Κυριακή 9 Δεκεμβρίου 2018

Δυστυχώς οι περισσότεροι παραμένουν μαθητές για όλη τη ζωή τους, με την αρνητική όμως έννοια, αυτήν που έμαθαν. Περιμένουν την έτοιμη γνώση, την μασημένη πληροφορία. Αναζητούν δασκάλους όπως αυτούς που γνώρισαν στα σχολικά τους χρόνια, που τους υπέβαλλαν τι θα μάθουν, πότε να το κάνουν, και πώς. Σπάνια διαπιστώνουν οι άνθρωποι πως διατηρούν τον ίδιο τρόπο λειτουργίας και στη ζωή τους, σε όλους τους τομείς.

Φυσικά, οι ίδιοι (αν και αδυνατούν να διαπιστώσουν το δίπολο χαρακτηριστικό), επικρίνουν και αντιμάχονται κάθε δάσκαλο, κάνοντας του κεφαλιού τους (κυριολεκτικά, βάση προγραμματισμού), χωρίς να συνειδητοποιούν πόσο εξαρτημένοι είναι από πεποιθήσεις, παπαγαλίες και δανεικές απόψεις που θεωρούν δικές τους.

Έχουμε λοιπόν όσους βασίζονται σε σκέψεις σοφών, αναπαράγοντας τα λόγια τους, μελετώντας τα γραπτά τους (αν υπάρχουν), αναζητώντας ιστορικά, πατώντας πάνω σε ό,τι έχει ήδη ειπωθεί/γραφτεί, χωρίς να κάνουν πράξη αυτά που "γνωρίζουν". Δεν είναι κακό, αλλά λειψό, περιοριστικό και μη εφαρμόσιμο κατά το μεγαλύτερο μέρος του. Άλλωστε, δεν χρειάζεται να είμαστε ακόλουθοι, μίμοι, ούτε πάμε προς τα πίσω, με σκοπό να αναβιώσουμε το παρελθόν. Οι ίδιες λέξεις αποκτούν άλλο περιεχόμενο ανάλογα με τον χρόνο, τον πολιτισμό, τη συνειδητότητα που τις γέννησε. Και ΔΕΝ ήμασταν εκεί!

Έχουμε και όσους νομίζουν πως βασίζονται στον εαυτό τους, είτε έχουν είτε δεν έχουν μελετήσει τις σκέψεις σοφών, αρχαία κείμενα, την κοινωνικά αποδεκτή γνώση. Θεωρούν πως ακολουθούν τη δική τους αυθεντική σκέψη, τις δικές τους επιθυμίες και αλήθεια, αγνοώντας πραγματικά πως κάτι τέτοιο είναι κυριολεκτικά αδύνατον, εκτός αν έχουν ακολουθήσει μια πολύ διαφορετική πορεία απογύμνωσης, αναγνώρισης της μικρότητας και της άγνοιας του εαυτού τους, προηγουμένως.

Είναι μια μακρά πορεία εσωτερικής και εξωτερικής δουλειάς, που απαιτεί αφοσίωση, πειθαρχία και αυτοσκοπό... πάνω από οποιονδήποτε άλλον σκοπό, της πρόσκαιρης ζωής μας. Για να φτάσει κανείς στον πυρήνα του ίδιου του εαυτού, χρειάζεται να απαρνηθεί όλα όσα δεν είναι δικά του, αναγνωρίζοντας όλα όσα έχει υιοθετήσει και δεν υποπτευόταν ποτέ πως υπήρχαν μέσα του, αλλά καθοδηγούν την προσωπικότητα εν αγνοία του. Δεν το αποφασίζει εύκολα κανείς αυτό, δεν το κάνει κανείς με "ελαφριά τη καρδία". Θέλει θάρρος, επιμονή και εμπιστοσύνη!

Άλλωστε, τους σοφούς (όχι κατ' ανάγκην δασκάλους, γιατί έχει άλλη έννοια ο δάσκαλος) τους κατανοούμε πραγματικά, μόνο τότε! Όταν απογυμνωθούμε! Γιατί τότε, τα λόγια τους αντηχούν μέσα μας εντελώς διαφορετικά, αγγίζοντας χορδές και σημεία του Είναι μας που δεν αντιλαμβανόμασταν πριν. Είναι σα να "ζωντανεύουν" τα λόγια τους αλλά και οι ίδιοι μέσα μας, παρακάμπτοντας το λογικο-αναλυτικό μέρος του νου μας και φτάνοντας πολύ πιο πηγαία, πιο βαθιά σε εκείνο το αληθινό, αυθεντικό μέρος μας που κανείς δεν μπορεί να το περιγράψει, μόνο να το βιώσει για τον εαυτό του.

Την απογύμνωση αυτή δεν την κάνουμε μόνοι μας. Είναι αδύνατον να αναγνωρίσεις αυτό που δεν μπορείς να δεις. Είναι αδύνατον να δεις αυτό που δεν θέλεις να δεις ή που πιστεύεις πως δεν υπάρχει μέσα σου. Είναι αδύνατον να πας πέρα από το νου που έμαθες να εμπιστεύεσαι, να του ζητάς απαντήσεις και να ακολουθείς. Και είναι το ίδιο μέρος του νου - το μόνο που αναγνωρίζεις - που δημιουργεί όλα όσα αδυνατείς να φανερώσεις στον εαυτό σου.

Όμως, η καθιερωμένη έννοια του δασκάλου, όπως την έχουμε ερμηνεύσει στη Δύση, δεν λειτουργεί εδώ (ούτε πουθενά αλλού, άσχετα αν την διατηρούμε).

Δεν έχει ο πραγματικός δάσκαλος έτοιμες γνώσεις να σου προσφέρει. Δεν έχει μέθοδο που μπορείς να ακολουθήσεις. Δεν χαϊδεύει τ' αυτιά σου και δεν σου προσφέρει μασημένη τροφή. Δεν το κάνει εύκολο ούτε γρήγορο, απλά επειδή έτσι έχουμε μάθει να περιμένουμε και να θέλουμε τα πάντα.

Αυτού του τύπου "δάσκαλοι", που λειτουργούν βάση των πιο πάνω, ανήκουν στη σύγχρονη εποχή του μάρκετινγκ, της διαφήμισης, του νεοπλουτισμού,  των επιφανειακών και προσωρινών "χαπιών ανακούφισης", του φαστ-φουντ και της κοινωνικής αποδοχής των φαν.Οι ενέσεις ενέργειας, τα χάπια ανακούφισης, οι πληροφορίες που ικανοποιούν τα ένστικτα, διαρκούν για λίγο. Και προσφέρουν πολλές παρενέργειες, άλλες εμφανείς, άλλες όχι.

Έχοντας καταφέρει κάποιος το επιθυμητό: την απελευθέρωση του εαυτού από επεμβάσεις, παρεμβάσεις, κληροδοτήσεις και ό,τι μπορεί να σκιάσει την έκφραση του αυθεντικού Εαυτού, την εκδήλωση του μοναδικού δικού του εσωτερικού Δασκάλου/σύστημα διάκρισης και καθοδήγησης, δεν μετατρέπει κάποιον αυτόματα και σε δάσκαλο. Τον μετατρέπει σε ελεύθερο άνθρωπο, σε ανώτερη συνειδητότητα, σε αυθεντική ύπαρξη, σε σοφό, αλλά όχι σε δάσκαλο.

Ο δάσκαλος είναι αυτός που είτε τα έχει καταφέρει όλ' αυτά στο 100% (λέμε τώρα) είτε όχι, εν τούτοις, έχει βρει και ψάχνει συνέχεια, τρόπους να μεταδίδει αυτά που ανακαλύπτει, σε άλλους. Είναι αυτός που δεν βασίζεται σε συστήματα, μεθόδους, έτοιμες λύσεις και απαντήσεις, αλλά φτιάχνει, κάθε φορά, για τον καθένα από τους λίγους μαθητές του, τον μοναδικό δρόμο του καθενός, μαζί του. Δεν αναγνωρίζεται εύκολα, δεν μιλάει γι' αυτό που είναι εκτός αν ερωτηθεί. Η ίδια η ζωή του απλά εκφράζει την ίδια την πειθαρχημένη πορεία του.

Δεν οδηγεί κανένα μαθητή του κάπου συγκεκριμένα. Του δείχνει τον δρόμο, αλλά θα χρειαστεί να τον περπατήσει  μόνος του, λειτουργώντας τη ζωή του. Δεν κάνει ο δάσκαλος, τη δουλειά που πρέπει να κάνει ο μαθητής του, αλλά πρέπει ο μαθητής να εμπιστευθεί τη δουλειά που του βάζει ο δάσκαλος, απόλυτα. Πρέπει να τολμήσει να παλέψει τις δικές του μάχες, να πέσει, να λερωθεί, να πονέσει και να επιστρέφει... γιατί εμπιστεύεται! Γιατί έχει πληρώσει γι' αυτό με την ίδια τη ζωή του, το τίμημα της δράσης του, την ταπεινότητα της αφοσίωσής του.

Και κάποια στιγμή πετάει μόνος του... Όλοι οι πραγματικοί μαθητές πετάνε μόνοι τους... και δεν χρειάζεται να γίνουν όλοι δάσκαλοι...

Μαθητές και δάσκαλοι

Δυστυχώς οι περισσότεροι παραμένουν μαθητές για όλη τη ζωή τους, με την αρνητική όμως έννοια, αυτήν που έμαθαν. Περιμένουν την έτοιμη γνώση, την μασημένη πληροφορία. Αναζητούν δασκάλους όπως αυτούς που γνώρισαν στα σχολικά τους χρόνια, που τους υπέβαλλαν τι θα μάθουν, πότε να το κάνουν, και πώς. Σπάνια διαπιστώνουν οι άνθρωποι πως διατηρούν τον ίδιο τρόπο λειτουργίας και στη ζωή τους, σε όλους τους τομείς.

Φυσικά, οι ίδιοι (αν και αδυνατούν να διαπιστώσουν το δίπολο χαρακτηριστικό), επικρίνουν και αντιμάχονται κάθε δάσκαλο, κάνοντας του κεφαλιού τους (κυριολεκτικά, βάση προγραμματισμού), χωρίς να συνειδητοποιούν πόσο εξαρτημένοι είναι από πεποιθήσεις, παπαγαλίες και δανεικές απόψεις που θεωρούν δικές τους.

Έχουμε λοιπόν όσους βασίζονται σε σκέψεις σοφών, αναπαράγοντας τα λόγια τους, μελετώντας τα γραπτά τους (αν υπάρχουν), αναζητώντας ιστορικά, πατώντας πάνω σε ό,τι έχει ήδη ειπωθεί/γραφτεί, χωρίς να κάνουν πράξη αυτά που "γνωρίζουν". Δεν είναι κακό, αλλά λειψό, περιοριστικό και μη εφαρμόσιμο κατά το μεγαλύτερο μέρος του. Άλλωστε, δεν χρειάζεται να είμαστε ακόλουθοι, μίμοι, ούτε πάμε προς τα πίσω, με σκοπό να αναβιώσουμε το παρελθόν. Οι ίδιες λέξεις αποκτούν άλλο περιεχόμενο ανάλογα με τον χρόνο, τον πολιτισμό, τη συνειδητότητα που τις γέννησε. Και ΔΕΝ ήμασταν εκεί!

Έχουμε και όσους νομίζουν πως βασίζονται στον εαυτό τους, είτε έχουν είτε δεν έχουν μελετήσει τις σκέψεις σοφών, αρχαία κείμενα, την κοινωνικά αποδεκτή γνώση. Θεωρούν πως ακολουθούν τη δική τους αυθεντική σκέψη, τις δικές τους επιθυμίες και αλήθεια, αγνοώντας πραγματικά πως κάτι τέτοιο είναι κυριολεκτικά αδύνατον, εκτός αν έχουν ακολουθήσει μια πολύ διαφορετική πορεία απογύμνωσης, αναγνώρισης της μικρότητας και της άγνοιας του εαυτού τους, προηγουμένως.

Είναι μια μακρά πορεία εσωτερικής και εξωτερικής δουλειάς, που απαιτεί αφοσίωση, πειθαρχία και αυτοσκοπό... πάνω από οποιονδήποτε άλλον σκοπό, της πρόσκαιρης ζωής μας. Για να φτάσει κανείς στον πυρήνα του ίδιου του εαυτού, χρειάζεται να απαρνηθεί όλα όσα δεν είναι δικά του, αναγνωρίζοντας όλα όσα έχει υιοθετήσει και δεν υποπτευόταν ποτέ πως υπήρχαν μέσα του, αλλά καθοδηγούν την προσωπικότητα εν αγνοία του. Δεν το αποφασίζει εύκολα κανείς αυτό, δεν το κάνει κανείς με "ελαφριά τη καρδία". Θέλει θάρρος, επιμονή και εμπιστοσύνη!

Άλλωστε, τους σοφούς (όχι κατ' ανάγκην δασκάλους, γιατί έχει άλλη έννοια ο δάσκαλος) τους κατανοούμε πραγματικά, μόνο τότε! Όταν απογυμνωθούμε! Γιατί τότε, τα λόγια τους αντηχούν μέσα μας εντελώς διαφορετικά, αγγίζοντας χορδές και σημεία του Είναι μας που δεν αντιλαμβανόμασταν πριν. Είναι σα να "ζωντανεύουν" τα λόγια τους αλλά και οι ίδιοι μέσα μας, παρακάμπτοντας το λογικο-αναλυτικό μέρος του νου μας και φτάνοντας πολύ πιο πηγαία, πιο βαθιά σε εκείνο το αληθινό, αυθεντικό μέρος μας που κανείς δεν μπορεί να το περιγράψει, μόνο να το βιώσει για τον εαυτό του.

Την απογύμνωση αυτή δεν την κάνουμε μόνοι μας. Είναι αδύνατον να αναγνωρίσεις αυτό που δεν μπορείς να δεις. Είναι αδύνατον να δεις αυτό που δεν θέλεις να δεις ή που πιστεύεις πως δεν υπάρχει μέσα σου. Είναι αδύνατον να πας πέρα από το νου που έμαθες να εμπιστεύεσαι, να του ζητάς απαντήσεις και να ακολουθείς. Και είναι το ίδιο μέρος του νου - το μόνο που αναγνωρίζεις - που δημιουργεί όλα όσα αδυνατείς να φανερώσεις στον εαυτό σου.

Όμως, η καθιερωμένη έννοια του δασκάλου, όπως την έχουμε ερμηνεύσει στη Δύση, δεν λειτουργεί εδώ (ούτε πουθενά αλλού, άσχετα αν την διατηρούμε).

Δεν έχει ο πραγματικός δάσκαλος έτοιμες γνώσεις να σου προσφέρει. Δεν έχει μέθοδο που μπορείς να ακολουθήσεις. Δεν χαϊδεύει τ' αυτιά σου και δεν σου προσφέρει μασημένη τροφή. Δεν το κάνει εύκολο ούτε γρήγορο, απλά επειδή έτσι έχουμε μάθει να περιμένουμε και να θέλουμε τα πάντα.

Αυτού του τύπου "δάσκαλοι", που λειτουργούν βάση των πιο πάνω, ανήκουν στη σύγχρονη εποχή του μάρκετινγκ, της διαφήμισης, του νεοπλουτισμού,  των επιφανειακών και προσωρινών "χαπιών ανακούφισης", του φαστ-φουντ και της κοινωνικής αποδοχής των φαν.Οι ενέσεις ενέργειας, τα χάπια ανακούφισης, οι πληροφορίες που ικανοποιούν τα ένστικτα, διαρκούν για λίγο. Και προσφέρουν πολλές παρενέργειες, άλλες εμφανείς, άλλες όχι.

Έχοντας καταφέρει κάποιος το επιθυμητό: την απελευθέρωση του εαυτού από επεμβάσεις, παρεμβάσεις, κληροδοτήσεις και ό,τι μπορεί να σκιάσει την έκφραση του αυθεντικού Εαυτού, την εκδήλωση του μοναδικού δικού του εσωτερικού Δασκάλου/σύστημα διάκρισης και καθοδήγησης, δεν μετατρέπει κάποιον αυτόματα και σε δάσκαλο. Τον μετατρέπει σε ελεύθερο άνθρωπο, σε ανώτερη συνειδητότητα, σε αυθεντική ύπαρξη, σε σοφό, αλλά όχι σε δάσκαλο.

