμούς αυτών των θεωριών.

Η πρώτη αρχή είναι η αρχή της αυθόρμητης-αυτοοργανώμενης διαφοροποίησης.

Όσο περισσότερες μορφές ανάδυσης ένα σύστημα δημιουργεί, τόσο πιο πολλές μορφές ανάδυσης θα προσαρμοστούν στο περιβάλλον και έτσι πιο πολλές πιθανότητες ανάπτυξης ενός συστήματος θα υπάρξουν. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι ο κίνδυνος της μονοκαλλιέργειας με ένα μόνο είδος φυτού όπου είναι πολύ εύκολο να κολλήσει μερικά είδη ασθενειών ή παρασίτων και να καταστρέψει συνεπώς όλες τις συγκομιδές. Είναι εύκολο να προσαρμοστεί στο περιβάλλον, από την άλλη μεριά, εάν υπάρχει μια μικτή καλλιέργεια.

Η δεύτερη αρχή, είναι η αρχή της επιλεκτικής διατήρησης των συστημάτων, ή αλλιώς η αρχή της επιβίωσης του ισχυρότερου ή της εξάλλειψης του αδύναμου.

Επειδή όλοι οι σχηματισμοί ανάδυσης δεν έχουν τον ίδιο βαθμό προσαρμοστικότητας, το περιβάλλον επιλέγει εκείνους που έχουν τη μεγαλύτερη πιθανότητα προσαρμοστικότητας - επιβίωσης. Η ανάπτυξη της ανάδυσης των πολύπλοκων συστημάτων χρειάζεται ένα μηχανισμό που θα διατηρεί και θα πολλαπλασιάζει τις ιδιότητες της ανάδυσης. Αυτός ο μηχανισμός είναι η κληρονομικότητα στα είδη, η αντιγραφή στα γιγάντια μόρια ζωής, «μνήμες» ή πολιτιστικά γονίδια στα κοινωνικά συστήματα. Οι γλώσσες, τα βιβλία, η εκπαίδευση, οι πολιτιστικές παραδόσεις, τα επιστημονικά πρότυπα και ούτω καθεξής, όλα παίζουν έναν ρόλο του μηχανισμού κληρονομικότητας για να προτρέψουν τους ανθρώπους να επαναλάβουν αυτές τις ιδιότητες - σχηματισμούς.

Η ανάδυση από τη διαδικασία διαμόρφωσης και εκμάθησης


Ένα πολύπλοκο προσαρμοστικό σύστημα μπορεί να γίνει κατανοητό ως ένα αυτο-οργανωμένο σύστημα που αποτελείται από παράγοντες και έχει λειτουργίες διαμόρφωσης και εκμάθησης, και μπορεί να προσαρμοστεί στο περιβάλλον έξω από το σύστημα. Αυτό το σύστημα παράγει αναδυόμενες ιδιότητες, οι οποίες μπορούν να εξελιχθούν αυτόνομα. Η φυσική επιλογή ωθεί τα πολύπλοκα συστήματα στo χείλος του χάους και επιλέγει το καταλληλότερο. Αλλά δεν όλες οι συμπεριφορές και ενέργειες των επιλεγμένων συστημάτων καταλληλότερες. Καθώς το περιβάλλον του συστήματος αλλάζει στο χρόνο, μερικές από τις συμπεριφορές των συστημάτων γίνονται ακατάλληλες στα περιβάλλοντά τους.

Η άμεση λύση σε αυτό το πρόβλημα είναι να αφήσουμε το περιβάλλον να αποφασίσει ποιες συμπεριφορές είναι καταλληλότερες και ποιες δεν είναι, και να εξαλείψει τα ακατάλληλα μαζί με τους μεταφορείς τους. Αλλά θα χρειαστεί πολύ χρόνο για να υποβληθεί στην εξελικτική διαδικασία. Σε αυτό το πλαίσιο, μερικά από τα πολύπλοκα συστήματα θα αναπτύξουν ένα λειτουργικό πρότυπο για να αποκτήσουν πληροφορίες από τα περιβάλλοντά τους και να οργανώσουν ένα εσωτερικό πρότυπο ή σχήμα, κατόπιν να τα χρησιμοποιήσουν για να κατευθύνουν τις ενέργειές τους και να πάρουν τις πληροφορίες για τα αποτελέσματα αυτών, και τελικά να δοκιμάσουν και να αναθεωρήσουν τα πρότυπα και τα σχήματα σύμφωνα με τις ανατροφοδοτήσεις (feedback). Κατόπιν, αυτά τα σχήματα ή πρότυπα μπορούν να χρησιμοποιηθούν με τη σειρά τους για να κρίνουν την καταλληλότητα και την προσαρμοστικότητα των πιθανών ενεργειών. Κατά συνέπεια, αυτά τα πρότυπα ή σχήματα γίνονται «αναπληρωματικός επιλογέας» του περιβάλλοντος.

Εφαρμογές στην έρευνα της οργανωτικής δυναμικής


Η έρευνα της ανάδυσης στην οργάνωση είναι βεβαίως ένα σημαντικό ζήτημα στον τομέα της διαχείρισης, και η έρευνα της μακρο-δυναμικής, γενικά, θα δώσει σε αυτές τις έρευνες μερικούς υποθετικούς κανόνες μεθοδολογίας:

Κατ' αρχάς, άφθονες αναδύσεις θα εμφανιστούν μέσα και ανάμεσα στις οργανώσεις σε μια ορισμένη κατάσταση, μεταξύ των οποίων πολλές ασυνήθιστες οργανωτικές αναδύσεις, όπως η εμφάνιση οικογενειών, χωριά, κοινότητες, bazaars, οικονομία χρημάτων, υπεραγορές, δήμοι και πόλεις οι οποίες παρέχουν στους ανθρώπους τεράστια δημιουργική δύναμη. Όταν εμφανιστούν για πρώτη φορά, εμφανίζονται αυθόρμητα χωρίς προγραμματισμό. Αντιστρόφως, μερικές οργανώσεις, που είχαν αποφασιστεί από τον άνθρωπο λεπτομερώς, κατέληξαν να καταρρεύσουν. Επομένως, το πώς να διαπραγματευτούμε τις αναδυόμενες οργανώσεις και τις αναδύσεις στις οργανώσεις, ειδικά τις ασυνήθιστες, είναι ένα σημαντικό ζήτημα στην οργανωτική δυναμική.

Μπορούμε να τις χειριστούμε και να τις ελέγξουμε σα να είμαστε αναπληρωματικός επιλογέας. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την κοινωνική δύναμη για να ωθήσουμε τις σχετικές οργανώσεις στο χείλος του χάους σε συγκεκριμένες διαστάσεις, προκειμένου να αποκτηθούν άφθονες αναδύσεις. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο στάδιο των κοινωνικών μετασχηματισμών.

