Η βαρύτητα μετατρέπει γαλαξία σε «Δακτύλιο του Αϊνστάιν»

Χάρη στις καλύτερες εικόνες που έχουν ληφθεί ως σήμερα από το ισχυρότερο ραδιοτηλεσκόπιο του κόσμου, οι αστρονόμοι είδαν έναν μακρινό γαλαξία να παραμορφώνεται από τη βαρύτητα ενός δεύτερου γαλαξία και να εμφανίζεται με τη μορφή ενός κοσμικού δαχτυλιδιού.

 

Το φαινόμενο

To τηλεσκόπιο ALMA, μια συστοιχία 66 επιμέρους ραδιοτηλεσκοπίων στην έρημο Ατακάμα της Χιλής, παρατήρησε μια σπάνια περίπτωση βαρυτικού φακού, ενός φαινομένου που είχε προβλέψει ο Άλμπερτ Αϊνστάιν στο πλαίσιο της Γενικής Σχετικότητας. Το φαινόμενο εκδηλώνεται όταν το φως ενός γαλαξία ή άλλου φωτεινού αντικειμένου παραμορφώνεται από τη βαρύτητα ενός άλλου γαλαξία ή αντικειμένου μεγάλης μάζας. Η βαρύτητα ουσιαστικά παραμορφώνει το χώρο έτσι ώστε οι ακτίνες φωτός να ακολουθούν καμπύλη πορεία.

Ο δακτύλιος

Ο «Δακτύλιος του Αϊνστάιν» στην παραπάνω εικόνα είναι μια παραμορφωμένη, μεγεθυμένη εικόνα ενός γαλαξία που βρίσκεται σε απόσταση 12 δισεκατομμυρίων ετών φωτός. Ανάμεσα στη Γη και τον γαλαξία βρίσκεται ένας δεύτερος, ενδιάμεσος γαλαξίας σε απόσταση 4 δισ. ετών φωτός.

 

Είναι μια σπάνια περίπτωση βαρυτικού φακού που εμφανίζεται ως σχεδόν πλήρης δακτύλιος, επισημαίνουν οι ερευνητές του ALMA. Αυτό συμβαίνει επειδή η Γη και οι δύο γαλαξίες είναι σχεδόν τέλεια ευθυγραμμισμένοι. Η εικόνα έχει απίστευτα μεγάλη ανάλυση, καθώς καλύπτει μια περιοχή μόλις 0,0000063888888889 μοιρών στον ουρανό. Αυτό θα ισοδυναμούσε με το να βλέπει κανείς από τη Νέα Υόρκη το δαχτυλίδι μιας μπασκέτας στην κορυφή του Πύργου του Άιφελ.

 

Χάρη στη μεγέθυνση του βαρυτικού φακού, το ALMA μπόρεσε να κοιτάξει ακόμα πιο μακριά στο Σύμπαν. «Το φαινόμενο του βαρυτικού φακού χρησιμοποιείται στην αστρονομία για τη μελέτη του πολύ μακρινού, πολύ αρχαίου Σύμπαντος, αφού προσφέρει μια εντυπωσιακή αύξηση ισχύος ακόμα και στα καλύτερα τηλεσκόπιά μας» αναφέρει η Κάθριν Βλαχάκις, ερευνήτρια του ALMA. Χρησιμοποιώντας ειδικό λογισμικό, οι αστρονόμοι θα μπορέσουν τώρα να υπολογίσουν το πραγματικό σχήμα του μεγεθυμένου γαλαξία.

Θεός Είναι Ο,τι Αποκαλείς Θεό

Θεός είναι, είτε ο τρελός του χωριού, είτε ο μέγας φιλόσοφος.

Ο Θεός Είναι Τοποτηρητής

Θεός είναι ότι αποκαλείς Θεό.

Υπάρχει ΘΕΟΣ; Ποιός απ’ όλους είναι;
Αν υπάρχει θεός ή Θεός είναι η διαχρονική ερώτηση, που συζητιέται ανεξάρτητα από το αν υπάρχει ή όχι, ο Θεός. Όπως πάντα η απάντηση σε αυτή την ερώτηση βρίσκεται μέσα στην ερώτηση, άσχετα αν με κόπο ψάχνουν να την βρουν οπουδήποτε αλλού. Στην ερώτηση “Υπάρχει Θεός” η μαγική λέξη δεν είναι η λέξη “Θεός” αλλά η λέξη “υπάρχει”. Διότι ότι ΥΠ-ΑΡΧΕΙ, βρίσκεται ΥΠΟ της ΑΡΧΗΣ. Άρα αν ΥΠ-ΑΡΧΕΙ Θεός βρίσκεται ΥΠΟ της ΑΡΧΗΣ. Η ΑΡΧΗ που ο Θεός βρίσκεται ΥΠΟ της, ποιά είναι; Όσοι λένε πως όντως υπάρχει Θεός, αυτόματα δέχονται και πιστεύουν, πως ο Θεός βρίσκεται ΥΠΟ κάποιας ΑΡΧΗΣ και δεν είναι ο ίδιος αυτή η ΑΡΧΗ.

Σκέψου εκεί που περπατάει ο τρελός του χωριού, πατάει ένα μυρμήγκι και καταστρέφει μια μυρμηγκοφωλιά, για τον κόσμο των μυρμηγκιών, ο τρελός, που όλοι τον κοροϊδεύουν στο χωρίο, είναι ένας Θεός. Θα γραφτεί στην μυθολογία της μυρμηγκοφωλιάς και θα διδάσκεται στα μυρμηγκοσχολεία, πως ο Θεός κατέστρεψε τα Σόδομα και τα Γόμορρα και μπλα μπλα μπλα. Αλλά, απλά ήταν ο τρελός του χωριού αυτού και κανένας Θεός, μόνο που τα ανόητα μυρμηγκάκια δεν το γνωρίζουν αυτό. Μια άλλη μέρα ένας μεγάλος φιλόσοφος, εκεί που περπατάει του πέφτει ένα ποτήρι νερό μέσα σε μια μυρμηγκοφωλιά και γίνεται κατακλυσμός στην μυρμηγκοφωλιά, ξέρεις την συνέχεια, ο Θεός μπλα μπλα μπλα. Κάθε τι που βρίσκεται πιο ψηλά από αυτό, το μυρμηγκάκι το θεωρεί θεϊκό, το προσκυνάει, το πιστεύει, και το θεωρεί ανώτερο του.

Μια άλλη ερώτηση που προκύπτει μετά από τους δεκάδες και, αντικρουόμενους, ορισμούς της λέξης Θεός, είναι οι φιλόσοφοι που λένε την λέξη Θεός, ποιά από όλους αυτούς τους ορισμούς εννοούν; Είναι οφθαλμοφανές πως δεν εννοούν τον Θεό, των θρησκειών αλλά κάποιο άλλο ον, έξω από τις δημιουργίες.

Η άποψη μας για τον Θεό (είτε θεό, είτε Θεό) είναι ήδη δηλωμένη, κάθε τι μέσα στις δημιουργίες είναι ένα δημιούργημα ακόμη και ο κάθε Θεός είναι ένα δημιούργημα του δημιουργού. ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ γίνεται το παιχνίδι, (στο Ναγκουάλ, κατά τον Δον Χουάν) αλλά εκεί δεν πρόκειται να φτάσεις πιστεύοντας και σκύβοντας, ειδικά όταν από το πολύ σκύψιμο, πιστεύεις τις πέτρες για Θεούς. Να θυμάσαι πως έξω από τις δημιουργίες δεν υπάρχουν λέξεις, σκέψεις συναισθήματα, άρα το οτιδήποτε περιγράφεται με λέξεις δεν είναι έξω από την δημιουργία αλλά μέσα.

Το ανθρώπινο ζώο χρειάζεται να γίνει Υπεράνθρωπος κι όχι ο λάτρης κάποιου, όποιου, Θεού.

Ας δούμε τι λένε οι θρησκείες· μιας και αυτές έχουν το © του Θεού.

Με τον γενικό, αόριστο και παράξενο όρο Θεός (πληθ. Θεοί) στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα εννοείται η θεότητα ή υπέρτατη οντότητα που φέρεται κυρίως στις μεγάλες μονοθεϊστικές Αβρααμικές θρησκείες (Γιαχβέ-Χριστός- Αλλάχ) ως Δημιουργός του Κόσμου. Σε αντίθεση, οι μεγαλύτερες μη-Αβρααμικές θρησκείες είναι ο Ινδουισμός, ο Κομφουκιανισμός και ο Ταοϊσμός. Είναι οι «Ανατολικές θρησκείες» οι οποίες εμπεριέχουν τις «νταρμικές» Ινδικές θρησκείες και τις «ταοϊκές» Ανατολικές Ασιατικές θρησκείες. Τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί νέες μικρότερες Αβρααμικές θρησκείες, όπως ο Μπαχαϊσμός και ο Ρασταφαριανισμός.

Στην αρχαιότητα στην βοιωτική διάλεκτο σύμφωνα με το λεξικό Liddell-Scott η λέξη απαντάτο ως θιός ή σιός, στην Λακωνική σιός, στη Δωρική θεύς, στη μετάφραση των Εβδομήκοντα δύο (72) και στην Καινή Διαθήκη, ως Θεός. Η έκταση της δικαιοδοσίας της έννοιας του Θεού ή των Θεών στην Ελληνική Μυθολογία ήτοι στη Κοσμογονία ποικίλλει από μυθολογία σε μυθολογία. Ως Θέαινα ή Θεά απαντάται η θηλυκή θεότητα, παρούσα κυρίως στις πολυθεϊστικές θρησκείες.

Συνεπώς οι μονοθεϊστικές Αβρααμικές θρησκείες έκλεψαν την αρχαία ελληνική έννοια «Θεός» «Θεότητα» προκειμένου να αποδώσουν την ύψιστη Θεολογική οντότητα των δογματικών μυθοπλασιών τους, μη δυνάμενες στην εξεύρεση άλλης, ανώτερης επ’ αυτής εννοίας, έστω και εν γνώσει τους ότι οι λέξεις ναι μεν ίδιες, αλλά όμως με βασικές διαφορές των εννοιών και κατά χρόνο και κατά ερμηνεία.

Αν και ο Ινδουϊσμός είναι κατ’ ουσίαν πολυθεϊστική θρησκεία, εντούτοις διακατέχεται από έναν ιδιότυπο μονισμό. Σύμφωνα με τις Βεντάτα (το τέλος των Βέντα) ο Μπράχμαν είναι ο απρόσωπος Θεός, η Υπέρτατη Ύπαρξη και η Απόλυτη Αλήθεια. Η φιλοσοφία της Αντβάιτα Βεντάντα (μονισμός ή μάλλον μη δυισμός) εκφράζει την ιδέα του Μπράχμαν με τρεις σύντομες προτάσεις: «Brahma Satyam, Jagan Mithya, Jivo Brahmaiva Na Parah» Δηλαδή, «Ο Θεός μόνον είναι πραγματικός, ο κόσμος είναι μη πραγματικός, το άτομο δεν είναι τίποτε άλλο παρά Θεός».

Σύμφωνα με τις παραπάνω προτάσεις υπάρχει μόνον μία υπέρτατη πραγματικότητα, αυτή που αποκαλείται Μπράχμαν. ο Μπράχμαν είναι άπειρος και πανταχού παρών και συνεπώς τίποτα δεν μπορεί να προστεθεί σε αυτόν. Μη δυαδικός στη φύση του εμπεριέχει κάθε δημιούργημα που είναι αποτέλεσμα του προδημιουργικού του ονείρου. Τούτη η υπέρτατη ύπαρξη υπερβαίνει όλα τα ζεύγη των αντιθέτων και κάθε είδους περιγραφή για τη φύση του. Η πραγματικότητα του κόσμου είναι συνεπώς σχετική, συγκρινόμενη με την απόλυτη φύση του Μπράχμαν. Ο κόσμος είναι μη πραγματικός, κάτι που στον Ινδουϊσμό σημαίνει ψευδαισθητικός, ονειρικός. Είναι πραγματικός μέσα στο πλαίσιο της υποκειμενικής του πραγματικότητας, αλλά ψευδαισθητικός, αν συγκριθεί με την αφυπνισμένη κατάσταση της φώτισης.

Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος αναφέρει σχετικά με την θρησκευτικότητα των αρχαιότερων φύλων: «Η συγκριτική θεολογία απέδειξεν ότι αι θρησκευτικαί δοξασίαι των Σημιτών και των Αρίων, εν αρχή απεκορυφούντο εις θεόν έναν. Ο θεός ούτος ήτο εις κατ’ ουσίαν, αλλά αι πολλαπλαί αυτού ενέργειαι, αντί να υποτάσσωνται αείποτε εις την υπερτάτην αυτού βούλησιν, έλαβον βαθμηδόν την τάξιν και το αξίωμα ιδίας βουλήσεως. Εκάστη αυτού δύναμις και έκαστον προσόν έλαβε κατά μικρόν ιδίαν υπόστασιν. Εν μόνον των εθνών εκείνων», το έθνος Ισραήλ, «σαφέστερον αντιληφθέν της του Υπερτάτου Όντος εννοίας, διέσωσε την ενότητα της θείας δυνάμεως. Ενώ όμως βραδύτερον αι ελληνικαί πόλεις έβριθον ναών και αγαλμάτων αυτού, πολλά είναι τα τεκμήρια ότι κατά χρόνους παναρχαίους ούτος», ο Ζευς, «ελατρεύετο ως θεός ανείδεος επί της κορυφής των ορέων, όπως και ο θεός τού Ισραήλ».

Κατά την Ελληνική Εθνική Θρησκεία, οι Θεοί είναι εσωκοσμικά μη προσωπικά όντα που εγγυώνται την «παλίντονο αρμονία» του Κόσμου, ο οποίος αποτελεί το αιώνιο και αδημιούργητο Όντως Ον. Αυτονόητο είναι ότι κανείς Θεός ή Θεά του Ελληνικού Πανθέου δεν υπήρξε δημιουργός του Σύμπαντος, εν αντιθέσει με την έννοια του εξωκοσμικού και προϋπάρξαντος του Κόσμου Θεού των μονοθεϊστικών θρησκειών.

Πολυθεϊσμός
Στο περιοδικό «Scroll Of Oplontis» είχε δοθεί το έτος 1991 μία περιγραφή των Θεών: «Ο όρος «Πολυθεϊσμός» προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «πολύς» και «Θεός» και σημαίνει λατρεία πολλών θεοτήτων. Ως «Πολυθεϊσμός» λοιπόν ορίζεται η αντίληψη περί υπάρξεως περισσοτέρων του ενός Θεών. Είναι η αντίληψη μίας πολλαπλότητος των θείων δυνάμεων. Είναι επίσης η αντίληψη ότι το Θείον ενυπάρχει σε πολλές και διαφορετικές οντότητες και υπάρξεις».

«Υπάρχουν πολλοί Θεοί και Θεές. Είναι οι ανώτατες και ισχυρότατες όλων των υπάρξεων. Είναι πάνσοφες και δίκαιες. Οι Θεοί και οι Θεές είναι αθάνατοι και άξιοι κάθε σεβασμού και τιμής. Οι Θεοί έχουν πολλές μορφές και μπορούν να επιφαίνονται με πολλούς τρόπους. Είναι τόσο έμφυτοι όσο και ένδημοι. Είναι παρόντες στα στοιχεία και τις μορφές της Υπάρξεως. Εκδηλώνονται μέσα από τις φυσικές δυνάμεις, ως ύλη και ενέργεια, αλλά είναι συνάμα και ανώτατες οντότητες που δεν δεσμεύονται από καμμία υλική μορφή. Μπορούν ωστόσο να εμφανούν μέσα από ανθρώπινες ή άλλες υπάρξεις, όπως λ.χ. ζώα ή φυτά, ή μέσα από υλικά αντικείμενα. Δεν υπάρχουν ζωϊκά ή μορφικά όρια για τους Θεούς και τις Θεές. Είναι ό,τι επιθυμούν να είναι».

«Το Θείον είναι πολύμορφο και πολύτροπο, τόσο από πλευράς εμφανίσεως όσο και από πλευράς πραγματικότητος. Κανένας μοναδικός Θεός ή Θεά δεν κρύβεται πίσω από την πολλαπλότητα των θείων μορφών. Οι Θεοί και οι Θεές είναι αντικειμενικά υπαρκτές οντότητες των οποίων η ύπαρξη δεν εξαρτάται από τις πεποιθήσεις ή τις πράξεις κατωτέρων όντων. Δεν είναι αρχέτυπα. Δεν είναι φανταστικά σύμβολα των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων ή της ανθρωπίνης διανοίας. Ούτε είναι αλληγορικές αναπαραστάσεις φυσικών συμβάντων και διαδικασιών».

«Οι Θεοί και οι Θεές είναι πραγματικοί. Υπάρχουν. Η σοφία και η δύναμή τους δίνουν μορφή σε αυτό το Σύμπαν, σε αυτή την συγκεκριμένη μορφή του Κόσμου. Η ομορφιά και η χάρις τους θα διαρκέσουν αιώνια. Οι Θεοί και οι Θεές είναι ελεύθερες και ανεξάρτητες υπάρξεις. Είναι όλοι τους εξίσου θείοι. Δεν εξουσιάζονται από καμμία άλλη οντότητα ή δύναμη. Οι παντοδύναμοι Θεοί και Θεές δεν χρειάζονται τίποτε. Απλώς σχηματίζουν ό,τι επιθυμούν».