Ο δάσκαλος είναι αυτός που είτε τα έχει καταφέρει όλ' αυτά στο 100% (λέμε τώρα) είτε όχι, εν τούτοις, έχει βρει και ψάχνει συνέχεια, τρόπους να μεταδίδει αυτά που ανακαλύπτει, σε άλλους. Είναι αυτός που δεν βασίζεται σε συστήματα, μεθόδους, έτοιμες λύσεις και απαντήσεις, αλλά φτιάχνει, κάθε φορά, για τον καθένα από τους λίγους μαθητές του, τον μοναδικό δρόμο του καθενός, μαζί του. Δεν αναγνωρίζεται εύκολα, δεν μιλάει γι' αυτό που είναι εκτός αν ερωτηθεί. Η ίδια η ζωή του απλά εκφράζει την ίδια την πειθαρχημένη πορεία του.

Δεν οδηγεί κανένα μαθητή του κάπου συγκεκριμένα. Του δείχνει τον δρόμο, αλλά θα χρειαστεί να τον περπατήσει  μόνος του, λειτουργώντας τη ζωή του. Δεν κάνει ο δάσκαλος, τη δουλειά που πρέπει να κάνει ο μαθητής του, αλλά πρέπει ο μαθητής να εμπιστευθεί τη δουλειά που του βάζει ο δάσκαλος, απόλυτα. Πρέπει να τολμήσει να παλέψει τις δικές του μάχες, να πέσει, να λερωθεί, να πονέσει και να επιστρέφει... γιατί εμπιστεύεται! Γιατί έχει πληρώσει γι' αυτό με την ίδια τη ζωή του, το τίμημα της δράσης του, την ταπεινότητα της αφοσίωσής του.

Και κάποια στιγμή πετάει μόνος του... Όλοι οι πραγματικοί μαθητές πετάνε μόνοι τους... και δεν χρειάζεται να γίνουν όλοι δάσκαλοι...

Ο Άνθρωπος κι η σκέψη

Όταν λες ότι ο Άνθρωπος (οι άνθρωποι) μπορεί και πρέπει να «Βλέπει», (να Αντιλαμβάνεται) την Πραγματικότητα Άμεσα, σε αυτό που υπάρχει, που συμβαίνει, που σημαίνει μια Αντίληψη Χωρίς Παρατηρητή, μια Αντίληψη Ενότητας που Περιλαμβάνει Όλα τα Φυσικά Περιστατικά, δηλαδή μια Άμεση Επαφή με την Πραγματικότητα… αυτό είναι αποτέλεσμα Εμπειρίας. Είναι κάτι που έχει Βιωθεί, που έχει δοκιμασθεί, που είναι απολύτως πραγματικό και επαληθεύσιμο ( από αυτόν που ενδιαφέρεται). Δεν είναι ούτε μια θεωρία, ούτε μια αυθαίρετη μεταφυσική δήλωση. Άλλωστε οι νοήμονες άνθρωποι δοκιμάζουν τα πάντα και δεν εκλαμβάνουν σαν Αλήθεια ό,τι λέγεται.
 
Σε Αυτή την Κατάσταση Ύπαρξης, Επίγνωσης, ο Χώρος Είναι Απεριόριστος κι ο Χρόνος Είναι η Στιγμή που Ρέει Αιώνια Χωρίς να Αλλάζει η Ίδια η Επίγνωση, μόνο τα «φαινόμενα» αλλάζουν.
Φαίνεται πιο εύκολο στους ανθρώπους (μετά από εκατοντάδων χιλιάδων χρόνων συνήθειας) να «αντιλαμβάνονται» μέσα από την σκέψη, μέσα από ένα «παρατηρητή» (που δημιουργείται από την σκέψη και ταυτίζεται με την σκέψη), μέσα από ένα «εγώ»…
Από την στιγμή όμως που τίθεται (δημιουργείται) ένας «παρατηρητής», αυτόματα δημιουργείται η έννοια του «χώρου» εντός του οποίου υπάρχει ο «παρατηρητής», που περιβάλλει τον «παρατηρητή», που είναι «απέναντι» (ο διαχωρισμός εγώ-κόσμος)… ο χρόνος, η εξέλιξη, οι δραστηριότητες…
Ο «παρατηρητής», το εγώ προσπαθεί να προσεγγίσει την Αλήθεια, να διευρυνθεί (σε γνώση), να αποκτήσει πλήρη επίγνωση της Πραγματικότητας, να πραγματώσει την Αλήθεια… όλα αυτά στο επίπεδο της αντίληψής του, στο επίπεδο της σκεπτοδιαδικασίας, της νοητικής δραστηριότητας…
Αλλά όποια προσπάθεια κι αν γίνεται από τον «παρατηρητή», το εγώ και κάθε δραστηριότητα, είναι δραστηριότητα του «παρατηρητή» και παραμένει μέσα στα όριά του, μέσα στα όρια της αντίληψής του, του χώρου, του χρόνου, της δράσης, δηλαδή της σκέψης, δηλαδή του περιορισμένου.
Προφανώς, γίνεται Αντιληπτό ότι Υπάρχει Μια Κατάσταση Ύπαρξης-Επίγνωσης που είναι Πέραν, πέραν του «παρατηρητή» και των δραστηριοτήτων του, Μια Κατάσταση Αυθεντική, Ανόθευτη, Απεριόριστη, Ελεύθερη, Ιερή, που δεν μπορεί να παραβιασθεί, να «βιωθεί» από κάποιο «παρατηρητή». Είναι η Κατάσταση που οι άνθρωποι Ονομάζουν Πραγματικότητα, Θεό, ή οτιδήποτε άλλο.
Για να Υπάρξει Αυτή η Κατάσταση πρέπει να σταματήσει να υπάρχει ο «παρατηρητής». Πως όμως είναι δυνατόν να γίνει αυτό; Ακόμα κι αν ο «παρατηρητής» θέλει να βιώσει μια Τέτοια Κατάσταση είναι αδύνατο. Προφανώς είναι ένα πρόβλημα που δεν λύνεται μέσα από τις δραστηριότητες του «παρατηρητή».
Ο «παρατηρητής» πρέπει να πάψει να υπάρχει για να Φανερωθεί το Πραγματικό, το Αληθινό.
Αυτό είναι το ένα και μοναδικό κοάν για τους ανθρώπους του Ζεν… η μόνη απάντηση που πρέπει να δώσει ο κάθε άνθρωπος. Πως;
Προφανώς εδώ χρειάζεται μια Πραγματική Δράση, μια Δράση στο Φυσικό πεδίο, όχι μια δράση ή δραστηριότητα στο επίπεδο της σκέψης, της δραστηριότητας του «παρατηρητή».
Η Απάντηση Βρίσκεται σε μας τους ίδιους, όχι κάπου αλλού, έξω, σε βιβλία, ή πληροφορίες.
Απλά πρέπει να Δούμε, απλά να δούμε αυτό που είναι, την ίδια την διαδικασία της σκέψης, του σχηματισμού του «παρατηρητή», της διάλυσής του…
Η ίδια η σκέψη δεν είναι παρά μια φυσική λειτουργία και πρέπει να μάθουμε να την ελέγχουμε φυσικά, όπως και κάθε άλλη δραστηριότητά μας…
Όταν απλά εισερχόμαστε στην διαδικασία της σκέψης, της δημιουργίας του «παρατηρητή», όταν αντιλαμβανόμαστε κι ενεργούμε μέσα από αυτή την οπτική… απλά μπαίνουμε σε ένα εικονικό αδιέξοδο κόσμο. Είναι καθαρά δικό μας θέμα.

Οιδιπόδειος γονιός: Ανακαλύπτοντας το αληθινό τρίτο πρόσωπο στη σχέση

Υπάρχει άφθονος μύθος στη βιογραφία της ανθρώπινης καθημερινότητας για το τρίτο πρόσωπο στη σχέση. Ο «παράνομος» εραστής έχει υμνηθεί και έχει δαιμονοποιηθεί με την ίδια ένταση και το αντίστοιχο πάθος. Είναι σκόπιμο να αναφερθούμε στο αληθινό τρίτο πρόσωπο και όχι στο υποκατάστατό του. Να δοθεί όνομα στους αληθινούς «εραστές» και όχι στους «βαφτισμένους» έτσι ως εύκολη λύση.

Ο οιδιπόδειος γονιός ως τρίτο πρόσωπο στο ζευγάρι.


Στον ψυχισμό του ατόμου κατέχει εξέχουσα θέσει ο οιδιπόδειος γονιός (ο γονιός του αντίθετου φύλου), αν το οιδιπόδειο δεν έχει λυθεί. Επομένως, οι εσώτερες επιθυμίες στοχεύουν στην απαξίωση αυτού που έχουμε ως σύντροφο για να παραμείνει κυρίαρχος ο οιδιπόδειος γονιός. Απονέμουμε στον σύντροφό μας τον τίτλο του ανεπαρκούς. Δηλαδή η ανάγκη μας είναι, αυτός που έχουμε επιλέξει για να είμαστε μαζί του, να είναι λίγος και να τον αισθανόμαστε λίγο.

Το παιδί μας ως τρίτο πρόσωπο στο ζευγάρι

  1. Η παιδική πλευρά του καθενός μας έχει καταγράψει στη διαδρομή της τις φανερές ή υπόγειες κακοποιήσεις που θελημένα ή αθέλητα μας προκλήθηκαν τα πρώιμα χρόνια στην πατρική-μητρική οικογένεια. Μέσα από ασυνείδητες διεργασίες στη συζυγική οικογένεια, αναλαμβάνουμε να προστατεύσουμε την παιδική μας πλευρά από τον κακό γονιό του παρελθόντος, που τώρα των υποκαθιστά ο άλλος, ο σύντροφός.
  2. Άλλη διάσταση είναι εκείνη, όπου κολακευμένοι από την οιδιπόδεια έλξη του παιδιού προς το πρόσωπό μας, ενισχύουμε την προσκόλλησή του, αρνούμενοι να διευκολύνουμε το παιδί να μας αποχωρισθεί. Το διατηρούμε ως συναισθηματικό σύντροφο και ως πραγματικό εμπόδιο στην ουσιαστική σύνδεση με τον/ τη σύζυγο.

 

Ο εραστής ως τρίτο πρόσωπο στο ζευγάρι.


Οι περιπτώσεις όπου άτομα με παιδικές ανάγκες, μέσα από ψυχικές διαδρομές που διεκδικούν μια γονική φιγούρα αντί για σύντροφο-εραστή, δεν είναι άγνωστες σε κανέναν μας. Είναι αρκετά μεγάλος ο αριθμός των ανθρώπων που παραμένουν σε μία σχέση με το αίτημα να φροντισθούν κυρίαρχα, σαν να είναι παιδιά, και όχι περιστασιακά. Σε ανάλογες συναισθηματικά καταστάσεις καθιστούν γονιό τον σύντροφο, όταν ακριβώς διατηρούν τον παιδικό ρόλο και επιλέγουν έναν άλλο για τα ερωτικά τους παιχνίδια, ο οποίος στέφεται εραστής. Αυτό συμβαίνει φυσικά επειδή τα παιχνίδια της σεξουαλικότητας δεν επιτρέπεται να τα παίζει κανείς ούτε με τον «μπαμπά» του ούτε με τη «μαμά» του. Ένα τέτοιο παιχνίδι είναι σαφώς απαγορευμένο και ενοχοποιημένο. Ακόμη και αν δεχτούμε ότι για λόγους ενοχής και υπερεγωτικού ελέγχου δεν διαλέξει κάποιος έναν άλλο για εραστή, είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα επιλέγει φαντασιακούς εραστές στον νου και τον ψυχισμό του για να τον συντροφεύουν και να κατευνάζουν τις σεξουαλικές του επιθυμίες.

Pessôa: Τελικά αυτό που αγαπάμε είναι μια δική μας έννοια και ο εαυτός μας

Όλοι τους έχουν, όπως εγώ, μια καρδιά ενθουσιώδη και λυπημένη. Τους γνωρίζω καλά. Κάποιοι είναι παιδιά για θελήματα, άλλοι υπάλληλοι γραφείου, άλλοι μικρέμποροι, άλλοι πάλι οι νικητές των καφενείων και των μαγέρικων, ένδοξοι χωρίς να το γνωρίζουν μέσα στην έκσταση του εγωτικού τους λόγου, ικανοποιημένοι μέσα στη σιωπή του φιλάργυρου εγωτισμού τους χωρίς τίποτα το πολύτιμο για να φυλάξουν.

Αλλά όλοι τους είναι ποιητές, οι καημένοι, και σέρνουν, στα μάτια μου, όπως και εγώ στα δικά τους, την ίδια αθλιότητα της κοινής μας απρέπειας. Όλοι τους, όπως κι εγώ, έχουν το μέλλον πίσω τους.   

Ποτέ δεν αγαπάμε κάποιον. Αγαπάμε απλώς την ιδέα που σχηματίζουμε για κάποιον.

Τελικά αυτό που αγαπάμε είναι μια δική μας έννοια και ο εαυτός μας.

Αυτό είναι αλήθεια σε όλη την κλίμακα του έρωτα.

Στο σεξουαλικό έρωτα αναζητάμε τη δική μας απόλαυση με τη μεσολάβηση ενός ξένου κορμιού.

Στον έρωτα που διαφέρει από τον σεξουαλικό αναζητάμε τη δική μας απόλαυση με τη μεσολάβηση μιας δική μας ιδέας.

Ο αυνανιστής είναι αποτρόπαιος, αλλά, στην απόλυτη αλήθεια, ο αυνανιστής είναι η απόλυτη λογική έκφραση του ερωτευμένου. Είναι ο μόνος που δεν προσποιείται μήτε κοροϊδεύει τον εαυτό του.

Να λες. Να ξέρεις να λες. Να ξέρεις να υπάρχεις μεσ' από τη γραπτή φωνή και τη νοητική εικόνα!

Η ζωή δεν αξίζει τίποτα παραπάνω: το παραπάνω είναι άντρες και γυναίκες, υποθετικοί έρωτες και ματαιοδοξίες ψεύτικες, προφάσεις της πέψης και της λήθης, άνθρωποι που κινούνται πάνω κάτω, σαν ζώα όταν ανασηκώνουμε μια πέτρα, κάτω από τον μεγάλο αφηρημένο βράχο του γαλάζιου χωρίς νόημα ουρανού.

Η λογοτεχνία που είναι η τέχνη παντρεμένη με τη σκέψη και η πραγματοποίηση χωρίς το ελάττωμα της πραγματικότητας, μου φαίνεται πως είναι ο σκοπός προς τον οποίο έπρεπε να τείνει κάθε ανθρώπινη προσπάθεια, αν ήταν πραγματικά ανθρώπινη και όχι μια επιπολαιότητα του ζωώδους.

Πιστεύω πως λέω κάποιο πράγμα είναι διατηρώ την αρετή του και του αφαιρώ τον τρόμο. Οι αγροί είναι πιο πράσινοι στο λόγο παρά στην πρασινάδα τους. Τα άνθη, αν περιγράφονταν με φράσεις που τα περιγράφουν στο χώρο της φαντασίας, θα είχαν χρώματα ανεξίτηλα που η ζωή των κυττάρων δεν επιτρέπει.

Επανάσταση; Αλλαγή; Αυτό που θέλω στ' αλήθεια από τα βάθη της ψυχής μου είναι να φύγουν τα άτονα σύννεφα που πασαλείβουν με μια γκρίζα σαπουνάδα τον ουρανό.

Αυτό που θέλω είναι να δω το γαλάζιο να προβάλλει ανάμεσα τους, αλήθεια βέβαιη και ξεκάθαρη γιατί τίποτα δεν είναι και ούτε θέλει να είναι.

Ανασυνθέτοντας διαρκώς τον εαυτό μου, τον κατέστρεψα. Από την πολλή σκέψη του εαυτού μου είμαι πια οι σκέψεις μου και όχι εγώ.

Με βυθομέτρησα και άφησα να πέσει ο βυθομετρητής. Ζω για να σκέφτομαι αν έχω βάθος ή όχι, χωρίς πια άλλο βυθομετρητή πέρα από το βλέμμα μου, που μου δείχνει, φωτεινό πάνω στο σκούρο φόντο του καθρέφτη του τεράστιου πηγαδιού, το πρόσωπό μου να με κοιτάζει ενώ το κοιτάζω.

Μακάριος αυτός που δεν απαιτεί από τη ζωή περισσότερα απ' όσα αυτή του δίνει αυθόρμητα, καθοδηγούμενος από το ένστικτο της γάτας, που αναζητεί τον ήλιο όταν υπάρχει ήλιος, και, όταν δεν υπάρχει, τη ζέστη, όπου κι αν αυτή βρίσκεται.