Στη δεκαετία του '80, η κινεζική κυβέρνηση ώθησε τις οικονομικές μονάδες στην επαρχία και τις πόλεις στο χείλος του χάους, κατά συνέπεια εμφανίστηκαν πολλά οικονομικά σχέδια της οικονομίας της αγοράς, που προκάλεσαν αύξηση στο ακαθάριστο εθνικό προϊόν της Κίνας. Όμως, δεν ταιριάζουν όλα τα αναδυόμενα σχέδια των οργανώσεων στις περιστάσεις του περιβάλλοντος. Παραδείγματος χάριν, τα αποκαλούμενα «αλυσιδωτά χρέη», «οικονομικό αδίκημα», και ούτω καθεξής, πρέπει να εξαλειφθούν αν και είναι επίσης αναδυόμενα θέματα από τη σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς. Σύμφωνα με τη δυναμική της ανάδυσης, όταν εμφανίζονται νέες οικονομικές ή κοινωνικές οργανώσεις από τα προϋπάρχοντα συστατικά των πολύπλοκων συστημάτων, θα υποβληθούν σε μια διαδικασία προσαρμογής και εκμάθησης.

Εάν οι αναδυόμενες οργανώσεις είναι επιθυμητές, οφείλουμε να προσφέρουμε σε αυτές κατάλληλες μακρο συνθήκες. Καταλήγοντας, θα λέγαμε πως δε πρέπει να φοβόμαστε την αναταραχή σε μερικές διαστάσεις και πως θα πρέπει να αφήνουμε τις αυτο-οργανώσεις που υποβάλλονται από τους ανθρώπους, στους ανθρώπους και για τους ανθρώπους.

Συμπέρασμα


Η σύγχρονη επιστήμη των πολύπλοκων συστημάτων ανακαλύπτει πάλι την έννοια της ανάδυσης στον τομέα της φιλοσοφίας, και την θεωρεί ως κύριο θέμα της, προικίζοντάς την με νέα εισαγωγή και ευρύτερη εφαρμογή. Επιστρέφουμε στη δυναμική προσέγγιση για να τη μελετήσουμε και να την καταλάβουμε.

Χρησιμοποιούμε έξι αρχές για την αναδυόμενη δυναμική:
  • ανάδυση μέσω της σφαιρικής συνοχής από την τοπική αλληλεπίδραση μεταξύ των συστατικών
  • ανάδυση μέσω της διακύμανσης και της διακλάδωσης
  • πολύπλοκα αναδυόμενα σχέδια από την επανάληψη και την περικλείουσα συνάθροιση της απλότητας
  • ανάδυση στην άκρη του χάους
  • αυθόρμητη και αυτο-οργανωμένη παραλλαγή και επιλεκτική διατήρηση
  • προσαρμογή στο περιβάλλον μέσω της εσωτερικής διαμόρφωσης και της εκμάθησης
Η έρευνα θα είναι μερική και ελλιπής στην κατανόηση της ανάδυσης εάν η προσαρμοστικότητα των συστημάτων και η επιλογή από το περιβάλλον δεν λαμβάνονται υπόψη. Η εφαρμογή της δυναμικής της ανάδυσης στην οργάνωση και τη διαχείριση δίνει έμφαση στην αυτονομία των μεμονωμένων φορέων στην αυτο-οργάνωση της κοινωνίας όπως επίσης και στις μακρο συνθήκες και τους μακρο κανονισμούς των αναδύσεων αυτών των οργανώσεων. Οι οργανωτικές αναδύσεις και οι αναδυόμενες οργανώσεις δεν είναι ούτε απολύτως προβλέψιμες και ελεγχόμενες, ούτε απολύτως απρόβλεπτες ή ανεξέλεγκτες. Συμβαίνουν μεταξύ των δύο άκρων.

Η προκατάληψη του τώρα

Ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον συγκαταλέγεται σε ομάδες, συστήματα. Η αλληλεπίδραση και η διαμόρφωση ξεκινά μέσα από την οικογένεια και σιγά σιγά το άτομο διαφοροποιείται μέσα από τις δράσεις του στα κοινωνικά συστήματα.

Στα συστήματα υπάρχει ιεραρχία


Κάθε υποσύστημα ανήκει σε ένα σύστημα και κάθε σύστημα σε ένα υπερσύστημα. Τα υπερσυστήματα μεταβιβάζουν την πληροφορία στα συστήματα και αυτά στα υποσυστήματα. Στη σκάλα αυτή της ιεραρχίας υπάρχει συνεχής επικοινωνία μεταξύ των συστημάτων και η σύνδεση είναι μόνιμη. Κατά την αλληλεπίδραση μεταξύ των συστημάτων δημιουργείται ένα γινόμενο προϊόν που ονομάζουμε ανέλιξη. Οι ρόλοι μέσα στα συστήματα είναι διακριτοί, οριοθετημένοι ώστε κανείς να μη μένει ασύνδετος. Όσο μένουμε στα πλαίσια του ρόλου είμαστε συνδεδεμένοι με τους υπόλοιπους και δεν διασαλεύεται, έτσι, η τάξη μεταξύ των συστημάτων.

Ό,τι ζητείται στα συστήματα από τις ανώτερες ιεραρχίες είναι για να φέρει ανέλιξη. Για να γίνει, όμως, απόλυτη η σύνδεση μεταξύ των συστημάτων και να επιτυγχάνεται έτσι το ανώτατο γινόμενο ανέλιξης, είναι απαρραίτητο, η εστίαση της αλληλεπίδρασης να είναι στο εδώ και τώρα. Γιατί μόνο αν χρησιμοποιούμε τα δεδομένα που προσφέρει το παρόν, μπορούμε να δημιουργήσουμε κάτι εντελώς καινούριο, εξελιγμένο και πολυδιάστατα δημιουργημένο, αφού ελήφθησαν ως υλικά όλα όσα στο παρόν προσφέρονται. Το προϊόν αυτής της αλληλεπίδρασης έχει ήδη διαμορφώσει τα συστήματα που το παρήγαγαν, δίνει νέα πληροφορία σε άλλα συστήματα, τα οποία με τη σειρά τους διαμορφώνονται κι αυτά και έχουμε έτσι ένα καινούριο διαμορφωμένο παρόν.

Το γινόμενο της παρούσας ανέλιξης συναλλάσεται πάλι με άλλα συστήματα και έχουμε έτσι την αέναη ροή. Για να έχουμε, όμως, τέτοια δημιουργικά γινόμενα πρέπει να γνωρίζουμε και πως να συμπεριφερόμαστε στο παρόν. Σε ένα κλειστό σύστημα σίγουρα δεν μπορεί να εισρεύσει η πληροφορία και έτσι αυτό αντί να εξελίσσεται, ως οφείλει, σταδιακά αποδομείται και νεκρώνεται. Τα συστήματα πρέπει να είναι ανοιχτά στην παρούσα πληροφορία, διατηρώντας έτσι τη ζωτικότητά τους, να την λαμβάνουν και να την αξιοποιούν έτσι ώστε να εξελιχθούν. Καμία πληροφορία δεν είναι άσχετη με την εξέλιξη των συστημάτων αρκεί να αξιοποιηθεί σωστά. Σκοπός είναι να την μετατρέψουμε προς όφελός μας και όχι να την απορρίψουμε.

