Μην φοβόσαστε να επανορθώσετε σήμερα. Τα λάθη είναι συγχωρήσιμα.

Τα λάθη είναι σχεδόν πάντα συγχωρήσιμα, αν κάποιος έχει το θάρρος να τα αποδεχθεί. - Bruce Lee

Τα έχουμε όλοι θαλασσώσει με πολλούς τρόπους και έχουμε βλάψει κάποιον, είτε θέλαμε να το κάνουμε ή όχι. Καθώς μεγαλώνουμε και ωριμάζουμε, συνειδητοποιούμε τις επιπτώσεις που οι ενέργειες μας έχουν πάνω τους.

Μπορεί να είναι τρομακτικό να ταπεινώσεις τον εαυτό σου και να πάς σε κάποιον για να επανορθώσεις. Δεν γνωρίζουμε αν θα αντιμετωπίσουμε θυμό ή απόρριψη. Αλλά τις περισσότερες φορές, αν πάρουμε την ευθύνη μας για αυτό που κάναμε, και πούμε ότι κάναμε λάθος, και ταπεινά ζητήσουμε συγχώρεση, οι άνθρωποι θα μας συγχωρέσουν.

Μπορεί να μην συμβεί αμέσως. Μπορεί να πάρει αρκετό χρονικό διάστημα για να μας συγχωρήσουν. Από την στιγμή που μας συγχωρήσουν, μπορεί να μην θέλουν να αποκαταστήσουν τη σχέση, και αυτό είναι στο χέρι τους. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να βεβαιωθούμε ότι από την πλευρά μας ο δρόμος είναι καθαρός.

Αλλά μην φοβόσαστε να επανορθώσετε σήμερα. Τα λάθη είναι συγχωρήσιμα.

Φόβος για το άγνωστο

Ο φόβος για το άγνωστο είναι ευρύτατα διαδεδομένος στο γενικό πληθυσμό, με κορύφωση της συχνότητάς του σε άτομα που παρουσιάζουν αγχώδεις διαταραχές. Εμφανίζεται τόσο σε ατομικό όσο και σε επίπεδο συνόλου.

Στη δεύτερη περίπτωση, σε κοινωνικό επίπεδο δηλαδή αποτελεί αιτία πολιτισμικής στασιμότητας, συντηρητισμού, διαιώνισης προβληματικών καταστάσεων, ενώ αποτελεί επίσης βασικό εργαλείο πολιτικής χειραγώγησης (βλέπε γνωσιακές προδιαθέσεις π.χ. φαινόμενο status quo).

Ο φόβος για το άγνωστο ενέχει μια υπαρξιακή πλευρά. Σε υπαρξιακό επίπεδο συνδέεται με το φόβο για το θάνατο, το φόβο για το αύριο, το φόβο για τον κόσμο, το φόβο για τον εαυτό μας. Αποτελεί μέρος της ανθρώπινης φύσης. Η πλευρά αυτή δε θα απασχολήσει το παρόν άρθρο.

Το άγνωστο προκαλεί αρνητικούς συνειρμούς. Ουσιαστικά πυροδοτεί δυσλειτουργικούς τρόπους σκέψεις και αρνητικού περιεχομένου πεποιθήσεις όπως :

• Ό,τι δεν ξέρεις, μπορεί να σε βλάψει
• Ό,τι δεν ξέρεις, δεν μπορείς να το ελέγξεις
• Ό,τι δεν μπορείς να ελέγξεις, μπορεί να σε βλάψει.
• Άρα πρέπει να αποφεύγεις το άγνωστο.
• Άρα πρέπει να ελέγχεις τα πάντα.

Η παραπάνω νοητική επεξεργασία συνήθως παραμένει στάσιμη γιατί σχετίζεται άμεσα με το συναίσθημα του φόβου και του άγχους, συναίσθημα που διατηρεί διαχρονικά κυρίαρχη θέση στην ψυχοσύνθεση του ανθρώπου.