Πιστεύω, ιδανικά, γυναίκα ή επάγγελμα – όλα αυτά είναι κελί και χειροπέδες. Να είσαι και να παραμένεις ελεύθερος. Η ίδια η φιλοδοξία, αν γίνει υπερηφάνεια και πάθος, είναι ένα φορτίο, και δεν θα νιώθαμε υπερήφανοι αν κατανοούσαμε ότι είναι ένα σχοινί από το οποίο μας τραβάνε.

Όχι, ούτε καν δεσμούς με τον εαυτό μας! Ελεύθεροι από τον εαυτό μας και από τους άλλους, στοχαστικοί χωρίς έκσταση, σκεπτόμενοι χωρίς συμπέρασμα, θα ζήσουμε, απελευθερωμένοι από τον Θεό, το μικρό διάλλειμα που η διάσπαση της προσοχής των δημίων παραχωρεί στην έκσταση μας στη διάρκεια της παρέλασης.

Αύριο μας περιμένει η γκιλοτίνα. Αν δεν είναι αύριο είναι μεθαύριο. Ας βγάλουμε περίπατο στον ήλιο την ανάπαυση μας πριν από το τέλος, αγνοώντας συνειδητά τους σκοπούς και τις συνέπειες.

Ο ήλιος θα χρυσίσει τα χωρίς ρυτίδες μέτωπά μας, και η αύρα θα φέρει δροσιά σε όσους έπαψαν να ελπίζουν.
 
Fernando Pessôa, Το βιβλίο της ανησυχίας

Μποντλέρ: Έρως, η μεγάλη υπόθεση της ζωής

Αποτέλεσμα εικόνας για Μποντλέρ: Έρως, η μεγάλη υπόθεση της ζωής«Όποιος γράφει αποφθέγματα, αγαπά να τονίζει το χαρακτήρα του· οι νέοι μακιγιάρονται, οι γέροι καλλωπίζονται».

«Ο κόσμος, αυτό το απέραντο σύστημα αντιφάσεων -έχοντας σε μεγάλη εκτίμηση κάθε τι γερασμένο-, γρήγορα, ας σχεδιάσουμε στα πρόσωπά μας ρυτίδες· -το συναίσθημα όντας γενικά της μόδας, ας στολίσουμε την καρδιά μας με γιρλάντες σαν μια προμετωπίδα.

Προς τι λοιπόν; Αν δεν είστε αληθινοί άνθρωποι, να είστε αληθινά ζώα. Να είστε ανεπιτήδευτοι, και θα είστε χωρίς άλλο χρήσιμοι ή ευχάριστοι σε κάποιους. Η καρδιά μου -έστω και στα δεξιά-, θα βρει εύκολα χίλιους συν-παρίες ανάμεσα στα τρία δισεκατομμύρια όντα που βόσκουν στις τσουκνίδες του συναισθήματος!».

«Αν αρχίζω από τον έρωτα, το κάνω γιατί ο έρωτας είναι για όλους -μάταια προσπαθούν να το αρνηθούν-, η μεγάλη υπόθεση της ζωής».

«Να θυμάστε τούτο, ότι πρέπει κυρίως να φυλάγεστε από το παράδοξο στον έρωτα. Είναι η απλότητα που σώζει, είναι η απλότητα που φέρνει ευτυχία, ακόμη κι αν η ερωμένη σας είναι άσχημη σαν τη γριά Μομπ, τη βασίλισσα των τρόμων! Γενικά, για τους ανθρώπους του κόσμου -το είπε ένας δεινός ηθογράφος-, ο έρωτας δεν είναι παρά ο έρωτας για το παιχνίδι, ο έρωτας για τη μάχη. Είναι μεγάλο λάθος· ο έρωτας πρέπει να είναι ο έρωτας· η μάχη και το παιχνίδι δεν επιτρέπονται παρά σαν πολιτική σε περίπτωση έρωτα».

«Κανόνας γενικός και συνοπτικός: στον έρωτα, φυλαχθείτε από τη σελήνη και τα αστέρια, φυλαχθείτε από την Αφροδίτη της Μήλου, από τις λίμνες, τις κιθάρες, τις σχοινένιες σκάλες και από όλα τα μυθιστορήματα -ακόμη κι από το ομορφότερο του κόσμου-, έστω κι αν είναι γραμμένο από τον ίδιο τον Απόλλωνα!».

«Αλλά να αγαπάτε πολύ, σθεναρά, τολμηρά, ανατολίτικα, άγρια αυτήν που αγαπάτε· ο έρωτάς σας -έχοντας κατανοήσει την έννοια της αρμονίας- να μη βασανίζει τον έρωτα ενός άλλου· η εκλογή σας να μη διαταράζει την κατάσταση. Στους Ίνκας αγαπούσαν την αδερφή τους· αρκεστείτε στην ξαδέρφη σας. Μη σκαρφαλώνετε ποτέ στα μπαλκόνια, μην περιυβρίζετε ποτέ τα όργανα της δημοσίας τάξεως· μη στερείτε στην ερωμένη σας την ικανοποίηση να πιστεύει στους Θεούς, και όταν θα τη συνοδεύετε στον ναό, να ξέρετε να βρέχετε ευπρεπώς τα χέρια σας μέσα στο αγνό και δροσερό νερό στο αγιασματάρι».

«Επειδή κάθε ηθική μαρτυρά για την καλή θέληση των νομοθετών -επειδή κάθε θρησκεία είναι μια υπέρτατη παραμυθία για όλους τους πονεμένους, -επειδή κάθε γυναίκα είναι ένα κομμάτι από την ουσιαστική γυναίκα, -επειδή ο έρωτας είναι το μόνο πράγμα για το οποίο αξίζει να συνθέσεις ένα σονέτο και να βάλεις εκλεκτά εσώρουχα, -σέβομαι όλα αυτά τα πράγματα περισσότερο από οποιονδήποτε και καταγγέλλω ως συκοφάντη όποιον θα χρησιμοποιούσε αυτό το κομμάτι ηθικής σαν αφορμή για σταυροκοπήματα και σαν τροφή για σκάνδαλο».
 
Σαρλ Μποντλέρ, Αποφθέγματα παρηγοριάς για τον έρωτα

O Επίκουρος κι η εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας

Σχετική εικόναΟ Επίκουρος, στην Επιστολή προς τον Ηρόδοτο, αναφέρει τις τρεις κύριες αιτίες όπου βασίστηκε η ανθρωπότητα για να προοδεύσει δημιουργώντας τον ανθρώπινο πολιτισμό.

Οι κοινωνίες δεν προέκυψαν εκ του μηδενός, ούτε είναι δημιουργήματα κάποιων θεών, αλλά προήλθαν μέσα από μια φυσική εξελεγκτική διαδικασία. Αφού προσπάθησε αρχικά να αφαιρέσει τους μύθους που επικρατούσαν μέχρι τότε σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη, την επαναφέρει σε μια φυσική διάσταση, λέγοντας ότι τα διάφορα όντα, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, έχουν την προέλευσή τους από τον κόσμο όπου κατοικούν και όχι έξω από αυτόν.

«Πρέπει να δεχθούμε» λέει ο Επίκουρος «ότι στους ανθρώπους η εμπειρία και η αναγκαιότητα ήρθαν συχνά σε βοήθεια στη φύση. Ο λογισμός τελειοποίησε τα δεδομένα της Φύσης και πρόσθεσε νέες ανακαλύψεις, εδώ πιο γρήγορα, εκεί πιο αργά. Πότε διασχίζοντας τις περιόδους του χρόνου από την εποχή του απείρου, πότε σε περιόδους πιο σύντομες».

Η κύρια μαρτυρία μας για τις απόψεις του Επίκουρου σχετικά με την εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας είναι το ποίημα του Λουκρήτιου «De Rerum Natura», που, χωρίς καμία αμφιβολία, ακολουθούσε τις απόψεις του ίδιου του Επίκουρου, όπως εκείνος τις καταγράφει στο περίφημο έργο του «Περί Φύσεως» και σε άλλες πραγματείες.

Ο Λουκρήτιος, στο ποίημά του, αναλύει και μιλάει για την ανάγκη που μας ωθεί στην αναζήτηση μέσω των αισθήσεων, για την εμπειρία που συσσωρεύει στο πέρασμα του χρόνου τα αποτελέσματα αυτών των διαδοχικών αναζητήσεων, και για τη λογική που επεξεργάζεται ακατάπαυστα τα δεδομένα των αισθήσεων καταλήγοντας σε συμπεράσματα. Ο χρόνος, λέει ο Λουκρήτιος «φέρνει αργά στο φως όλες τις ανακαλύψεις», και η λογική είναι εκείνη που με τη βοήθεια του χρόνου «διδάσκει λίγο-λίγο και βήμα-βήμα τους ανθρώπους».

Οι άνθρωποι της πρώτης περιόδου, σύμφωνα με τον Λουκρήτιο, δεν διαθέτουν ούτε τα στοιχειώδη εργαλεία, δεν γνωρίζουν να καλυφτούν το σώμα τους ούτε με δέρματα ζώων, βγάζουν άναρθρες κραυγές τριγυρνώντας σε αγέλες, όπως τα ζώα, πίνουν νερό απ' τα ποτάμια και τρώνε κυρίως φρούτα και λαχανικά. Είναι όμως πιο συγκροτημένοι και σκληραγωγημένοι σε σχέση με τον σημερινό άνθρωπο, με δυνατό σκελετό και με μυς για να αντέχουν στις καιρικές συνθήκες, κάτι που τους βοήθησε σημαντικά στον αγώνα για την επιβίωσή τους

Παρ’ ότι ήσαν γυμνοί και χωρίς όπλα, με τα δυνατά τους χέρια και με τα επιδέξια πόδια υποστήριζαν και κάλυπταν τα μειονεκτήματά τους στη μάχη που έδιναν καθημερινά για την ίδια τους τη ζωή. Όταν έβλεπαν μεγάλα και δυνατά ζώα, λέει ο Λουκρήτιος, έφευγαν μακριά και τα πετούσαν πέτρες ή ανέβαιναν στα δένδρα να σωθούν, ενώ τα λιγότερα επικίνδυνα τα χτυπούσαν από κοντά με ρόπαλα και άλλα θανατηφόρα αντικείμενα. Το βράδυ ξεκουράζονταν και κοιμόντουσαν στο χώμα, μέσα σε σπηλιές και σε λαγκάδια όπου ένιωθαν προστατευμένοι απ’ τους κινδύνους.

Συνεχίζοντας την απολαυστική του αφήγηση, ο Λουκρήτιος λέει ότι «οι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν γνώριζαν την έννοια του κοινού σκοπού ούτε το καλό, δεν ήξεραν από νόμους ούτε από ηθικούς κανόνες στις μεταξύ τους σχέσεις. Ο καθένας άρπαζε από το αυθόρμητο της φύσης του, τη πρώτη λεία που έβρισκε μπροστά του, και το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν η επιβίωσή του, να φροντίζει μονάχα για τον εαυτό του».

Σε αυτό το άγριο περιβάλλον όπου επικρατούσε η δύναμη του πιο ισχυρού, σε μια διαρκή κατάσταση πολέμου και καθημερινής μάχης για την επιβίωση, για τον πρωτόγονο άνθρωπο τίποτα άλλο δεν είχε σημασία παρά μόνο η ίδια του η ζωή, ώσπου κάποια στιγμή, με την συνδρομή του χρόνου, και βασιζόμενος αρχικά στις δυο από τις τρεις κύριες αιτίες που αναφέρει ο Επίκουρος, στην ανάγκη και στην εμπειρία, προχώρησε στις πρώτες του σημαντικές ανακαλύψεις. Έμαθε να ντύνεται γδέρνοντας τα ζώα που σκότωνε, να κατασκευάζει καλύβες για να προφυλάσσεται από τη βροχή και το κρύο, αλλά το σημαντικότερο απ’ όλα ήταν πως ανακάλυψε να ανάβει φωτιά.

Η φωτιά τον έβγαλε από την κτηνώδη κατάσταση στην οποία ζούσε και αποτέλεσε «μέσο, χρησιμοποιώντας και τη λογική πλέον για νέες εφευρέσεις, όπου οι άνθρωποι με το πιο έξυπνο μυαλό και την πιο δυνατή νόηση, εισήγαγαν από μέρα σε μέρα αλλαγές στην τροφή και παλιό τρόπο ζωής». Έτσι, με την ανακάλυψη της φωτιάς, άρχισαν να μαζεύονται γύρω από αυτήν κάτω από κοινή στέγη, και ο άνδρας με τη γυναίκα που μέχρι τότε ενώνονταν κατά τύχη, δημιουργούν οικογένεια και συγκροτούν μια ομάδα, ξεκινώντας μια νέα περίοδο στην Ιστορία της Ανθρωπότητας.

Είναι η περίοδος που γεννιέται η κοινωνία με την αμοιβαία αποδοχή ισότητας, ανάμεσα στην γυναίκα και στον άνδρα και η εμφάνιση των πιο ευγενών συναισθημάτων για τα τέκνα. Σε αυτό το στάδιο, προκύπτει και η σύνδεση μεταξύ των οικογενειών που διέπεται από την αρχή της ωφέλειας, μιας και οι άνθρωποι ήταν σε θέση να ενωθούν για να αποτρέψουν φυσικούς κινδύνους, και να μεριμνήσουν συμμετέχοντας από κοινού στις διάφορες ασχολίες, ώστε να εξασφαλίσουν τα βασικά και αναγκαία αγαθά για την ασφαλή επιβίωση, την αναπαραγωγή και την ευθυμία των μελών τους.

Παράλληλα, καθώς τα ανθρώπινα όντα βιώνουν διαφορετικές επιδράσεις και λαμβάνουν διαφορετικές παραστάσεις και εικόνες, που ποικίλλουν από τόπο σε τόπο, ομοίως και οι ήχοι που παράγονται ως απάντηση σε οποιοδήποτε δεδομένο ερέθισμα είναι διαφορετικοί, και οι αρχικές κραυγές τους μετατρέπονται σε λέξεις, που είναι λίγο ή πολύ σύμφωνες με τα αρχικά ή τα πρωτόγονα αντικείμενά τους.

Οι πρωτόγονες λέξεις δεν αποτελούσαν ακόμη πηγή διανοητικής σύγχυσης, αλλά αυτό άλλαξε μετέπειτα με την πλήρη ανάπτυξη της γλώσσας, πράγμα που εξηγεί και το γεγονός της ύπαρξης πολλών γλωσσών.

Η επιστήμη της Ανθρωπολογίας σήμερα υιοθετεί σε αρκετά πράγματα τις υποθέσεις του Λουκρήτιου για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους.

Σαμ Χάρις: Μια Επιστήμη του Καλού και του Κακού

ΕΙΝΑΙ η διαφορά ανάμεσα στο καλό και στο κακό απλώς ζήτημα του τι λέει κάποια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων;
 
Σκεφθείτε ότι μία από τις μεγαλύτερες διασκεδάσεις στο Παρίσι του 16ου αιώνα, ήταν το να καίνε γάτες. Στο πανηγύρι της θερινής ισημερίας ένας διοργανωτής μάζευε δεκάδες γάτες σε ένα δίχτυ, τις ανέβαζε ψηλά στον αέρα από μία ειδική σκηνή, και έπειτα, προς μεγάλη αγαλλίαση όλων, κατέβαζε ολόκληρο το συστρεφόμενο αυτό δέμα επάνω σε μία πυρά. Οι συγκεντρωμένοι θεατές «έσκαγαν στα γέλια καθώς τα ζώα, ουρλιάζοντας από τον πόνο, καίγονταν, ψήνονταν και τελικώς απανθρακώνονταν». Σήμερα, οι περισσότεροι από εμάς θα αισθανόμασταν αποτροπιασμό με ένα τέτοιο θέαμα.
 
Αλλά θα ήταν σωστό να αντιδράμε με αυτόν τον τρόπο; Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν ηθικές αλήθειες, τις οποίες αγνοούν όλοι οι ενθουσιώδεις βασανιστές αιλουροειδών; Πολύς κόσμος φαίνεται να πιστεύει ότι οι ηθικές αλήθειες είναι πολιτισμικά σχετικές, με έναν τρόπο που δεν ισχύει για τις επιστημονικές αλήθειες. Φαίνεται, μάλιστα, ότι αυτή η υποτίμηση των ηθικών αληθειών είναι ένα από τα κύρια μειονεκτήματα των αντιλήψεων κοσμικού χαρακτήρα. Το πρόβλημα είναι ότι, από τη στιγμή που εγκαταλείψουμε την πίστη μας σε έναν Θεό, ο οποίος ορίζει τους κανόνες, το ερώτημα του γιατί μία δεδομένη ενέργεια είναι καλή ή κακή χρήζει αναλύσεως. Και μία δήλωση όπως «ο φόνος είναι κάτι κακό», αν και γίνεται δεκτή χωρίς συζήτηση στους περισσότερους κύκλους, δεν φαίνεται να εδράζεται στις πραγματικότητες αυτού του κόσμου, όπως φαίνεται να ισχύει με τις δηλώσεις που αφορούν τους πλανήτες ή τα μόρια. Το πρόβλημα, σε φιλοσοφικούς όρους, έγκειται στο να εντοπίσει κανείς ακριβώς τι είδους «γεγονότα» μπορεί να πει ότι ανιχνεύουν οι ηθικοί μας θεσμοί -αν πράγματι ανιχνεύουν κάτι τέτοιο.
 