Η πληροφορία είναι κάτι εντελώς καινούριο, ένα νέο προϊόν στο τώρα και δεν πρέπει να υπάρχει καμιά προκατάληψη ως προς αυτή. Κάθε πληροφορία του παρόντος, από όποιο σύστημα και αν προέρχεται, είναι προϊόν μιας ανώτερης ιεραρχίας που απλά διάλεξε το συγκεκριμένο σύστημα να τη διοχετεύσει. Καθώς τα υποσυστήματα δέχονται την πληροφορία μεταλλάσσονται τα ίδια αλλά και διαμορφώνουν την πληροφορία αφού την συγκεράζουν με άλλες που υπάρχουν εκείνη τη στιγμή στο χρονικό γίγνεσθαι.

Στο παρόν μας, λοιπόν, παρατηρείται να συμβαίνει ένα συστημικό γίγνεσθαι που συνεχώς διαμορφώνει το τώρα. Τα υποσυστήματα που είναι τα μέλη ενός συστήματος είναι η βάση που θα αξιοποιηθεί η πληροφορία. Αυτά είναι υπεύθυνα για τη σωστή της διαχείριση, που θα την χρησιμοποιήσουν, με τι τρόπο ώστε να διαμορφωθούν τα ίδια προς μια θετική κατεύθυνση και η πληροφορία πλέον να αλλάξει κι αυτή μέσα από τη συναλλαγή. Πώς διαχειριζόμαστε όμως εμείς, τα υποσυστήματα, τις πληροφορίες που έρχονται στο παρόν μας;

Μελαγχολική η διαπίστωση: Δεν ζούμε το τώρα!


Υπακούμε συνεχώς στις συντεταγμένες του παρελθόντος και του μέλλοντος ενώ η παρούσα στιγμή μηδενίζεται, εκφυλίζεται, χάνεται και δεν αποδίδεται.
Το μεγαλείο της ζωής βρίσκεται στο τώρα, στο δευτερόλεπτο που καλούμαστε να αδράξουμε.
Δεν υπάρχει χθες, έχει περάσει, ούτε αύριο, δεν έχει έρθει ακόμη, το μόνο που υπάρχει είναι το τώρα. Αυτό που μόνιμα υποτιμάμε, το θεωρούμε δεδομένο και το παρασέρνουμε ποδοπατώντας το με όλη μας την αχαριστία.

Ή μήπως δεν είναι αχαριστία, όπως δείχνει, και είναι απλά φόβος; Ο φόβος μας να αναλάβουμε την ευθύνη των θέσεών μας και των ενεργειών μας;

Όμως μόνο εκεί, στη στιγμή, μπορείς να βρείς όσα ψάχνεις. Να μιλήσεις, να εκφραστείς, να αλληλεπιδράσεις, να αισθανθείς, να ζήσεις, να εξελιχθείς. Μέσα στα τόσα πολλά που κατακλύζουν και μονοπωλούν τη μέρα μας, το μυαλό μας βρίσκεται είτε ένα βήμα πίσω είτε πολλά μπροστά κάνοντας το παρελθόν και το μέλλον να συρρικνώνουν το παρόν και να χάνει ο άνθρωπος το μόνο πραγματικά ρεαλιστικό πεδίο δράσης που βιώνει. Πόσο ελεύθερο και πόσο άνετο είναι το τώρα; Με το παρελθόν και το μέλλον να το προκαταλαμβάνουν αλλά ακόμα και να το βιάζουν χρονικά χωρίς να το αφήνουν να εξελιχθεί ομαλά. Το τώρα είναι η συνέχεια του παρελθόντος χωρίς όμως να προδικάζεται από αυτό καθώς εμπεριέχει δικά του δεδομένα που δεν γνωρίζει το παρελθόν. Το τώρα έχει δικά του δεδομένα ισχυρότερα του παρελθόντος αφού τώρα πραγματώνεται. Η εμπειρία του παρελθόντος δεν μπορεί να γίνει προκατάληψη του τώρα όπως επίσης δεν μπορεί να δεσμεύσει το τώρα, το μέλλον μέσα από τους στόχους που έχουμε προκαθορίσει.

Είναι πλέον φανερό ότι ο άνθρωπος ζει την καθημερινότητά του μέσα από μια “φρενίτιδα” του νου προσπαθώντας να ανταπεξέλθει στην μέρα του.

Ζούμε έτσι συνεχώς μέσα σε μια βιασύνη κάνοντας μηχανικές κινήσεις, και έτσι αντιμετωπίζουμε σχεδόν όλα τα πράγματα που μετέχουμε. Μηχανικά, ασυνείδητα σε βαθμό να μη θυμόμαστε ακριβώς τι κάναμε ή πως το κάναμε. Το μηχανικά και το ασυνείδητα είναι βέβαια μόνο ελάχιστοι από τους χαρακτηρισμούς που μπορούμε να προσάψουμε στην αντιμετώπιση της στιγμής, καθώς ο νους μας την παρούσα στιγμή της πράξης δεν βρίσκεται εκεί ή ακόμα κι αν είναι παρόν καθορίζεται στον τρόπο που θα σκεφτεί και θα ενεργήσει στο τώρα από χιλιάδες πράγματα. Αυτό, όμως, στερεί απο εμάς την εμπειρία και παραμένουμε στο ίδιο εξελικτικό επίπεδο, όσο δεν εντυπώνουμε μέσα μας τα προηγούμενα στάδια.

Σίγουρα ο καθένας μας έχει διαμορφωθεί και έχει αναπτυχθεί κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες που τον οριοθέτησαν στην ενήλικη ζωή του. Αυτό περιλαμβάνει και τον τρόπο που σκέφτεται και ενεργεί. Έχει πάρει έτσι, ήδη, το βάπτισμα της προκατάληψης καθώς όλα γύρω του εξελίσσονται για αυτόν, με βάση όσα ήδη γνωρίζει και με τη ροπή των πραγμάτων να γέρνουν σε ίδιες, γνώριμες κατευθύνσεις. Η δυναμική του παρόντος δεν μπορεί να επισκιάζεται από το παρελθόν και όμως το κάνουμε εμείς. Το παρελθόν διαπνέει το παρόν, δίνοντάς του αποχρώσεις και δυναμικές του χθες. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι το κάθε τώρα είναι μια μοναδική ευκαιρία για να αντιληφθούμε την ελευθερία που μας παρέχει να ενεργήσουμε κατά βούληση συνειδητή χωρίς φόβο, προκατάληψη ή μετάφραση. Να μπορούμε αμερόληπτα να ακούμε ό,τι λέγεται και να βλέπουμε καθαρά χωρίς “φακούς” που διαστρεβλώνουν. Αυτό απαιτεί καθαρό νου και καρδιά. Η διαύγεια και η καθαρότητα δε σημαίνει αφέλεια, αλλά πραγματική ειλικρινή πρόθεση ευγενικής διαχείρησης. Διαύγεια, επίσης, σημαίνει διάκριση.