Ο Θεός για τον Θ. Πελεγρίνη αποτελεί τη συστατική έννοια, την αναγκαία προϋπόθεση κάθε θρησκείας, χωρίς την οποία η ίδια η θρησκεία δεν είναι δυνατόν να υπάρξει. Σε όλων των ειδών τις θρησκείες, είτε αυτές εντάσσονται στον μονοθεϊσμό, ανήκουν στον πολυθεϊσμό ή τον πανθεϊσμό, ο Θεός θεωρείται οντότητα που ξεπερνά τα ανθρώπινα όρια και κάθε άλλου εγκόσμιου όντος. Όσον αφορά τώρα στην ύπαρξή του -για το αν πραγματικά υπάρχει ή όχι- οι αποδείξεις που διατυπώνονται ταξινομούνται γενικά σε τέσσερις κατηγορίες: λογικές, κοσμολογικές, τελεολογικές και ηθικές.

Η δογματική χριστιανική θεολογία αποδίδει σε αυτό το Ον συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ο Θεός βρίσκεται πέρα από τον χώρο και τον χρόνο, είναι άπειρος και αιώνιος. Βρίσκεται πέρα και πάνω από τα δημιουργημένα όντα, παντοδύναμος και αναλλοίωτος, πανάγαθος και τέλειος». Βεβαίως, επειδή η σχέση Θεού και κόσμου είναι ενεργειακή και όχι ηθική, τα ονόματα αυτά έχουν σχέση προς τις φανερώσεις του Θεού στην ιστορία και αυτή η κάθοδος των θείων ενεργειών, κατά τα πατερικά κείμενα, είναι πηγή ονοματοδοσίας.

Κανενός είδους άνοδος οποιασδήποτε νοούσας ψυχής ή ύπαρξης δεν είναι δυνατό να παράγει θεωνυμίες σύμφωνα με τους Πατέρες της εκκλησίας και για το λόγο αυτό ο Θεός παραμένει «άλεκτος και ανωνόμαστος» (Ευσεβίου, Εις Κωνσταντίνον βασιλέα τριακονταετηρικός 12, PG 20, 1385Β). Στην Αγία Γραφή, ο αληθινός Θεός αυτοπροσδιορίζεται με το τετραγράμματο όνομά Του, ΓΧΒΧ, το οποίο αποδίδεται ως Γιαχβέ ή Ιεχωβά.

Ο Θεός στην συντριπτική πλειοψηφία των χριστιανικών δογμάτων περιγράφεται ως η τρισυπόστατη μονάδα, ο τρισυπόστατος, τριαδικός Θεός ή Αγία Τριάδα. Συγκεκριμένα στην Ορθόδοξη πίστη, ο Θεός αποτελεί προσωπικό Θεό με τον οποίο ο άνθρωπος καλείται να επικοινωνήσει διά της πίστης και ο οποίος αναμεσά στις άλλες ιδιότητές του είναι: Ώς προς τη φύση του: άπειρος, αυθύπαρκτος, αυτάρκης, αιώνιος, αναλλοίωτος, πανταχού παρών, αόρατος, ακατάληπτος. Ώς προς τις ενέργειές του με τις οποίες αποκαλύπτεται στον κόσμο: παγγνώστης, πάνσοφος, αυτεξούσιος, ελεύθερος, παντοδύναμος, άγιος, αγαθός, δίκαιος, αγαπητικός, αληθής. Κατά τον κλασικό δογματικό πατέρα της ορθοδοξίας Ιωάννη Δαμασκηνό, ο Θεός είναι «ακατάληπτος και μόνο ένα μπορούμε να καταλάβουμε γι’ αυτόν, την ακαταληψία του». Όπως ακατάληπτη είναι και η δημιουργία που έφτιαξε.

Ο Θεός Είναι Τοποτηρητής

Θεός: η Αρχική Σημασία της Λέξης
Ο Θεός ή θεός κατά τον Δημήτριο Δρατζίδη και η έννοια της αρχέγονης αυτής λέξης είναι εξαιρετικά ορθή κι ενδιαφέρουσα. Υπάρχουν αρκετές, αρχαιοελληνικές λέξεις τις οποίες δεν μεταφράζουμε. Δεν μεταφράζουμε τις λέξεις που δεν άλλαξαν σημασιολογικά, λόγου χάριν τη λέξη ‘μέλι’ ή ‘θάλασσα’ και άλλες. Υπάρχουν όμως και κάποιες λέξεις που δεν τις μεταφράζουμε διότι δεν μπορούμε να τις μεταφράσουμε διότι δεν γνωρίζουμε τι εννοούσαν οι αρχαίοι με αυτές τις λέξεις.

Θεωρούμε λοιπόν ότι η λέξη ‘θεός’ (και το θηλυκό είναι ‘θεός’, το θεά είναι μεταγενέστερο· υπάρχει και το θέαινα, όπως σήμερα λέμε Γιώργαινα) σημαίνει ό,τι και ηλέξη ‘Θεός’. Είναι πρόδηλο ότι ο Ζεύς είναι θεός, δεν είναι όμως Θεός! Δεχόμαστε ότι ο Θεός είναι μια πρωταρχική οντότητα από την οποία προκύπτει ό,τι υπάρχει: δημιούργησε τον κόσμο, όρισε τους νόμους της κίνησής του και άραξε. Αλλά ο αρχαιοελληνικός θεός ούτε πρωταρχική οντότητα είναι, ούτε τον κόσμο δημιούργησε, ούτε όρισε τους νόμους της κίνησης, ούτε άραξε ποτέ.

Υπάρχουν δύο τρόποι να εντοπίσουμε την αρχική σημασία της λέξης. Ο πρώτος είναι η ετυμολογία. Δυστυχώς όμως δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή ετυμολογία. Έχουν προταθεί διάφορες υποθέσεις, ομοφωνία όμως δεν υπάρχει. Κάποιοι τη συσχετίζουν με τη λατινική deus, που σημαίνει ‘λαμπρός, φωτεινός’. Υπάρχει όμως ένα ψιλοπροβληματάκι. dies είναι η μέρα, το φως της μέρας· η ρίζα diF- υπάρχει στη γενική Διός <ΔιFός, οπότε και στην ονομαστική ‘Ζεύς’ , όπως έχουμε υποστηρίξει: diF-je-us > Ζεύς, αυτός που ρίχνει, βάλλει το φως. Κατά συνέπεια, ο θεός δεν έχει σχέση με το φως.

Οι λέξεις θέσφατος, θέσπις (θεσ- και έπος, ο λόγος του θεού >θεσπέσιος) , θέσκελος (όμοιος με τον θεό) μας υποδεικνύουν ότι το θεός προέρχεται από τo *θεσός (ο αστερίσκος σημαίνει ότι δεν υπάρχει γραπτή μαρτυρία της λέξης). Κατά τον 16ο π. κ.ε. αιώνα, το αργότερο, το σ μεταξύ φωνηέντων μετατράπηκε σε h, το οποίο αργότερα σιγήθηκε. Το θέμα λοιπόν, το βασικό μόρφημα της λέξης είναι θεσ-. Τί να είναι όμως αυτό το θεσ-, τι να σημαίνει. Υπάρχει σε κάποια άλλη λέξη; Υπάρχει! Θα το βρούμε στη λέξη Θησεύς.

Να σας υπενθυμίσω ότι το η προφερόταν ως μακρό ε, οπότε ο Θησεύς προφερόταν ως Θεεσεύς. Το φαινόμενο αυτό, της ετεροίωσης, της μετάπτωσης του φωνήεντος είναι ένα πολύ γνωστό φαινόμενο. Ποιοτική ετεροίωση έχουμε όταν η εναλλαγή του φωνηεντισμού αφορά το ε και το ο: λέγω, λόγος – μένω, μόνος και άλλα πολλά. Ποσοτική ετεροίωση έχουμε όταν ο ε εναλλάσσεται με το η και το ο με το ω: πατέρα, πατήρ – δότης, δωσίλογος.

Το μόρφημα λοιπόν θεσ- εμφανίζεται ως θεσ- και ως θησ-. Εάν το μόρφημα -ευς δηλώνει τον δράστη μιας ενέργειας (φονεύς – αυτός που διαπράττει φόνο), τότε ο θησ-εύς κάνει κάτι που δηλώνεται με το μόρφημα θεσ-. Δεχόμαστε, και υπάρχει ομοφωνία σε αυτό, ότι ο θησεύς δηλώνει τον ιδρυτή (αυτόν που συνοικίζει, που εκπολιτίζει). Αλλά ο ιδρυτής, η λέξη μας το λέει (sid <sed, εξ ου και έδρα και οδός – το μονοπάτι πάνω στο οποίο μπορείς να καθίσεις για να ξεκουραστείς κατά την πεζοπορία), είναι αυτός ο οποίος κάθεται σε ένα μέρος, εγκαθίσταται. Γνωρίζουμε όμως ότι η εγκατάσταση, η ίδρυση κάθε άλλο παρά μια ειρηνική διαδικασία ήταν.

Ας αφήσουμε προσώρας την ετυμολογική προσέγγιση κι ας βρούμε καταφύγιο στον άλλο τρόπο εντοπισμού της αρχικής σημασίας της λέξης ‘θεός’: να τους γνωρίζουμε από κοντά. Μόνο ένα κείμενο είναι σε θέση να μας τους συστήσει: η Ιλιάδα. Εκεί, οι θεοί είναι πολύ ανθρώπινοι. Τρώνε, πίνουν, προφανώς κλάνουν και χέζουν, κλαίνε, γελάνε, οργίζονται, φοβούνται, χαίρονται, συνωμοτούν, πολεμούν, τραυματίζονται, εξαπατούν, με λίγα λόγια είναι και κάνουν ό,τι και το ακροατήριο του αοιδού, οι ποιμένες/γαιοκτήμονες της γεωμετρικής (900-700 π. κ.ε.) και αρχαϊκής εποχής (700-500). Το ότι το ανδρικό ακροατήριο ταυτίζεται με τους θεούς δεν υπάρχει καμιά απολύτως αμφιβολία.

Οι θεοί όμως διαφέρουν από το ακροατήριο κυρίως ως προς αυτά: είναι αθάνατοι και ζουν στα ύψη. Ταυτιζόμενο με τους θεούς, η αθανασία δεν είναι τίποτα άλλο από παρά η επιθυμία της σωματικής αθανασίας. Ο θεός είναι αυτό που θα ήθελε να ήταν ο ήρωας πολεμιστής, ο ποιμένας/γαιοκτήμονας. Ως προς το ύψος όμως του ενδιαιτήματος, η διαφορά δεν είναι ριζική. Διότι οι μυκηναϊκές και μεταγενέστερες ακροπόλεις, οι κατοικίες του μυκηναίου Κυρίου και των απογόνων του, μας προτρέπουν να διατυπώσουμε την άποψη ότι οι ήρωες ζουν στα ύψη αλλά όχι τόσο ψηλά όσο οι θεοί – δηλαδή, θα ήθελαν να ζουν ακόμα πιο ψηλά, στην κορυφή του Ολύμπου ή στον ουρανό. Γιατί όμως;

Εάν ζουν τόσο ψηλά, θα είναι αόρατοι, όπως και οι θεοί. Οι οποίοι κατεβαίνουν στη γη για να αρπάξουν, να απαγάγουν την Ευρώπη, να τη βιάσουν, να σκοτώσουν, να κλέψουν και άλλα πολλά – κάνουν δηλαδή ό,τι και οι κάτοικοι των ακροπόλεων. Όσο πιο ψηλά τόσο πιο πολλούς και τόσο πιο μεγάλη επικράτεια μπορούν να επιτηρήσουν (οι σύγχρονες ακροπόλεις είναι οι διαστημικοί κατασκοπευτικοί δορυφόροι – πανταχού παρουσία).

Το ύψος εξασφαλίζει λοιπόν ασφάλεια, απόκρυψη της λείας, επιτήρηση και είναι παντελώς πρόδηλο γιατί έγινε συνώνυμο της Κυριαρχίας. Οι θεοί στην Ιλιάδα είναι τοποτηρητές, κατακτητές που ζουν ψηλά και επιτηρούν την κατακτημένη περιοχή, την επικράτεια. Μα και οι ήρωες, οι ένοικοι των ψηλών και απόκρημνων και απρόσιτων ακροπόλεων είναι τοποτηρητές. Οι θεοί τοποτηρητές είναι οι ήρωες τοποτηρητές που, κατά φαντασίαν, ζουν πιο ψηλά και είναι και αθάνατοι.

Και φτάνω στο σημείο να αναρωτηθώ: μήπως η λέξη θεοί ήταν αρχικά μια λέξη που χαρακτήριζε τους κατοίκους της υψηλής και απόκρημνης πόλεως, της ακροπόλεως δηλαδή, του απόκρημνου φρουρίου, του απρόσιτου ψηλού οχυρού; Μήπως αρχικά αποκαλούσαν θεούς τους κατοίκους των υψηλών ακροπόλεων;

Επιστρέφουμε στον Θησέα. Υποστηρίζω ότι το μόρφημα θεσ- και θησ- σχετίζονται με το θέμα του ρήματος τίθημι < θί-θη-μι. Πριν δούμε τι σημαίνει τίθημι, ας υπενθυμίσουμε ότι εντοπίζουμε το θέμα θεσ- και στη λέξη θεσμός! Τι είναι ο θεσμός; Η αρχική σημασία της λέξης είναι: διάταξη, κανόνας, νόμος, διαταγή, το τεθειμένο. Να σας θυμίσω ακόμα ότι στην αρχαία Αθήνα θεσμοί καλούνταν οι νόμοι του Δράκοντα, ενώ αυτοί του Σόλωνα Νόμοι!

Συγγενική ετυμολογικά είναι και η λέξη θέμις, που σήμερα δηλώνει τη (διανεμητική) δικαιοσύνη, αρχικά όμως μόνο αυτό δεν δήλωνε. Αρχικά θέμις σήμαινε τον νόμο του θεού, κατόπιν τον νόμο γενικά, τον κανόνα, τη δικαιοσύνη. Αλλά η Ιλιάδα μας λέει ότι θέμις είναι και ο φόρος που καταβάλλεται στον βασιλιά, στον τοποτηρητή μιας επικράτειας από τους Υποτελείς (Ι 156): ένα από τα δώρα που προτίθεται να προσφέρει ο Αγαμέμνων στον Αχιλλέα για να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης ο τσαντίλας ήρωας είναι και επτά χωριά, οι υποτελείς κάτοικοι των οποίων ‘λιπαράς τελέουσι θέμιστας’ , θα σου καταβάλλουν πολλούς φόρους.

Είμαι της γνώμης ότι θα πρέπει να συσχετίσουμε τον *θεσ-όν, τον θεόν, με τον θεσ-μόν, κι αυτά με τον Θησ-έα. Η ρίζα θε-και θη- (< dhe-), άρα και το ρήμα τίθημι, σημαίνει ‘τοποθετώ, θέτω, βάλλω’. Ο Θησεύς είναι ο κατακτητής ιδρυτής που επιβάλλει, που θέτει θεσμούς και θέμιστας. Τοποτηρητής, κατακτητής που ζει ψηλά: αυτή είναι η αρχική σημασία της λέξης θεός. Θα ήθελε να ζούσε πιο ψηλά και να ήταν αθάνατος – αυτός είναι ο θεός της Ιλιάδας, πλάσμα της φαντασίας των αοιδών.

Αισώπειοι Μύθοι: Ίππος και βούς και κύων και άνθρωπος
Ο Δίας όταν έπλασε τον άνθρωπο δεν του έδωσε πολλά χρόνια ζωής. Ο άνθρωπος πάντως είχε ανώτερη νοημοσύνη, και έτσι κατασκεύασε ένα σπίτι γερό για να περάσει σε αυτό τον δύσκολο χειμώνα. Σαν έγινε πολλή κακοκαιρία, και ο Δίας έβρεχε, το άλογο, μη αντέχοντας σε τόσο κρύο και βροχή, ήρθε στον άνθρωπο και τον παρακάλεσε: να μείνω και εγώ στο σπίτι σου, να γλιτώσω από το κρύο, τον άνεμο, τη βροχή; – Έλα, είπε ο άνθρωπος, θα σου δώσω και κριθάρι να τρως, αλλά θα μου δώσεις κι εσύ κάτι! – τι να σου δώσω; – χρόνια από τη ζωή σου. Το άλογο συμφώνησε, σκέφτηκε ότι είναι καλύτερα να ζει λιγότερα χρόνια, τι να τα έκανε τα περισσότερα, αν ήταν να ταλαιπωρείται από την κακοκαιρία;

Ύστερα ήρθε ένα βόδι, που κι αυτό δεν άντεχε το κρύο, τον αέρα και τη βροχή, και παρακάλεσε τον άνθρωπο: να μείνω κάτω από τη στέγη σου; Δεν έχω καμιά στέγη μέσα σε τόσο χειμώνα. Ευχαρίστως, είπε ο άνθρωπος, θα σου δίνω και άχυρο να τρως, αλλά θα μου δώσεις χρόνια από τη ζωή σου. Συμφώνησε και το βόδι, καθώς και το άλογο.

Τρίτος ήρθε ένας σκύλος. Και εκείνος δεν άντεχε την κακοκαιρία χωρίς μια στέγη από πάνω του. Να μείνεις στο σπίτι μαζί μου, είπε ο άνθρωπος, και θα σου δίνω να τρως ό,τι περισσεύει από το τραπέζι μου. Αλλά θα μου δώσεις χρόνια από τη ζωή σου. Συμφώνησε και ο σκύλος. Και έτσι τα ζώα αυτά έγιναν οικιακά του ανθρώπου, και ο άνθρωπος μάκρυνε την επίγεια ζωή του.