Μία λογική προσέγγιση στις ηθικές αξίες γίνεται δυνατή από τη στιγμή που συνειδητοποιήσουμε ότι τα ερωτήματα, που αφορούν το σωστό και το λάθος, είναι στην πράξη ερωτήματα που σχετίζονται με την ευτυχία και τη δυστυχία υπάρξεων που διαθέτουν αισθήσεις.
 
Αν είμαστε σε θέση να επηρεάσουμε την ευτυχία ή τη δυστυχία τρίτων, έχουμε ηθικές ευθύνες απέναντι τους -και πολλές από αυτές τις ευθύνες είναι τόσο σοβαρές, ώστε γίνονται ζητήματα που αφορούν την αστική και την ποινική νομοθεσία. Παίρνοντας την ευτυχία και τη δυστυχία ως αφετηρία, μπορούμε να δούμε ότι πολλά από αυτά που απασχολούν τους ανθρώπους, στο πλαίσιο της ηθικής δεν έχουν καμία σχέση με το θέμα. Είναι καιρός να συνειδητοποιήσουμε ότι εγκλήματα χωρίς θύματα είναι κάτι ανάλογο με χρέη χωρίς πιστωτές. Ούτε καν υπάρχουν. Οποιοσδήποτε μένει άγρυπνος τη νύχτα σκεπτόμενος τις ιδιωτικές απολαύσεις άλλων συναινούντων ενηλίκων, έχει κάτι πολύ περισσότερο από υπερβολικό χρόνο στη διάθεσή του. Έχει κάποιες αστήρικτες πεποιθήσεις, σχετικώς με τη φύση του σωστού και του λάθους.
 
Το γεγονός ότι άνθρωποι διαφορετικών εποχών και πολιτισμών διαφωνούν επάνω σε ηθικά ζητήματα δεν θα πρέπει να μας ανησυχεί. Δεν παρέχει καμία απολύτως ένδειξη σε σχέση με το καθεστώς της ηθικής αλήθειας. Ας φαντασθούμε τι θα γινόταν, αν συμβουλευόμασταν τους μεγαλύτερους διανοητές των αρχαίων χρόνων επάνω σε βασικά ζητήματα της επιστήμης. Μπορεί να ερωτούσαμε «Τι είναι η φωτιά;» και «πώς αναπαράγονται οι ζωντανοί οργανισμοί;» και «τι είναι τα διάφορα φώτα που βλέπουμε στον ουρανό;» Είναι βέβαιο ότι θα αντιμετωπίζαμε μία ανησυχητική έλλειψη ομοφωνίας επάνω σε αυτά τα ζητήματα. Αν και δεν υπήρχε με κανέναν τρόπο έλλειψη λαμπρών πνευμάτων στην αρχαιότητα, οι άνθρωποι αυτοί απλώς δεν διέθεταν τα φυσικά και πνευματικά μέσα, για να δώσουν απαντήσεις σε ερωτήματα αυτού του είδους. Η έλλειψη ομοφωνίας αντανακλούσε την άγνοιά τους σε σχέση με κάποιες φυσικές αλήθειες, και δεν αποδείκνυε ότι δεν υπάρχουν τέτοιες αλήθειες.
 
Αν υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις σε ηθικά ερωτήματα, αυτές οι απαντήσεις είναι καλύτερο να αναζητηθούν στο παρόν. Το αν η έρευνά μας μάς οδηγήσει σε κάποιο απομονωμένο σπήλαιο ή σε ένα σύγχρονο εργαστήριο, δεν παίζει κανέναν ρόλο ως προς την ύπαρξη των εν λόγω δεδομένων. Αν η ηθική αντιπροσωπεύει έναν αληθινό τομέα γνώσης, αντιπροσωπεύει μία σφαίρα δυνητικής προόδου (και οπισθοδρόμησης). Η όποια χρησιμότητα μπορεί να έχει η παράδοση για αυτόν τον χώρο συζήτησης, όπως για κάθε άλλον, θα έγκειται στη στήριξη της έρευνας στο παρόν.
 
Εκεί όπου οι παραδόσεις μας δεν έχουν υποστηρικτικό ρόλο, γίνονται απλώς οχήματα αμαθείας. Η κυρίαρχη αντίληψη ότι η θρησκεία είναι με κάποιον τρόπο η πηγή των βαθύτερων ηθικών μας διαισθήσεων είναι παράλογη. Η αίσθησή μας ότι η σκληρότητα είναι κακή, έχει τόση σχέση με τις σελίδες της Βίβλου όση έχει και ένα σχολικό βιβλίο αριθμητικής με την αίσθηση ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Όποιος δεν διαθέτει μέσα του κάποια στοιχειώδη αίσθηση ότι η σκληρότητα είναι κάτι κακό, είναι απίθανο να το μάθει διαβάζοντάς το -μάλιστα, τα περισσότερα ιερά κείμενα παραθέτουν μάλλον αμφιλεγόμενες απόψεις ως προς αυτό το ζήτημα, σε κάθε περίπτωση. Οι ηθικές μας διαισθήσεις πρέπει να έχουν τα προηγούμενά τους στον φυσικό κόσμο, διότι ενώ η φύση είναι πράγματι αιματοβαμμένη, δεν είναι απλώς και μόνο έτσι. Ακόμη και οι πίθηκοι κοπιάζουν ιδιαιτέρως για να αποφύγουν να προκαλέσουν βλάβη σε ένα άλλο μέλος της φυλής τους. Το ενδιαφέρον για τους άλλους δεν υπήρξε εφεύρεση κανενός προφήτη.
 
Το γεγονός ότι οι ηθικές μας διαισθήσεις έχουν τη ρίζα τους στη βιολογία αποκαλύπτει ότι οι προσπάθειες μας να θεμελιώσουμε την ηθική σε θρησκευτικές αντιλήψεις περί «ηθικού καθήκοντος» δεν έχουν σωστή βάση. Το να σώσει κανείς ένα παιδί από πνιγμό δεν αποτελεί μεγαλύτερης σημασίας ηθικό καθήκον από το να κατανοήσει έναν συλλογισμό. Απλώς, δεν χρειαζόμαστε θρησκευτικές ιδέες για να αποκτήσουμε το κίνητρο να ζήσουμε μία ηθική ζωή. Από τη στιγμή που αρχίσουμε να σκεφτόμαστε σοβαρά σε σχέση με την ευτυχία και με τη δυστυχία, ανακαλύπτουμε ότι οι θρησκευτικές μας παραδόσεις δεν είναι περισσότερο αξιόπιστες επάνω σε ζητήματα ηθικής, απ’ όσο είναι αναφορικά με επιστημονικά ζητήματα γενικότερα.
 
Ο ανθρωποκεντρισμός που είναι εγγενής σε όλες τις θρησκείες δεν μπορεί παρά να φαίνεται απίθανα παράξενος -και επομένως αδύνατος- με δεδομένα τα όσα γνωρίζουμε σήμερα σε σχέση με τον φυσικό κόσμο. Οι βιολογικές αλήθειες απλώς δεν είναι συμβατές με την αντίληψη για έναν δημιουργό Θεό, ούτε με έναν καλό δημιουργό.
 
Η «ανωμαλία» του θαύματος της εξέλιξης έγκειται στο εξής: Οι ίδιοι οι μηχανισμοί που δημιουργούν την απίστευτη ομορφιά και ποικιλία του ζωντανού κόσμου εγγυώνται ότι υπάρχουν συγχρόνως τέρατα και θάνατος. Το παιδί που γεννιέται χωρίς μέλη, η μύγα χωρίς μάτια, τα εξαφανισμένα είδη -αυτά δεν είναι τίποτε λιγότερο από τη μητέρα Φύση που συλλαμβάνεται να σπαταλά τον πηλό της. Κανένας τέλειος Θεός δεν θα μπορούσε να διατηρεί τέτοιες ανωμαλίες. Αξίζει να θυμόμαστε ότι, αν ο Θεός έπλασε τον κόσμο και όλα τα πράγματα που περιέχει, δημιούργησε επίσης την ευλογιά, την πανώλη και τη φιλαρίαση. Όποιο άτομο είχε εξαπολύσει σκοπίμως τέτοιες φρικαλεότητες επάνω στη γη, θα έπρεπε να είχε γίνει λιώμα για τα εγκλήματά του. 
 
Η θεότητα που καραδοκούσε στις ερήμους της Μέσης Ανατολής πριν κάποιες χιλιετίες -και η οποία φαίνεται ότι τις έχει έκτοτε εγκαταλείψει εν μέσω μίας συνεχούς αιματοχυσίας στο όνομά της-δεν είναι κάποιος που θα έπρεπε να συμβουλευθούμε επάνω σε ζητήματα ηθικής. Αν μάλιστα τον κρίναμε με βάση τα έργα του, αυτό θα ήταν ένα εξαιρετικά δυσάρεστο εγχείρημα. Ο Μπέρτραντ Ράσελ μάς πρόλαβε: «Πέρα από το ζήτημα της λογικής συνέπειας, μου φαίνεται ότι υπάρχει κάτι μάλλον περίεργο στις ηθικές αξιολογήσεις όσων πιστεύουν ότι ένας παντοδύναμος, παντογνώστης και πανάγαθος Θεός, αφού προετοίμασε το έδαφος επί εκατομμύρια χρόνια με κάποια άψυχα νεφελώματα, θα θεωρούσε τον εαυτό του αρκετά ικανοποιημένο με την τελική εμφάνιση του Χίτλερ, του Στάλιν και της βόμβας υδρογόνου». Αυτή είναι μία συγκλονιστική παρατήρηση, και δεν υπάρχει τίποτε που να μπορεί κανείς να της αντιτείνει.
 
Ενώπιον της προφανούς ανεπάρκειας του Θεού, οι ευσεβείς έχουν κατά καιρούς υποστηρίξει ότι δεν μπορεί κανείς να εφαρμόσει γήινα κριτήρια όσον αφορά τον Δημιουργό του σύμπαντος. Αυτό το επιχείρημα χάνει την αξία του, από τη στιγμή που παρατηρήσουμε ότι ο Δημιουργός που υποτίθεται ότι βρίσκεται επάνω από την κρίση των ανθρώπων, άγεται και φέρεται μονίμως από ανθρώπινα πάθη -φθόνο, οργή, καχυποψία και μανία κυριαρχίας. Μία προσεκτική μελέτη των ιερών μας κειμένων αποκαλύπτει ότι ο Θεός του Αβραάμ είναι ένας γελοίος τύπος -ιδιότροπος, οξύθυμος και σκληρός- και κάποιος με τον οποίο αν συνάψει κανείς μία συνθήκη, είναι αμφίβολο το κατά πόσον εγγυάται υγεία και ευτυχία.6 Αν αυτά είναι τα χαρακτηριστικά του Θεού, τότε οι χειρότεροι από εμάς είμαστε πλασμένοι πολύ περισσότερο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν απ’ όσο θα μπορούσαμε να ελπίζουμε.
 
Το πρόβλημα της υπεράσπισης ενός παντοδύναμου και παντογνώστη Θεού απέναντι στο κακό (αυτό που παραδοσιακά ονομάζεται «θεοδικία») είναι αξεπέραστο. Όσοι ισχυρίζονται ότι το έχουν ξεπεράσει, καταφεύγοντας σε αντιλήψεις σχετικώς με την ελεύθερη βούληση και σε άλλες ασυναρτησίες, απλώς έχουν επισωρεύσει μία κακής ποιότητας φιλοσοφία επάνω σε μία κακής ποιότητας ηθική. Είναι βέβαιο ότι πρέπει κάποτε να φθάσει μία εποχή, που θα αναγνωρίσουμε αυτό που είναι ολοφάνερο: στην ουσία, η θεολογία είναι τώρα πια ένας κλάδος της άγνοιας του ανθρώπου, και μάλιστα, μία άγνοια με φτερά. 
 
Σαμ Χάρις, Το τέλος της Πίστης

Χιούμορ: Ασπίδα και Όπλο στην Καθημερινότητά μας

Όσο παράδοξο κι αν φαντάζει εκ πρώτης όψεως, το χιούμορ είναι μία πολύ ενδιαφέρουσα και σοβαρή υπόθεση. Αρκεί να ρίξει κανείς μία ματιά στην καθημερινότητά μας: υπάρχουν αστεία θεάματα, φράσεις και περιστατικά, που είναι εκ φύσεως αστεία και προκαλούν το γέλιο μας αλλά είναι κενά περαιτέρω νοήματος, και υπάρχουν κι εκείνα που κρύβουν μέσα τους μεγάλη δόση ευφυΐας και αντιληπτικής οξύτητας, προδίδοντας μία σύνθετη σκέψη και μία διαφορετική πρόσληψη των πραγμάτων.
 
Το χιούμορ ομορφαίνει τη ζωή μας, εμπλουτίζει τον λόγο μας, σχηματοποιεί αόριστες και ασαφείς έννοιες, μας βοηθάει να κατανοήσουμε και να λύσουμε καλύτερα κάποια προβλήματά μας, συμβάλλει στην προσέλκυση ερωτικού συντρόφου, αποφορτίζει την εσωτερική μας ένταση, βάζει στην θέση του έναν ανταγωνιστικό συνομιλητή μας και μπορεί (κατά περίπτωση) να υπηρετήσει την καλύτερη επικοινωνία με τους άλλους ανθρώπους.

Από την άλλη πλευρά, μπορεί να αποτελέσει πηγή παρεξηγήσεων και παρανοήσεων, να μας πληγώσει ή να μας κάνει επιθετικούς απέναντι στον άλλον.

Παρ' όλα αυτά, από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα, επιστήμονες και φιλόσοφοι δεν έχουν συμφωνήσει ακόμα σε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό του χιούμορ και των λειτουργιών που αυτό επιτελεί για τον άνθρωπο.

Το βέβαιο είναι ένα: το χιούμορ, σε αντίθεση με το γέλιο, είναι ένα καθαρά ανθρώπινο χαρακτηριστικό, που δεν απαντάται στα υπόλοιπα είδη του ζωικού βασιλείου.

Για παράδειγμα, ένα κακοποιημένο ζώο μπορεί να αντιδράσει απέναντι στο βίαιο αφεντικό του με δύο τρόπους: είτε να επιτεθεί για να σταματήσει την κακοποίηση, είτε να τραπεί σε φυγή προκειμένου να την αποφύγει. Δεν είναι σε θέση να αφοπλίσει τον επιτιθέμενο με ένα έξυπνο σχόλιο ή να μιμηθεί με ειρωνικό τρόπο το αφεντικό του πίσω από την πλάτη του, προκειμένου να διασκεδάσει το ίδιο.

Πώς και γιατί όμως αναπτύχθηκε στον άνθρωπο;
Οι εξελικτικές θεωρίες της ανθρώπινης συμπεριφοράς (αυτές δηλαδή που μελετούν την αξία που είχε διαχρονικά μία συμπεριφορά μας για την επιβίωση και / ή την αναπαραγωγή του είδους), τονίζουν πως το χιούμορ είναι μία ένδειξη ευφυΐας και μία αρετή, που μεταξύ άλλων, εξασφαλίζει στον άνδρα ερωτικό σύντροφο.

Πιο συγκεκριμένα, δεδομένου ότι η γυναίκα ήταν πάντα αυτή που επέλεγε τον σύντροφο βάσει συγκεκριμένων γνωρισμάτων του (υλικοί πόροι για την στήριξη του παιδιού και σωματικές και πνευματικές αρετές για την εξασφάλιση καλών γονιδίων), ο άνδρας ήταν υποχρεωμένος να αναπτύξει ορισμένα χαρακτηριστικά, προκειμένου να ανταγωνιστεί τους υπόλοιπους άνδρες.

Φυσικά δεν μιλάμε εδώ για την ικανότητα απομνημόνευσης ανεκδότων – η αίσθηση του χιούμορ είναι μία ραφιναρισμένη ικανότητα που έχει να κάνει με το να πεις κάτι αστείο την σωστή στιγμή, στους σωστούς ανθρώπους, με τον σωστό τρόπο.