Το σημείο κλειδί είναι ότι μια περαιτέρω πιο ενδελεχής επεξεργασία στο θέμα θα μπορούσε να προσφέρει θεαματικά και απρόσμενα θετικά αποτελέσματα στον τυχερό που θα αποφάσιζε να την κάνει.

Καταρχήν λοιπόν θα πρέπει να εννοήσουμε ότι μέσα στην καθημερινότητα υπάρχουν αμέτρητα παραδείγματα «άγνωστου». Μάλιστα μπορεί να μην καταλαβαίνουμε συνειδητά ότι συναντάμε το άγνωστο σε κάθε μας κίνηση. Τέτοια παραδείγματα μπορεί να είναι : Το αν θα μας πειράξει η τυρόπιτα που πήραμε από το φούρνο, αν θα τρακάρει το μηχανάκι, το αν θα εξυπηρετηθούμε σε δημόσια υπηρεσία, η έκβαση ιατρικών εξετάσεων, η έκβαση εξετάσεων στην εκπαίδευση, η έκβαση μιας συνάντησης, η πορεία μιας σχέσης, ο καιρός, η επίσκεψη σε ένα καινούριο χώρο, τα παιδιά μας που ξενυχτούν τα βράδια, το ταξίδι με ένα αεροπλάνο, η λήψη μιας απόφασης, η επένδυση σε κάποιο επιχειρηματικό σχέδιο, η πορεία μιας οικονομίας κ.τ.λ. κ.τ.λ. Στη διαδικασία αυτή, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ρεαλιστικά και ορθολογιστικά ότι κάτι άγνωστο δεν έπεται ότι θα είναι και άσχημο, αρνητικό, απειλητικό, βλαβερό, επικίνδυνο. Μπορεί αντίθετα να αποβεί θετικό, υγιές, βελτιωτικό, ευχάριστο,. Έτσι δεν μπορούμε να υπεργενικεύσουμε ότι το άγνωστο θα είναι πρόβλημα. Από κει και πέρα το πιο λειτουργικό θα ήταν κάθε περίπτωση να ερμηνεύεται ξεχωριστά αναλόγως με τις ενδείξεις που πιθανώς υπάρχουν. Γιατί αν όντως σε κάποιες συγκεκριμένες περιπτώσεις όντως είναι σωστό να προλάβουμε μια αρκετά εύλογη αρνητική έκβαση, ίσως υπάρχουν άλλες τόσες που φοβόμαστε υπερβολικά και βάζουμε περιορισμούς στη ζωή μας. Όμως η κατά περίπτωση ερμηνεία και δράση καθίσταται δυσχερής διότι οι τρόποι σκέψεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω λειτουργούν ως γενικοί κανόνες και ουσιαστικά καθορίζουν τη συμπεριφορά μας τροφοδοτώντας μας με αυταπάτες ελέγχου, ασφάλειας και πρόβλεψης του μέλλοντος. Εν τέλει δηλαδή προκαθορίζουμε αυθαίρετα ότι κάτι θα πάει στραβά, άρα νομίζουμε πως αν το αποφύγουμε, γλιτώνουμε από τον κίνδυνο και άρα έχουμε τον έλεγχο της κατάστασης. Και αφού δεν κινδυνέψαμε, είχαμε δίκιο που δεν πράξαμε...