Πόση διάκριση έχουμε στο τώρα


Μήπως υπακούμε σε νομοτέλειες; Κατά κάποιο τρόπο, ασυνείδητα, το παρόν μας είναι μόνιμα συνδεδεμένο με τις μνήμες του παρελθόντος μας και τις προσδοκίες του μέλλοντος. Ένα τέτοιο συνοθύλεμα σκέψεων δημιουργούν τέτοιο νοητικό θόρυβο στο μυαλό μας που δεν μας αφήνει αμερόληπτους και χωρίς κριτική στο παρόν μας. Το αληθινό παρόν δεν μπορεί να ειδωθεί καν από εμάς, αφού μόνιμα το μεταφράζουμε είτε από τις παρελθοντικές εμπειρίες μας, είτε το κοιτάμε ιδιοτελώς θέλοντας να αποκομίσουμε κάτι από αυτό στο μέλλον. Ποτέ όμως δεν το κοιτάμε ίσια στα μάτια να μας δείξει αυτό τί θέλει από εμάς και πως αρμόζει εμείς να φερθούμε σε αυτό. Γιατί το κάθε τώρα είναι μοναδικό, είναι το δώρο που μας δόθηκε να εξελιχθούμε ως άνθρωποι.

Κάθε τώρα είναι μια μοναδική ευκαιρία για καινούρια ξεκινήματα, αλλαγή στάση ζωής και εμπλουτισμό και εμείς το κλείνουμε, το παγιδεύουμε σαν να τιμωρούμε τους εαυτούς μας κλειδώνοντάς μας σε μια φυλακή, που υπακούει στο χθες και το αύριο κι όχι το τώρα. Μια φυλακή πεποιθήσεων του νου που δεν μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τον προκαθορισμένο περίγυρο που έχουμε βάλει για φράχτες. Φράχτες που μας υπενθυμίζουν, διαρκώς, πως μέχρι εκεί μπορούμε να φτάσουμε, μη διανοηθούμε να πάμε παραπέρα. Μια ζωή εκεί μέσα να γυρνάμε. Είναι τότε που τα συστήματα προκαταλαμβάνουν το παρόν.

Το ρήμα “προκαταλαμβάνω” σημαίνει εγώ επηρεάζω με συγκεκριμένο τρόπο και προσδίδει όχι μόνο αρνητικότητα αλλά ταυτόχρονα και περιορισμό. Στην περίπτωση αυτή, έχουμε ένα κλειστό σύστημα που δεν ανέχεται καμιά καινούρια πληροφορία. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, δεν μπορεί να επιτευχθεί η ανέλιξη και τα δεδομένα παραμένουν ίδια. Τα συστήματα δηλαδή καταστρέφουν μόνα τους τις προοπτικές τους. Πόσο ασυγχρόνιστος μοιάζει ο άνθρωπος στο παρόν του! Κάθε φορά που νομίζει ότι ξέρει πως έχουν τα πράγματα στο παρόν, κινείται έτσι ώστε να τα φέρει σε αυτή την κατάσταση μη λογαριάζοντας τα σημεία που του δείχνουν ότι ενδεχομένως τα πράγματα να έχουν αλλάξει. Εδώ είναι που αντιμετωπίζουμε μια τυφλότητα, μια απενεργοποίηση των αισθήσεων και του νου και βάζουμε τον “αυτόματο πιλότο” να διεκπεραιώσει τις υποθέσεις μας. Δε βλέπουμε, δεν παρατηρούμε τίποτα στο παρόν μας, τα έχουμε ήδη εικόνα στο μυαλό μας τα δεδομένα μας. Έτσι ό,τι καινούριο κι αν έρθει, ως πληροφορία, εμείς θα το εντάξουμε στο παλιό και η ευκαιρία για δημιουργία και ανέλιξη θα χαθεί.

Τα αντίθετα αποτελέσματα φέρουν τα ανοιχτά συστήματα που λειτουργούν με θετικότητα και αισιοδοξία. Γιατί, δρώντας με αυτόν τον τρόπο, επηρεάζουν θετικά το παρόν, ανοίγουν προοπτικές και δρόμους, τολμούν και τελικά φέρνουν όμορφα αποτελέσματα. Μάλιστα τα πιο τολμηρά συστήματα δημιουργούν, τα ίδια, τις ευκαιρίες για ανέλιξη.

Στο παρόν μπορούμε να ακούμε τι μας ψιθυρίζει η ψυχή μας και τι ερμηνεύει το σώμα μας μέσα από τις αισθήσεις και τα συναισθήματα. Έχουμε, έτσι, τη δυνατότητα να διατηρούμε την ευελιξία στον τρόπο διαχείρισης αλλά και την ευκαμψία του τρόπου σκέψης διατηρώντας το σύστημα ζωντανό.

Να παρατηρούμε τα συναισθήματά μας και να αναρωτιόμαστε. Τότε έρχονται οι απαντήσεις η μία μετά την άλλη σε κάθε ζήτημα. Ζώντας στο παρόν μπορείς να “ακούσεις” τι ζητάει κι αυτό από σένα. Αυτό συνοδεύεται και προϋποθέτει τη σύνδεση με ανώτερα επίπεδα συνείδησης και έτσι ο άνθρωπος γίνεται πραγματικός αγγελιοφόρος, λαμβάνοντας τη θέση που έχεις στο στερέωμα κάνοντας τις σωστές συνδέσεις που θα φέρουν ανέλιξη. Γιατί έχει εναρμονιστεί τόσο με τον εαυτό του όσο και με το όλον και δεν είναι πλέον ένα ξεκομμένο κομμάτι, ασύνδετο που δεν ξέρει που και πως να ταιριάξει. Η πραγματική σύνδεση με τον εαυτό και το περιβάλλον στο τώρα είναι όταν είμαστε σαν τα παιδιά. Αισιόδοξα, με πίστη, χωρίς αμφιβολίες, με καθαρή καρδιά και αγνή διάθεση αλλά και έναν αμερόληπτο νου χωρίς κριτική. Όταν χάνουμε το παιδί μέσα μας, δεν είμαστε ζωντανοί και έτσι δεν μπορεί να ξυπνήσει η συνείδησή μας. Όταν, δε, το παιδί εμπλουτίζεται με εμπειρίες και έχει τη γνώση τότε έχουμε την πραγματική θεώρηση.

Όταν η λογική και το συναίσθημα συνδέονται


Το πνεύμα, λοιπόν, στο τώρα, είναι αγνή και αισιόδοξη διάθεση διερεύνησης, χωρίς κριτική και παράλληλα ώριμη αντιμετώπιση ενηλίκου. Είναι τότε που, στο σώμα μας, ο εγκέφαλός μας χρησιμοποιεί το 100% της λειτουργίας του, ενεργοποιώντας και τα δυο ημισφαίρια, τη λογική (αριστερό ημισφαίριο) και το συναίσθημα (δεξί), φέρνοντάς τα σε σύνδεση. Αυτό δεν είναι εφικτό, όταν ζούμε μέσα από μοτίβα και συνήθειες. Μπορούμε όμως να έχουμε πρόσβαση στο 100% όταν αρχίζουμε να σκεφτόμαστε ολιστικά, συνδέοντας τα δυο ημισφαίρια. Γιατί μέσα στη μέρα μας, πότε χρησιμοποιούμε μόνο το ένα και κάποιες άλλες φορές μόνο το άλλο. Η σύνδεση των ημισφαιρίων έχει πολλά πλεονεκτήματα, καθώς η μάθηση γίνεται με μεγάλη ευκολία αλλά και το γεγονός ότι ενεργοποιούμε με τέτοιον τρόπο τον εγκέφαλό μας, υποστηρίζει κατά πολύ όλο το νευρικό μας σύστημα. Σπουδαίο είναι και το γεγονός ότι μαθαίνουμε να απολαμβάνουμε τις στιγμές μας χωρίς να τις ζούμε σαν αγγαρεία.