Τα πρώτα χρόνια στη ζωή του ανθρώπου είναι εκείνα που εξ αρχής του έδωσε ο Δίας. Στην ηλικία αυτή ο άνθρωπος έχει ανθρωπιά, καλοσύνη, τη φυσική του ισορροπημένη προσωπικότητα και τις φυσικές του αρετές. Τα επόμενα χρόνια της ζωής του ανθρώπου είναι εκείνα που πήρε από το άλογο. Σε αυτά τα χρόνια ο άνθρωπος γίνεται ορμητικός, υπερήφανος, μαχητικός, ακόμη και επιθετικός. Τα επόμενα χρόνια της ζωής του ανθρώπου είναι εκείνα που πήρε από το βόδι. Σε αυτά τα χρόνια ο άνθρωπος γίνεται πολύ εργατικός και συσσωρεύει υλικά αγαθά. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή τα γεράματα, είναι τα χρόνια που πήρε από τον σκύλο. Γι’ αυτό στα γεράματα οι άνθρωποι γίνονται δύστροποι και αγενείς, κατά κάποιον τρόπο γαβγίζουν εχθρικά προς όλους, σαν να θέλουν να τους δαγκώσουν και όπως ο σκύλος που κουνάει την ουρά του σε όποιον αγαπά, έτσι και οι ηλικιωμένοι αγαπάνε μόνο όποιον τους περιποιείται και τους δίνει τροφή.

Οσο πιο καλά περνάς τόσο λιγότερο πιστεύεις, προσκυνάς, γονατίζεις, υποτάσσεσαι.
Πίστη και υποταγή στον Θεό και κοινωνική ευημερία δεν πάνε μαζί.
Κινούνται αντιστρόφως ανάλογα.

Οσο ισχυρότερη είναι η μία, τόσο πιο αδύναμη είναι η άλλη και τούμπαλιν.
Αυτό είναι το πόρισμα έρευνας με τον τίτλο «Η χρόνια συνάρτηση της λαϊκής θρησκευτικότητας προς δυσλειτουργικές ψυχοκοινωνικές συνθήκες», η οποία δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην ψηφιακή επιθεώρηση «Εξελικτική Ψυχολογία» ( www.epjournal.net). Αφού πρώτα έβαλε στη «ζυγαριά» τα δεδομένα 17 ανεπτυγμένων χωρών (Ιαπωνίας, Αυστραλίας, Καναδά, Νέας Ζηλανδίας, ΗΠΑ και 12 ευρωπαϊκών κρατών), ο συντάκτης της έκθεσης, ο Αμερικανός παλαιοντολόγος Γκρέγκορι Πολ, διαπίστωσε πως η κοινωνική ευημερία είναι μεγαλύτερη στις κοινωνίες που το θρησκευτικό αίσθημα είναι μικρότερο. Λογικό, αφού οι θρησκείες είναι το ναρκωτικό των δούλων και της ένδοιας.

Πιο συγκεκριμένα, από τη μια μεριά της ερευνητικής πλάστιγγας ο Πολ έβαλε 25 «μέτρα» κοινωνικοοικονομικής σταθερότητας (ποσοστά εγκληματικότητας, αυτοκτονιών, κρατικής διαφθοράς, ανεργίας, διαζυγίων κ.ά.) και από την άλλη εννέα «σταθμά» θρησκευτικότητας (συχνότητα επισκέψεων στην εκκλησία, ποσοστό πίστης στη μετά θάνατον ζωή, βαθμός αποδοχής της θεωρίας της εξέλιξης κ.ά.). Τα «ζύγισε» και είδε πως: οι χώρες που «σκαρφάλωσαν» υψηλότερα στην κλίμακα της κοινωνικής ευημερίας (Δανία, Σουηδία, Νορβηγία) «τερμάτισαν» χαμηλότερα στην κλίμακα της θρησκευτικότητας, ενώ αντιστρόφως οι κοινωνίες που αποδείχτηκαν λιγότερο ευημερούσες (ΗΠΑ, Ιρλανδία, Ιταλία) διακρίθηκαν ως οι περισσότερο θρησκευόμενες.

Δεν είναι τυχαίο που στις ΗΠΑ πολλοί φονταμενταλιστές χριστιανοί (εκφραστές της άκρας Δεξιάς του Κυρίου όπως η ένωση «Christian Coalition of America») αντίδρασαν εντονότατα σε μεταρρυθμίσεις που βελτίωσαν το βιοτικό επίπεδο μεγάλης μερίδας του πληθυσμού (όπως οι προωθούμενες από τον Ομπάμα αλλαγές στο σύστημα ιατροφαρμακευ­τικής περίθαλψης). «Οι εν λόγω ομάδες έχουν πολλά να χάσουν από τα συγκεκριμένα φιλολαϊκά μέτρα», δεδομένου ότι ουσιαστικά θρέφονται από την κοινωνική ανέχεια, με όλο και περισσότε­ρους απελπι­σμένους υποστηρικτές. Τι έκανε ο Τράμπ με το που έκατσε στην καρέκλα! σταμάτησε τις μεταρρυθμίσεις και καθήλωσε εκατομμύρια στην μιζέρια, την κατ εξοχήν δεξαμενή αλίευσης των θρησκειών.

Εύστοχος σε έναν (στατιστικό έστω) βαθμό, ο Αμερικανός ερευνητής Γκρέγκορι Πολ παραβλέ­πει, ωστόσο, μια σημαντική παράμετρο του όλου ζητήματος: το γεγονός πως η πίστη σε έναν Θεό αποτελεί μηχανισμό άμυνας, όχι μόνο απέναντι σε καθημερινά ζητήματα που έχουν «λύσει» οι ευημερούσες κοινωνίες (ανεργία, εγκληματικό­τητα, περίθαλψη κ.ά.), αλλά και σε ζητήματα που δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν, όπως ο φόβος του θανάτου και η νοηματοδότηση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο συντάκτης της έρευνας αναφέρει, πως, η θρησκεία, είναι μηχανισμός ο οποίος βοηθά τον φτωχό (νοητικά και υλικά) άνθρωπο να αντεπεξέλθει στις καθημερινές του ανησυχίες και ανασφάλειες. Οταν οι εν λόγω σκοτούρες φθίνουν, όπως συμβαίνει στο πλαίσιο ενός ευνομούμενου κράτους πρόνοιας, μαζί τους φθίνει και η ανάγκη πρόσδεσης των πολιτών στο άρμα του Θεού.

Με τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν και οι έρευνες του Αμερικανού ακαδημαϊκού Φιλ Τσούκερμαν, κοινωνιολόγου στο κολέγιο «Pitzer» της Καλιφόρνια και συγγραφέα δύο βιβλίων με θέμα τη σχέση μεταξύ ευτυχίας και πίστης. Από μόνα τους τα στατιστικά στοιχεία αδυνατούν να απαντήσουν στο ερώτημα εάν η κοινωνική ευημερία οδήγησε στην αποδυνάμωση της θρησκείας ή το ανάποδο, εάν δηλαδή η έλλειψη θρησκευτικού αισθήματος είχε ως αποτέλεσμα τη μεγαλύτερη κοινωνική ανάπτυξη, αλλά δεν χρειάζεται θεωρώ να αναλύουμε και τα ΛΟΓΙΚΑ.

Θρησκείες & Θεοί για κάθε γούστο
Με μεγάλη ευκολία χριστιανοί μεταπηδούν σε θρησκείες όπως το Ισλάμ, επειδή αποζητούν αυστηρούς κανόνες ή γίνονται μέλη φανατικών χριστιανικών αιρέσεων που απειλούν διαρκώς με τον ερχομό της Αποκάλυψης. Δύσκολος είναι ο δρόμος και για όσους επιλέγουν τον Τζαϊνισμό, που επιβάλλει να φοράς προστατευτική μάσκα στο στόμα, έτσι ώστε να μη σκοτώσεις ούτε ένα τόσο δα πλασματάκι με την αναπνοή σου. Αλλοι πάλι προτιμούν τον εσωτερισμό, τον αποκρυφισμό, τον μυστικισμό, ή την ηρεμία που αποπνέουν διάφορα κινήματα εξ Ανατολής, που παράλληλα έχουν ευεργετικά αποτελέσματα και στο σώμα. Υπάρχει, για παράδειγμα ο «Δρόμος των διαμαντιών», που περιλαμβάνει τμήματα της βουδιστικής διδασκαλίας, ειδικά προσαρμοσμένα στον δυτικό τρόπο σκέψης και νοοτροπίας και κερδίζει φανατικούς οπαδούς κυρίως στις σκανδιναβικές χώρες απ’ όπου και ξεκίνησε. Στη Βόρεια Ευρώπη, εξάλλου, αναβιώνει και η λατρεία της φύσης, η παλιά κέλτικη θρησκεία, οι οπαδοί της οποίας προσπαθούν να επιστρέψουν νοερά στην προχριστιανική περίοδο και πειραματίζονται με διαφόρων ειδών ελιξίρια.

Απ’ όλα έχει το Super Market των Θεών, αγαπητέ μου, διάλεξε και πάρε Θεό για να περνάς την ώρα σου, αν έχεις χρόνο για πέταμα!

Το δίλημμα της μαριονέτας: η ελεύθερη βούληση και τα δεινά της

Πόσο ελεύθερες και συνειδητές είναι οι καθημερινές επιλογές μας; Από τη φιλοσοφία μέχρι την κβαντική φυσική και από τη βιοκυβερνητική μέχρι τη νευροψυχολογία, η σύγχρονη επιστημονική έρευνα απεργάζεται μια ιδιαίτερα περίεργη και ανοίκεια εικόνα του ανθρώπου: όχι ως ενός ενσυνείδητου δράστη ικανού να επιλέγει ελεύθερα αυτό που επιθυμεί, αλλά ως μιας θλιβερής βιολογικής μαριονέτας η οποία κινείται από τα αόρατα νήματα των γονιδίων και των ασυνείδητων εγκεφαλικών επιταγών.

Για να καταλήξω στον τίτλο και στην οριστική δομή του σημερινού άρθρου έπρεπε να διαλέξω ανάμεσα σε πολλές εναλλακτικές «λύσεις» οι οποίες, ενώ αναδείκνυαν ορισμένες πληροφορίες, απέκρυπταν κάποιες άλλες. Έπρεπε δηλαδή να κάνω μια σειρά από επιλογές.

Ορισμένες από αυτές τις επιλογές ήταν συνειδητές αφού, κατά τη γνώμη του γράφοντος, εξυπηρετούσαν καλύτερα τις νοηματικές και τις αισθητικές ανάγκες του κειμένου. Πολλές όμως από τις λεκτικές, συντακτικές ή σημασιολογικές επιλογές ήταν ημιαυτόματες και, εν πολλοίς, μη συνειδητές. Και ευτυχώς! Διότι αν έπρεπε να δικαιολογηθεί πλήρως κάθε μία από αυτές τις επιλογές, τότε το κείμενο δεν θα τελείωνε ποτέ.

Μέχρι πρόσφατα διαθέταμε μόνο υπερφυσικές και μεταφυσικές απαντήσεις στο πανάρχαιο αλλά θεμελιώδες ερώτημα: από τι εξαρτάται η τυπικά ανθρώπινη ικανότητά μας να επιλέγουμε συνειδητά και να δρούμε ελεύθερα; Κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ωστόσο, άρχισαν να εμφανίζονται δειλά δειλά ορισμένες πιο ρεαλιστικές και κυρίως εμπειρικά ελέγξιμες επιστημονικές εξηγήσεις σχετικά με το πώς αναδύεται η «ελεύθερη βούληση».

Ανατέμνοντας τη βουλητική μηχανή

Πιο πρόσφατα, μάλιστα, η εντυπωσιακή ανάπτυξη των τεχνικών απεικόνισης των δομών και των λειτουργιών του εγκεφάλου φαίνεται να ανοίγει τον δρόμο για μια αμιγώς φυσιοκρατική προσέγγιση: οι εκδηλώσεις της ανθρώπινης ελευθερίας βουλήσεως εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό και ίσως καθορίζονται από τη λειτουργία του εγκεφάλου μας!

Πράγματι, ολοένα και συχνότερα οι έρευνες των νευροεπιστημόνων και των γνωσιακών ψυχολόγων αποκαλύπτουν ότι πίσω και κάτω από τις συνειδητές και φαινομενικά προσωπικές επιλογές μας κρύβονται κάποιες αδιαφανείς -και άρα μη συνειδητές- εγκεφαλικές διεργασίες οι οποίες προκαθορίζουν αυτό που εμείς, εκ των υστέρων, θεωρούμε ότι έχουμε επιλέξει.

Αν όμως ορισμένες εγκεφαλικές δομές επιλέγουν πράγματι για μας και πριν από εμάς, τότε η ανθρώπινη ελευθερία βουλήσεως δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ψευδαίσθηση που δημιουργεί ο νους μας: ένα καθησυχαστικό κατασκεύασμα που διασφαλίζει και επιβεβαιώνει την ενότητα του «εαυτού» μας.

Οι πρώτες σαφείς νευροψυχολογικές ενδείξεις υπέρ αυτής της μάλλον δυσάρεστης υποψίας προέκυψαν από τα περίφημα πειράματα του Benjamin Libet στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Με σειρά πειραμάτων, που θεωρούνται πλέον κλασικά, ο B. Libet παρακολούθησε μέσω ενός ηλεκτροεγκεφαλογράφου την ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου πολλών εθελοντών, το κρανίο των οποίων είχε συνδέσει μέσω ηλεκτροδίων στον ηλεκτροεγκεφαλογράφο (EEG). Ζήτησε λοιπόν από τους εθελοντές να κουνήσουν, όποτε αυτοί το αποφάσιζαν, τα δάκτυλα ενός χεριού, τους μυς των οποίων παρακολουθούσε ταυτόχρονα μέσω ενός ηλεκτρομυογράφου (EMG).

Ετσι κατάφερε να δείξει ότι η εγκεφαλική δραστηριότητα, που καταγραφόταν από τον EEG, προηγείτο σαφώς από την εσκεμμένη κίνηση του χεριού, που καταγραφόταν από τον EMG. Για την ακρίβεια, τα εγκεφαλικά κέντρα που αποφασίζουν την κίνηση του χεριού ενεργοποιούνται μισό δευτερόλεπτο (550 χιλιοστά του δευτερολέπτου) προτού ο εθελοντής αποφασίσει «συνειδητά» αυτήν την κίνηση. Με άλλα λόγια, οι δομές του εγκεφάλου μας που είναι υπεύθυνες για την οποιαδήποτε σωματική κίνηση ενεργοποιούνται προτού εμείς το «αποφασίσουμε» συνειδητά και δώσουμε εντολή γι’ αυτήν την εκούσια κίνηση!

Μετέπειτα εντοπιστικές μελέτες, τόσο σε φυσιολογικά άτομα όσο και σε άτομα που έπασχαν από κάποια νευρολογική κινητική διαταραχή, έδειξαν ότι το εγκεφαλικό υπόστρωμα των διεργασιών της ελεύθερης βούλησης, μολονότι είναι αρκετά ευρύ, εντοπίζεται κυρίως στον κατώτερο βρεγματικό φλοιό των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, ενώ περιλαμβάνει και βαθύτερες προκινητικές δομές. Αυτές οι εγκεφαλικές δομές προάγουν τις μη συνειδητές διεργασίες που καθορίζουν, κατόπιν εορτής, τις συνειδητές «επιλογές» ή τις κινητικές «αποφάσεις» μας.

Βέβαια, αυτά τα νέα πειραματικά δεδομένα δεν είναι άμοιρα κριτικής. Πολλοί ειδικοί είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικοί στο να αποδεχτούν ως απλή «ψευδαίσθηση» όλες τις εκδηλώσεις της ελεύθερης βούλησης. Ακόμη και ο πρωτοπόρος νευροψυχολόγος B. Libet, σε ένα δοκίμιο που δημοσίευσε το 1999, κάνει λόγο για μια «ημι-ελεύθερη βούληση», όπου οι μη συνειδητές εγκεφαλικές δομές προτείνουν ενώ ο ανθρώπινος νους, στο σύνολό του, καθιστά επιλογές μας ορισμένες αποφάσεις του.

Πανανθρώπινη νοητική ικανότητα ή ψευδαίσθηση;

Πάντως οι περισσότερες από τις πιο πρόσφατες μελέτες σχετικά με το εγκεφαλικό υπόστρωμα και τους βιοψυχολογικούς μηχανισμούς της ανθρώπινης «ελεύθερης βούλησης» βασίστηκαν κυρίως στις απεικονιστικές τεχνικές της λειτουργικής Μαγνητικής Τομογραφίας (fMRI). Στο πεδίο αυτό πρωτοποριακές είναι οι μελέτες του Jon-Dylan Haynes και των συνεργατών του, στο Κέντρο Μπερνστάιν για την υπολογιστική νευροεπιστήμη στο Βερολίνο.