Επιπροσθέτως υπάρχει ένα αγωνιώδες ερώτημα που κατακτά το μέγιστο της προσοχής σε ανθρώπους που έχουν φόβο για το άγνωστο : «Κι αν συμβεί?» Η επιλεκτική εστίαση στη σκέψη αυτή είναι ικανή από μόνη της να πυροδοτήσει άγχος. Είναι επακόλουθο να πυροδοτηθεί ο βιολογικός μηχανισμός του άγχους γιατί υπονοείται απειλή. Οι άνθρωποι αυτοί μπορεί να αναγνωρίζουν σε κάποιο επίπεδο το απίθανο του φόβου τους όμως προτιμούν να είναι 100% σίγουροι αποφεύγοντας διότι διακατέχονται από το φαινόμενο που ονομάζεται μη ανοχή της αβεβαιότητας. Εδώ επικρατούν δυσλειτουργικές πεποιθήσεις (γνωσίες) τύπου : «είναι τρομερό να μην ξέρεις», «πώς θα ζήσω με την αβεβαιότητα», «για να τα βγάλω πέρα πρέπει να έχω τον έλεγχο». Επιπλέον λειτουργεί παράλληλα και διαβρωτικά και η περίφημη καταστροφοποίηση. Η μεγαλοποίηση δηλαδή σε υπερθετικό βαθμό των επιπτώσεων από το κάθε τι στην καθημερινότητά μας.

Εκείνο που η πλειοψηφία των ανθρώπων αυτών δυσκολεύεται και μάλιστα αρνείται συχνά να δεχτεί είναι ότι δεν είναι εφικτό να ελέγχει κανείς τα πάντα στη ζωή. Αυτό είναι ένα υπαρξιακό αξιωματικό γεγονός. Η επιχειρηματολογία πάνω σε αυτό μπορεί να αποτελέσει και περιεχόμενο βιβλίου. Μια απλή αναδρομή στη ζωή του καθενός αρκεί για να προσφέρει αμέτρητα παραδείγματα. Υπάρχουν παράγοντες πέρα του ελέγχου μας λοιπόν που κινούν τα πράγματα. Ως ένα βασικό παράδειγμα εδώ μπορούμε να εκλάβουμε πολύ απλά και μόνο τους άλλους ανθρώπους. Δηλαδή δεν μπορούμε να ελέγξουμε τι θα κάνουν ή τι θα πουν οι άλλοι. Απλά όλοι μας επιλέγουμε σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό την αυταπάτη του ελέγχου.

Η σημερινή εποχή δε συμβάλλει στην απομυθοποίηση της σημασίας του ελέγχου πάνω στο άγνωστο, αλλά και την αποδοχή της μη ελεγξιμότητάς του . Παρακάτω έχω συλλέξει κάποιες φράσεις, ο προβληματισμός πάνω στις οποίες ίσως βοηθούσε προς μια τέτοια κατεύθυνση :

• Αν ο πλήρης έλεγχος ήταν εφικτός, μήπως η ζωή θα γινόταν απολύτως προβλέψιμη και βαρετή? Τι γίνεται με τον αυθορμητισμό, την περιέργεια, τις εκπλήξεις, τις νέες εμπειρίες?
• Η αβεβαιότητα δεν μπορεί να συνδέεται ενίοτε και με την ύπαρξη ελπίδας?
• Κι αν συμβεί κάτι καλό τελικά και το χάσουμε, επειδή αποφασίσαμε να το αποφύγουμε «για σιγουριά»?
• Πόσο κακό είναι εν τέλει το κακό που ίσως συμβεί αν το άγνωστο αποβεί αρνητικά? (Αποκαταστροφοποίηση)
• Δεν είναι κακό να μην ελέγχει κανείς τα πάντα.
• Ο άνθρωπος έχει όντως τον έλεγχο σε ΜΕΡΙΚΑ πράγματα.
• Το να προσπαθεί να ελέγξει κανείς κάτι που δεν ελέγχεται φέρνει άγχος.
• Το να προσπαθεί να ελέγξει κανείς τα πάντα φέρνει άγχος.
• Το να μην ελέγξει κανείς κάτι ενδέχεται να φέρει καλύτερα αποτελέσματα ως προς την έκβαση από το να ελέγξει.
• Το να μην ελέγχει κανείς τα πάντα δε σημαίνει ότι είναι αδύναμος.
• Το να μην ελέγξει κανείς κάτι που νόμιζε ότι μπορεί, δε σημαίνει ότι απέτυχε.