Πράγματι λοιπόν, πολλές έρευνες επιβεβαιώνουν σήμερα πως, σε γενικές γραμμές, οι άνδρες «παράγουν» περισσότερο χιούμορ από τις γυναίκες. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως οι γυναίκες δεν έχουν χιούμορ – στατιστικά όμως, οι άνδρες είναι πιο αστείοι από τις γυναίκες.

Επιπλέον, φαίνεται ότι οι άνθρωποι που έχουν περισσότερο χιούμορ (άνδρες και γυναίκες), έχουν υψηλότερη λεκτική νοημοσύνη ενώ, επιβεβαιώνοντας τις υποθέσεις των εξελικτικών θεωριών, διαπιστώθηκε πως η ικανότητα για χιούμορ μεταφράζεται σε σεξουαλική συμπεριφορά: οι άνθρωποι με περισσότερο χιούμορ δηλώνουν πως έχουν περισσότερους ερωτικούς συντρόφους, έχουν συχνότερες σεξουαλικές επαφές και αρχίζουν να έχουν σεξουαλική δραστηριότητα νωρίτερα στη ζωή.

Πέραν των εξελικτικών θεωριών, που ερμηνεύουν μία από τις πολλές πτυχές της σημασίας που έχει το χιούμορ για τον άνθρωπο, έχουμε τις κλασσικές ψυχολογικές θεωρίες, που αποκαλύπτουν άλλες πλευρές του χιούμορ.

Έτσι, η ψυχαναλυτική θεωρία μας λέει πως το χιούμορ είναι ένας μηχανισμός άμυνας, μέσω του οποίου το άτομο έχει την ευκαιρία να εκδηλώσει την επιθετικότητά του απέναντι σε άλλα άτομα και να αποδεσμεύσει ψυχική ενέργεια που, σε άλλη περίπτωση, θα παρέμενε απωθημένη στο ασυνείδητο.

Εκεί που οι κανόνες της κοινωνικής συμβίωσης και επικοινωνίας απαγορεύουν την ευθεία και άμεση επιθετική απόκριση, το άτομο επιλέγει το χιούμορ για να εκφράσει δημόσια τις ανεπίτρεπτες σκέψεις ή επιθυμίες του.

Με άλλα λόγια, το χιούμορ έρχεται να συγκαλύψει με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο μία κοινωνικά μη αποδεκτή επιθετικότητα.

Οι θεωρίες του κλάδου της θετικής ψυχολογίας επισημαίνουν τα τεράστια οφέλη που μας προσφέρει το χιούμορ στη ζωή και την καθημερινότητά μας:

Ένας άνθρωπος με καλή αίσθηση του χιούμορ έχει καλύτερη ψυχική υγεία, κυρίως επειδή έχει υψηλότερη αυτοεκτίμηση, αισιοδοξία και οικειότητα, χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και λιγότερο άγχος.

Αυτό, ίσως οφείλεται στο γεγονός πως, διαμέσου του χιούμορ, κινητοποιούνται γνωστικοί μηχανισμοί όπως η ικανότητα να βλέπεις τα προβλήματά σου με πιο ελαφρύ τρόπο, ή να τα αντιμετωπίζεις με μία χιουμοριστική διάθεση, που αυτομάτως υποβαθμίζει και μειώνει το στοιχείο της απειλής σε μία κρίσιμη κατάσταση.

Υπό αυτή την έννοια, το χιούμορ αποτελεί ταυτόχρονα μία ασπίδα κι ένα όπλο, αφού έχει τη δύναμη να κατευνάσει μία πληγωμένη ψυχή ή να απειλήσει τον χειρότερο εχθρό.

Ο Emil Fackenheim, επιζήσας του Ολοκαυτώματος είχε πει, «Κρατήσαμε ακμαίο το ηθικό μας μέσα από το χιούμορ», ενώ την ίδια άποψη έχουν εκφράσει πολλοί άλλοι άνθρωποι που κατάφεραν να επιβιώσουν από βασανιστήρια και άλλες μορφές κακοποίησης.

Οι ιστορίες αυτών των ανθρώπων, καθώς και τα ευρήματα της σύγχρονης ιατρικής έρευνας επιβεβαιώνουν την άποψη ότι το χιούμορ αποτελεί ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό μέσο διαχείρισης του τρόπου με τον οποίο προσλαμβάνουμε μία δύσκολη και απαιτητική κατάσταση, αλλά και του τρόπου με τον οποίο επινοούμε νέους τρόπους αντιμετώπισης προβλημάτων, που σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση θα περιγράφονταν ως αβάσταχτα.

Τεκμήρια για τα άμεσα οφέλη του χιούμορ για τον άνθρωπο, μας δίνουν οι μελέτες σχετικά με τις χημικές αντιδράσεις που προκαλεί το γέλιο στο ανθρώπινο σώμα.

Μεταξύ πολλών άλλων έχει βρεθεί ότι το γέλιο μειώνει το στρες, ενισχύει το ανοσοποιητικό και βελτιώνει την χημεία του εγκεφάλου, μέσω του ελέγχου των ορμονών του στρες και της απελευθέρωσης ενδορφινών στον εγκέφαλο.

Επίσης, το χιούμορ και το γέλιο βοηθούν τον εγκέφαλο να ελέγξει τα επίπεδα της ντοπαμίνης, που είναι γνωστή και ως «ορμόνη της ανταμοιβής». Πρόκειται για μία χημική ουσία (νευροδιαβιβαστής) που ελέγχει τη διάθεση, την κινητοποίησή μας, την προσοχή μας και την μάθηση.

Η απελευθέρωση ντοπαμίνης στον εγκέφαλο προκαλεί ένα αίσθημα ευχαρίστησης στον άνθρωπο, ενώ ταυτόχρονα μας κινητοποιεί και διευκολύνει την μάθηση. Μάλιστα, σύμφωνα με τον ερευνητή Dr. Berk, ακόμα και η προσμονή ενός ευχάριστου ή αστείου γεγονότος (για παράδειγμα, οι γιορτές των Χριστουγέννων, η συνάντηση με έναν αγαπημένο μας φίλο ή η προσμονή ολιγοήμερων διακοπών) είναι αρκετή για να μας κάνει να νιώσουμε ευχάριστα και καλύτερα.

Φυσικά, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα πράγματα στη ζωή, υπάρχει και στο χιούμορ η άλλη όψη.

Κατ' αρχάς δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι αίσθηση του χιούμορ ή δεν μοιράζονται την ίδια αίσθηση του χιούμορ με τον άλλον.

Έτσι είναι πολύ εύκολο να προκληθούν παρεξηγήσεις και παρανοήσεις από το χιουμοριστικό σχόλιο που μας κάνει ένας άνθρωπος.

Επιπλέον, όπως προαναφέρθηκε, το χιούμορ είναι ένα όπλο και ως τέτοιο, μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εσφαλμένης χρήσης.

Ένα παράδειγμα εδώ, είναι ο σαρκασμός, που ενέχει στοιχεία επίκρισης, χαιρεκακίας και χλευασμού, με ή χωρίς κάποια δόση χιούμορ, αλλά που έχει πάντα ως στόχο να υποτιμήσει τον άλλον.

Ένα δεύτερο παράδειγμα είναι το πείραγμα, που μπορεί να κυμαίνεται από μία αθώα και χωρίς καμία κακή πρόθεση παρατήρηση, μέχρι ένα σχόλιο με πολλές δόσεις ειρωνείας που στοχεύει στο να προκαλέσει τον θυμό του άλλου.

Σε κάθε περίπτωση, το πώς θα προσλάβει ο δέκτης αυτά τα μηνύματα, εξαρτάται από τη δική του αίσθηση χιούμορ, από τον βαθμό της ευθιξίας του, αλλά και από την σχέση που έχει με τον άλλον.
Αν πρέπει να κρατήσουμε κάτι από όλα αυτά είναι πως, στους δύσκολους καιρούς που ζούμε, η αίσθηση του χιούμορ αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα και άμυνα απέναντι στα όσα παρατηρούμε να εξελίσσονται γύρω μας.

Φυσικά το χιούμορ από μόνο του δεν μπορεί να μας βγάλει από μία πολύ κακή ψυχολογική κατάσταση, ούτε μπορεί να μας βοηθήσει σε περίπτωση βαρύτατου πένθους ή κατάθλιψης.

Ωστόσο, είναι μία σημαντική ασπίδα, την οποία μπορούμε να αναπτύξουμε και να χρησιμοποιήσουμε ανά πάσα στιγμή στη ζωή μας.

Τα ψυχολογικά οφέλη που μας προσφέρει το χιούμορ είναι, πέραν αυτών που προαναφέρθηκαν, η μείωση της ανησυχίας και του φόβου, η ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και της μνήμης και η γενικότερη βελτίωση της διάθεσης.

Κοινωνικά, το χιούμορ συμβάλλει στην ενίσχυση των δεσμών με τους άλλους ανθρώπους – επειδή στηρίζεται στην κατανόηση της άποψης του άλλου – και στην ενίσχυση της ομαδικότητας.

Παράλληλα, μας κάνει ελκυστικούς και διευκολύνει την επίλυση των συγκρούσεων, ενώ ενισχύει την θετική μας ματιά και την ψυχολογική μας ανθεκτικότητα απέναντι στον κόσμο, τις δυσκολίες και τις απογοητεύσεις. Για όλους αυτούς τους λόγους, αξίζει να δώσουμε στον εαυτό μας και τους άλλους μία ευκαιρία.

Άλλωστε, όπως πολύ χαρακτηριστικά είχε πει ο Γκάντι, «Αν δεν είχα αίσθηση του χιούμορ, θα είχα από καιρό αυτοκτονήσει».

Άντον Τσέχωφ: Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι σέβονται την ανθρώπινη ατομικότητα και γι’ αυτό είναι πάντοτε συγκαταβατικοί, γελαστοί, ευγενικοί, υποχρεωτικοί. Δεν χαλούν τον κόσμο για το σφυρί ή για τη γομολάστιχα που χάθηκαν. Δεν αγανακτούν για τους θορύβους ή το κρύο. Δέχονται με καλοσύνη τα χωρατά και την παρουσία ξένων ανθρώπων στο σπιτικό τους. Δεν συμπονούν μονάχα τους κατώτερους, τους αδύναμους και τις γάτες. Πονάει η ψυχή τους και για κείνο που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι. 

Είναι ντόμπροι και φοβούνται το ψέμα σαν τη φωτιά. Δεν λένε ψέματα ακόμα και για τιποτένια πράγματα. Το ψέμα προσβάλλει εκείνους που το ακούνε και ταπεινώνει στα μάτια τους εκείνους που το λένε. Δεν παίρνουν ποτέ πόζα, στο δρόμο είναι όπως και στο σπίτι τους, δεν ρίχνουν στάχτη στα μάτια του κατώτερου τους. 

Δεν είναι φλύαροι και δεν αναγκάζουν τον άλλο να ακούει τις εκμυστηρεύσεις τους όταν δεν τους ρωτάει. Δεν ταπεινώνονται για να κεντήσουν τη συμπόνια του διπλανού. Δεν παίζουν με τις ευαίσθητες χορδές της ψυχής των άλλων για να κερδίζουν σαν αντάλλαγμα αναστεναγμούς και χάδια.

Δεν λένε «εμένα κανείς δεν με καταλαβαίνει», ούτε «πουλήθηκα για πέντε δεκάρες», γιατί αυτά δείχνουν πως αποζητάν τις φτηνές εντυπώσεις. Είναι πρόστυχα τερτίπια, ξεθωριασμένα, ψεύτικα. Δεν είναι ματαιόδοξοι. Δεν τους απασχολούν τέτοια ψεύτικα διαμάντια όπως οι γνωριμίες με εξοχότητες.

Όταν κάνουν δουλειά που δεν αξίζει ένα καπίκι, δεν γυρίζουν με χαρτοφύλακα των εκατό ρουβλιών και δεν καμαρώνουν πως τάχα τους άφησαν να μπουν εκεί που δεν επιτρέπουν στους άλλους. Κι ο Κριλώφ ακόμα λέει πως το άδειο βαρέλι ακούγεται πιο πολύ από το γεμάτο.

Αν έχουν ταλέντο, το σέβονται. Θυσιάζουν γι’ αυτό την ησυχία τους, τις γυναίκες, το κρασί, την κοσμική ματαιότητα. Είναι περήφανοι για την αξία τους και έχουν συνείδηση της αποστολής τους. Αηδιάζουν από την ασχήμια και καλλιεργούν μέσα τους την ομορφιά.

Δεν μπορούν να κοιμηθούν με τα ρούχα, δεν μπορούν να βλέπουν στο τοίχο κοριούς, να πατούν σε φτυσιές. Δαμάζουν όσα μπορούν και εξευγενίζουν το ερωτικό ένστικτο. Δεν κατεβάζουν βότκα όπου βρεθούν. Πίνουν μονάχα όταν είναι ελεύθεροι και τους δίνεται ευκαιρία. Γιατί τους χρειάζεται «γερό μυαλό σε γερό κορμί.

Αντόν Τσέχωφ στον αδερφό του Νικολάι

Χριστιανισμός κι ελεύθερη βούληση

Μπορεί ο άνθρωπος να ρυθμίζει αυτοβούλως τις ιδιότητες και τα συναισθήματα του θεού του;

Σύμφωνα με την χριστιανική θεολογία, ο Θεός όπως και να τον φαντάζεται ο κάθε χριστιανός, είτε σαν Ιεχωβά, είτε σαν Ιησού, είτε σαν το Πνεύμα του Γιαχβέ, είτε όλοι μαζί σαν μια ωραία παρέα, έφτιαξε–κατασκεύασε τον άνθρωπο από αγάπη, τον προίκισε με κάποια προσόντα από αγάπη, έφτιαξε επίσης έναν ολόκληρο κόσμο–σκηνικό, για να ζει μέσα σε αυτό και να πολλαπλασιάζεται από αγάπη, και τον άφησε να κάνει ό,τι θέλει, από αγάπη. Μάλιστα θεωρούν ότι η ελευθερία είναι ένα από τα κυρίαρχα αγαθά του ανθρώπου και ειδικά της χριστιανοσύνης. Ερμηνεύοντας αποκεκομμένα λάθος μια φράση του Ευαγγελίου, λένε συχνά ότι “μόνο όποιος θέλει τον ακολουθεί”, μολονότι το κείμενο δεν το λέει αυτό, αντίθετα λέει σε άλλο σημείο: “Όποιος δεν είναι μαζί μου είναι εχθρός μου” που μάλλον είναι αντίθετο με αυτό που θέλουν να μας πουν.

Έτσι, πάντα με τον μύθο και τα επιλεκτικά τσιτάτα αυτά, ο άνθρωπος, όπως φαντάζονται, ζούσε κάποτε σε έναν “τέλειο κόσμο”, τον Παράδεισο, σε μια πλήρη ευδαιμονία και χωρίς προβλήματα, χωρίς κόπο, έτρωγε από τα έτοιμα που του είχε ήδη προμηθεύσει ο θεός του για αυτόν και μόνον.

Αλλά ο άνθρωπος επειδή είχε την “ελευθερία της βούλησης”, δεν υπάκουσε τις εντολές του θεού και θέλησε σύμφωνα με τον μύθο τους να δοκιμάσει τους καρπούς του απαγορευμένου “δένδρου ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ του καλού και του κακού”. Αυτό σύμφωνα με τον μύθο πάντα, έφερε μια τεράστια αναστάτωση σε αυτό το υλικό σύμπαν και ταυτόχρονα έφερε την Πτώση του ανθρώπου, στην γύμνια, τον πόνο, τον κόπο, τον ιδρώτα και γενικά τα προβλήματα που όλοι γνωρίζουμε και φυσικά έφερε και το “κακό”. Η θεμελιώδης ιδεοληψία για να δικαιολογήσει την ύπαρξη του “κακού” λοιπόν, όχι ως προϊόν των προικών που έδωσε υποτίθεται ο Θεός στον άνθρωπο, αλλά σαν ξεκάθαρη απόφαση του ίδιου του ανθρώπου που ξεπέρασε αυτές τις προίκες, είναι η περίφημη “ελεύθερη βούληση” που τονίζει επιπλέον αυτή την ελευθερία που ο θεός τους υποτίθεται του έδωσε αν και φυσικά πάντα σύμφωνα με τον μύθο τους είναι και αυτή που τον κατέστρεψε και έφερε το “προπατορικό αμάρτημα”.