Σε μια έρευνα του 2014, ο Haynes ζήτησε από αρκετούς εθελοντές να επιλέξουν συνειδητά είτε να προσθέσουν είτε να αφαιρέσουν δύο αριθμούς, ενώ όλες οι εγκεφαλικές διεργασίες της επιλογής τους καταγράφονταν από έναν ισχυρό λειτουργικό τομογράφο. Ετσι, διαπίστωσε ότι στον εγκέφαλο των εθελοντών εμφανίζονταν πρότυπα ενεργοποίησης νευρωνικών κυκλωμάτων, τα οποία του επέτρεπαν να προβλέπει επακριβώς αν οι εθελοντές θα επέλεγαν να κάνουν πρόσθεση ή αφαίρεση. Αυτά τα πρότυπα νευρωνικής ενεργοποίησης εμφανίζονταν απαρέγκλιτα 4 δευτερόλεπτα πριν οι εθελοντές επιλέξουν συνειδητά τη μαθηματική πράξη που θα εκτελούσαν!

Σχολιάζοντας αυτά τα εντυπωσιακά δεδομένα, ο Haynes γράφει σε σχετικό άρθρο του στο επιστημονικό περιοδικό «New Scientist»: «Οι αποφάσεις μας καθορίζονται σε ένα υποσυνείδητο επίπεδο πολύ πριν μπει στο παιχνίδι η συνείδηση». Και καταλήγει: «Απ’ ό,τι φαίνεται, τις αποφάσεις τις παίρνει ο εγκέφαλος πριν από το πρόσωπο».

Ωστόσο, ορισμένοι επιστήμονες, βασιζόμενοι σε αυτές τις μελέτες, οδηγήθηκαν σε ακόμη πιο ακραίες θέσεις. Για παράδειγμα, ο εξελικτικός βιολόγος Jerry Coyne υποστήριξε ότι «το ίδιο ισχύει για όλες τις επιλογές μας· ούτε μία από αυτές δεν προκύπτει από μια ελεύθερη και συνειδητή επιλογή από μέρους μας». Ενώ ένας άλλος επιφανής νευροεπιστήμονας, ο Sam Harris, θεωρεί πως αυτές οι ανακαλύψεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι δεν είμαστε τίποτε περισσότερο από «βιοχημικές μαριονέτες».

Στις πιο ακραίες περιπτώσεις, οι οπαδοί του βιολογικού ντετερμινισμού θεωρούν ότι η οποιαδήποτε δυνατότητα για ελευθερία βουλήσεως είναι όχι απλώς απίθανη, αλλά κυριολεκτικά αδιανόητη μέσα σε ένα νομοκρατούμενο και αιτιοκρατικό Σύμπαν. Ετσι, όμως, οι πιο φανατικοί ντετερμινιστές αποδεικνύονται εξίσου απλοϊκοί και δογματικοί με τους δυϊστές και τους οπαδούς της δημιουργίας, οι οποίοι, προκειμένου να δικαιολογήσουν την παρουσία της ανθρώπινης ελεύθερης βούλησης, καταφεύγουν στο «θαύμα» της θεϊκής δημιουργίας μιας άυλης και ασώματης ψυχής, η οποία είναι εκ φύσεως ελεύθερη.

Αραγε, οι έρευνες που αναφέραμε αποδεικνύουν ότι όλες ανεξαιρέτως οι συνειδητές επιλογές ή οι αποφάσεις μας είναι απλώς τα «υποπροϊόντα» μιας μη συνειδητής και εντελώς ανόητης εγκεφαλικής διεργασίας;

Ασφαλώς όχι. Αυτό που συχνά παραβλέπεται είναι οι εγγενείς γνωσιακοί περιορισμοί τόσο των πειραματικών δεδομένων όσο και των επιστημονικών τους εξηγήσεων: τα νοητικά φαινόμενα είναι εξαιρετικά πολύπλοκα για να μπορεί να ελπίζει κανείς ότι θα μπορούσαν να εξηγηθούν από ένα απλοϊκό -δηλαδή γραμμικό και αιτιοκρατικό- εξηγητικό σχήμα.

Επιπλέον, υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να ισχυρίζεται κανείς ότι υπάρχουν κάποια εγγενή νευροβιολογικά ή και κοινωνικά όρια στις εκάστοτε επιλογές μας και στο να πιστεύει ακράδαντα στην ανυπαρξία της ανθρώπινης βούλησης.

Σε ό,τι αφορά την ύπαρξη ή όχι της ελευθερίας βουλήσεως, η σύγχρονη επιστημονική έρευνα, εστιάζοντας στις νευροβιολογικές και άρα τις φυσικές προϋποθέσεις της, φαίνεται να επιβεβαιώνει τον ορισμό της ελευθερίας που έδωσε (ήδη από το 1677!) ο Σπινόζα στην περίφημη «Ηθική» του: «Ελεύθερο λέγεται το πράγμα που υπάρχει από μόνη την αναγκαιότητα της φύσης του και καθορίζεται να ενεργεί από μόνο τον εαυτό του» (μετάφραση Ε. Βανταράκης, εκδ. «Εκκρεμές»).

Τρεις παρανοήσεις σχετικά με το πανανθρώπινο δικαίωμα στην ψευδαίσθηση

Η ελεύθερη βούληση είναι άραγε συμβατή -και σε ποιο βαθμό- με τα όσα γνωρίζουμε μέχρι σήμερα για τη Φύση; Όλες οι μέχρι στιγμής παρατηρήσιμες φυσικές διεργασίες είναι είτε αιτιοκρατικές είτε τυχαίες. Και σε ό,τι αφορά τα πιο πολύπλοκα φυσικά συστήματα, όπως π.χ. ο ανθρώπινος εγκέφαλος, αυτά προκύπτουν και συντηρούνται από έναν «ευτυχή» συνδυασμό τύχης και αναγκαιότητας, από ένα δημιουργικό μείγμα αιτιοκρατίας και τυχαιότητας.

Και η ελεύθερη βούληση, αν όντως υπάρχει, θα πρέπει αναμφίβολα να είναι μια πολύπλοκη λειτουργία του εγκεφάλου μας. Από αυτές τις βασικές επιστημονικές παραδοχές προκύπτουν μια σειρά από παρανοήσεις σχετικά με την ελευθερία βουλήσεως:

1. Ελεύθερη βούληση δεν μπορεί να υπάρχει σε ένα νομοκρατούμενο και αιτιοκρατικό Σύμπαν. Κάθε άλλο παρά απαραίτητο (και νόμιμο!) είναι αυτό το συμπέρασμα. Μπορεί κάλλιστα να σκεφτεί κανείς απολύτως φυσικούς νόμους που όχι μόνον επιτρέπουν αλλά και επιβάλλουν στα επαρκώς πολύπλοκα συστήματα την ανάδυση και την ύπαρξη μη γραμμικών αιτιοκρατικών διεργασιών και πολλαπλών «επιλογών» όσον αφορά τις μελλοντικές τους καταστάσεις.

2. Αν δεν διαθέτουμε ελεύθερη βούληση, τότε οι πράξεις μας είναι πάντοτε προβλέψιμες. Δυστυχώς ή ευτυχώς, ακόμη κι αν οι περισσότερες εγκεφαλικές διεργασίες ήταν θεωρητικά προβλέψιμες (κάτι που θα πρέπει να αποδειχθεί) είναι εξαιρετικά απίθανο να καταφέρναμε κάποτε να τις προβλέπουμε εξαρχής.

Επιπλέον, σε όλες ανεξαιρέτως τις εγκεφαλικές διεργασίες υπεισέρχεται μια σημαντική, μη ντετερμινιστική ή και τυχαία μεταβλητή, η οποία λειτουργεί απαγορευτικά σε κάθε προσπάθεια πρόβλεψης και προκαθορισμού των μελλοντικών καταστάσεων και επιλογών του συστήματος.

3. Αν δεν υπάρχει ελευθερία βουλήσεως, τότε δεν έχουμε καμία προσωπική ευθύνη για τις πράξεις μας. Πρόκειται για την αρχαιότερη και πιο ανησυχαστική κοινωνικά και ηθικά παρανόηση. Η άρρητη παραδοχή που υπάρχει σε αυτό το επιχείρημα είναι ότι αποδέχεται κανείς ως πρόδηλη τη δυϊστική διάκριση της ψυχής από το σώμα ή του νου από τον εγκέφαλο. Μόνο αν οι συνειδητές επιλογές ή οι πράξεις σου δεν λαμβάνουν χώρα εντός του εαυτού σου δεν έχεις την παραμικρή ευθύνη γι’ αυτές. Και το ίδιο ασφαλώς ισχύει και για τους άλλους ανθρώπους. Σε αυτή την περίπτωση, η κοινωνικότητα θα ήταν αδύνατη και στις πολιτείες μας θα επικρατούσε μόνο το δίκαιο του ισχυρότερου. Μήπως αυτό σας θυμίζει αυτό που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στις σχέσεις της χώρας μας με τους «εταίρους» της.

Δ. Σολωμός: οι «Στοχασμοί» και ο Χέγκελ

Διονύσιος Σολωμός: 1798–1859

Στοχασμοί στους Ελεύθερους Πολιορκημένους
Εισαγωγικές παρατηρήσεις

Οι Στοχασμοί αποτελούν σημειώσεις του ποιητή, γραμμένες στα ιταλικά και σχετιζόμενες άμεσα με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους. Περιέχουν αποκρυσταλλώσεις κατά βάση εγελιανών ιδεών του ποιητή, δυνάμει των οποίων τείνει να διαμορφώνει φιλοσοφικά την θεμελιώδη ποιητική Ιδέα των Ελεύθερων Πολιορκημένων. Το πνεύμα των Στοχασμών αισθητοποιείται ως ο φιλοσοφικός-ποιητικός νους που διανοίγει τον ποιητή σε εσωτερικό διάλογο με τον εαυτό του και τον προτρέπει, τον «προστάζει» κυριολεκτικά, καταπώς δείχνουν και οι άφθονες προστακτικές της εκφραστικής γλώσσας των Στοχασμών, να εφαρμόσει την ποιητική Ιδέα σύμφωνα με τις απαρέγκλιτες αρχές της εγελιανής κυρίως διαλεκτικής. Μια τέτοια εφαρμογή προϋποθέτει ότι η φιλοσοφική σύλληψη της ποιητικής Ιδέας προηγείται της ποιητικής πράξης. Γι’ αυτό και σε ένα επόμενο απόσπασμα των Στοχασμών γράφει ο Σολωμός πως το ποίημα έχει συντεθεί μόνο χάρη της Σκέψης. Εξάλλου είναι γνωστή και η ρήση του πως πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλαμβάνει ο νους και έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους συνέλαβε. Είχε κατηγορηθεί από κάποιους συγχρόνους του λόγιους, αλλά και ορισμένους μεταγενέστερους σχολιαστές του για αυτή του την εμμονή στην εγελιανή διαλεκτικοποίηση της ποίησής του. Χωρίς όμως ετούτη την εμμονή δεν θα υπήρχε ο Σολωμός των Ελεύθερων Πολιορκημένων και των άλλων υψηλών ποιητικών του συνθεμάτων. Στη συνέχεια παρουσιάζουμε και σχολιάζουμε τον πρώτο Στοχασμό.

Απόσπασμα

Εφάρμοσε στην πνευματική μορφή την ιστορία του φυτού, που αρχίζει από τον σπόρο και επιστρέφει σε αυτόν, αφού διατρέξει, ως βαθμίδες εξέλιξης, όλες τις φυτικές μορφές, δηλαδή τη ρίζα, τον κορμό, τα φύλλα, τα άνθη, τους καρπούς. Εφάρμοσέ την σκεπτόμενος βαθιά για την υπόσταση/ουσία του αντικειμένου καθώς και για τη μορφή της τέχνης. Πρόσεξε ώστε αυτή η διαδικασία να πραγματοποιηθεί χωρίς την παραμικρή διακοπή.
 Ένα σχόλιο

1. Σε αυτόν τον στοχασμό αποτυπώνεται περιεκτικά και παραστατικά η διαλεκτική κίνηση της Έννοιας του Χέγκελ. Αυτή η αποτύπωση δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά γίνεται σε συνδυασμό με την εφαρμογή της εν λόγω φιλοσοφικής Έννοιας στην ποιητική πράξη. Τι ζητά από τον ποιητικό εαυτό του ο Σολωμός; Να εφαρμόσει ποιητικά την ιστορία του φυτού, όλη δηλαδή την εξελικτική του πορεία, την κυκλοτερή του κίνηση από τη ρίζα ως τους καρπούς, αλλά υπό τη μορφή του Πνεύματος, της Έννοιας, της Ιδέας. Τι μας λέει σχετικά με αυτή την κίνηση ο Χέγκελ και μάλιστα με την ίδια παραστατική εικόνα του φυτού; Στη Φαινομενολογία του πνεύματος Ι, §2 ο Χέγκελ παρουσιάζει τη διαφορετικότητα των φιλοσοφικών συστημάτων ως την προοδευτική ανάπτυξη της αλήθειας σε εναντίωση προς τον κοινό νου που βλέπει μόνο εξωτερική αντίθεση, αντιπαλότητα, αποκλεισμό του ενός για χάρη του άλλου. Γράφει σχετικά:

«το μπουμπούκι εξαφανίζεται στην εκκόλαψη του άνθους και θα μπορούσαμε να πούμε πως το μπουμπούκι ανασκευάζεται από το άνθος· με τον ίδιο τρόπο το άνθος, όταν εμφανίζεται ο καρπός, χαρακτηρίζεται ως μια ψευδής ύπαρξη του φυτού, και ο καρπός παίρνει τη θέση του άνθους ως η αλήθεια του. Αυτές οι μορφές όχι μόνο διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά και απωθούν η μια την άλλη ως αμοιβαία ασυμβίβαστες. Η ρευστή τους φύση ωστόσο τις κάνει συγχρόνως στοιχεία της οργανικής ενότητας, μέσα στην οποία όχι μόνο δεν είναι αντιμαχόμενες, αλλά η μια είναι τόσο αναγκαία όσο και η άλλη, και αυτή η ίση αναγκαιότητα μόνο είναι που αποτελεί τη ζωή του όλου».

2. Πρώτο μέλημα λοιπόν του Σολωμού είναι να συλλάβει τη σύνθεση των Ελεύθερων Πολιορκημένων ως ένα ποιητικά ζωντανό, αυτοκινούμενο Όλο, κατά τη δυναμική του οποίου ο πολιορκημένος δεν είναι ο σκλάβος που μοιραία αποθνήσκει σαν σκλάβος, αλλά ο μαχόμενος πολιορκημένος που αρνείται να υποταχθεί και διεξάγει έναν αγώνα ζωής και θανάτου ως ελεύθερος πολιορκημένος· δηλαδή ως ο πολιορκημένος που ενσαρκώνει την Ιδέα της ελευθερίας και αίρεται έτσι πάνω από τη χθαμαλή ζωή του φοβισμένου θνητού, του δουλόφρονος που πρωτίστως τον παραλύει ο φόβος του και στη συνέχεια τον διαμελίζει εύκολα ο εχθρός του.

3. Η εφαρμογή στην ποιητική πράξη της ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας, δηλαδή η κίνηση αυτοπροσδιορισμού και αυτο-ανάπτυξης της ποιητικής Μορφής στη διαλεκτική της συνάφεια με τα διαφορετικά της εκάστοτε περιεχόμενα, έτσι όπως δείχνει και η εικόνα της εξέλιξης του φυτού, απαιτεί βαθιά-σφαιρική στοχαστική σύλληψη: το ποιητικό υποκείμενο εισδύει με τη δύναμη της σκέψης στο εσωτερικό της εν έργω αυτο-ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας ως της Μορφής της τέχνης και γίνεται ένα με αυτή: τη μεταστοχάζεται ως διαλεκτική καλλιτεχνικής Μορφής και ουσιακών/υποστασιακών θεμάτων, αντικειμένων· δηλαδή περιεχομένων, καθοριστικών για την πραγμάτωση εν χώρω και χρόνω της Ιδέας της τέχνης. Τέτοια περιεχόμενα π.χ. είναι το Μεσολόγγι, οι ανδρείοι, η πολιορκία, η πείνα, ο πειρασμός κ.λπ. Αυτός ο διαλεκτικός μεταστοχασμός αισθητοποιείται σε ποιητικό σύνθεμα, δηλαδή στους Ελεύθερους Πολιορκημένους, και μπορεί να αισθητοποιείται στην εντέλειά του, όταν δεν κατακερματίζεται, αλλά αντικρίζεται στην ολοποιητική του κινητικότητα.

Καστοριάδης: το πολιτικό βάθος της Αντιγόνης

Ὕβρις και πολιτική

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή συγκέντρωσε και εξακολουθεί να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον πολλών και σημαντικών διανοητών. Ανάμεσα σε αυτούς είναι ο Χέγκελ, ο Χάιντεγκερ και ο Καστοριάδης. Πρόκειται στ’ αλήθεια για μια τραγωδία που φέρει τον άνθρωπο στο κέντρο του ιστορικού του πεπρωμένου και τον καθιστά πρωταγωνιστή αυτού του πεπρωμένου. Ακριβώς επειδή πρόκειται περί ενός πολυσήμαντου έργου, οι εκάστοτε φιλοσοφικές περί αυτό ερμηνείες δεν μπορεί να είναι ταυτές μεταξύ τους, αλλά ούτε και οριστικές. Στο παράδειγμα έτσι των τριών προαναφερθέντων φιλοσόφων έχουμε τρεις διαφορετικές ερμηνείες, σχετικές με τον καιρό τους και με τις αντίστοιχες λογικές συνάφειες που θέλουν να αναδείξουν οι συγκεκριμένοι φιλόσοφοι. Εάν λάβουμε υπόψη ότι ο Σοφοκλής επιχειρούσε να παραστήσει τους ανθρώπους, όπως όφειλαν να είναι, τότε οι τραγωδίες του, στον ένα ή στον άλλο βαθμό, περιέχουν δέσμες ιδεών, ιδεωδών, ρήσεων και λόγων που η σημασία τους υπερβαίνει τα καθορισμένα έργα και διαχέεται μέσα στην ιστορία ως στοχαστική δυνατότητα του ανθρώπου να αντιμάχεται τους περιορισμούς της εξωτερικής-άμεσης ύπαρξής του και να έρχεται προς εαυτόν. Ο Καστοριάδης, με τις ερμηνείες του, αξιοποιεί αυτή την πνευματική δυναμική της τραγωδίας για να σκεφτεί τον άνθρωπο, τον ανθρώπινο κόσμο ως ένα δημιουργικό και αυτο-δημιουργούμενο Είναι εντός ενός εκάστοτε συγκεκριμένου ιστορικο-κοινωνικού χώρου.  