Το πέταγμα του αετού... Το πέταγμα του ανθρώπου

Τι διαφορετικό έχει το πέταγμα του αετού απ’ των άλλων πτηνών που κάνει τον άνθρωπο να το θαυμάζει;

Παρόλο που έχει μια υπερήφανη θωριά κι ένα αγέρωχο παράστημα η πραγματική μαγεία δε βρίσκεται στην εξωτερική θέα του φαινομένου.

Το πέταγμα του αετού ξεχωρίζει γιατί δεν γίνεται καθ’ εαυτού για την πράξη ούτε για το ταξίδι που πιθανόν προσφέρει η κίνηση αυτή, με λίγα λόγια δεν είναι ένα απλό μέσο μεταφοράς.

Η ανύψωση σε ανώτερα στρώματα , αυτή η υπεράνω όλων πανοραμική θέα έχει έναν απώτερο σκοπό: Να καταστήσει την υποκειμενική όραση περισσότερο αντικειμενική κι ανεμπόδιστη από τις προσκολλήσεις που υπάρχουν στα χαμηλά στρώματα κι εμποδίζουν τη σφαιρική αντίληψη των πραγμάτων.

Ο αετός με το πέταγμα του απελευθερώνεται απ’ τα ρηχά, χαμηλά κι επιφανειακά στρώματα και καθώς ανυψώνεται παρατηρεί διεξοδικά με τη κοφτερή ματιά του όλο το οπτικό φάσμα που απλώνεται μπροστά του.

Κατόπιν διακρίνει αυτό που επιθυμεί, εστιάζει το οξύ βλέμμα του πάνω σ’ αυτό και εν συνεχεία εφορμά αδίστακτα κι αποφασιστικά δίχως να λογαριάζει εμπόδια κι αποτυχίες.

Το πέταγμα του αετού ξεχωρίζει και για κάτι άλλο: Το ήρεμο στωικό ζύγισμα στον αέρα, μια στιγμιαία ακινησία που μπορεί να διαρκέσει όσο χρειάζεται.

Μια στάση που ίσως να εκληφθεί ως αναποφασιστικότητα ή έλλειψη στόχου αλλά είναι μια στάση εγρήγορσης κι έντονης παρατηρητικότητας που μοιάζει με αδιαφορία αλλά δεν είναι.

Όσο περήφανο κι αν είναι το πέταγμα του αετού ο άνθρωπος δεν έχει να ζηλέψει τίποτε απ’ το υπέροχο αυτό πλάσμα παρά μόνο να ενθυμηθεί καθώς το βλέπει να λικνίζεται αγέρωχο στο αέρα λίγο πριν καταδυθεί με ορμή προς το θύμα του.

Ο άνθρωπος πρέπει να ενθυμηθεί ότι μέσα του υπάρχουν όλες οι εκδηλώσεις της Φύσης, μια απ αυτές είναι κι οι δυνατότητες του Αετού: Ίπταται Υπέρ άνω της Ύλης διατηρεί τον Αυτοέλεγχο του κι Ισορροπεί ανάμεσα σε Γη και Ουρανό.

Επιθυμεί αλλά δεν παρασύρεται Παρατηρεί συνειδητά κι όχι ονειροπολώντας.

Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να πετάξει σαν αετός πάνω απ’ τις καταστάσεις και τα γεγονότα για να αποκτήσει πανοραμική θέα των πραγμάτων.

Να βγει απ’ αυτό που τον περικυκλώνει για να διακρίνει αντικειμενικά που βρισκόταν και ποιες είναι οι αόρατες επιλογές που θα μπορούσε να είχε δει αν δεν ήταν κυκλωμένος απ' τον κουρνιαχτό των συναισθημάτων και της ύλης.

Να γίνει παρατηρητής κι όχι παρατηρούμενος αν κι αυτό μέχρι να φτάσει στο Τέλος θα είναι ένα γεγονός υπό αίρεση καθώς θα παραμείνει παρατηρούμενος παρόλο που όσο ανυψώνεται θα πλησιάζει συνεχώς Αυτόν που τον παρατηρεί.