Κάπου εδώ, πρέπει να αναλογιστούμε πόσο γρήγορα μεταβαίνουμε από τη μία ομιλία σε μία άλλη, από μια πράξη σε μια άλλη, σπασμωδικά, άλλες φορές με διακοπές, ανολοκλήρωτα. Δε στεκόμαστε ακέραιοι απέναντι στα γεγονότα.

Αυτό οφείλεται στην βία που φέρνει το παρελθόν και το μέλλον στο τώρα. Για να παραστούμε, ολοκληρωμένοι, στο τώρα αρμόζει να αφιερώνουμε λίγο χρόνο, ίσως κάποια δευτερόλεπτα, να κατακαθίσει ό,τι είπαμε, ό,τι αποφασίσαμε, ό,τι ξεκινούμε να κάνουμε για να το νιώσει το μυαλό, η ψυχή και το σώμα. Επίσης, χρειάζεται το μικρό κενό για να διαχωριστούν τα γεγονότα μεταξύ τους και το καθένα να έχει τη δική του ιδιαιτερότητα. Είναι σαν να επιτρέπουμε να μας περιβάλλει, σαν αύρα, η δυναμική από κάθε τί που ενεργούμε.

Καθώς, λοιπόν, το τώρα είναι το μοναδικό σημείο πρόσβασης στη ζωή, το μόνο λογικό είναι να θέλουμε να το διανθίζουμε με ομορφιά, να το κάνουμε καλύτερο, πιο λειτουργικό, δημιουργικό και γενικά να του δώσουμε υποδομές που μπορούν να φέρουν σαν συνέχεια κάτι ακόμα πιο ολοκληρωμένο. Γιατί όλα έχουν μια συνέχεια κι όταν κάτι εξελίσεται συνετά και όμορφα τέτοιες διαδρομές θα απαντώνται και στο μέλλον. Ένα όμορφο παρόν εξευγενίζει το παρελθόν και προϊδεάζει το μέλλον. Είναι σαν να συντονιζόμαστε σε συγκεκριμένο μήκος κύματος, της χαράς, της δημιουργίας αλλά και της αποδοχής του τώρα. Τα συστήματα, όταν απαρτιώνουν αυτές τις έννοιες στο παρόν, θα φέρουν πραγματική ευδαιμονία τόσο στο εσωτερικό τους, όσο και στις αλληλεπιδράσεις τους με άλλα συστήματα.

Στο τώρα συντελούνται δυο πράξεις: Το είναι και το γίγνεσθαι


Η μία είναι αυτή που ήδη διαμορφώνει το παρόν μας ως υπάρχουσα κατάσταση και η άλλη αυτή που εμείς ενεργούμε, ή μπορούμε να πούμε, λαμβάνουμε και αποδεχόμαστε το παρόν και έπειτα ενεργούμε. Παρατηρούμε, εδώ, ότι το ένα μέρος είναι ήδη διαμορφωμένο ενώ το άλλο μέρος καλεί εμάς να λάβουμε θέση ως προς αυτό. Το τώρα, δηλαδή, ζητάει τη δική μας τη συνδρομή για να εξελιχθεί. Το ρήμα συνδράμω σημαίνει να τρέξω μαζί, έτσι φαίνεται ότι κι εμείς παίζουμε πολύ ουσιαστικό ρόλο, όσον αφορά τις επιλογές μας, στο τώρα αφού το ίδιο μας ζητά να δημιουργήσουμε μαζί. Εδώ πρέπει να αναλογιστούμε τη στάση μας απέναντί του.

Το τώρα έχει σοφία, καθώς η ετυμολογία του σημαίνει εις την ώραν, δηλαδή ότι είναι η κατάλληλη ώρα να έρθει ή να γίνει κάτι. Αυτό και μόνο θα έπρεπε να μας ηρεμεί γιατί δεν είναι κάτι που εξαρτάται από εμάς αλλά η ώρα το φέρνει. Επομένως, το αποδεχόμαστε με τη σιγουριά ότι έτσι είναι. Γιατί μόνο με την αποδοχή μπορούμε να κατανοήσουμε που βρισκόμαστε και έπειτα να ενεργήσουμε. Και αν λέμε πως ο άνθρωπος έχει έναν προορισμό, το κάθε τώρα είναι το όχημά του για να φτάσει. Γιατί το τώρα του καθενός έρχεται ειδικά για τον ίδιο για να τον μεταφέρει εκεί που έπρεπε να είναι. Το τώρα έχει κι αυτό δικό του προορισμό για εμάς και σηματοδοτεί την πορεία μας. Η δική μας στάση σε αυτό θα καθορίσει προοπτικές. Ό,τι φέρνει το τώρα δεν είναι πότέ μονοδιάστατο.

Πέρα από τα αυτονόητα και τα οφθαλμοφανή συμβαίνουν πολλά παράλληλα πράγματα και υπάρχουν νοήματα που πρέπει να αναλύσουμε. Να μάθουμε να ανοίγουμε το τώρα μας σαν βεντάλια και να αποκρυπτογραφούμε τι σημαίνει το συγκεκριμένο γεγονός, τι ήρθε να μας πει και να μας διδάξει. Κάποια γεγονότα έρχονται για να μας ταρακουνήσουν σαν άνεμος απλά και μόνο για να αποδείξουμε ότι έχουμε σταθερές αξίες και τις υποστηρίζουμε ασχέτως συγκυριών. Είναι κάτι σαν δοκιμασία που, αν την περάσουμε, θα πάμε στο επόμενο στάδιο ή επίπεδο. Αν μας γυρίσει πίσω σε παλιά μοτίβα τότε κάτι δεν έχουμε καταλάβει καλά και θα επαναλάβουμε τον ίδιο κύκλο. Επομένως, καλό είναι να διερωτώμεθα γιατί συμβαίνει αυτό; Τί θέλει να μας πει το τώρα για εμάς; Η αντιμετώπιση και εδώ είναι πάλι η θετικότητα διότι η πληροφορία που θέλει το υπερσύστημα να διαχειριστούμε θα φέρει για μας ανέλιξη.

Πως ο εγκέφαλος μετρά το χρόνο


Αξιοσημείωτα είναι και τα επιστημονικά πορίσματα σχετικά με το πως ο εγκέφαλος μετρά το χρόνο. Δεν έχει καμία σχέση με τους δικούς μας υπολογισμούς σε ώρες ή λεπτά ή χρόνια. Ο εγκέφαλος κατανοεί τον χρόνο, όταν εμείς ενεργούμε στο παρόν και εκφράζει την αίσθηση του χρόνου σε εμπειρίες και μνήμες.