Σύμφωνα με την παρανοϊκή αυτή διδασκαλία, ο άνθρωπος είναι μεν ελεύθερος να αποφασίσει και να κάνει ό,τι θέλει, αλλά ό,τι και να αποφασίσει, το “σχέδιο του Θεού” είναι ένα και δεδομένο και η κατάληξη θα είναι μία που ο θεός τους την γνωρίζει και που περιγράφεται κάπως στα Ευαγγέλια και την Αποκάλυψη. Το ότι η “ελεύθερη βούληση” και το “σχέδιο του Θεού” δεν μπορούν να υπάρχουν ταυτόχρονα, είναι κάτι που επίσης δεν απασχολεί αυτούς που τα πιστεύουν αυτά, γιατί είναι πολύ υψηλά νοήματα για να κατανοηθούν από “φτωχούς τω πνεύματι”.

Το πρόβλημα φυσικά είναι οι ίδιες οι γραφές και η ιστορία του Χριστιανισμού, αλλά ακόμα και η σημερινή τους πράξη, που αυτή την “ελεύθερη βούληση” δεν την πιστεύουν καν και ακόμα περισσότερο δεν την επιτρέπουν, τόσο οι ίδιοι οι πιστοί, όσο και ο ίδιος ο θεός όπως φαντάζονται. Θα δούμε λοιπόν τι περίεργα νοητικά τερτίπια οφείλουν να χρησιμοποιούν για να δικαιολογήσουν αυτή την φοβερή αντίφαση.

Παραδείγματα της Καινής Διαθήκης

Στα Ευαγγέλια ο Ιησούς στέλνει φοβερές κατάρες σε όσους δεν υπακούσουν το θέλημά του, ή δεν υπακούσουν στον προσηλυτισμό των μαθητών του, δηλαδή σε όσους έχει δουλέψει αυτή η καταραμένη “ελεύθερη βούληση”. Οι ίδιοι οι μαθητές παρακαλούν τον Ιησού, σε μία πόλη που δεν τους δέχτηκε, να στείλουν φωτιά και να την κάψουν, γιατί η βούλησή της δεν τους ήταν αρεστή (Κατά Λουκάν, 9:52). Ο ίδιος ο Ιησούς απειλεί τις πόλεις που δεν θα υπακούσουν τους μαθητές του, με καταστροφή χειρότερη από τα Σόδομα και Γόμορρα (Κατά Μάρκον, 6:11), (Κατά Λουκάν. 9:1-6). Παρομοιάζει τους αρνητές του με τα ξερά κλαδιά, που πρέπει να καούν και αυτοί όπως αυτά (Κατά Ιωάννην, 15:6), και απειλεί τους αρνητές του ότι θα τους στείλει εκεί που η άσβεστος δεν καίγεται και τα δόντια τρίζουν (από τον πόνο προφανώς) (Κατά Ματθαίον, 13:41). Όλα αυτά πάντα με…αγάπη μέσα από τα Ευαγγέλια.

Στις Πράξεις, ο Ανανίας και η γυναίκα του Σαπφείρα σκοτώνονται (από τον Θεό, ή τους Αποστόλους δεν έχει και τόση σημασία), γιατί η ελεύθερή τους βούληση δεν ήταν αρεστή για τα οικονομικά της νέας σέκτας και είπαν κατά το ήμισυ, ένα ψεματάκι στον Άγιο Πέτρο (Πράξεις, 5:1-11) που είχε πει ήδη τρία ψέματα για τον δάσκαλό του.

Υπάρχουν και άλλα χωρία, αλλά αυτά είναι τα γνωστά και χαρακτηριστικά που η ελεύθερη βούληση δεν είναι αρεστή στον Θεό. Μάλιστα, μέσα σε όλη την Αγία Γραφή αλλά και την χριστιανική γραμματεία, ο θεός “επεμβαίνει” πολλές φορές με διάφορους τρόπους, ώστε αυτή η “ελεύθερη βούληση” να μην είναι τόσο ελεύθερη. Ένα γνωστότατο παράδειγμα είναι το υποτιθέμενο όραμα στον δρόμο για την Δαμασκό που η “ελεύθερη βούληση” του Παύλου ήθελε ένα γερό σκούντημα και επιπλέον τύφλωση για να αποφασίσει, ελεύθερα πάντα, ότι “δεν μπορεί να τα βάζει με τον θεό” (Πράξεις, 26:12-14). Για περισσότερα αντίστοιχα χωρία με θεολογικές συνέπειες, διαβάστε το: “Στην σκακιέρα του βιβλικού «Θεού»”

Από εκεί και πέρα, έρχεται η ιστορία της χριστιανοσύνης, με χιλιάδες παραδείγματα επιβολής με την βία και τους νόμους, δηλαδή επιβολή στην “ελεύθερη βούληση” του κόσμου, για να αποδεχτούν όλοι την θρησκεία της αγάπης, όχι πλέον από τον Θεό, αλλά από τους ίδιους τους χριστιανούς. Ακόμα και η κατανόηση του ίδιου του Θεού δεν επιτρέπεται να θεωρείται λίγο έστω διαφορετικά από κανένα. Ναι μεν ο άνθρωπος “έχει την ελεύθερη βούληση”, αλλά αν δεν είναι αυτή που πρέπει και επιτρέπει ο Θεός, δηλαδή η Εκκλησία, τότε θα πρέπει να υπακούσει θέλει δεν θέλει είτε με τους νόμους, είτε με την βία, είτε με αντίστοιχα επιχειρήματα που αντιστοιχούν σε διαταγές φασισμού και δικτατορίας:

 “είσαι ελεύθερος να επιλέξεις, αλλά αν επιλέξεις αυτό που δεν θέλω εγώ ή που είναι κατά του καθεστώτος, θα πονέσεις, όχι γιατί εγώ θα σε βασανίσω ή θα σε πονέσω, αλλά σαν αποτέλεσμα και μόνον, της δικής σου επιλογής να μην δεχτείς την δική μου αλήθεια δηλαδή του Θεού ή της κυβέρνησης και τα βάζεις με το έθνος ή τον λαό ή τον Θεό”.

Αυτό το σλόγκαν αγάπης, είναι η καραμέλα της κάθε φασιστικής ή ολοκληρωτικής κυβέρνησης και είναι και αυτή με την οποία οι χριστιανοί ξεπερνούν και καταπίνουν την βία και την απέχθεια προς την “ελεύθερη βούληση” που οι ίδιοι “θεσμοθέτησαν”, για να φαίνεται συμβατή με την αγάπη που υποτίθεται έχει ο θεός τους και οι ίδιοι φυσικά. Αυτός ήταν ο Μεσαίωνας που ήλθε αμέσως μόλις επικράτησε με πολιτική βούληση ή με βία σε όλη την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο Χριστιανισμός.

Προσέξτε τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν για να γλυκάνουν την αντίφαση…

Αν λένε ο άνθρωπος κάνει το “δικό του”, τότε “δεν είναι ο Θεός που οργίζεται, γιατί η αγάπη του πάντα υπάρχει”. Αλλά η αγάπη αυτή (προσέξτε την φράση), “υποστέλλεται” (δηλαδή ένα συναίσθημα έχει δική του βούληση) από τον Θεό αν ο άνθρωπος δεν την αποδέχεται. Υπάρχει μία “κένωση” μια “υποστολή” της αγάπης” του Θεού. Ναι, στον Θεό που του έχουν δοθεί όλες οι απόλυτες ιδιότητες, όταν βρει μπροστά του άρνηση (από την ελεύθερη βούληση), η “απόλυτη” αυτή αγάπη παύει να είναι απόλυτη, “περιορίζεται” γιατί ο “άνθρωπος το αποφάσισε”. Το υποκείμενο λοιπόν καθορίζει τις ιδιότητες του Θεού, καθορίζει αν ο Θεός θα τον αγαπάει ή όχι, εν ολίγοις ο Θεός αγαπάει μόνο τους υποτακτικούς του. Η “απόλυτη αγάπη” δεν είναι απόλυτη, παρά μόνο σε όσους είναι “καλά παιδιά”. Άρα το κακό δεν είναι αποτέλεσμα των πράξεων του Θεού, αλλά του ανθρώπου. Φοβερή σύλληψη.

Περιττό να προσθέσουμε εδώ, ότι το “κακό” στον πλανήτη μας ήρθε πολύ νωρίς, με φοβερές καταστροφές, με εξαφάνιση του 90% των μορφών ύπαρξης που υπήρχαν, πολύ πριν εμφανιστούν οι πρώτοι άνθρωποι. Επίσης καταστροφές έγιναν και σε κοσμικό επίπεδο, αλλά όλα αυτά είναι της επιστήμης και δεν λένε τίποτα σε ιδεοληπτικούς. Να σημειώσουμε επίσης ότι η “ελεύθερη βούληση” όπως την φαντάζονται οι χριστιανοί δεν υπάρχει. Ο κάθε άνθρωπος έχει με την γέννησή του φορτωθεί στο DNA του, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και “θετικά” και “αρνητικά” που σε μεγάλο βαθμό μπορούν να καθορίζουν την ζωή του. Επίσης ένα μεγάλο μέρος της ιδιοσυγκρασίας του, τροφοδοτείται ή υποδαυλίζεται από το περιβάλλον του, πολύ πριν αποκτήσει την έλλογη ικανότητα, από την παιδική ηλικία, με αποτέλεσμα κανείς άνθρωπος να μην μοιάζει με τον διπλανό του και η βούλησή του να επηρεάζεται από εκατοντάδες ή και χιλιάδες προγενέστερες παραμέτρους, μερικές μάλιστα να είναι καθοριστικές για αυτόν.

Επειδή όλα αυτά όπως είπαμε είναι της επιστήμης και δεν λένε τίποτα στους απολογητές, ας επανέλθουμε πάλι στο πως καταλαβαίνουν οι χριστιανοί αυτή την “ελεύθερη βούληση” με μερικά ιστορικά παραδείγματα “αγάπης”.

Ιστορικά παραδείγματα

 Στην εποχή του Αλέξιου του Κομνηνού εμφανίστηκε μια νέα αίρεση που η ελεύθερη της βούληση την έκανε να φαντάζεται τον Θεό διαφορετικά από τον ορθόδοξο. Αυτό φυσικά δεν άρεσε στην Ορθόδοξη Εκκλησία και αυτοί ήταν οι βογόμιλοι.

Ο βογόμιλος, κατά την Άννα την Κομνηνή, “είναι πάντα σκυθρωπός, κουκουλωμένος ως τα αυτιά, βαδίζει σκυφτός και μουρμουρίζει μεσ’ στο στόμα του. Μέσα του είναι αιμοβόρος σαν λύκος” (15.8). Συνέλαβαν πολλούς τους βασάνισαν με αγάπη φυσικά και έτσι έμαθαν ποιος ήταν ο αρχηγός τους, ο μοναχός Βασίλειος. Αυτόν αφού τον βρήκαν, αποφασίζουν όλοι μαζί, με την σύμφωνη γνώμη δηλαδή της Ιεράς Συνόδου, του πατριάρχη και του αυτοκράτορα, άξιο της πυράς και τον έκαψαν στον Ιππόδρομο ζωντανό (15.10.1). Ο συγκεντρωμένος χριστιανικός λαός, το εκκλησίασμα δηλαδή, απαιτούσε με “αγάπη” φυσικά, να καούν και οι υπόλοιποι αιρετικοί, αλλά ο Αλέξιος δεν ενέδωσε και τους άφησε να σαπίσουν στην φυλακή, εφόσον δεν υπογράψουν δηλωτικό μετανοίας δηλαδή να απαρνηθούν την “ελεύθερή τους βούληση”. Το κείμενο με το δόγμα της αίρεσης κατεγράφη από τον Κωνσταντίνο Χρυσομάλλη, καθώς και η ορθόδοξη αναίρεσή της ονομάστηκε “δογματική πανοπλία”, αλλά επειδή ήταν αγαπητό ανάγνωσμα αργότερα στα μοναστήρια, το 1140 η σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως αποφάσισε να καούν όλα τα αντίτυπα και των κειμένων και της αναίρεσης για να μην μείνει ίχνος της αίρεσης αυτής (μια νοοτροπία συνηθισμένη στην Εκκλησία, όχι μόνο η σωματική, αλλά και η πνευματική εκμηδένιση των αντιπάλων της). Όλα αυτά αναφέρονται λεπτομερώς στην Αλεξιάδα, την ιστορία της Άννας Κομνηνής.

Δηλαδή, εν ολίγοις, δεν επιτρέπεται στην ελεύθερη βούληση των χριστιανών, να σκέπτονται, να μιλάνε ή να διαβάζουν κάτι που ήταν ανεπίτρεπτο για την επίσημη Εκκλησία, δηλαδή τον Θεό φυσικά. Βλέπετε πέρα από την “ελεύθερη βούληση” έχουν εφεύρει και μια άλλη λέξη τον “σκανδαλισμό“. Μπορεί ο κάθε ένας να “λέει και να κάνει ό,τι θέλει” από την “ελεύθερη του βούληση”, αλλά δεν μπορεί να σκανδαλίζει το χριστεπώνυμο πλήθος, δηλαδή δεν μπορεί ούτε να λέει, ούτε να κάνει ό,τι θέλει, γιατί επηρεάζει και άλλους, άρα σε αυτή την θρησκεία τελικά είναι ανελεύθερος. Ας δούμε τί μπορεί να πει ένας χριστιανός για την φασιστική αυτή πράξη.

Ο Βασίλειος και ο κάθε αιρετικός ήταν φυσικά “ελεύθερος” να αποφασίσει και να λέει ό,τι θέλει, αλλά από την στιγμή που η αγάπη του Θεού έπαθε “κένωση”, του συνέβη το κακό. Δεν φταίει ο Θεός, δεν φταίει η Εκκλησία, αυτός ήταν ο κακός. Βλέπετε ότι η κένωση της αγάπης αναφέρεται μόνο στο θύμα, όχι στους θύτες, αυτοί πλήρεις “συμπόνοιας”, τον έκαψαν φυσικά με “αγάπη” και φυσικά η “αγάπη του θεού τους” δεν υποστέλλεται για αυτούς. Αξίζει να διαβάσετε το κείμενο της Κομνηνής για να δείτε το μίσος των χριστιανών της εποχής σε κάθε τι το διαφορετικό.

Άλλο ένα γνωστότατο παράδειγμα είναι ο Άγιος Πορφύριος. Αυτός ορίστηκε να είναι επίσκοπος στην Γάζα του 6ου αιώνα, στην οποία οι χριστιανοί ήταν μία χούφτα. Δηλαδή η ελεύθερη βούληση των Γαζαίων δεν ήθελε τον Χριστιανισμό και ήταν εθνικοί. Έτσι οι Γαζαίοι λάτρευαν τους αρχαίους θεούς με εξαιρετικά αγάλματα και σπουδαίους ναούς όπως το ξακουστό Μαρνείο του Διός, κάτι όμως που δεν άρεσε στον Πορφύριο (δηλαδή στον θεό του). Επειδή λοιπόν αυτή η ελεύθερη τους βούληση των Γαζαίων δεν ήταν αρεστή στους χριστιανούς και τον θεό τους, ο Πορφύριος με την βοήθεια του “άγιου” Ιωάννη του Χρυσόστομου και της αυτοκράτειρας, πήρε με εντολή του αυτοκράτορα στις διαταγές του στρατό –αποτελούμενο αποκλειστικά από χριστιανούς, και κατέστρεψε τα αγάλματα και τους αρχαίους ναούς, έβαλε φωτιά στο Μαρνείο και τους ιερείς του και έκανε έναν μεγάλο χριστιανικό ναό στην θέση του, όπως μας λέει στην βιογραφία του ο διάκονος Μάρκος.

Εν ολίγοις, η ελευθερία του ανθρώπου είναι θεωρητική και μόνο. Στο μυαλό των χριστιανών δεν μπορεί να ισχύει κάτι διαφορετικό από το “σχέδιο του Θεού”, το οποίο αυτοί το γνωρίζουν καλά και προσπαθούν να το επιβάλουν, άρα ότι εμπόδιο εμφανίζεται σε αυτό το “σχέδιο”, μπορεί να δείχνει μεν ελευθερία, αλλά δεν χρειάζεται, πρέπει να εξαφανιστεί, αφού ο Θεός υποστέλλει την αγάπη του σε αυτό. Η ελευθερία είναι λοιπόν μόνο στην θεωρία και μάλιστα με τόσα παραδείγματα αποτρεπτικά για αυτήν, όλοι πρέπει να υποταχθούν στην “θέληση του Θεού” που οι χριστιανοί είναι οι μόνοι που καταλαβαίνουν πολύ καλά και για χίλια χρόνια υποτάχθηκαν, είτε το ήθελε η βούλησή τους είτε όχι.