Μπορούμε να μεταφέρουμε όλα τα παραπάνω στη καθημερινότητα μας καθώς προσπαθούμε να επιλύσουμε τα προβλήματα της ζωής.

Μόνο αν αποκτήσουμε πανοραμική θέα θα κατορθώσουμε να διακρίνουμε την διαδρομή που οδηγεί στον στόχο του προβλήματος.

Μόνο αν ανυψωθούμε για λίγο απ την ύλη θα μπορέσουμε να αποκολληθούμε απ αυτά που δεν μας επιτρέπουν να δούμε καθαρά.

Να παρατηρήσουμε αντικειμενικά μέσα σε έναν κόσμο υποκειμένων που όμως δεν είναι παρά μόνο μια στρεβλή προβολή του αρχέτυπου.

Όταν αναρωτηθείς ποιος πραγματικά Είσαι, μην περιμένεις ποτέ απάντηση.

Αναρωτιέμαι νοερά ποιος είμαι και γεμίζει ο νους μου με φωνές. Μόνο μια παραμένει σιωπηλή. Χιλιάδες εαυτοί διεκδικούν την κυριότητα της προσωρινής προσωπικότητας παριστάνοντας την αληθινή προέλευση μου. Η Αληθινή ταυτότητα περιμένει στωικά να αποκαλυφθεί όταν η συνειδητότητα θα διευρυνθεί τόσο όσο είναι απαραίτητο να την ανακαλύψει.

Ο άνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του Κύριο του προσωρινού οχήματος με το οποίο ταξιδεύει άχρονες εποχές πάνω στη γη. Νομίζει ότι παίρνει εκείνος τις αποφάσεις για τις επιλογές του. Πιστεύει ότι το "όνειρο" του το έχει πλάσει με συνείδηση κι επαγρύπνηση. Για έναν περίεργο όμως λόγο όταν τα σχέδια του αποτυγχάνουν πάντα αναζητεί τον φταίχτη κάπου απέναντι του. Φυσιολογικά όμως ο φταίχτης βρίσκεται μέσα του, εκεί που ποτέ δεν έψαξε και θα αργήσει πολύ να ψάξει.

Κάθε φωνή που σπεύδει να αποκριθεί ότι εκείνη είναι ο Εαυτός του, ενδεδυμένη με τέχνη κάτι απ' την δική του θωριά καταφέρνει να διατηρήσει την ύπαρξη της.

Ποια είναι όμως αυτή η φωνή; Ποιοι είναι όλοι αυτοί οι άλλοι εαυτοί που επιθυμούν να πάρουν τον θρόνο του Ενός και γιατί Εκείνος σιωπά;

Ποιος θα απαντήσει σ' αυτές τις ερωτήσεις; Ποιος θα επαληθεύσει τις απαντήσεις;

Όσο πιο γρήγορα αναδυθούν τόσο πιο κάλπικες θα είναι.

Η Φωνής της Αλήθειας δεν προτρέχει, η Φωτιά της δεν καίει τα σωθικά αλλά η Φλόγα της κατακαίει όλα τα επίπλαστα υλικά.

Αργά, σιωπηλά θα αναδυθεί απ την αχλύ των καιρών όταν τα πέπλα που την σκεπάζουν πέσουν ένα-ένα σαν φύλλα φθινοπωρινά κι όμως θα είναι Άνοιξη.

Θα αναδυθεί απ' τα νερά των ωκεανών που οι επιθυμίες πλημμυρίζουν, όταν οι φιγούρες ψεύτικων εαυτών σταματήσουν να καθρεφτίζονται πάνω στα ταραγμένα κύματα της ζωής. Όταν η κοφτερή ματιά μπορέσει ν' αντικρίσει την άσπιλη μορφή της. Αν μπορέσει , όταν μπορέσει τούτη η φθαρτή προσωρινή κακέκτυπη φορεσιά να παραμερίσει την αυλαία του χρόνου.