Έχει αποδειχτεί πως ο εγκέφαλος όταν ενεργούμε γράφει γραμμικά και κυκλικά.

Έτσι, το σήμα χρονικής κωδικοποίησης μπορεί να αλλάξει χαρακτήρα από μοναδικές ακολουθίες στο χρόνο (γραμμικός χρόνος) σε ένα επαναλαμβανόμενο και εν μέρη αλληλοεπικαλυπτόμενο μοτίβο (κυκλικός χρόνος). Ευρήματα επισημαίνουν ότι αλλάζοντας τις δραστηριότητές μας, αλλάζουμε και το χρονικό σήμα που δίνεται από τους νευρώνες. Με άλλα λόγια, το νευρωνικό ρολόι λειτουργεί οργανώνοντας την εμπειρία σε ακριβή ακολουθία ξεχωριστών γεγονότων. Η υπογραφή του χρόνου στις εμπειρίες και τις αναμνήσεις μας ανήκει σε ένα εντελώς διαφορετικό είδος χρονικότητας. Αυτό που διακρίνει τους ποικίλους χρονομέτρες του εγκεφάλου δεν είναι μόνο η κλίμακα του χρόνου, αλλά επίσης τα φαινόμενα που συγχρόνισαν τα νευρωνικά ρολόγια. Κάθε τώρα, λοιπόν, είναι για μας μια ευκαιρία να γράψει γραμμικά ο εγκέφαλος και όχι κυκλικά αλλά και να κατανοηθούν οι συνδέσεις που συγχρόνισαν τα νευρωνικά ρολόγια.

Συνοψίζοντας....


Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι η αμερόληπτη συμμετοχή μας στο τώρα, και η απουσία κριτικής μας κάνει να φερόμαστε αληθινά, καθώς δεν λειτουργούμε μέσα από την ψευδαίσθηση που δημιουργούν οι σκέψεις του μυαλού μας. Αυτό επιτρέπει να ανοίγουμε τη μαγεία του τώρα που μπορεί να φέρει αναπάντεχη χαρά και πλήρωση. Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, συνεπάγεται ότι το τώρα είναι μια ανώτερη ιεραρχία συστήματος, ένα υπερσύστημα που έχει δημιουργηθεί από προηγούμενα συστημικά χρονικά γίγνεσθαι.

Όταν τα συστήματα καταφέρουν να πετύχουν ανώτερα γινόμενα ανέλιξης, τότε το συστημικό γίγνεσθαι θα πλησιάσει ή θα φτάσει το είναι, δηλαδή το σκοπό και την ολοκλήρωσή του.

Εξάλλου, σύμφωνα και με τη γλωσσολογία η λέξη τώρα αναλύεται ως εξής: Τ: ο ήχος της λάξευσης, Ω: το άπειρο, Ρ: η ροή Α: ο άνθρωπος και η αρχή. Είναι φανερή η ροή προς το άπειρο που μπορεί ο άνθρωπος να λαξεύσει στο τώρα.

Ο δεκάλογος του καλού χωρισμού

Ή επειδή όπως ζούμε μια σχέση, έτσι και χωρίζουμε

Ποτέ μη θεωρείτε μια σχέση ως δεδομένη. Όλα πάντα παίζονται – ιδίως η μαγεία. Απλώς, μερικές φορές ο χρόνος δεν επαρκεί για να φανεί η έκβαση του παιχνιδιού.

Μην απαιτείτε από τον άλλο να σας προσφέρει τα πάντα. Δεν τα έχει.

Μην απαιτείτε από τον άλλο να δεχτεί από σας τα πάντα. Ο κόσμος και η απόλαυση υπάρχουν και πέρα από σας.

Ζήστε τις απολαύσεις σαν να ενσαρκώνουν την αιωνιότητα. Κι όλα τα υπόλοιπα σαν να πρόκειται να τελειώσουν αύριο.

Η ύπαρξη ενός απόλυτα προσωπικού χώρου του καθενός διευκολύνει και τις κοινές διαδρομές και το διαχωρισμό των δρόμων, αν προκύψει.

Η υλική και κοινωνική αυτονομία καθενός κάνει τα πάντα πιο απλά.

Χωρίζει κανείς κυρίως μέσα του. Οι εξωτερικές ενέργειες είναι πάντοτε δευτερεύουσες.

Χωρίζω σημαίνει αποχωρίζομαι από ένα μέρος του εαυτού μου – ένα κομμάτι ιστορίας ή μια πτυχή τωρινής ζωής.

Χωρίζω σημαίνει αποδεσμεύω κάποιες προσωπικές μου λειτουργίες από την ανάγκη συμμετοχής ενός άλλου σ’ αυτές.

Χωρίς μαγεία ή δίχως συντροφιά: ιδού το δίλημμα σε κάθε χωρισμό…

Κάθε στιγμή, κάθε μέρα, είσαι εκεί που προορίζεσαι να είσαι

Σταμάτα να υπέρ-αναλύεις, να αμφισβητείς και να ανησυχείς για το αν βρίσκεσαι στην σωστή πορεία ή όχι. Σταμάτα να συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους άλλους. Σταμάτα να πιστεύεις πως δεν είσαι εκεί που θέλεις επειδή δεν είσαι αρκετά καλός/ή.

Επειδή τώρα βρίσκεσαι ακριβώς εκεί που πρέπει. Ακόμα και αν δεν μπορείς να το δεις- είναι αλήθεια.

Χρειάστηκαν πολλές στιγμές, μέρες, μήνες, χρόνια και αποφάσεις για να φτάσεις εδώ. Χρειάστηκαν χρόνια, πόνος, χαμόγελα, λάθη, αγώνες, καλές μέρες, κακές μέρες… αλλά είσαι εδώ. Το εδώ είναι εντάξει. Το εδώ είναι καλό. Είναι εκεί που προοριζόσουν να βρίσκεσαι.

Δεν ξέρω γιατί, αλλά για κάποιον λόγο λέμε στον εαυτό μας πως το σημείο όπου βρισκόμαστε στην ζωή δεν είναι αρκετό. Πως πρέπει να κάνουμε περισσότερα, να κουραστούμε περισσότερο για να φτάσουμε το επίπεδο που έχουμε στο μυαλό μας. Έτσι, τιμωρούμε τον εαυτό μας. Αντί να είμαστε ευγνώμονες για όλα όσα ξεπεράσαμε για να φτάσουμε σε αυτό το σημείο- δεν επιβραβεύουμε τον εαυτό μας.

Το θέμα είναι πως συχνά ξεχνάμε ότι κάθε βήμα που κάνουμε είναι ένα κομμάτι του ταξιδιού μας. Πάντα θα υπάρχουν δυσκολίες και εμπόδια στην πορεία μας. Πάντα θα υπάρχουν σκαμπανεβάσματα. Έτσι είναι. Μερικές φορές δεν μας αρέσει το που είμαστε, αλλά σε αυτές τις στιγμές είναι σημαντικό να πιστεύουμε πως όλα είναι εντάξει και πως προχωράμε μπροστά.