Όπως παρατηρεί ο ίδιος, η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι «η τραγωδία με το μεγαλύτερο πολιτικό βάθος». Τι εννοεί με τη φράση αυτή; Εννοεί πως το εν λόγω έργο σχετίζεται, όσο κανένα άλλο, με την ουσία της πόλεως και με την πολιτική της έκφραση, ήτοι την πολιτική εξουσία. Ο Κρέων είναι ο κατ’ εξοχήν εκφραστής αυτής της πολιτικής εξουσίας υπό τη φαινομενικότητα του υπερασπιστή της νομιμότητας [=του ανθρώπινου νόμου]. Και η Αντιγόνη; Με βάση τις καθιερωμένες ερμηνείες παριστάνεται να υπερασπίζεται τον θείο νόμο έναντι του προαναφερθέντος ανθρώπινου νόμου. Όπως σημειώνει ο Καστοριάδης, «διάφοροι ερμηνευτές επιχείρησαν να διαβάσουν την Αντιγόνη ως λίβελλο ενάντια στον ανθρώπινο νόμο και υπέρ του θείου», στην καλύτερη περίπτωση «ως απεικόνιση της διαμάχης» ανάμεσα σε αυτούς τους νόμους. Ο φιλόσοφος δεν αρνείται αυτή τη διαμάχη, μάλιστα την αξιολογεί ως δρώσα δύναμη της πλοκής του έργου και ως την πιο αισθητή όψη του. Ωστόσο, το σπινθηροβόλο βλέμμα του διακρίνει πίσω από το προφανές αυτής της διαμάχης αρκετές άλλες δυνατότητες συνάφειας, δυνάμει των οποίων η Αντιγόνη εκπροσωπώντας τον θείο νόμο εκπροσωπεί συγχρόνως και την υπεράσπιση της πατρίδας, καθώς μια τέτοια υπεράσπιση για τους Έλληνες, σύμφωνα με τον φιλόσοφο, δεν ταυτίζεται μόνο με τον ανθρώπινο νόμο, αλλά και με τον θείο.

Η ιδέα ότι η Αντιγόνη εκπροσωπεί μόνο τον θείο νόμο διαψεύδεται και από τα λεγόμενά της στο τέλος του έργου (στ. 908–915), σύμφωνα με τα οποία επιμένει να θάψει τον αδελφό της, γιατί είναι μοναδικός και αναντικατάστατος, σε αντίθεση με την περίπτωση θανάτου του συζύγου, οπότε θα μπορούσε να παντρευτεί άλλον. Η εμμονή στη μοναδικότητα του αδελφού είναι καθαρά επίγειο χαρακτηριστικό και εντός του κοινωνικού κόσμου ισχύουσα αρχή ζωής. Συγχρόνως όμως, μια τέτοια εμμονή παραπέμπει στην έμμονη αγάπη της Αντιγόνης προς τον αδελφό της έναντι της έμμονης αγάπης του Κρέοντα προς την εξουσία. Τι συμβαίνει εδώ; Ο Καστοριάδης επεξηγεί: Πρόκειται για δυο αφηρημένες αρχές, οι οποίες ενσαρκώνουν εκλογίκευση προσωπικών παθών. Τα πάθη αυτά, ριζωμένα στην ψυχή και στο νου τους, προσδιορίζουν αμφότερους του πρωταγωνιστές ως τραγικά πρόσωπα μονοδιάστατης δράσης: το καθένα κινείται στα δικά του περιορισμένα και παθολογικά όρια, χωρίς να είναι σε θέση να ακούσει ή να προσχωρήσει στοιχειωδώς στην άποψη του άλλου. Η τραγωδία, επομένως, Αντιγόνη δεν θέλει να μας δείξει την ανωτερότητα του θείου νόμου απέναντι στον ανθρώπινο, αλλά την ανάγκη να ακούει ο ένας τον άλλο, να μελετά την άλλη άποψη, γιατί κανείς δεν έχει ποτέ δίκαιο μόνος του (στ. 707). Όποιος θέλει να ακούει μόνο τον εαυτό του, ακόμη κι αν έχει δίκαιο, αποδεικνύεται άδικος. Το καλό και το κακό, ως εκ τούτου, δεν κατανοείται από τον ποιητή με όρους ηθικολογίας, αλλά πολιτικά.

Πολιτικά σημαίνει ότι ο πολίτης, όπως και ο κυβερνήτης, προάγει το καλό, όταν «κατορθώνει να συνυφάνει τους νόμους της πόλης του, της πάτριας γης, της πολιτικής κοινότητας, με τη δικαιοσύνη των θεών, την κατοχυρωμένη από τους όρκους». Όποιος επιτυγχάνει αυτό τον συνδυασμό χαρακτηρίζεται από τον Σοφοκλή υψίπολις με το νόημα του υψηλού ως μέλους της ανθρώπινης, της πολιτικής κοινότητας. Στην ενάντια περίπτωση χαρακτηρίζεται άπολις, δηλαδή εκείνος που λόγω της εμμονής του στη μονοδιάστατη άποψη, λόγω της υπερβολικής τόλμης, της αυθάδειας, με μια λέξη: λόγω της ύβρεως που διαπράττει «αφήνει το μη καλό να κατοικήσει». Ο άπολις θέτει εαυτόν εκτός πολιτικής κοινωνίας, άρα και εκτός πολιτικής, νοούμενης ως δυνάμει οικουμενικού χώρου που εδράζεται στην εύρυθμη, δημοκρατική λειτουργία της πόλης. Μια δίκαιη πολιτική απόφαση ή πράξη, για να είναι αυθεντικά δίκαιη, πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο στενά πολιτικούς παράγοντες, αλλά και πολλούς άλλους μη-πολιτικούς. Με αυτό περίπου το νόημα μίλησε και ο Χάιντεγκερ για τη μη-πολιτική διάσταση της πόλης. Αντιγόνη και Κρέων έδειξαν, με τη στάση τους, ότι δεν μπορούν να μετακινηθούν από τις θέσεις τους και να επιτύχουν την πιο πάνω συνύφανση. Ο καθένας, για λογαριασμό του, υπερασπίζεται με τυφλό και απόλυτο τρόπο τη γνώμη του και έτσι γίνεται υβριστής της πόλης, δηλαδή άπολις. Από εδώ συμπεραίνει ο Καστοριάδης πως «η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι μια κορυφή της δημοκρατικής πολιτικής σκέψης και στάσης, που αποκλείει και καταδικάζει το μόνος φρονείν, το οποίο αναγνωρίζει την έμφυτη ύβρη των ανθρώπων, και απαντά σε τούτη με τη φρόνηση».

Το τραγικό ως πόλεμος

Η δημιουργική βιαιοπραγία του τραγικού

τὸ δὲ ἀκίνδυνον τὴν εἰρήνην παρέχειν (Θουκ. 5. 16)
«η ισορροπία του φόβου παρέχει την ειρήνη»

Το τραγικό είναι συνυφασμένο με τον τρόπο ύπαρξης του ανθρώπου ως ατομικού όντος, αλλά και ως ανθρώπινου Είναι. Επομένως πρόκειται για συγκεκριμένη εκδήλωση, αντίληψη, παρουσίαση ή ερμηνεία της ύπαρξης. Το ερώτημα που αναφύεται εδώ είναι: υπάρχει άραγε τραγική και μη τραγική ύπαρξη μέσα στο χρόνο και μέσα στην ιστορία; Η ύπαρξη, ως τέτοια, ζει και αναπνέει μόνο ως γενική οδύνη, ως καθολική τραγικότητα. Κατά συνέπεια, η ιστορική μας παρουσία στον κόσμο μπορεί να είναι μόνο τραγική. Και ακριβώς επειδή είναι μόνο τραγική, λογίζεται ως η πηγή, από την οποία αναδύεται η τραγική συνείδηση. Αυτή η συνείδηση ωστόσο δεν εμφανίζεται σε όλα τα άτομα και σε όλους τους χρόνους παρά σε ορισμένα άτομα και σε ορισμένους καιρούς. Η τραγική συνείδηση δεν είναι απλώς η συνειδητοποίηση της ύπαρξης ως μιας σκοτεινής αβύσσου, αλλά και η ενεργός αντί-σταση σε τούτη την άβυσσο. Εάν δεν ίσχυε το δεύτερο, τότε ο άνθρωπος θα περίμενε τον λυτρωμό του από κάποιο θεολογικό υπερπέραν και η ίδια η ζωή θα υποβιβαζόταν σε ένα οντολογικό κακό, σε ένα προπατορικό αμάρτημα. 

Ο τραγικός χαρακτήρας της ανθρώπινης ύπαρξης αναχωρεί από την αρχή –μια αρχή που είναι η μοίρα και ο προορισμός μας– πως το στοιχείο της ζωής είναι ο πόλεμος: «πόλεμος πατήρ πάντων …» (Ηράκλειτος). Ο πόλεμος ως ο γεμάτος κινδύνους αγώνας (Kampf) ενάντια στη θεσμισμένη συγκάλυψη της οντολογικής μας συνθήκης και στη γενική έκπτωση της ανθρώπινης ζωής, που αυτή η συγκάλυψη συνεπάγεται. Ως τέτοιος αγώνας, ο πόλεμος δεν συνιστά «μια απλή επιδρομή σε αυτό που ήδη υπάρχει» (Χάιντεγκερ) ούτε επομένως έχει καμιά σχέση με την καθημερινή έριδα προς απόκτηση ιδεολογικών οπαδών και κατάκτηση πολιτικών πλειοψηφιών αλλά βιώνεται ως εσωτερική δυνατότητα της τραγικής συνείδησης να βαδίσει στα δύσβατα και κρημνώδη μονοπάτια της ζωής χωρίς να χαθεί. Αυτή η συνείδηση βαδίζει μόνη της: «μοναχή τον δρόμο πήρες/εξανάλθες μοναχή» (Σολωμός)· μόνη, γιατί χωρεί πέρα και πάνω από την κατ’ επίφαση ελευθερία και το θεολογικό επέκεινα: βαδίζει σε ακραίες και ασύλληπτες για τον κοινό νου συνειδητοποιήσεις, οι οποίες αποτελούν τον αδιαπραγμάτευτο ζωτικός της χώρο.

Αποτελούν τον ζωτικό της χώρο, γιατί δεν την αφήνουν να καθεύδει μέσα στην ηθική της αθωότητα και να ικανοποιείται αυτάρεσκα με την κουλτούρα της μαζικής υστερίας. Να γιατί ο πόλεμος-αγώνας είναι, γι’ αυτήν, τραγική απόφαση (Ent-schlossenheit) να ξεφύγει από τον γυμνό της υποκειμενισμό, που αδημονεί για κυριαρχία, για κατατρόπωση του άλλου και εγκαθίδρυση μιας νέας εξουσίας επ’ αυτού. Τραγική απόφαση, ως εκ τούτου, να φτάσει ως τη βιωματική της πλησμονή της αγωνίας και του μηδενός. Το μηδέν δεν νοείται ως εκμηδένιση και ως ανυπαρξία, αλλά ως βούληση του τραγικού ανθρώπου να «είναι αποφασισμένος για δράση» κατά Χάιντεγκερ. Γιατί αποφασισμένος για δράση; Επειδή, όπως εύστοχα παρατηρεί ο γερμανός φιλόσοφος ερμηνεύοντας το χορικό από την Αντιγόνη του Σοφοκλή (στ. 332–375), ο άνθρωπος είναι το δεινότατο ον. Πώς εννοεί τη εν λόγω λέξη ο μεγάλος αυτός διανοητής; Την εννοεί ως το πιο φοβερό, το κραταιό, που σκορπά τρόμο και πανικό, που διαθέτει τη βία και τη χρησιμοποιεί, έτσι ώστε η τραγικότητά του να μην μπορεί να εκδηλωθεί άλλως παρά μόνο ως βιαιο-πραγία [βίαιη-δράση (Gewalt-tätigkeit)].

Η βιαιο-πραγία τούτη, βέβαια, δεν νοείται με τον κοινό τρόπο, δηλαδή ως «απλή κτηνωδία και αυθαιρεσία» (GA 40, 159). Υπό την οπτική του κοινού τρόπου θα σήμαινε καθίδρυση του χάους και σύμπλευση με τη συμβατική συναίνεση. Υπό τη χαϊντεγκεριανή έποψη, ο άνθρωπος βιαιοπραγεί με το νόημα ότι συλλέγει την ισχύ του Είναι και την αφήνει να φανερώνεται. Έτσι αγωνίζεται ενάντια στη συγκάλυψη, για την οποία έγινε λόγος πιο πάνω, και ορισμένως αναλαμβάνει την ευθύνη της δημιουργίας. Κατ’ αυτό τον τρόπο υπερβαίνει την έννοια του όντος, δηλαδή του τακτοποιημένου, του διευθετημένου, του οικείου, εν τέλει του υποταγμένου, του άγνωμου, του υπηκόου, και τείνει να εκφράσει την ισχύ του ανθρώπου, ήτοι του εαυτού του ως θεού. Τότε συμβαίνει να διαπράττει ύβριν. Με το πέρασμα στο στάδιο της ύβρεως ο τραγικός άνθρωπος κατευθύνεται προς το ανοίκειο, δηλαδή είναι το ανοικειότατο, υπό την έννοια ότι υπερβαίνει την οντική του ελευθερία, ήτοι την προαναφερθείσα δουλική κατάσταση του όντος, για να γίνει οντολογικά, δηλαδή απόλυτα ελεύθερος. Ο διαπράττων ύβριν πορεύεται, ως άπολις, στο προαναφερθέν κρημνώδες μονοπάτι που συνάπτει την ελευθερία με το πεπρωμένο. Άπολις, ας πούμε, είναι ο Οιδίποδας ή η Αντιγόνη.

Για να φτάσει ο άπολις «στο σταυροδρόμι όλων των οδών» (ό.π. 161), στην Πόλιν, στον ιστορικό τόπο, όπου συμβαίνει ιστορία, εκθέτει σε κίνδυνο το Είναι του, καθώς επιχειρεί να ανοίξει περάσματα μέσα από την περιοχή των όντων. Τέτοια όντα π.χ. είναι ο Κρέων, η κοσμική εξουσία, το κήρυγμα του χορού για συμφιλίωση [=υποταγή] κ.α. Η διακινδύνευση τούτη είναι που καθιστά το βιαιο-πραγούν τραγικό πρόσωπο δημιουργό. Δημιουργός με το ακόλουθο, μεταξύ των άλλων, νόημα: όντας άπολις, χωρίς τόπο και έθνος, χωρίς θεσμό και θέση μέσα στο σύνολο των όντων, χωρίς τάξη και δομή μάχεται, πρώτα-πρώτα, να τα θεμελιώσει όλα αυτά όχι ως ένας άνθρωπος με ιδιαίτερες ικανότητες, αλλά ως δημιουργός που αγωνίζεται να διανοίξει [=βιαιοπραγεί διανοίγοντας] νέους δρόμους ισόθεης ζωής, χωρίς ποτέ να φτάνει σε ένα ολοκληρωμένο τέλος. Τιθασεύει ωστόσο το ισχυρό, το κραταιό, και μέσα σε έναν τέτοιο πόλεμο-αγώνα τολμά να εισβάλλει στις δομές αυτού που προβάλλει ως καθιδρυμένη εξουσία, π.χ. εκείνη του Κρέοντα και να την κλονίζει, δηλαδή να την εκθέτει στους κεραυνούς της σκεπτόμενης δράσης του, του έργου του. Απ’ αυτή την άποψη, ο πράττων βίαια εισχωρεί μέσα στο ίδιο το Είναι και ομιλεί τη γλώσσα του ως τραγική συνείδηση.