Όταν αναρωτηθείς ποιος πραγματικά Είσαι μην περιμένεις ποτέ απάντηση.

Περίμενε μέσα στη σιγαλιά της καθημερινότητας σου να νιώσεις το σκίρτημα της Καρδιάς.

Εκεί βρίσκεται ο αιώνιος Θρόνος του Εαυτού σου, εκεί θα ηχήσουν οι σάλπιγγες της δικής σου Αποκάλυψης.

Το μυαλό ξέρει να μιλάει η καρδιά ξέρει να απαντάει, αλλά το θέμα είναι ποιος ρωτάει, αν ελεύθερα περιμένει ή αν προσδοκάει.

Ο Μάγος των Φόβων

Αυτό το μικρό «παραμύθι» μιλάει για τον φόβο, αυτό το δύσκολο, και θα επέλεγα να το πω, οδυνηρό συναίσθημα. Για κάθε αναγνώστη μπορεί να κάνει διαφορετικό νόημα αυτό που θα διαβάσει, μπορεί, ίσως, να ρίξει λίγο φως γι’ αυτό που κρύβεται πίσω από κάποιους φόβους του και μπορεί κάτι να έχει να του πει, μπορεί πάλι όχι.

«Ακούστε το» λοιπόν…
Οι φόβοι που μας διακατέχουν συνιστούν ένα από τα ισχυρότερα δηλητήρια της ζωής μας. Έχουμε απίστευτη ικανότητα να δημιουργούμε νέους φόβους, να συντηρούμε τους παλιούς, να ανανεώνουμε και να ενημερώνουμε το αστείρευτο απόθεμα των φόβων μας.

Επειδή οι φόβοι μας είναι μια από τις μορφές έκφρασης που χρησιμοποιούν περισσότερο τα παιδιά, όσο και τα πρώην παιδιά, επινόησα αυτό το μικρό παραμύθι…

Μια φορά κι έναν καιρό, μόνο μια φορά, σε κάποια χώρα του κόσμου μας, ζούσε κάποιος που όλοι φώναζαν Μάγο των Φόβων. Αυτό που πρέπει να ξέρετε, πριν πούμε περισσότερα, είναι ότι όλες οι γυναίκες, όλοι οι άνδρες και όλα τα παιδιά ετούτης της χώρας διακατέχονταν από αμέτρητους φόβους. Φόβους πανάρχαιους, προερχόμενους από τα βάθη της ιστορίας της ανθρωπότητας, τότε που οι άνθρωποι δε γνώριζαν ακόμα το γέλιο, την εγκατάλειψη, την εμπιστοσύνη και την αγάπη. Φόβους πιο πρόσφατους, βγαλμένους από την παιδική ηλικία του καθενός, τότε που η αθωότητα ενός βλέμματος, η απορία μιας κουβέντας, ο θαυμασμός μιας χειρονομίας ή το ξόδεμα ενός χαμόγελου προσέκρουαν στην ακατανόητη πραγματικότητα.

Αυτό που είναι βέβαιο, είναι ότι όλοι τους, μόλις άκουγαν να γίνεται λόγος για το Μάγο των Φόβων, δε δίσταζαν καθόλου να κινήσουν για ένα μακρύ ταξίδι με σκοπό να τον συναντήσουν. Με την ελπίδα να μπορέσει να εξαφανίσει ή να διαλύσει τους φόβους που κουβαλούσαν στο σώμα τους, στο κεφάλι τους ή που απλώς συνόδευαν τη ζωή τους. Κανείς τους δε γνώριζε πώς θα εξελισσόταν η συνάντηση. Όσοι γύριζαν από το ταξίδι έδειχναν μεγάλη συστολή προκειμένου να μοιραστούν την εμπειρία τους. Γεγονός είναι πάντως ότι το ταξίδι του γυρισμού ήταν πάντα πολύ μακρύτερο από τον πηγαιμό.