Όλα είναι και θα είναι εντάξει. Απλώς χρειάζεται να το πιστέψεις, όπως και να πιστέψεις στον εαυτό σου.

Κάθε στιγμή, κάθε μέρα είσαι εκεί που προοριζόσουν να είσαι. Έπρεπε να κουραστείς. Έπρεπε να κολλήσεις κάπου. Έπρεπε να νιώσεις πως σχεδόν δεν κινείσαι. Έπρεπε, επειδή όλες αυτές οι μέρες που νιώθεις έτσι θα περάσουν και θα οδηγήσουν σε κάτι όμορφο.

Όπως ακριβώς έχεις στιγμές ισορροπίας και απολαμβάνεις την επιτυχία, ξέρεις ότι κάποια στιγμή θα περάσουν.

Βλέπεις όλα είναι κομμάτι αυτού του ταξιδιού που λέγεται ζωή. Χρειάζεσαι τα πάντα- και τις καλές και τις κακές εμπειρίες. Μόνο πρέπει να υπενθυμίζεις στον εαυτό σου πως είσαι εντάξει εκεί που είσαι. Πρέπει να λες στον εαυτό σου να είναι θαρραλέος, δυνατός και αποφασισμένος να περάσει κάθε εμπόδιο που εμφανίζεται.

Πρέπει να σταματήσεις να λες στον εαυτό σου πως έχεις αποτύχει. Πρέπει να σταματήσεις να λες στον εαυτό σου πως δεν θα τα καταφέρεις. Επειδή δεν είναι αλήθεια. Θα τα καταφέρεις. Θα φτάσεις εκεί που θες.

Αυτή τη στιγμή μαζεύεις σοφία, μαθήματα και γνώση από τις εμπειρίες σου. Κάθε επώδυνη κατάσταση στην οποία νομίζεις ότι καταρρέεις, σε κάνει πιο δυνατό άτομο.

Επομένως, σταμάτα. Σταμάτα να αναρωτιέσαι. Σταμάτα να αμφισβητείς. Σταμάτα να ανησυχείς πως δεν είσαι εκεί που θες. Σταμάτα αυτή την εμμονή. Δεν έχεις ηττηθεί ούτε έχεις καταρρεύσει. Είσαι κάποιος που συνεχώς εξελίσσεσαι, μαθαίνεις αλλάζεις και γίνεσαι το άτομο που προορίζεσαι να είσαι.

Είσαι ένα εκπληκτικό και δυνατό άτομο. Εμπιστεύσου την διαδικασία. Σημαντικότερα, εμπιστεύσου τον εαυτό σου.

ΜΙΣΕΛ ΝΤΕ ΜΟΝΤΑΙΝ: Δοκίμια

Στην κριτική παρατήρηση της ανθρώπινης φύσης και του ανθρώπινου πολιτισμού στηρίζει ο Μονταίν τη φιλοσοφική του θεωρία, τις απόψεις του για μια ευτυχή και επιτυχημένη ζωή. Δεν τον ενδιαφέρει όμως να μεταδώσει καμία θεωρία με τη συνήθη έννοια, κανένα δόγμα και κανένα σύστημα, αυτό που τον ενδιαφέρει να μεταδώσει είναι μια συγκεκριμένη στάση ζωής. Όπως συνέβη και με τους φιλοσόφους της ύστερης αρχαιότητας, το φιλοσοφικό ενδιαφέρον του Μονταίν στρέφεται στο εφικτό, στις γήινες απολαύσεις της ζωής, και όχι στη λύτρωση που περιμένει τον άνθρωπο στον άλλο κόσμο. Παρόλο που ήταν χριστιανός καθολικός, το υπερπέραν δεν παίζει κανέναν απολύτως ρόλο στο φιλοσοφικό του έργο. Ο Μονταίν είναι ένας στοχαστής προσανατολισμένος απολύτως στα εγκόσμια, ένας στοχαστής που επαναφέρει στο προσκήνιο το κεντρικό αίτημα της ελληνικής φιλοσοφίας: Να ζει δηλαδή κανείς σε αρμονία με τη φύση και με τον εαυτό του. Ο άνθρωπος πρέπει να πάψει να υπερεκτιμά τον εαυτό του και να επανασυνδεθεί με το φυσικό του περιβάλλον.

Για να γίνει αυτό, θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να αποδεχτεί πως η ύπαρξη του είναι εφήμερη και θνητή. Στον διάλογο Φαίδων του Πλάτωνα, ο Σωκράτης λέει πως «η ζωή είναι προετοιμασία για τον θάνατο». Ο Μονταίν χρησιμοποιεί αυτή τη ρήση στον τίτλο ενός από τα πιο γνωστά του δοκίμια. Δεν εννοεί κάποια ρομαντική επιθυμία θανάτου ή κάποια νοσηρή στάση εχθρική προς τη ζωή. Όπως πάντα συνηγορεί υπέρ μιας ρεαλιστικής στάσης ζωής. Ο Μονταίν, βλέποντας καθημερινά ανθρώπους να πεθαίνουν από αρρώστιες, από ατυχήματα ή στον πόλεμο, πίστευε ότι μόνο με τη διαρκή επαφή με τον θάνατο μπορούμε να τον δούμε σαν κάτι φυσικό και να απελευθερωθούμε από τους παράλογους φόβους μας. Όποιος ωστόσο φροντίζει να απωθεί από τη ζωή του τον θάνατο δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει την αξία της ζωής.

Ο Μονταίν τάσσεται υπέρ μιας χαλαρής στάσης ζωής, που απέχει από μεγαλεπήβολα σχέδια και βρίσκει χαρά στα μικρά πράγματα, στα εφικτά. Η ζωή την οποία περιγράφει δεν είναι περιπετειώδης, δεν δοκιμάζει τα όρια του ανθρώπου. Αντιθέτως, ο Μονταίν συνηγορεί υπέρ μιας ζωής που σε πολλούς μπορεί να φαίνεται μικροαστική. Έτσι γίνεται υπέρμαχος της συνήθειας και της άνεσης, της βολής. Περιγράφει τη συνήθεια σαν το μαγικό φίλτρο της θεάς Κίρκης, που μας γλιτώνει από τα βάσανα και μας συμφιλιώνει με τη φύση. Παραμένει και στο σημείο αυτό συντηρητικός:

Υποστηρίζει πως ο καθένας θα πρέπει να ζει σύμφωνα με αυτά που επιτάσσουν τα ήθη και τα έθιμα του πολιτισμού του και σύμφωνα με τους προσωπικούς του ρυθμούς. Στη βιασύνη, στη φιλοδοξία και στα μεγαλεπήβολα σχέδια αντιτάσσει το αρχαίο ιδανικό της ηρεμίας.