ΡΗΤΟΡΙΚΗ: ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ - Κατὰ Μειδίου (205-212)

[205] Καὶ βοηθοῦσιν οἱ λέγοντες ὑπὲρ αὐτοῦ, οὐχ οὕτω τούτῳ χαρίσασθαι μὰ τοὺς θεοὺς βουλόμενοι, ὡς ἐπηρεάζειν ἐμοὶ διὰ τὴν ἰδίαν ἔχθραν, ἣν οὗτος αὑτῷ πρὸς ἐμέ, ἄν τ᾽ ἐγὼ φῶ ἄν τε μὴ φῶ, φησὶν εἶναι καὶ βιάζεται, οὐκ ὀρθῶς· ἀλλὰ κινδυνεύει τὸ λίαν εὐτυχεῖν ἐνίοτ᾽ ἐπαχθεῖς ποιεῖν· ὅπου γὰρ ἐγὼ μὲν οὐδὲ πεπονθὼς κακῶς ἐχθρὸν εἶναί μοι τοῦτον ὁμολογῶ, οὗτος δ᾽ οὐδ᾽ ἀφιέντ᾽ ἀφίησιν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀλλοτρίοις ἀγῶσιν ἀπαντᾷ καὶ νῦν ἀναβήσεται μηδὲ τῆς κοινῆς τῶν νόμων ἐπικουρίας ἀξιῶν ἐμοὶ μετεῖναι, πῶς οὐχ οὗτος ἐπαχθής ἐστιν ἤδη καὶ μείζων ἢ καθ᾽ ὅσον ἡμῶν ἑκάστῳ συμφέρει;

[206] ἔτι τοίνυν παρῆν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ καθῆτ᾽ Εὔβουλος ἐν τῷ θεάτρῳ, ὅθ᾽ ὁ δῆμος κατεχειροτόνησε Μειδίου, καὶ καλούμενος ὀνομαστὶ καὶ ἀντιβολοῦντος τούτου καὶ λιπαροῦντος, ὡς ὑμεῖς ἴστε, οὐκ ἀνέστη. καὶ μὴν εἰ μὲν μηδὲν ἠδικηκότος ἡγεῖτο τὴν προβολὴν γεγενῆσθαι, τότ᾽ ἔδει τόν γε φίλον δήπου συνειπεῖν καὶ βοηθῆσαι· εἰ δὲ καταγνοὺς ἀδικεῖν τότε, διὰ ταῦτ᾽ οὐχ ὑπήκουσεν, νῦν δ᾽, ὅτι προσκέκρουκεν ἐμοί, διὰ ταῦτα τοῦτον ἐξαιτήσεται, ὑμῖν οὐχὶ καλῶς ἔχει χαρίσασθαι·

[207] μὴ γὰρ ἔστω μηδεὶς ἐν δημοκρατίᾳ τηλικοῦτος, ὥστε συνειπὼν τὸν μὲν ὑβρίσθαι, τὸν δὲ μὴ δοῦναι δίκην ποιῆσαι. ἀλλ᾽ εἰ κακῶς ἐμὲ βούλει ποιεῖν, Εὔβουλε, ὡς ἔγωγε μὰ τοὺς θεοὺς οὐκ οἶδ᾽ ἀνθ᾽ ὅτου, δύνασαι μὲν καὶ πολιτεύει, κατὰ τοὺς νόμους δ᾽ ἥντινα βούλει παρ᾽ ἐμοῦ δίκην λάμβανε, ὧν δ᾽ ἐγὼ παρὰ τοὺς νόμους ὑβρίσθην, μή μ᾽ ἀφαιροῦ τὴν τιμωρίαν. εἰ δ᾽ ἀπορεῖς ἐκείνως με κακῶς ποιῆσαι, εἴη ἂν καὶ τοῦτο σημεῖον τῆς ἐμῆς ἐπιεικείας, εἰ τοὺς ἄλλους ῥᾳδίως κρίνων ἐμὲ μηδὲν ἔχεις ἐφ᾽ ὅτῳ τοῦτο ποιήσεις.

[208] Πέπυσμαι τοίνυν καὶ Φιλιππίδην καὶ Μνησαρχίδην καὶ Διότιμον τὸν Εὐωνυμέα καὶ τοιούτους τινὰς πλουσίους καὶ τριηράρχους ἐξαιτήσεσθαι καὶ λιπαρήσειν παρ᾽ ὑμῶν αὐτόν, αὑτοῖς ἀξιοῦντας δοθῆναι τὴν χάριν ταύτην. περὶ ὧν οὐδὲν ἂν εἴποιμι πρὸς ὑμᾶς φλαῦρον ἐγώ (καὶ γὰρ ἂν μαινοίμην)· ἀλλ᾽ ἃ θεωρεῖν ὑμᾶς, ὅταν οὗτοι δέωνται, δεῖ καὶ λογίζεσθαι, ταῦτ᾽ ἐρῶ.

[209] ἐνθυμεῖσθ᾽, ὦ ἄνδρες δικασταί, εἰ γένοιντο (ὃ μὴ γένοιτ᾽ οὐδ᾽ ἔσται) οὗτοι κύριοι τῆς πολιτείας μετὰ Μειδίου καὶ τῶν ὁμοίων τούτῳ, καί τις ὑμῶν τῶν πολλῶν καὶ δημοτικῶν ἁμαρτὼν εἴς τινα τούτων, μὴ τοιαῦθ᾽ οἷα Μειδίας εἰς ἐμέ, ἀλλ᾽ ὁτιοῦν ἄλλο, εἰς δικαστήριον εἰσίοι πεπληρωμένον ἐκ τούτων, τίνος συγγνώμης ἢ τίνος λόγου τυχεῖν ἂν οἴεσθε; ταχύ γ᾽ ἂν χαρίσαιντο, οὐ γάρ; ἢ δεηθέντι τῳ τῶν πολλῶν προσσχοῖεν, ἀλλ᾽ οὐκ ἂν εὐθέως εἴποιεν «τὸν δὲ βάσκανον, τὸν δ᾽ ὄλεθρον, τοῦτον δ᾽ ὑβρίζειν, ἀναπνεῖν δέ; ὃν εἴ τις ἐᾷ ζῆν, ἀγαπᾶν δεῖ;»

[210] μὴ τοίνυν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τούτοις τοῖς οὕτω χρησαμένοις ἂν ὑμῖν ἄλλως πως ἔχεθ᾽ ὑμεῖς, μηδὲ τὸν πλοῦτον μηδὲ τὴν δόξαν τὴν τούτων θαυμάζετε, ἀλλ᾽ ὑμᾶς αὐτούς. πολλὰ τούτοις ἀγάθ᾽ ἐστίν, ἃ τούτους οὐδεὶς κωλύει κεκτῆσθαι· μὴ τοίνυν μηδ᾽ οὗτοι τὴν ἄδειαν, ἣν ἡμῖν κοινὴν οὐσίαν οἱ νόμοι παρέχουσι, κωλυόντων κεκτῆσθαι.

[211] οὐδὲν δεινὸν οὐδ᾽ ἐλεινὸν Μειδίας πείσεται, ἂν ἴσα κτήσηται τοῖς πολλοῖς ὑμῶν, οὓς νῦν ὑβρίζει καὶ πτωχοὺς ἀποκαλεῖ, ἃ δὲ νῦν περιόντ᾽ αὐτὸν ὑβρίζειν ἐπαίρει, περιαιρεθῇ. οὐδ᾽ οὗτοι δήπου ταῦθ᾽ ὑμῶν εἰσι δίκαιοι δεῖσθαι, «μὴ κατὰ τοὺς νόμους δικάσητ᾽, ἄνδρες δικασταί· μὴ βοηθήσητε τῷ πεπονθότι δεινά· μὴ εὐορκεῖτε· ἡμῖν δότε τὴν χάριν ταύτην». ταῦτα γάρ, ἄν τι δέωνται περὶ τούτου, δεήσονται, κἂν μὴ ταῦτα λέγωσι τὰ ῥήματα.

[212] ἀλλ᾽ εἴπερ εἰσὶ φίλοι καὶ δεινὸν εἰ μὴ πλουτήσει Μειδίας ἡγοῦνται, εἰσὶ μὲν εἰς τὰ μάλιστ᾽ αὐτοὶ πλούσιοι, καὶ καλῶς ποιοῦσι, χρήματα δ᾽ αὐτῷ παρ᾽ ἑαυτῶν δόντων, ἵν᾽ ὑμεῖς μὲν ἐφ᾽ οἷς εἰσήλθετ᾽ ὀμωμοκότες δικαίως ψηφίσησθε, οὗτοι δὲ παρ᾽ αὑτῶν τὰς χάριτας, μὴ μετὰ τῆς ὑμετέρας αἰσχύνης, ποιῶνται. εἰ δ᾽ οὗτοι χρήματ᾽ ἔχοντες μὴ πρόοιντ᾽ ἄν, πῶς ὑμῖν καλὸν τὸν ὅρκον προέσθαι;

***
[205] Οι υποστηρικτές του τον υπερασπίζονται όχι τόσο, μά τους θεούς, επειδή θέλουν να τον ευχαριστήσουν, όσο για να βλάψουν εμένα εξαιτίας της προσωπικής έχθρας που αυτός ο άνθρωπος ισχυρίζεται επίμονα, είτε εγώ το παραδέχομαι είτε όχι, ότι υπάρχει ανάμεσά μας· αλλά έχει άδικο· είναι όμως πιθανό καμιά φορά η υπερβολική επιτυχία να κάνει τους ανθρώπους φορτικούς· ενώ εγώ και μετά από όσα έπαθα δεν τον θεωρώ εχθρό μου, αυτός ακόμη και όταν τον συγχωρώ, δεν παύει την εχθρότητά του για μένα, αλλά παρουσιάζεται αντίπαλός μου ακόμη και σε ξένους δικαστικούς αγώνες· σήμερα θα ανεβεί στο βήμα και θα απαιτήσει να στερηθώ και αυτήν ακόμη την προστασία που εξασφαλίζουν οι νόμοι σε όλους· δεν είναι ο άνθρωπος αυτός πολύ ενοχλητικός και ισχυρότερος από όσο συμφέρει στον καθένα σας;

[206] Επιπλέον, Αθηναίοι, όταν ο λαός καταδίκασε τον Μειδία, ο Εύβουλος καθόταν στο θέατρο χωρίς, όπως ξέρετε, να σηκωθεί από τη θέση του, ούτε όταν τον φώναζαν με το όνομά του ούτε όταν τον ικέτευε και τον εκλιπαρούσε ο Μειδίας. Αν όμως πίστευε ότι η προβολή αφορούσε κάποιον που δεν είχε παρανομήσει καθόλου, τότε θα ήταν καθήκον του βέβαια να υπερασπισθεί τον φίλο του και να τον βοηθήσει· αν αντίθετα τότε αρνήθηκε να τον υποστηρίξει, επειδή γνώριζε την ενοχή του, ενώ τώρα θα ζητήσει την αθώωσή του, επειδή έχει συγκρουσθεί μαζί μου, δεν είναι τιμητικό για σας να του κάμετε τη χάρη.

[207] Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα δεν πρέπει να υπάρχει κανένας τόσο ισχυρός που με τη συνηγορία του να πετυχαίνει να εξυβρίζεται ο ένας και να μην τιμωρείται ο άλλος. Εάν όμως θέλεις να με κακομεταχειρισθείς, Εύβουλε, —μολονότι εγώ τουλάχιστον, μά τους θεούς, δεν ξέρω για ποιάν αιτία— έχεις δύναμη και πολιτική επιρροή να μου επιβάλεις οποιαδήποτε νόμιμη ποινή θέλεις· αλλά μη μου στερείς τη δικαίωση για τις προσβολές τις οποίες δέχτηκα παράνομα. Αν αντίθετα δεν κατορθώσεις να με βλάψεις με αυτόν τον τρόπο, θα είναι ακόμη μία απόδειξη της αθωότητάς μου το γεγονός ότι, αν και εύκολα επιτιμάς τους άλλους, δεν έχεις κανένα έρεισμα για να κατακρίνεις εμένα.

[208] Έχω επίσης πληροφορηθεί ότι και ο Φιλιππίδης, ο Μνησαρχίδης, ο Διότιμος από την Ευωνύμεια και μερικοί άλλοι πλούσιοι και τριήραρχοι θα σας παρακαλέσουν και θα σας ικετεύσουν να αθωώσετε τον Μειδία, επειδή θεωρούν δίκαιο να τους κάμετε αυτή τη χάρη. Σχετικά με αυτούς δεν θα μπορούσα να πω τίποτε υποτιμητικό —αυτό θα ήταν τρέλα—, αλλά θα αναφέρω όσα πρέπει να έχετε στον νου σας και να σκέπτεσθε, όταν αυτοί θα σας παρακαλούν.

[209] Σκεφθείτε, κύριοι δικαστές, αν οι άνθρωποι αυτοί μαζί με τον Μειδία και τους ομοίους του γίνονταν κύριοι της πολιτείας — πράγμα που μακάρι να μη συμβεί ποτέ και ούτε θα συμβεί· σκεφθείτε επίσης αν κάποιος από σας, κάποιος από τον λαό και δημοκρατικός, ο οποίος αδίκησε έναν από αυτούς —όχι τόσο σοβαρά όσο εμένα ο Μειδίας, αλλά με οποιονδήποτε άλλον τρόπο—, δικαζόταν από δικαστήριο που το αποτελούν αυτοί· ποιά συγγνώμη ή ποιά δικαιολογία νομίζετε ότι θα εύρισκε από μέρους τους; Θα του έδειχναν αμέσως τη συμπάθειά τους, δεν είναι έτσι; Ή θα πρόσεχαν την παράκληση κάποιου από το πλήθος και δεν θα έλεγαν αμέσως: «Ο υβριστής! Ο αχρείος! Πρέπει να μας φέρεται προσβλητικά και να ζει; Αυτός που πρέπει να είναι ευχαριστημένος αν τον αφήνουμε να ζει!»

[210] Μη λοιπόν, Αθηναίοι, σε αυτούς που θα σας συμπεριφέρονταν έτσι φερθείτε διαφορετικά· ούτε να θαυμάζετε τον πλούτο και τη φήμη τους αλλά τους εαυτούς σας. Έχουν πολλά αγαθά, τα οποία κανείς δεν τους εμποδίζει να τα έχουν· ας μη μας εμποδίζουν όμως και αυτοί να αποκτήσουμε την προστασία την οποία μας εξασφαλίζουν οι νόμοι ως κοινή περιουσία.

[211] Δεν θα πάθει δα τίποτε φοβερό και αξιολύπητο ο Μειδίας, αν αποκτήσει ίσα αγαθά με τους περισσότερους από σας, που τώρα βρίζει και αποκαλεί φτωχούς, και αν του αφαιρεθούν τα πλούτη, που τώρα του περισσεύουν και τον παρακινούν σε αναιδή συμπεριφορά. Ούτε βέβαια οι άνθρωποι αυτοί έχουν το δικαίωμα να σας παρακαλέσουν: «Μην τον δικάσετε σύμφωνα με τους νόμους, κύριοι δικαστές· μη βοηθήσετε έναν άνθρωπο που έπαθε φοβερά πράγματα· μην τηρείτε τον όρκο σας· κάντε μας αυτή τη χάρη». Αν ζητήσουν κάτι για όφελος του Μειδία, αυτά θα ζητήσουν, έστω και αν δεν μεταχειρισθούν τις ίδιες λέξεις.

[212] Αλλά, εάν βέβαια είναι φίλοι του και θεωρούν φοβερό πράγμα το να μην πλουτίσει ο Μειδίας, αυτοί οι ίδιοι είναι πάρα πολύ πλούσιοι και καλά κάνουν· ας του δώσουν λοιπόν από τα δικά τους χρήματα, ώστε και σεις να λάβετε δίκαιη απόφαση και να τηρήσετε τον όρκο που δώσατε όταν μπήκατε στο δικαστήριο και αυτοί να φαίνονται γενναιόδωροι από δικά τους έξοδα και όχι σε βάρος της δικής σας αξιοπρέπειας. Αν όμως αυτοί, ενώ διαθέτουν περιουσία, δεν είναι πρόθυμοι να την παραχωρήσουν, πώς θα ήταν έντιμο να παραβείτε σεις τον όρκο σας;

Η ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΜΕΛΕΤΗ ΘΑΝΑΤΟΥ

Αυτό  που εκλείπει  πλέον από  τους  σημερινούς  Έλληνες  είναι  ο ηρωικός  τρόπος  ζωής. Ο  τρόπος  ζωής  εκείνος  που χαρακτήριζε  διαχρονικά  τους  Έλληνες  χιλιάδες  χρόνια. Ποιος  είναι  ο αληθινός  ηρωικός  τρόπος ζωής; Η  συμφιλίωση  του καθένα  μας  ξεχωριστά  με  τον θάνατο. Ο  τρόπος  που  αντιμετωπίζει  και  διαχειρίζεται  κανείς  τον  επικείμενο  θάνατό  του  αποτυπώνει    μέσα  στον ίδιο το βίο  του,  στην  πρακτική  καθημερινότητά  του,  το  πώς  προσλαμβάνει  τον κόσμο, τους  άλλους και  τον εαυτό του  τον ίδιο.

Για  να  ζήσει, λοιπόν,  κανείς  μια αυθεντική ζωή, αυτό  που χρειάζεται  είναι  η αποφασιστική αντιμετώπιση  του  δικού του  θανάτου. Αυτό  είναι  που δίνει ζωή  στη νιότη. Πραγματικά, όπως μας  γράφει  ο Πλάτωνας,  για  να  φιλοσοφήσει αληθινά  κανείς  πρέπει,  να "μελετά"  διαρκώς  το  φαινόμενο  του θανάτου.

Τι  εννοεί  όμως  ο Πλάτωνας  όταν γράφει  ότι  η  φιλοσοφία  είναι  "μελέτη θανάτου"; Αναφέρεται  μόνο  στο  να  ψάχνει  διαρκώς  κανείς  την αλήθεια  διαβάζοντας, μελετώντας  και  συζητώντας;  Ή  να  μεταφέρει  αυτού  του είδους  την ενασχόληση ή μελέτη  του θανάτου  και  στην πρακτική  ζωή; Βεβαίως και τα δύο. Πώς  αποτυπώνεται  στην πράξη  η  μελέτη αυτή  του θανάτου; Ο  Πλάτωνας  μας  γράφει  πώς  ακριβώς  εννοεί  αυτή  τη  μεταφορά.