Κάποια μέρα, ένα παιδί μαρτύρησε το μυστικό του Μάγου των Φόβων. Αλλά αυτό που είπε φάνηκε τόσο απλό, τόσο απίστευτα απλό, που δεν το πίστεψε κανείς.
«Ήρθε κοντά μου, είπε το παιδί, πήρε τα δυο μου χέρια στα δικά του και μου ψιθύρισε:
– Πίσω από κάθε φόβο, υπάρχει ένας πόθος. Πάντα υπάρχει ένας πόθος κάτω από κάθε φόβο, όσο μικρός ή όσο τρομακτικός κι αν είναι αυτός! Πάντα υπάρχει ένας πόθος, να το ξέρεις.
Το στόμα του ήταν πολύ κοντά στο αυτί μου και μοσχομύριζε επιβεβαίωσε το παιδί.

Μου είπε ακόμα:
– Όλη μας τη ζωή κρύβουμε τους πόθους μας, γι’ αυτό και υπάρχουν τόσοι φόβοι στον κόσμο.
Μόνη μου δουλειά και μοναδικό μου μυστικό, είναι να επιτρέπω στον καθένα να τολμάει να ξαναβρίσκει, να τολμάει ν’ ακούει και να τολμάει να σέβεται τον πόθο που υπάρχει μέσα του, κάτω από κάθε φόβο του»

Λέγοντας όλα αυτά, το παιδί ένιωθε ότι δεν το πίστευε κανείς. Κι έτσι άρχισα ξανά να αμφιβάλλει για τους ίδιους του τους πόθους. Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να ξαναβρεί την ελευθερία να τους ακούει και να τους αποδέχεται μέσα του, μα αυτή είναι πάλι μια άλλη ιστορία.
Ωστόσο, κάποια μέρα, ένας άνδρας αποφάσισε να φέρει το Μάγο των Φόβων σε δύσκολη θέση. Μάλιστα, ήθελε να κάνει να ζήσει μια αποτυχία. Ταξίδεψε, έφτασε κοντά στο Μάγο των Φόβων, κι ανακοίνωσε το φόβο του:
– Φοβάμαι τους πόθους μου!
Ο Μάγος των Φόβων τον ρώτησε:
– Μπορείς να μου πεις τον πιο τρομακτικό σου πόθο;
– Ποθώ να μην πεθάνω ποτέ, ψιθύρισε ο άνδρας.
– Πράγματι, τρομερός και φοβερός ο πόθος σου.

Αργότερα, μετά από μακριά σιωπή, ο Μάγος των Φόβων μίλησε:
– Και ποιος φόβος κρύβεται μέσα σου, πίσω από αυτόν τον πόθο; Διότι πίσω από κάθε πόθο κρύβεται επίσης ένας φόβος, πολλές φορές και περισσότεροι.
Ο άνδρας είπε μονομιάς:
– Φοβάμαι μήπως δεν προλάβω να ζήσω όλη μου τη ζωή.
– Και ποιος είναι ο πόθος αυτού του φόβου;
– Θα επιθυμούσα να ζήσω κάθε στιγμή της ζωής μου όσο πιο έντονα, πιο ζωντανά, πιο χαρούμενα γίνεται, χωρίς να σπαταλήσω τίποτα.
– Ιδού λοιπόν ο τρομερότερός σου πόθος, ψιθύρισε ο Μάγος των Φόβων. Άκουσέ με καλά. Φρόντισέ τον αυτόν τον πόθο, είναι ένας πόθος πολύτιμος, μοναδικός. Το να ζούμε κάθε στιγμή της ζωής μας όσο γίνεται πιο έντονα, πιο ζωντανά, πιο χαρούμενα… χωρίς να σπαταλάμε τίποτα είναι ένας πολύ ωραίος πόθος.