Στην αποδοχή των προσωπικών, φυσικών μας και στη μετρημένη αισθητική απόλαυση της ζωής έγκειται η ευτυχία που είναι εφικτή για τον άνθρωπο. Ο Μονταίν είναι ηδονιστής, ένας άνθρωπος δηλαδή που βλέπει την ευτυχία αυτή να πραγματώνεται μέσα από την «ηδονή». Ακόμη και όταν επιδιώκουμε την αρετή, στην πραγματικότητα έχουμε στον νου μας την ηδονική απόλαυση που μας προσφέρει η ενάρετη ζωή. Ο δρόμος για την ευτυχία, κατά τον Μονταίν, περνάει μέσα από τις αισθήσεις, όχι μέσα από τον ορθολογισμό. Ο αισθησιασμός τον οποίο περιγράφει ωστόσο δεν είναι ακραίος. Οποιαδήποτε μορφή έκστασης και διονυσιασμού δεν αφορά καθόλου τον Μονταίν. Απολαμβάνει τις μικρές, καθημερινές και φυσικές μορφές αισθησιασμού: το φαγητό, το ποτό, τη σεξουαλικότητα. Και στο σημείο αυτό απομακρύνεται από την παράδοση που κυριαρχούσε στη φιλοσοφία από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη: Η αυτοπραγμάτωση του ανθρώπου δεν έγκειται πλέον στην πνευματική ενατένιση, που σημαίνει κυριαρχία του νου επί των αισθήσεων, αλλά στη συνειδητή ανάπτυξη των αισθητικών διαθέσεων.

Η καλλιέργεια των αισθητικών, ενστικτωδών ικανοτήτων του ανθρώπου είναι εκείνη που μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να ανακτήσει τον χαμένο ενστικτώδη προσανατολισμό του, και συνεπώς και την επαφή του με τη «μητέρα φύση», όπως την αποκαλεί ο Μονταίν. Υιοθετεί εν προκειμένω ιδέες που παίζουν σημαντικό ρόλο και στον διαλογισμό, όπως αυτός διδάσκεται στις ανατολικές θρησκείες του βουδισμού, του ινδουισμού ή του ταοϊσμού: την ικανότητα να αφήνεται κανείς ελεύθερος, να εγκαταλείπει τις προσωπικές του επιδιώξεις και να «αφουγκράζεται» τα πράγματα. Στοv Μονταίν ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει το περιβάλλον ως homo faber, αλλά ως κάποιος ο οποίος είναι ανοιχτός καταγράφει και μαθαίνει. Δεν είναι τυχαίο που ο Μονταίν στο τελευταίο δοκίμιο του τρίτου τόμου με τίτλο «Περί της εμπειρίας» κλείνει το βιβλίο του με μια προσευχή στον θεό Απόλλωνα, τον θεό της «χαρούμενης σοφίας». Στον κόσμο του Μονταίν οι θεοί δεν βρίσκονται έξω από τη φύση, αποτελούν κομμάτι της.

Το Δοκίμια του Μονταίν ήταν ένα «έργο εν εξελίξει», στο οποίο έκανε διαρκώς προσθήκες και αλλαγές μέχρι και τον θάνατό του, το 1592. Όταν το 1580 ολοκληρώθηκε ο δεύτερος τόμος, έγινε η πρώτη έκδοση των Δοκιμίων. Αποκτά λοιπόν όχι μόνο αναγνώστες, αλλά και τους πρώτους λάτρεις του έργου του, μεταξύ αυτών και τη Μαρί ντε Γκουρνέ, μια νεαρή αριστοκράτισσα από το Πικαρντί με φιλοσοφικά ενδιαφέροντα, γεννημένη το 1565, με την οποία ξεκίνησε να αλληλογραφεί και την οποία αργότερα χαρακτήριζε μάλιστα ως «θετή του κόρη». Όταν το 1588, με αφορμή την πρώτη συνολική έκδοση, που περιείχε πλέον και τον τρίτο τόμο, ταξιδεύει στο Παρίσι, την επισκέπτεται προσωπικά. Ήταν ένα από τα ελάχιστα πρόσωπα με τα οποία ο Μονταίν μοιράστηκε τα πνευματικά του ενδιαφέροντα μετά τον θάνατο του Ετιέν Ντε Λα Μποεσί. Μετά τον θάνατο του Μονταίν η Γκουρνέ ανέλαβε την επιμέλεια της έκδοσης των έργων του και τo 1595 φρόντισε για την πρώτη μετά τον θάνατο του συγγραφέα έκδοσή τους.

Το γεγονός ότι ο Μονταίν δώρισε ένα από τα πρώτα αντίτυπα του βιβλίου στον Πάπα δεν εμπόδισε την Καθολική Εκκλησία να το συμπεριλάβει το 1676 στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων. Οι λογοκριτές της Εκκλησίας χρειάστηκαν ωστόσο αρκετές δεκαετίες μέχρι να αντιληφθούν ότι ο καθολικός Μονταίν ήταν στην πραγματικότητα ένας λάτρης της φύσης με την προχριστιανική έννοια.

Ωστόσο, και οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί φιλόσοφοι δεν ασχολήθηκαν με το έργο του Μονταίν. Τα ίχνη του όμως είναι ξεκάθαρα στην ιστορία της φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας. Η δοκιμιακή μορφή της φιλοσοφίας του σε συνδυασμό με τη σκεπτικιστική θεώρηση του ανθρώπου και την πραγματιστική φιλοσοφική του τοποθέτηση αποτέλεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης ευρωπαϊκής ηθικοπλαστικής λογοτεχνίας, την οποία συνέχισαν κυρίως στη Γαλλία ο Λα Ροσφουκό, ο Λα Μπριγέρ και ο Σαμφόρ. Το έργο της αυτοδιερεύνησης του Εγώ που είχε ξεκινήσει ο Μονταίν αναλαμβάνει στη συνέχεια ο Ρενέ Ντεκάρτ. Τον ακολούθησε ο Πασκάλ, με τη διάγνωση περί αδύναμου και ασταθούς ανθρώπου. Η γνωστή ρήση του Ζαν-Ζακ Ρουσό «επιστροφή στη φύση» έχει επίσης τις ρίζες της στο έργο του Μονταίν, όπως και η έκκληση για ανοχή που εξέφρασαν οι διαφωτιστές. Αλλά και ο Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος με την «επανεκτίμηση όλων των αξιών» ενισχύει την αξία που έχει το σώμα έναντι του πνεύματος, βαδίζει στα χνάρια του Μονταίν. Ο Μονταίν ήταν επίσης εκείνος που, αρκετούς αιώνες πριν από την εμφάνιση της υπαρξιακής φιλοσοφίας, εγείρει το αίτημα αντιπαράθεσης του ανθρώπου με τη θνητότητα του προβάλλοντάς το ως προϋπόθεση της «πραγματικής» ζωής.

Αυτό που πρωτίστως κατόρθωσαν τα Δοκίμια του Μονταίν ήταν να προσδώσουν στη φιλοσοφία εκείνη την αξιοπιστία, τη σαφήνεια και την ελαφρότητα που την κατέστησαν προσιτή και στους αναγνώστες οι οποίοι την αντιμετώπιζαν όχι ως αντικείμενο μελέτης αλλά και ως πνευματική απόλαυση.