Γράφει ο Πλάτων στο διάλογο "Φαίδων":

[ Οι ορθώς φιλοσοφούντες απέχονται των κατά το σώμα επιθυμιών απασών και καρτερούσι.]

[Απόδοση  στη νεοελληνική: Αυτοί που φιλοσοφούν ορθά είναι αυτοί που νηστεύουν, εγκρατεύονται από τις κάθε είδους επιθυμίες του σώματος και υπομένουν.]

Όπως  επίσης  σε  ένα  άλλο σημείο γράφει  ο Πλάτων:

[Οι ορθώς  φιλοσοφούντες  αποθνήσκειν μελετώσι] 

[Απόδοση  στη νεοελληνική: όσοι φιλοσοφούν σωστά  είναι αυτοί  που μελετούν αποκλειστικά πώς  θα πεθάνουν], δηλαδή  ότι  όλη τους η ζωή  καθίσταται  ένας  μελετημένος βίος  με βάση  την  οπτική του θανάτου.

Ο θάνατος,  λοιπόν,  είναι  καταλυτικά  καθοριστικός  παράγοντας  της καθολικής  στάσης ζωής  του  φιλόσοφου. Μέσα  από  τον λιτό  τρόπο  ζωής  ο φιλόσοφος  "πενθούσε",  βίωνε  έναν μελετημένο, φιλοσοφημένο  βίο  στην προοπτική του θανάτου. Σχεδόν  οι περισσότεροι, όχι  όλοι,  οι αρχαίοι  Έλληνες  φιλόσοφοι  και στοχαστές  αποπνέουν μέσα από  τα  έργα  τους  την  "πίστη" τους  σε  έναν  "μεταφυσικό" κόσμο, (όχι αυτόν πάντως). Η  νηστεία  και  η  αποχή τους  από  τις  υλικές  απολαύσεις  και  την  τρυφηλή  ζωή  ήταν  προσφιλής  τους  συνήθεια, ο  ελληνικός τρόπος  του  βίου  από  τότε.  Να  θυμίσω  τους Πυθαγόρειους, τους Κυνικούς, αργότερα τους Νεοπλατωνικούς κ.λπ. Οι  αρχαίοι  κάθε  φορά  που  επρόκειτο  να  συμβεί  ένα  σημαντικό γεγονός για  την  πόλη, προσέφεραν  θυσία  στους  θεούς  τους. Επίσης, θεωρούσαν ότι, για να υπερβεί ο πολίτης  την  ατομικότητά  του  και  να  κοινωνήσει  με  τους  άλλους, θα  έπρεπε  να  ξεπεράσει  το φόβο  του  θανάτου, επειδή  ο  θάνατος  ήταν  για  αυτούς η θύρα για  έναν άλλο "κόσμο". Σήμερα συμβαίνει  ακριβώς  το αντίθετο.

Θα  αναφέρω  αυτό  που είπε  και έγραψε  ο  Ιωάννης Συκουτρής: "αποφασιστικός  ηρωικός  τρόπος  ζωής, αληθινός  πολιτισμός, είναι  η  συναναστροφή  μας  με τους νεκρούς". Δηλαδή  η  συναναστροφή  μας  με  το θάνατο  εκδηλώνεται  μέσα  από  τη συναναστροφή  μας  με το ύφος, το  ήθος  και το  πνεύμα  των προγόνων. Η συναναστροφή  μας  μαζί  τους  μας  αρπάζει  νοερά  από  το παρόν  και μας  ταξιδεύει  στο  παρελθόν. Στην ουσία  όμως  αυτό  το ταξίδι  πίσω  στο παρελθόν, κοντά  στα προσφιλή  μας πρόσωπα  και  στους  ηρωικούς  προγόνους  μας,  εγκαινιάζει  μια άλλη οπτική  για  το πώς  πρέπει  να  αντιλαμβανόμαστε  τον χρόνο. Τότε είναι  που τον  υπερβαίνουμε (τον χρόνο),  μπορούμε  τελικά  να  συνομιλήσουμε  και εκτός  χρόνου. Είναι  ένα παιχνίδι  μεταφυσικό  που θέτει  το βλέμμα  μας  προς  το μέλλον.

Ναι, αν η  ενασχόληση  με τη φιλοσοφία  είναι  στοχασμός  πάνω στο φαινόμενο  "θάνατος", τότε  αυτή  η ενασχόληση  ενεργοποιεί  όλους  τους  κλάδους  της  φιλοσοφίας  χωρίς  να το συνειδητοποιούμε. Γίνεται  τρία  σε  ένα. Δε  χρειάζεται  να ασχοληθεί κανείς  διακριτά  με τους  τρεις  κλάδους  της φιλοσοφίας  με  την κοπιαστική  βάσανο  των όρων  και των εννοιών. Τότε  η φιλοσοφία  κομίζει  μια άλλη  γνωσιοθεωρία(α), μια άλλη  οντολογία  ή μεταφυσική(β),  και μια άλλη  ηθική  ή  αξιολογία(γ). Πώς  επιτυγχάνεται αυτό;

Με μία  μόνο  έγνοια, τη  μελέτη θανάτου.

Σταματήστε ν’ απορροφάτε την αρνητική ενέργεια των άλλων

Τίποτα δεν μπορεί να σας αποθαρρύνει και να χαλάσει την διάθεσή σας περισσότερο από τους αρνητικούς ανθρώπους που σας περιτριγυρίζουν.

Ενώ οι περισσότεροι καλοσυνάτοι άνθρωποι αισθάνονται συμπόνια προς τους άλλους, οι ενσυναισθητικοί έχουν την τάση να ταυτίζονται με τα προβλήματα των άλλων και να υιοθετούν τα αρνητικά τους συναισθήματα σαν να τα βιώνουν οι ίδιοι.

Αν είστε και εσείς ένας ενσυναισθητικός άνθρωπος, σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό μπορεί να σας οδηγήσει να επηρεάζεστε από την ενέργεια των ανθρώπων γύρω σας, η οποία μπορεί να σας καταβάλλει ψυχικά, σωματικά και πνευματικά. Ενώ είναι σημαντικό να προσφέρουμε συναισθηματική υποστήριξη στους ανθρώπους που αγαπάμε, θα πρέπει επίσης να γνωρίζουμε πώς να προστατεύουμε την καρδιά μας από αυτούς που εκμεταλλεύονται την καλοσύνη μας.

Εδώ παραθέτουμε απλούς τρόπους, που θα μας βοηθήσουν να σταματήσουμε να απορροφούμε  την αρνητική ενέργεια των άλλων.

1. Σταματήστε να παίρνετε τη γνώμη των άλλων προσωπικά

Όταν οι άλλοι σας κάνουν παράπονα ή προσπαθούν να σας καταβάλλουν συναισθηματικά ή διαδίδουν ασχήμιες για σας σε γνωστούς, μην το παίρνετε προσωπικά. Αυτού του είδους η συμπεριφορά είναι περισσότερο μια αντανάκλαση της προσωπικότητάς τους σε σας και όσα εκφράζουν δεν είναι αυτά που πραγματικά σας αξίζουν. Τα λένε σε σας για να τα ακούσουν οι ίδιοι.

Όσο περισσότερο ενδίδετε και επηρεάζεστε από τα κουτσομπολιά που διαδίδουν οι άλλοι για σας, τόσο περισσότερο θα εξαρτάστε και θα αποζητάτε τον έπαινο των άλλων. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν μπορούμε να διαμορφώσουμε τους άλλους όπως θέλουμε και αυτά που αξίζετε δεν εξαρτώνται από τις απόψεις των άλλων. Αγαπήστε τον εαυτό σας και αγνοήστε τη γνώμη αυτών που σας κάνουν να αισθάνεστε άσχημα.

2. Κρατήστε τα «βαμπίρ» σε απόσταση

Είχατε ποτέ κάποιο φίλο που απομυζούσε τη ζωή από σας; Το είδος του φίλου που απαιτεί από σας να του αφιερώσετε όλες τις δυνάμεις σας με αποτέλεσμα στο τέλος να νιώθετε συναισθηματικά και σωματικά στεγνοί; Αυτό το είδος των ανθρώπων συχνά αναφέρονται ως συναισθηματικά βαμπίρ.

Τέτοιοι άνθρωποι έχουν πάντα χρόνο για να συναντηθούν μαζί σας όταν χρειάζονται συναισθηματική υποστήριξη, αλλά δεν είναι ποτέ διαθέσιμοι όταν χρειάζεστε εσείς βοήθεια. Και όσο περισσότερο γκρινιάζουν για την ζωή τους και διαμαρτύρονται για τις αναποδιές τους, τόσο περισσότερο βρίσκουν νέα προβλήματα και νέους λόγους να γκρινιάζουν.

Υπενθυμίστε στον εαυτό σας ότι δεν έχετε την υποχρέωση και δεν είναι δική σας ευθύνη να διορθώνετε συνεχώς τα προβλήματα ενός άλλου ατόμου, ειδικά αν δεν είναι κάποιο μέλος της οικογένειάς σας. Εάν δεν μπορούν μόνοι τους να βοηθήσουν τον εαυτό τους, δεν χρειάζεται να φέρετε εσείς το συναισθηματικό βάρος για αυτούς. Ενδίδοντας στο δράμα κάποιου δεν τον βοηθάτε και σίγουρα δεν θα βοηθήσει κάτι τέτοιο και σας.

3. Να μη φοβάστε να λέτε όχι

Είναι σημαντικό να γνωρίζετε μέχρι που φτάνουν τα όριά σας και να αντιδράτε όταν τα προσεγγίζετε. Θα αφήνατε κάποιον να έρθει στο σπίτι σας και να σας αναστατώσει; οπότε γιατί θα πρέπει να τον αφήσετε να βλάψει την αυτοεκτίμησή σας;

Όπως λέει και η παροιμία: «Μην αφήνεις κανέναν να περπατήσει στο μυαλό σου με τα βρώμικα του πόδια.» Σε αντίθεση με παλαιότερες πεποιθήσεις, δεν είναι αγένεια να πείτε σε κάποιον όχι και δεν χρειάζεται να δικαιολογηθείτε γι’ αυτή σας την επιλογή. Αν αισθάνεστε ότι δεν σας δείχνουν τον απαιτούμενο σεβασμό, ορθώστε ανάστημα και καταστήστε το γνωστό.

Ο χρόνος σας και η καρδιά σας είναι πολύτιμα, γι ‘αυτό κρατήστε καλούς ανθρώπους γύρω σας για να μπλοκάρετε το κακό. Αν πιάσετε τον εαυτό σας να λέει περισσότερα όχι από ό, τι ναι σε ένα συγκεκριμένο φίλο, επανεξετάστε τη σχέση σας μαζί του και ξεκαθαρίστε αν βοηθά την προσωπική σας ανάπτυξη ή απλά σας κρατά πίσω.

4. Απολαύστε το χρόνο που αφιερώνετε στον εαυτό σας

Είναι σημαντικό να δίνετε χρόνο στον εαυτό σας να μένει μακριά από όλους, ώστε να μπορέσετε να συντονίσετε τις δικές σας σκέψεις και επιθυμίες. Είτε πρόκειται για ένα ντουζάκι ή για ένα χαλαρό πρωινό στο κρεβάτι, προγραμματίστε κάποιες χαλαρές στιγμές για σας ώστε να βρείτε την εσωτερική σας φωνή.

Αν στο σπίτι σας δεν μπορείτε εύκολα να απομονωθείτε, βγείτε μια βόλτα έξω. Ο καθαρός αέρας και η αθωότητα του φυσικού περιβάλλοντος θα σας κάνει να συνειδητοποιήσετε ότι κάθε πρόβλημα είναι απειροελάχιστα μικρό στην κλίμακα του σύμπαντος και ότι η ζωή συνεχίζεται κάθε φορά. Απολαύστε την καθαρή ενέργεια του κόσμου που σας περιβάλλει και επανασυνδεθείτε με τον αυθεντικό εαυτό σας.

5. Πάρτε την κατάσταση στα χέρια σας

Τελικά, είστε το μόνο πρόσωπο που θα αποφασίσει για το πώς θα αισθάνεστε. Δεν έχει σημασία τι άνθρωποι σας περιβάλλουν, εσείς έχετε την επιλογή να παραμείνετε ισχυροί ή να παραχωρήσετε σε άλλους να έχουν εξουσία πάνω σας.

Μόλις αναλάβετε την ευθύνη για τα συναισθήματά σας, απεγκλωβίστε τον εαυτό σας από την επιρροή των άλλων. Όταν αισθάνεστε σίγουροι και αγαπάτε τον εαυτό σας, μπορείτε να αποκτήσετε τη συναισθηματική δύναμη και την αντοχή που ζητάτε.

Μην ξεχνάτε να αντιμετωπίζετε την καθημερινή σας ζωή με αισιοδοξία. Είναι εντάξει να αφήνετε τον εαυτό σας να έχει αρνητικές σκέψεις μια φορά στο τόσο, αλλά όταν το κάνετε ζήστε τες, καταλήξτε σε συμπεράσματα και μετά διώξτε τες μακριά. Μερικές φορές μια τελική κραυγή είναι το καλύτερο φάρμακο.

Η μοναξιά ουρλιάζει, και την ακούς μόνο με την ψυχή

Κι αν με ρωτήσεις, τί είναι – τελικά – η μοναξιά, θα δυσκολευτώ πολύ, για να σου απαντήσω.
Βλέπεις, δεν είναι ένα πράγμα, μία κατάσταση, ένα συναίσθημα.

Είναι κράμα από βιώματα, απωθημένα, αναμνήσεις, φοβίες και εξάντληση.
Όλα τα παραπάνω, είναι αυτά, που μας διαφοροποιούν και μας ορίζουν.

Γι’ αυτό, στην προσπάθειά μου να γίνω κατανοητος και να δώσω μια κάποια απάντηση, θα εστιάσω στο μόνο μας κοινό στοιχείο, τις πέντε αισθήσεις.

Εμείς, οι ευνοημένοι της ζωής, διαθέτουμε και τις πέντε.
Αυτό, όμως, δε σημαίνει, πως και με λιγότερες, αδυνατούμε να την κατανοήσουμε.
Το αντίθετο, μου φαίνεται πιο πιθανό.

Αν η μοναξιά, λοιπόν, είχε γεύση, τότε θα ήταν γλυκόπικρη, σαν αυτή που αφήνει στο στόμα ο γλυκός καφές σε συνδυασμό με το τσιγάρο. Καθημερινή, εθιστικά απολαυστική συνήθεια, για πολλούς.

Αν είχε μυρωδιά, θα ευωδίαζε νυχτολούλουδο και γιασεμί. Θα μύριζε, όπως η αυλή στο – εγκαταλελειμμένο τώρα πια – πατρικό σου σπίτι, που καθόσουν τ’ απογεύματα του καλοκαιριού κι ενώ ο ήλιος έδυε, εσύ έκανες όνειρα. Αλίμονο! Ένα παιδί, τί ξέρει από, δύσεις, για να τις φοβηθεί;

Αν η μοναξιά είχε χρώμα, θα την έβλεπες κάτασπρη, όπως τα κελιά του απομονωτικού εγκλισμού. Μέσα σ’ αυτά, δεν απομονώνεται κανείς μόνο από το εξωτερικό περιβάλλον και τα εξωτερικά ερεθίσματα, αλλά κι από τον ίδιο του τον εαυτό. Την ίδια του την ύπαρξη.

Αν ήταν απτή η μοναξιά και μπορούσες να την αγγίξεις, τότε τα χέρια σου θα τα μάτωνε ένας συρμάτινος, αγκαθωτός φράχτης. Δεν είναι να παίζεις μ’ αυτά τα πράγματα.

Κι αν μπορούσες να την ακούσεις, τότε μόνο τα αυτιά σου, δε θα αρκούσαν. Η μοναξιά ουρλιάζει και την ακούς – κυρίως – με την ψυχή. Την ακούς μονάχα, αν την έχεις ουρλιάξει κι εσύ…

Οι αληθινές φιλίες δεν χάνονται ποτέ. Αν χαθούν, δεν ήταν φιλίες

Μήπως συχνά έχετε πιάσει τον εαυτό σας να σκέφτεται τους φίλους που είχατε στο σχολείο ή εκείνο το αγόρι από δίπλα που συνηθίζατε να παίζετε μαζί ως παιδιά; Αναπολείτε τις διασκεδαστικές σας στιγμές και αναρωτιέστε τι να απέγιναν ή γιατί τελικά σταματήσατε να έχετε επαφές;
Η απώλεια ενός φίλου είναι δύσκολη. Αλλά είστε σίγουροι ότι πρόκειται για μια απώλεια;

Οι νοσταλγικές σκέψεις για μια παλιά φιλία συχνά μας κάνουν να νιώθουμε σαν να έχουμε χάσει ένα σημαντικό μέρος της ζωής μας. Ακόμα και η σκέψη ότι μπορεί να χάσουμε επαφή με κάποιον που αγαπάμε, μας κάνει να νιώθουμε έναν κόμπο στο στομάχι. Και υπάρχει μια πολύ ξεχωριστή μορφή θλίψης όταν αναπολούμε μια χαμένη φιλία. Όμως, έχετε δει αυτό το ζήτημα από μια άλλη, διαφορετική οπτική; Πρόκειται όντως για μια απώλεια;

Η ζωή και οι άνθρωποι συνεχώς αλλάζουν

Όσο η κατεύθυνση της ζωής σας αλλάζει, άλλο τόσο αλλάζουν και οι άνθρωποι μέσα σε αυτή. Βέβαια όχι όλοι. Ορισμένες σχέσεις, όπως με την οικογένεια ή το έτερον σας ήμισυ δύσκολα έρχονται και φεύγουν. Οι φιλίες είναι συνήθως αυτές που έχουν την τάση να αλλάζουν στο πέρασμα του χρόνου. Πρέπει να λάβετε εδώ υπόψη σας ότι μια φιλία αποτελεί μια εθελοντική σχέση, που εμείς οι ίδιοι επιλέγουμε να κάνουμε και δεν διέπεται από φόρμες και κανόνες. Συνεπώς, καθώς οι απαιτήσεις της ζωής σας αλλάζουν- όπως όταν ξαφνικά το πρόγραμμα σας γεμίζει με μαθήματα πανεπιστημίου ή με μια κουραστική εργασία ή και με μια οικογένεια- η φιλία σας αλλάζει και εκείνη· δεν αποτελεί πια την απόλυτη προτεραιότητα.