Ας το δούμε άλλη μια φορά από την πλευρά της Εκκλησίας. Το 1793 η εκκλησιαστική Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας στην Κωνσταντινούπολη αφόρισε, αν και είχε μόλις πεθάνει στην Λειψία, τον Χριστόδουλο τον εξ Ακαρνανίας μετονομασθέντα από τους διώκτες του Παμπλέκη. Το βιβλίο του Παμπλέκη που αναφέρει όλα τα κακώς κείμενα της Εκκλησίας και τις υπόγειες μεθόδους κατασυκοφάντησής του, χαρακτηρίζεται βλάσφημο, κατάπτυστο, ασεβές και το ίδιο ο συγγραφέας και οι ομόφρονές του. Επίσης η Εκκλησία αφόρισε όσους αγόρασαν το βιβλίο αν δεν το κάψουν αμέσως, αλλά αφόρισε και προκαταβολικά όσους το αγοράσουν στο μέλλον, όσους το πάρουν δωρεάν και το διαβάσουν ή το δώσουν σε άλλους. Και τέλος όποιος ακούει αυτούς τους αναθεματισμένους. (Διαβάστε το κείμενο στο: Γ. Σ. Μπαρμαρούση, Οι φιλοσοφικές απόψεις του Χριστόδουλου Παμπλέκη στα πλαίσια του νεοελληνικού διαφωτισμού, διδ. Διατριβή. Αθήνα 2011).

Το βιβλίο ανατυπώθηκε εσχάτως αλλά αν το αγοράσετε θα είστε αφορισμένος και εσείς από την Εκκλησία. Θα μου πείτε ότι πέρα από τον αφορισμό δεν έκανε η Εκκλησία κάτι άλλο, ναι γιατί ο Παμπλέκης δεν ήταν στον χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και θεωρητικά δεν είχε επιρροή, μόνο που δεν είναι έτσι. Όλοι οι ιερείς που τον κυνηγούσαν, κατάφεραν να πείσουν τους ελληνόφωνους κατοίκους της Βιέννης αρχικά και μετά της Λειψίας όπου μετοίκησε αργότερα, να τον αποδιώξουν και να μην έχουν επαφή μαζί του, με αποτέλεσμα να χάσει τον βιοπορισμό του ως δάσκαλος και διορθωτής κειμένων.

Μπορούμε λοιπόν εύκολα να θεωρήσουμε ότι αυτοί που διάβασαν ή αγόρασαν ή θα αγοράσουν το βιβλίο, είναι κάποιοι από αυτούς που η προπαγάνδα της Εκκλησίας δεν έχει το επιθυμητό για αυτή αποτέλεσμα. Η ελεύθερη λοιπόν βούληση για αυτούς, εξαρτάται απόλυτα από τον βαθμό προσηλυτισμού που τους έχει γίνει. Εκείνη την εποχή τον είχαν καταφέρει σε απόλυτο βαθμό (σκεφθείτε ότι σήμερα έχουν σωθεί μόνο 2 αντίτυπα από την αρχική του έκδοση) και μάλιστα σε ένα διάστημα τεράστιο από τον 6ο αιώνα, που επικράτησε πλήρως, δηλαδή μιλάμε για 12 αιώνες Μεσαίωνα, για αυτό οι φορείς του Ελληνικού Διαφωτισμού, όλοι σχεδόν είχαν φύγει από την Ανατολή και είχαν μορφωθεί στην Δύση. Μόνο εκεί άνοιξε το μυαλό τους διευρύνθηκε η σκέψη τους, επηρεασμένοι από τον Διαφωτισμό, ώστε να αρχίζουν να διατυπώνονται νέες απόψεις που θα βοηθήσουν κατά τι στην αναιμική εξέλιξη των υποδούλων Ελλήνων αρχικά και του νέου κράτους αργότερα.

Η μόνιμη προσπάθεια της Εκκλησίας και της θρησκείας, ήταν και είναι να περιορίσουν την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου σε συγκεκριμένες επιλογές που αυτοί επιτρέπουν, δηλαδή θέλουν ανθρώπους ρομπότ. Αυτό γίνεται με τον προσηλυτισμό και την προπαγάνδα σταδιακά. Αρχικά λένε ότι είναι η θρησκεία της Αγάπης και της Ελευθερίας, αλλά για να πετύχεις αυτά πρέπει να μετέχεις του ορθόδοξου βιώματος δηλαδή να πηγαίνεις εκκλησία, να μεταλαμβάνεις, να εξομολογείσαι τακτικά, και στο μυαλό σου συνέχεια να έχεις τα σχετικά τσιτάτα ή “μανδράς” της θρησκείας. Μετά από αυτό οι επιλογές σου περιορίζονται. Αν ακούς από άμβωνος για το οτιδήποτε, το χάβεις χωρίς περαιτέρω επεξεργασία, γιατί η ελεύθερη βούλησή σου έχει εκ των πραγμάτων περιοριστεί, αν παρ’ όλα αυτά εκφράσεις κάτι που δεν πρέπει, είχες και έχεις ακόμα συνέπειες. Εκείνες τις εποχές ο αφορισμός και ο αναθεματισμός ήταν ισοδύναμα του θανάτου, αφού γινόταν αποπομπή του θύματος από την κοινωνία, και το Βυζαντινό ή αργότερα το Οθωμανικό κράτος τους δήμευε την περιουσία ή τους φυλάκιζε.

Θα μου πείτε ότι σήμερα δεν είναι ακριβώς έτσι, δεν επιβάλλουν πλέον την θέλησή τους στο κράτος και στην κοινωνία, στον βαθμό τουλάχιστον που το έκαναν επί Βυζαντίου και επί Οθωμανοκρατίας. Αυτό είναι αλήθεια και για αυτό τώρα μιλάνε περισσότερο για την “ελεύθερη βούληση” γιατί προσπαθούν να την καταστείλουν με έμμεσο τρόπο. Δηλαδή τελικά, η θεωρία για την “ελεύθερη βούληση” υπάρχει και λέγεται περισσότερο από τους χριστιανούς μόνο όταν “ο θεός τους” δηλαδή αυτοί οι ίδιοι δεν μπορούν να την περιορίσουν, να την στενέψουν με την προπαγάνδα και την επιβολή. Ευτυχώς τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και ο Διαφωτισμός, εισαγόμενα βέβαια, μας έχουνε επηρεάσει κατά τι, μας έχουν διευρύνει για λίγο, αλλά ακόμα σήμερα στην τρίτη χιλιετία, έχουν τεράστια δύναμη και εξουσία να επιβάλουν την θέλησή τους σε μια υποτιθέμενη ευρωπαϊκή κοινωνία σε αρκετά θέματα, όπως η καύση των νεκρών και φυσικά πολύ εύκολα μπορούμε να ξαναγυρίσουμε στον Μεσαίωνα, όπου βρίσκονται και άλλες σημερινές χώρες, ειδικά από την στιγμή που η Εκκλησία και το Κράτος μας είναι δεμένα χειροπόδαρα και πάντα υπάρχουν καλοθελητές και πολλά σκουριασμένα μυαλά που το προσπαθούν αυτό συνέχεια. Σας θυμίζω ότι ο μη θρησκευτικός γάμος επιτράπηκε στην χώρα μας, από το 1982 που δείχνει το πόσο πίσω είμαστε εξ αιτίας αυτής της ιδεοληψίας που ακόμα μας κυβερνά.

Με αυτά τα συνοπτικά και λίγα από το χάος των κειμένων και της δράσης της θρησκείας αυτής, ελπίζω να έχουμε καταλάβει καλά πλέον, ότι η υποκρισία της περισσεύει και δεν έχει τίποτα το σοβαρά αληθινό, πέρα από αστήριχτες ιδεοληψίες, η δε κοινωνία μας ακόμα είναι δέσμια πολλών μεσαιωνικών αντιλήψεων, με ότι κακό μπορεί να φέρουν αυτές στην εξέλιξη της χώρας μας και το μέλλον των παιδιών μας.

ΔΕΣ: Η Επικούρεια φιλοσοφία για την «Ελεύθερη βούληση του ανθρώπου»

Πώς, λοιπόν, Σωκράτη, αφού έχεις αυτή τη γνώση, δεν εκπαιδεύεις κι εσύ την Ξανθίππη

Στο έργο του Ξενοφώντα, το πορτρέτο του χαρακτήρα του Σωκράτη και τη γυναίκας του Ξανθίππης, που έρχονται αντιμέτωποι στη συζυγική τους σχέση, βρίσκεται στη βάση της παράδοσης που περιγράφει με όρους παρωδίας τη μορφή της Ξανθίππης. Σε αυτό το απόσπασμα, το αρχικό ερώτημα του Αντισθένη μας δίνει την ευκαιρία να ακούσουμε την άποψη του Σωκράτη για τον χαρακτήρα της συζύγου του.

Και ο Αντισθένης είπε: «Πώς, λοιπόν, Σωκράτη, αφού έχεις αυτή τη γνώση, δεν εκπαιδεύεις κι εσύ την Ξανθίππη, αλλά έχεις γυναίκα απ’ όσες υπάρχουν, και από αυτές που έχουν γεννηθεί και από αυτές που θα υπάρξουν, κατά τη γνώμη μου, τη χειρότερη;»

«Γιατί», είπε, «βλέπω ότι και αυτοί που θέλουν να γίνουν ικανοί ιππείς αποκτούν όχι τα πιο υπάκουα, αλλά τα ατίθασα άλογα. Διότι νομίζουν ότι, αν μπορούν να κυριαρχήσουν σε τέτοιου είδους άλογα, εύκολα μπορούν να χειριστούν και τα άλλα. Κι εγώ λοιπόν , επειδή θέλω να συναναστρέφομαι και να συνομιλώ με τους ανθρώπους, έχω αυτή τη γυναίκα, γιατί γνωρίζω καλά ότι, αν την αντέξω, εύκολα θα συνυπάρχω με όλους τους άλλους ανθρώπους».

Ξενοφώντα, Συμπόσιο, Β10

Η ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΘΑΛΑΜΟ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ

Έστω ότι οι δραστηριότητες σας, εξαρτώνται από μια έκπληξη του τύπου Μαύρου Κύκνου – δηλαδή έστω ότι είσαστε το αντίθετο της γαλοπούλας. Οι διανοητικές, οι επιστημονικές και οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες ανάγονται στο χώρο της Εξτρεμοχώρας, εκεί παρατηρείται μεγάλη συγκέντρωση επιτυχίας, με πολύ μικρό αριθμό νικητών να διεκδικούν μεγάλο μερίδιο των συνολικών κερδών. Αυτό φαίνεται να ισχύει σε όλες τις επαγγελματικές δραστηριότητες που βρίσκω μη-βαρετες και «ενδιαφέρουσες» (ακόμη ψάχνω να βρω ένα αντίθετο παράδειγμα, δηλαδή μια μη-βαρετή δραστηριότητα που να ανήκει στη Μετριοχώρα).

H αναγνώριση αυτής της υπερσυγκέντρωσης επιτυχίας -και η ανάλογη αντίδραση- δημιουργεί το ενδεχόμενο διπλής τιμωρίας. Ζούμε πράγματι σε μια κοινωνία όπου ο μηχανισμός των ανταμοιβών βασίζεται στην ψευδαίσθηση της κανονικότητας. Αλλά και το ορμονικό μας σύστημα ανταμοιβών χρειάζεται απτά και κανονικά αποτελέσματα. Και αυτό πιστεύει ότι ο κόσμος είναι τακτικός, ότι συμπεριφέρεται σωστά, δηλαδή είναι όμηρος του σφάλματος της επιβεβαίωσης. Ο κόσμος άλλαξε υπερβολικά γρήγορα για να μπορέσει το γενετικό μας προφίλ να τον παρακολουθήσει. Έχουμε αποξενωθεί από το περιβάλλον μας.

Η ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΜΟΙΩΝ
Κάθε πρωί, φεύγετε από το στενόχωρο διαμέρισμά σας στο East Village του Μανχάταν για να πάτε στο εργαστήριό σας στο Πανεπιστήμιο Rockefeller στο ύψος της Ανατολικής Εξηκοστής Λεωφόρου. Θα επιστρέψετε αργά το βράδυ, και οι άνθρωποι που ανήκουν στον κοινωνικό σας κύκλο θα ρωτήσουν αν περάσατε καλή ημέρα – μόνο και μόνο για να φανούν ευγενικοί. Στο εργαστήριο, οι άνθρωποι δείχνουν μεγαλύτερο τακτ: φυσικά και δεν περάσατε καλή μέρα – αφού δεν ανακαλύψατε τίποτε στις έρευνες σας. Δεν είστε επισκευαστής ρολογιών. Το γεγονός ότι δεν βρήκατε τίποτε έχει μεγάλη αξία, δεδομένου ότι αποτελεί μέρος της διαδικασίας της ανακάλυψης – ήδη γνωρίζετε πού να μην ψάχνετε. Άλλοι ερευνητές, γνωρίζοντας τα αποτελέσματά σας, θα αποφύγουν να δοκιμάσουν το ειδικό αυτό πείραμα που εσείς κάνετε, αν βέβαια μια επιστημονική επιθεώρηση έχει τη σοβαρότητα να θεωρήσει ότι το «δεν βρήκα τίποτε» αποτελεί πληροφορία και ως εκ τούτου τη δημοσιεύσει.

Εν τω μεταξύ, όμως, ο γαμπρός σας λειτουργεί ως πωλητής για μια χρηματιστηριακή της Wall Street και δεν παύει να ενθυλακώνει μεγάλες προμήθειες – μεγάλες και σταθερές προμήθειες. «Τα πάει πολύ καλά», δεν παύετε να ακούτε, ιδίως δε, από τον πεθερό σας που μετά από κάθε τέτοια απόφανση αφήνει ένα νανοδευτερόλεπτο κενό ως διάστημα σκέψης – οπότε εσείς συνειδητοποιείτε ότι μόλις έκανε μια σύγκριση. Δεν το ήθελε, αλλά σύγκριση έκανε.

Οι διακοπές είναι μια φρίκη. Πέφτετε πάνω στον ως άνω γαμπρό σας στο πλαίσιο των οικογενειακών συνάξεων και, ανεξαίρετα, βλέπετε ασφαλή σημάδια άγχους να αναπτύσσονται στη γυναίκα σας η οποία, προς στιγμήν, φοβάται ότι παντρεύτηκε τον χαμένο του παιχνιδιού – άσχετα αν ύστερα θυμάται τη λογική του δικού σας επαγγέλματος. Χρειάζεται όμως να καταπολεμήσει το αρχικό της αντανακλαστικό. Η αδελφή της δεν σταματάει να μιλάει για την ανακαίνιση του σπιτιού τους, για τη νέα ταπετσαρία τους. Η γυναίκα σας είναι λίγο περισσότερο σιωπηλή κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της επιστροφής. Τα μούτρα που κρατάει χειροτερεύουν επειδή το αυτοκίνητο που οδηγείτε είναι νοικιασμένο, καθώς δεν μπορείτε να πληρώσετε για γκαράζ στο Μανχάταν. Τι πρέπει να κάνετε; Να μετακομίσετε στην Αυστραλία ώστε να γίνουν πιο σπάνιες οι οικογενειακές συνάξεις, ή να αλλάξετε γαμπρό με το να παντρευτείτε μια γυναίκα με λιγότερο «επιτυχημένο» αδελφό;

Ή μήπως θα ’πρεπε να ντυθείτε χίπικα και να γίνετε προκλητικός; Αυτή η λύση μπορεί να είναι καλή για τον καλλιτέχνη, όχι όμως και για τον επιστήμονα ή για τον επιχειρηματία. Νιώθετε παγιδευμένος.

Εργάζεστε σ’ έναν τομέα που δεν αποδίδει άμεσα ή σταθερά αποτελέσματα. Την ίδια στιγμή, οι άνθρωποι γύρω σας δουλεύουν σε τομείς με τέτοια αποτελέσματα. Μπλέξατε. Αυτή είναι η μοίρα των επιστημόνων, των καλλιτεχνών και των ερευνητών που ζουν χαμένοι στην κοινωνία, αντί να ζουν σε μια απομονωμένη κοινότητα ή σε αποικία καλλιτεχνών.