Κάποιοι άνθρωποι απλά δεν είναι φίλοι (ή δεν είναι πια φίλοι)

Καθώς μεγαλώνουμε, δεν αλλάζουν μόνο οι απαιτήσεις της ζωής, αλλά αρχίζουμε επίσης να συνειδητοποιούμε τι είναι αυτό που τελικά επιθυμούμε από εκείνη. Τι είδους ανθρώπoυς θέλουμε να έχουμε. Ο παλιός μας φίλος από το σχολείο ξαφνικά δεν ταιριάζει με τις ανάγκες μας. Και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό. Η αυλαία σε μια φιλία μπορεί να πέσει για διάφορους λόγους και αυτό δεν είναι απαραιτήτως κακό.

Τύποι φίλων που μαθαίνουμε να αφήνουμε πίσω μας

Εκείνους που δεν δείχνουν συμπόνια ή ενσυναίσθηση

Μπορεί να νιώθετε πραγματικά αναστατωμένοι εξαιτίας μιας πρόσφατης καταστροφής που είδατε στις ειδήσεις, οπότε και επιχειρείτε να ξεκινήσετε μια σχετική συζήτηση με το/τη φίλη σας. Η αντίδραση τους; Ένα αμυδρό σήκωμα των ώμων, ακολουθούμενο από μια ερώτηση σχετικά με το τελευταίο σκάνδαλο διασήμων ή για το τι να φορέσουν απόψε στην έξοδο τους. Προσπαθήσατε πολλές φορές να εγκαθιδρύσετε μια βαθύτερη σύνδεση μαζί τους, αλλά αποτύχατε. Πρόκειται επομένως για μια επιφανειακή φιλία και όχι για μια απώλεια.

Δεν ανταποδίδουν ποτέ τη βοήθεια

Αφήνετε συνεχώς τις δουλειές σας για να κάνετε μια χάρη για τους φίλους σας; Είτε αυτό είναι το να τους πάτε σε ένα ιατρικό ραντεβού, είτε να τους βοηθήσετε σε μια μετακόμιση ή απλά να προσφερθείτε να ακούσετε για τον χωρισμό τους. Πάντως, είστε πάντα εκεί. Τώρα αναρωτηθείτε το εξής: ανταποδίδουν ποτέ τέτοιες χάρες; Ή φαίνεται να είναι συνεχώς απασχολημένοι όταν τους χρειάζεστε εσείς; Γιατί αυτό δεν είναι φιλία.

Θέλουν να αποτελούν το κέντρο της προσοχής

Σας διακόπτουν συνεχώς, για να σας πουν για εκείνο το απαίσιο σαββατοκύριακο ή τον καυγά που είχαν με το/τη σύντροφό τους. Δεν έχει σημασία τι συμβαίνει εκείνη την περίοδο στη ζωή σας, αυτό το άτομο πάντα θα έχει κάτι πιο επείγον να σας διηγηθεί ή κάτι δυσκολότερο που έχει να αντιμετωπίσει. Επίσης, μπορεί να αμφισβητείτε την πλειοψηφία των ιστοριών τους ή να ανησυχείτε για την ψυχική τους υγεία. Όπως και αν έχουν τα πράγματα, καταλήγετε να περνάτε το 90% του κοινού σας χρόνου, μιλώντας για τα δικά τους ζητήματα και μόνο. Αυτό όμως δεν είναι αληθινή, αμοιβαία φιλία. Και δεν είναι κακό να το παραδεχτείτε.

Η διακοπή μιας ανούσιας σύνδεσης είναι κάτι υγιές και φυσιολογικό

Το πρώτο βήμα για να προσεγγίσετε αυτό που πραγματικά επιθυμείτε από τους ανθρώπους και από τη ζωή σας, είναι η συνειδητοποίηση· χρειάζεται να καταλάβετε ποιοι άνθρωποι αποδεικνύονται τοξικοί για εσάς. Αυτό που έχετε με αυτούς τους ανθρώπους δεν είναι πραγματική φιλία, οπότε η διακοπή της σημαίνει την απώλεια κάτι ψεύτικου και επιφανειακού. Πρόκειται περισσότερο για όφελος, παρά για ζημία.

Μετά από αυτό, θα μπορείτε να εστιάσετε στα σημαντικά πράγματα. Πώς μπορούμε όμως να διακόψουμε τις σχέσεις μας με κάποιον που μέχρι χθες νιώθαμε ότι ήταν φίλος μας;

1. Παραδεχτείτε ότι είναι υγιές και φυσιολογικό να σταματήσετε την παρέα με αυτό το άτομο.

2. Δώστε χρόνο στον εαυτό σας να μείνει λίγο μακριά του και σταδιακά παρατείνετε το χρόνο, αν δυσκολεύεστε να το κάνετε ξαφνικά.

3. Προσπαθήστε να κάνετε νέες φιλίες, έτσι όπως τις θέλετε. Βρείτε ένα άτομο που θα σας εκτιμά και θα σας κάνει καλύτερο ως άνθρωπο.

Οι αληθινές φιλίες δεν χάνονται ποτέ

Αν ξεκαθαρίσετε τις ανούσιες φιλίες από τις πραγματικές, θα μπορέσετε να εστιάσετε λοιπόν στα σημαντικά για εσάς πράγματα στη ζωή χωρίς περισπασμούς. Απασχοληθείτε περισσότερο με το να αναπτύξετε μια αμοιβαία και βαθιά φιλία. Να θυμάστε ότι ποτέ δεν χάνονται οι αληθινές φιλίες, εκείνες που σας γεμίζουν αγάπη και ευτυχία.

Αν θέλετε να πετύχετε μεγάλα πράγματα, να είστε περήφανοι για τα μικρά

Κάποιες φορές αποδεικνύεται δύσκολο να κοιτάξουμε τη φωτεινή πλευρά της ζωής και παρασυρόμαστε εύκολα από το καθημερινό στρες. Τα παραγεμισμένα προγράμματά μας προφέρουν λίγο χρόνο για ενδοσκόπηση και εκτίμηση των καλών εκφάνσεων της ζωής, αφού είμαστε συνεχώς απασχολημένοι με το να διορθώνουμε όλα τα όχι και τόσο καλά πράγματα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αναγνώριση των μικρότερων θετικών πραγμάτων και ο πανηγυρισμός των μικρών νικών μας ανυψώνει σίγουρα το ηθικό. Αυτό με τη σειρά του ενισχύει τη πνευματική, συναισθηματική και σωματική μας υγεία.

Γιατί να νιώθετε υπερήφανοι για τις μικρές σας νίκες και πώς κάνει τη διαφορά στη ζωή σας

1. Φέρνουν ευτυχία

Αν και η επίτευξη του απόλυτου στόχου αποτελεί σίγουρα μια συναρπαστική εμπειρία, η αναγνώριση ακόμα και της μικρότερης προόδου που έχετε κάνει από το σημείο εκκίνησης, δημιουργεί ευτυχία. Κάθε μικρό βηματάκι που έχετε καταφέρει να κάνετε αξίζει να γιορταστεί περήφανα, αφού είναι αυτό που σας διαβεβαιώνει ότι κινήστε προς τα εμπρός. Ακόμα και το ένα κιλό που θα χάσετε στον αγώνα σας να αδυνατίσετε συνιστά μια σημαντικότατη νίκη. Εκτιμήστε τον εαυτό σας, γιατί οι προσπάθειές σας δεν πάνε χαμένες.

2. Μας βοηθούν να ξεπεράσουμε τα εμπόδια

Αν είστε έτοιμοι να κυνηγήσετε τους στόχους σας, πρέπει να ξέρετε ότι τα εμπόδια είναι στο πρόγραμμα. Όλοι οι σπουδαίοι άνθρωποι έχουν αποτύχει σε κάποιο σημείο της ζωής τους, αλλά αναδύθηκαν παρόλα αυτά θριαμβευτικά. Και αυτό συνέβη, επειδή κοίταξαν τη φωτεινή πλευρά του ταξιδιού και προχώρησαν. Η απόλαυση λοιπόν και των μικρότερων επιτευγμάτων και η αγνόηση των μικρών εμποδίων είναι το κλειδί.

Αν προσπαθείτε να κόψετε το κάπνισμα εδώ και 5 μήνες, αλλά σήμερα δεν καταφέρατε να αντισταθείτε, μην απογοητεύεστε τόσο. Σκεφτείτε τις τόσες ημέρες που ο αυτοέλεγχός σας λειτούργησε δυναμικά και θα ξαναβρείτε το κίνητρο να συνεχίσετε. Ωστόσο, βεβαιωθείτε ότι ο πειρασμός σας αυτός δεν θα σας τραβήξει μακριά από τον τελικό στόχο σας.

3. Μας κάνουν να σκεφτούμε ξεκάθαρα

Συχνά εστιάζουμε στη μεγάλη εικόνα ή στον τελικό στόχο και λαχταράμε να φτάσουμε εκεί, ακόμα και αν είμαστε μόνο στην αρχή. Ωστόσο, αποτυγχάνουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι τα μεγάλα επιτεύγματα αποτελούνται από το άθροισμα των μικρών. Σε αυτό το σημείο, είναι λοιπόν καλύτερο να σταματήσουμε και να ανατρέξουμε στην πρόοδο που έχουμε κάνει μέχρι τώρα. Αυτό δεν θα τονώσει απλά το πνεύμα σας, αλλά επίσης θα σας χαρίσει μια πιο ξεκάθαρη σκέψη ως προς το που βρίσκεστε και πώς να κινηθείτε. Ο διαλογισμός και η άσκηση μπορούν να βοηθήσουν πολύ στη διαδικασία της αξιολόγησης και εκτίμησης.

4. Καταπολεμά το αίσθημα ανεπάρκειας

Η γενιά μας είναι απόλυτα εθισμένη στα κοινωνικά δίκτυα, όπου τα επιτεύγματά μας, είτε είναι προσωπικά, είτε επαγγελματικά, κρίνονται συνεχώς. Αν βλέπετε διαρκώς τους φίλους και τις γνωριμίες σας να εκθειάζουν και να ενθουσιάζονται συνεχώς με το ταξίδι και τους στόχους τους, μπορεί να νιώσετε εύκολα ανεπαρκείς. Αν όμως κάνετε μια ανασκόπηση των μικρότερων νικών σας, θα καταπολεμήσετε εξίσου εύκολα αυτό το αίσθημα. Σας διασφαλίζει ότι αν και αργά, κατευθύνεστε με σταθερά και αποφασιστικά βήματα προς το δικό σας στόχο.

5. Μας βοηθά να ξεκολλήσουμε

Ένας συγγραφέας, ο Joyce Meyer λέει: «Μπορεί να μη βρίσκεστε ακόμα εκεί που επιθυμείτε να είστε, δεν είστε εκεί που ήσασταν πριν». Και μόνο η αίσθηση της στασιμότητας μπορεί να μας αποθαρρύνει πλήρως και να μας οδηγήσει στην παραίτηση. Η ανακάλυψη όμως όλων των μέχρι τώρα επιτευγμάτων σας, θα σας κάνει να δείτε ότι κινείστε και ότι δεν έχετε λιμνάσει σε ένα σημείο. Και αυτό είναι αρκετό για να σας ωθήσει προς τα εμπρός.

Το να είστε υπερήφανοι για τις μικρές σας νίκες επιδρά περισσότερο απ’ όσο νομίζετε. Δεν σας βοηθά μόνο να επιτύχετε τους στόχους σας, αλλά μέσω αυτών, χτίζετε μια θετικότερη στάση απέναντι στη ζωή και σας ενσταλάζει την ευγνωμοσύνη. Και όταν αυτά τα δύο λειτουργούν μαζί, μας κάνουν να νιώθουμε πλήρεις.

Παιδί γεννήθηκα, παιδί θα πεθάνω

Επέλεξα μια ηλικία τυχαία και παρέμεινα εκεί. Άλλωστε, τι αξία έχει ένας τυχαίος αριθμός γραμμένος πάνω σε μία άψυχη ταυτότητα, όταν η ψυχή σου έχει διαλέξει να παραμείνει κάπου ή να προχωρήσει ή να γυρίσει πίσω;

Ηλικιακά πλέον με πρόσταζε μόνο η ψυχή μου. Σταμάτησα από καιρό να ακολουθώ τη φυσιολογική για τους άλλους εξέλιξη των χρόνων. Προχωρούσαν τα χρόνια κι εγώ αντέστρεφα τους όρους της ζωής μου. Αντί να μεγαλώνω, μίκραινα.

Έκοβε ταχύτητα το τρένο της ζωής μου από επιλογή συνειδητή.

Σταμάτησα, δε φοβόμουν την εμφάνιση των πρώτων ρυτίδων στο πρόσωπό μου, σταμάτησα να φοβάμαι για το πώς θα με χαρακτηρίσουν οι άλλοι. Δεν ασχολούμουν καν. Τους έβλεπα όλους αυτούς, είχαν γεράσει πριν την ώρα τους. Τι φρικτή διαπίστωση ήταν αυτή αλήθεια... Δεν ήθελα να καταλήξω έτσι ποτέ.

Είχα άλλους φόβους να με κυριεύουν πια. Φοβόμουν μην τυχόν και εξαφανιστεί από μέσα μου η αγνότητα, γιατί εκεί ναι, γερνάς και όταν γερνάς εσωτερικά, μοιραία θα γεράσεις και εξωτερικά. Φοβόμουν μη χάσω την αισιοδοξία μου απέναντι στην ζωή. Για φαντάσου να έρθει η μέρα που θα στερέψω από όνειρα, θα είμαι ζωντανή νεκρή.

Μάταια οι γύρω μου προσπαθούσαν να με πείσουν ότι βαδίζω σε λάθος δρόμο. Ήθελαν να με μεγαλώσουν γιατί αυτοί δεν κατάφεραν να συγκρατήσουν ή να παραμείνουν στην παιδική τους ηλικία.

Ο κόσμος των ενηλίκων να σας πω την αλήθεια δε μου αρέσει καθόλου γιατί καταστρέφει την παιδική αθωότητα και δε με χωράει κιόλας.

Παιδί γεννήθηκα παιδί θα πεθάνω.

Μην μου ξυπνάς αυτά που αφήνω να κοιμούνται

Δεν έχω θυμό μέσα μου!
Δεν έχω έχθρα για κανέναν!

Όμως μέσα μου κοιμάται μια λύπη!
Πρόσεχε μην μου την ξυπνάς!
Κι η λύπη όταν την ξυπνάς γίνεται θάνατος!

Μην μου ξυπνάς την λύπη μέσα μου.
Άστην να κοιμηθεί, να γαληνέψει και να ξεχαστεί.

Θα θελα να μπορούσα να θυμώσω και να φωνάξω.
Να ξεσπάσω, να κλάψω, να εκδικηθώ.
Μόνο που τίποτα από αυτά δεν θέλω να κάνω.

Το μόνο που θέλω είναι να κοιμίσω την λύπη μου.
Να την κοιμίσω και να την ξεχάσω.
Όπως κάνω ότι ξεχνώ τόσα πράγματα.
Κι ας μην τα ξεχνώ.

Θέλω να περπατήσω και να μυρίσω νυχτολούλουδο.
Να περιπλανηθώ σε δρομάκια άγνωστα.
Θέλω να μετακομίσω σε καινούρια γειτονιά.
Να περπατήσω τους δρόμους της και να ανακαλύψω καινούρια μυστικά.

Τόσα θέλω, μόνο που δεν ξέρω τι μπορώ.

Ή μήπως μπορώ ότι θέλω ?

Σε θυμάμαι να μου λες, πως πρέπει στον εχθρό να χαμογελώ, γιατί έτσι τον πανικοβάλλω.
Σου χαμογελώ και σε κοιτώ στα μάτια.

Τώρα πια, ξέρω τα ψέματα πίσω από τις καλά κρυμμένες αλήθειες σου.
Είναι όλα τόσο ξεκάθαρα πια.

Χάθηκε η ομίχλη, διαλύθηκαν τα σύννεφα κι η ομορφιά και η ασχήμια
μας κοιτούν κατάματα.

Μην μου ξυπνάς αυτά που αφήνω να κοιμούνται

William Shakespeare