Σε πολλές απασχολήσεις παρατηρούνται αποσπασματικά τα θετικά αποτελέσματα, τα οποία οδηγούν είτε σε μεγάλα κέρδη είτε σε μηδενικό αποτέλεσμα. Πρόκειται για τις απασχολήσεις εκείνες που χαρακτηρίζονται από αίσθηση αποστολής, όπως όταν κανείς αναζητά με πείσμα (σ’ ένα βρομερό εργαστήριο) τη θεραπεία για τον καρκίνο που συνεχώς του ξεφεύγει – ή όταν γράφει ένα βιβλίο που θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο (ενώ ζει με πενταροδεκάρες) – ή όταν συνθέτει μουσική ή όταν ζωγραφίζει μινιατούρες στα βαγόνια του μετρό και τις θεωρεί υψηλή μορφή τέχνης, παρά τις καταγγελίες του ξεπερασμένου «επιστημονικού κριτικού» Harold Bloom.

Αν είστε ερευνητής, θα χρειαστεί να δημοσιεύετε άρθρα που δεν θα έχουν συνέχεια αλλά σε «υψηλού κύρους» εκδόσεις, προκειμένου να σας χαιρετάνε καμιά φορά οι άλλοι όταν τους τρακάρετε σε συνέδρια.

Αν έχετε την ευθύνη μιας εισηγμένης εταιρείας, τα πράγματα ήταν θαυμάσια για σας προτού αποκτήσετε μετόχους, μέχρι τότε δηλαδή που εσείς και κάποιοι συνέταιροί σας ήσασταν μόνοι ιδιοκτήτες, ή έστω μαζί με έμπειρους επενδυτές κεφαλαίου υψηλού κινδύνου (venture capital) που αντιλαμβάνονταν το ενδεχόμενο άνισων αποτελεσμάτων και την αποσπασματική φύση της οικονομικής ζωής. Τώρα όμως έχετε έναν τριαντάρη αναλυτή μετοχών από το κεντρικό Μανχάταν, με αργή σκέψη, ο οποίος «κρίνει» τα αποτελέσματά σας και τα υπεραναλύει. Του αρέσουν τα αποτελέσματα που ανταμείβουν σαν ρουτίνα – και αυτά είναι ακριβώς τα αποτελέσματα που δεν μπορείτε να εξασφαλίσετε.

Πολλοί άνθρωποι ζουν με την αίσθηση ότι κάνουν κάτι σωστά, κι όμως δεν έχουν επί πολύ καιρό να δείξουν κάποιο χειροπιαστό αποτέλεσμα. Απαιτείται να έχουν μια ικανότητα για διαρκώς αναβαλλόμενη ικανοποίηση, αν είναι να επιβιώσουν από τη σταθερή επίδειξη σκληρότητας από μέρους των ομοίων τους, χωρίς να χάσουν το ηθικό τους. Φαίνονται ηλίθιοι στα ξαδέλφια τους, φαίνονται ηλίθιοι στους ομοίους τους, χρειάζονται κουράγιο για να συνεχίσουν την πορεία τους. Δεν τους φθάνει η επιβεβαίωση, ούτε η καταξίωση, ούτε η λατρεία των φοιτητών τους, δεν κερδίζουν Νόμπελ, ούτε Σνόμπελ. «Πώς πήγε η χρονιά σου;» Το ερώτημα αυτό τους δημιουργεί έναν μικρό σπασμό – που πάντως κατορθώνουν να τον συγκρατήσουν, βαθιά μέσα τους, καθώς γνωρίζουν ότι σχεδόν όλα τα χρόνια που πέρασαν θα φαίνονται χαμένα σε όλους τους έξω. Κι ύστερα, μπαμ, έρχεται το αποσπασματικό γεγονός που φέρνει τη μεγάλη δικαίωση. Ή μπορεί και να μην έλθει…

Πιστέψτε με, είναι βαρύ πράγμα να αντιμετωπίζεις τις κοινωνικές επιπτώσεις της φαινόμενης συνεχούς αποτυχίας. Είμαστε κοινωνικά ζώα: η κόλασή μας είναι οι άλλοι.

Όπου το εντυπωσιακό είναι το σχετικό
Η διαίσθησή μας δεν είναι φτιαγμένη για μη-γραμμικές καταστάσεις. Σκεφθείτε τη ζωή μας σ’ ένα πρωτόγονο περιβάλλον, όπου η διαδικασία και το αποτέλεσμα είναι στενά συνδεδεμένα. Διψάτε: το να πιείτε σας φέρνει την κατάλληλη ικανοποίηση. Αλλά και σ’ ένα όχι και τόσο πρωτόγονο περιβάλλον, όταν ασχοληθείτε με το χτίσιμο, ας πούμε, ενός σπιτιού ή μιας γέφυρας, όσο περισσότερη δουλειά επενδύετε τόσο περισσότερα εμφανή αποτελέσματα θα έχετε, συνεπώς το ηθικό σας στηρίζεται από συνεχή ορατή ανάδραση.

Σ’ ένα πρωτόγονο περιβάλλον, το εντυπωσιακό είναι εκείνο που μετράει. Αυτό ισχύει για τη γνώση μας. Όταν προσπαθούμε να συγκεντρώσουμε πληροφορίες για τον κόσμο γύρω μας, έχουμε την τάση να ακολουθούμε την καθοδήγηση της βιολογίας μας, οπότε η προσοχή μας κατευθύνεται χωρίς προσπάθεια προς το εντυπωσιακό – όχι τόσο προς εκείνο που μετράει, όσο προς το εντυπωσιακό. Κατά κάποιο τρόπο, το σύστημα καθοδήγησής μας στράβωσε όσο εξελισσόμασταν μαζί με το περιβάλλον μας – και μεταφερθήκαμε σ’ έναν κόσμο όπου εκείνο που μετράει είναι συχνά βαρετό, μη-εντυπωσιακό.

Πέραν τούτου, θεωρούμε ότι άμα δυο μεταβλητές είναι συνδεδεμένες με αιτιώδη δεσμό, τότε μια σταθερή εισροή στη μια μεταβλητή θα μεταφράζεται πάντα σε αποτέλεσμα στην άλλη. Το συναισθηματικό μας σύστημα είναι σχεδιασμένο για γραμμική αιτιότητα. Αν, για παράδειγμα, μελετάτε κάθε μέρα, έχετε την προσδοκία να μάθετε κάτι αναλογικά με τη μελέτη σας. Αν αισθάνεστε ότι τα πράγματα δεν οδηγούνται πουθενά, τα συναισθήματά σας θα σας κάνουν να χάσετε το ηθικό σας. Όμως η σύγχρονη πραγματικότητα σπανίως μάς επιφυλάσσει το προνόμιο μιας ικανοποιητικής, γραμμικής, θετικής προόδου: μπορεί να σκέφτεστε ένα πρόβλημα επί μια ολόκληρη χρονιά και να μη μάθετε τίποτε – ύστερα, αν δεν χάσετε το ηθικό σας από την έλλειψη αποτελεσμάτων (και δεν παραιτηθείτε) κάτι θα λάμψει στο μυαλό σας ξαφνικά.

Υπάρχουν ερευνητές που επένδυσαν πολύ χρόνο ασχολούμενοι με αυτή την έννοια της ικανοποίησης: η νευρολογία μάς έχει φωτίσει σχετικά με την ένταση που παρατηρείται μεταξύ της άμεσης ανταμοιβής και της ανταμοιβής με καθυστέρηση. Θα προτιμήσετε ένα μασάζ σήμερα, ή δυο την επόμενη βδομάδα; Λοιπόν: το λογικό τμήμα του νου μας, το «υψηλότερο» τμήμα, εκείνο που μας διακρίνει από τα ζώα, μπορεί και υποτάσσει το ζωώδες ένστικτό μας που ζητάει την άμεση ανταμοιβή. Είμαστε συνεπώς λίγο καλύτεροι από τα ζώα, τελικώς – ίσως όμως όχι και πολύ καλύτεροι. Και αυτό, όχι πάντα.

Μη- γραμμικότητες
Η κατάσταση όμως μπορεί να γίνει λίγο τραγικότερη. Ο κόσμος είναι περισσότερο μη-γραμμικός απ’ όσο νομίζουμε, αλλά και απ’ όσο οι επιστήμονες θέλουν να πιστεύουν.

Όταν ισχύει η γραμμικότητα, οι σχέσεις μεταξύ μεταβλητών είναι σαφείς, ξεκάθαρες και σταθερές – οπότε είναι Πλατωνικά εύκολο να τις συλλάβει κανείς με μια απλή πρόταση, όπως «μια αύξηση κατά 10% των χρημάτων στο λογαριασμό μου στην τράπεζα αντιστοιχεί σε 10% αύξηση του εισοδήματος μου από τόκους και σε 5% αύξηση της δουλοπρέπειας του προσωπικού μου τραπεζίτη». Αν, λοιπόν, έχω περισσότερα χρήματα στην τράπεζα, θα πάρω περισσότερο τόκο. Οι μη-γραμμικές σχέσεις μπορεί να κυμαίνονται. Ίσως ο καλύτερος τρόπος για να τις εκφράσει κανείς, είναι να πει ότι δεν μπορούν να εκφραστούν λεκτικά με ικανοποιητικό τρόπο. Ας πάρουμε τη σχέση που υπάρχει μεταξύ της απόλαυσης και του νερού που πίνουμε. Αν βρίσκεστε σε κατάσταση επώδυνης δίψας, τότε ένα μπουκάλι νερό αυξάνει σημαντικά την ευημερία σας. Περισσότερο νερό φέρνει περισσότερη απόλαυση. Τι γίνεται όμως άμα σας δώσω μια δεξαμενή νερό; Προφανώς η ευημερία σας δεν αργεί να γίνει αδιάφορη προς τις τυχόν πρόσθετες ποσότητες νερού. Μάλιστα, άμα σας ζητήσω να επιλέξετε ανάμεσα σε ένα μπουκάλι νερό και μια δεξαμενή, θα προτιμήσετε το μπουκάλι. Συνεπώς, η ευχαρίστησή σας μειώνεται με την πρόσθετη ποσότητα.

Αυτές οι μη-γραμμικές σχέσεις βρίσκονται παντού στη ζωή. Οι γραμμικές σχέσεις αποτελούν, πράγματι, την εξαίρεση: τους αποδίδουμε μεγάλη σημασία μόνο στις σχολικές τάξεις και στα εγχειρίδια, και τούτο επειδή είναι ευκολότερες στην κατανόηση. Χθες το απόγευμα προσπάθησα να κοιτάξω γύρω μου και να γράψω ένα κατάλογο εκείνων των πραγμάτων που θα έβλεπα κατά τη διάρκεια της ημέρας και θα ήταν γραμμικά. Δεν κατόρθωσα να βρω τίποτε – όπως ακριβώς κάποιος που ψάχνει για τρίγωνα και τετράγωνα θα τα βρει στο δάσος του Αμαζονίου ούτε, όπως θα δούμε στο Τρίτο Μέρος, κάποιος που αναζητά το τυχαίο του τύπου της καμπύλης σε σχήμα καμπάνας θα το βρει κοινωνικοοικονομικά φαινόμενα.

Παίζεις τένις κάθε μέρα χωρίς να δείχνεις βελτίωση, κι ύστερα ξαφνικά αρχίζεις να κερδίζεις τον δάσκαλο.

Το παιδί σας δεν φαίνεται να έχει πρόβλημα ομιλίας, όμως δείχνει να μη θέλει να μιλήσει. Η δασκάλα σάς πιέζει να αρχίσετε να σκέφτεστε “άλλες επιλογές”, με άλλα λόγια ψυχοθεραπεία. Διαπληκτίζεστε μαζί της, χωρίς αποτέλεσμα (εκείνη υποτίθεται ότι είναι ειδική). Και τότε, εντελώς ξαφνικά, το παιδί σας αρχίζει να συντάσσει περίπλοκες προτάσεις, ίσως μάλιστα λίγο πιο περίπλοκες απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς για το πλαίσιο της ηλικίας του. Θα το επαναλάβω: η γραμμική πρόοδος, η Πλατωνική αυτή ιδέα, δεν αποτελεί τον κανόνα.

Η ανθρώπινη φύση, η ευτυχία και οι αποσπασματικές μεγάλες ανταμοιβές
Ας αναλύσουμε τώρα τη βασική ιδέα που βρίσκεται πίσω από εκείνο που οι ερευνητές αποκαλούν ηδονική ευτυχία.

Όταν κανείς κερδίζει 1.000.000 δολάρια μέσα σε μια χρονιά, τίποτε όμως στα εννιά χρόνια που προηγήθηκαν, δεν αισθάνεται την ίδια απόλαυση με το αν λάμβανε το ίδιο μεν σύνολο ισοκατανεμημένο όμως στην ίδια χρονική περίοδο, δηλαδή 100.000 κάθε χρόνο επί δέκα χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για το αντίστροφο – αν, δηλαδή, βγάλεις ένα μεγάλο ποσό την πρώτη χρονιά, ύστερα όμως τίποτε για την υπόλοιπη περίοδο. Κατά κάποιον τρόπο, το σύστημα απόλαυσής σου θα κορεσθεί σχετικά γρήγορα, δεν θα μεταφέρει στην επόμενη χρήση το ηδονικό υπόλοιπο όπως γίνεται με τον φόρο σε μία δήλωση εισοδήματος. Μάλιστα η ευτυχία σου εξαρτάται πολύ περισσότερο από τις φορές που επέρχεται θετική αίσθηση, εκείνο δηλαδή που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «θετική συγκίνηση», παρά από την ένταση με την οποία αυτή καταγράφεται. Με άλλα λόγια, τα καλά νέα είναι πρώτον και κύριον καλά νέα: το πόσο καλά, δεν ενδιαφέρει και τόσο. Προκειμένου να έχεις λοιπόν μια καλή ζωή, θα ’πρεπε να μοιράζεις αυτές τις «συγκινήσεις» όσο το δυνατόν ομαλότερα στον χρόνο. Πολλά μετρίως καλά νέα είναι καλύτερα από μια μεμονωμένη, αποσπασματική περίπτωση υπέροχων νέων.

Ατυχώς, μάλιστα, μάλλον είναι χειρότερο να κερδίσεις 10.000.000 κι ύστερα να χάσεις τα 9.000.000 από το να μην έχεις κερδίσει τίποτε απολύτως! Ασφαλώς θα έχεις αποκτήσει ένα εκατομμύριο (σε σύγκριση με το τίποτε), όμως μπορεί να είναι καλύτερο να είχες μείνει στο τίποτε. (Όλα αυτά, βέβαια, προϋποθέτουν ότι έχεις ενδιαφέρον για τις οικονομικές ανταμοιβές.)

Συνεπώς, από μια στενή λογιστική οπτική γωνία, που θα την ονομάσω εδώ «ηδονικό αλγόριθμο», δεν αποτελεί αποδοτική επιλογή να ρίχνει κανείς τα ζάρια για να πετύχει το ένα μεγάλο κέρδος. Η Μητέρα Φύση μάς προόρισε να αποκομίζουμε απόλαυση από μια σταθερή ροή ευχάριστων μικρών, αλλά πάντως σταθερών, ανταμοιβών. Όπως ήδη είπα, οι ανταμοιβές δεν χρειάζεται να είναι μεγάλες, αρκεί να είναι συχνές – λίγο απ’ εδώ, λίγο απ’ εκεί. Μην ξεχνάτε ότι η κυριότερη ικανοποίησή μας προερχόταν, επί χιλιάδες χρόνια, από το φαγητό και το νερό (συν από κάτι άλλο, πιο ιδιωτικό)· ενώ λοιπόν αυτά τα χρειαζόμαστε σταθερά, δεν αργούμε να φθάσουμε στο σημείο του κορεσμού.

Το πρόβλημα, ασφαλώς, έγκειται στο ότι δεν ζούμε σ’ ένα περιβάλλον όπου τα αποτελέσματα προκύπτουν με σταθερό τρόπο – στην ανθρώπινη ιστορία κυριαρχούν εν πολλοίς οι Μαύροι Κύκνοι. Είναι κρίμα που η σωστή στρατηγική για το τωρινό μας περιβάλλον μπορεί να μη μας επιφυλάσσει εσωτερικές ανταμοιβές και θετική ανάδραση για τις προσπάθειές μας.

Η ίδια ιδιότητα, με αντίστροφη φθορά, εφαρμόζεται και στη δυστυχία μας. Καλύτερα να συγκεντρώνεται όλο το κακό που υφίστασαι σε μια σύντομη περίοδο, παρά να εκτυλίσσεται με μακρότερη διάρκεια.

Όμως, υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που κατορθώνουν να υπερβαίνουν την ασυμμετρία δυστυχίας και χαράς, να ξεφεύγουν από το ηδονικό έλλειμμα, να βγάζουν τον εαυτό τους έξω απ’ αυτό το παιχνίδι – και να ζουν με την ελπίδα.

NASSIM NICHOLAS TALEB, Ο ΜΑΥΡΟΣ ΚΥΚΝΟΣ