Αν σέβεσαι αυτόν τον πόθο, αν του παραχωρήσεις μια πραγματική θέση μέσα σου, δε θα φοβάσαι πια το θάνατο. Πήγαινε τώρα, μπορείς να γυρίσεις πίσω.
Αλλά εσείς που με διαβάζετε, που με ακούτε ίσως, αμέσως θα μου πείτε:
– Λοιπόν, ο καθένας μπορεί να γίνει ο Μάγος των φόβων του!
– Βεβαίως, γίνεται, αν ο καθένας από μας φροντίσει να ανακαλύψει, να κατονομάσει ή να προτείνει τους φόβους του. Υπό έναν όρο: να δεχτεί ότι δε θα εκπληρωθούν όλοι του οι πόθοι. Όλοι πρέπει να μάθουν τη διαφορά ανάμεσα σ’ ένα πόθο και στην πραγματοποίησή του.
– Δηλαδή, δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν όλοι οι πόθοι, ακόμα και αν το επιθυμούμε;
– Όχι δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν όλοι οι πόθοι, μερικοί μόνο. Και κανένας δε γνωρίζει εκ των προτέρων ποιος από τους πόθους του απλώς θα ακουστεί, ποιος θα εκπληρωθεί, ποιος θα απορριφθεί, ποιος θα μεγεθυνθεί ως το γέλιο των αστεριών».

Ιδού το μεγάλο μυστικό της ζωής. Η ζωή είναι απρόβλεπτη, πάντα αδάμαστη και, ταυτόχρονα, απείρως ανοιχτή και γενναιόδωρη απέναντι στους πόθους των ανθρώπων. Διότι υπάρχουν πόθοι που για να εκπληρωθούν απολύτως, έχουν ανάγκη να παραμείνουν στο στάδιο του πόθου.
Διαδίδεται ότι ο Μάγος των Φόβων μπορεί να περάσει κάποια μέρα από τα μέρη μας…

Εγχειρίδιο ορειβασίας

Με τις δυσκολίες να μας περισσεύουν αυτό τον καιρό και με τα όνειρα να αρνούνται να ξεμυτίσουν από φόβο μήπως δεν εκπληρωθούν, από μία αίσθηση ματαιότητας ή ενίοτε από ενοχή ξαναθυμήθηκα αυτό το μικρό κείμενο του Paulo Coelho. Ένα κείμενο με οδηγίες για το δρόμο, για κάθε δρόμο πραγματικό ή συμβολικό, για την ανάβαση και την κατάκτηση της κορυφής. Για την πορεία προς το στόχο, κάθε στόχο που επιλέγουμε να θέσουμε. Στόχο προσωπικό, οικογενειακό, επαγγελματικό, κοινωνικό ή πνευματικό. Σε οποιοδήποτε στάδιο του δρόμου κι αν βρίσκεται κάποιος, στην αρχή, στα μισά, κοντά στο τέλος, στην κορυφή, ακόμα κι αν δεν έχει καν ξεκινήσει, ίσως αυτές οι οδηγίες να του φανούν χρήσιμες.

1. Επιλέξτε το βουνό στο οποίο θέλετε να ανεβείτε. Μην παρασύρεστε από τα σχόλια των άλλων που λένε «εκείνο είναι πιο ωραίο» ή «αυτό είναι πιο εύκολο». Θα σπαταλήσετε πολλή ενέργεια και πολύ ενθουσιασμό για να επιτύχετε το στόχο σας, επομένως εσείς είστε ο μόνος υπεύθυνος και πρέπει να είστε σίγουρος γι’αυτό που κάνετε.

2. Μάθετε πώς να φτάσετε. Πολλές φορές το βουνό φαίνεται από μακριά όμορφο ενδιαφέρον, γεμάτο προκλήσεις. Όταν όμως προσπαθούμε να το πλησιάσουμε, τι συμβαίνει; Το περιβάλλουν δρόμοι, δάση υπάρχουν ανάμεσα σε σας και στο στόχο σας, αυτό που φαίνεται ξεκάθαρο στο χάρτη είναι δύσκολο στην πραγματική ζωή. Έτσι, δοκιμάστε όλους τους δρόμους, όλα τα μονοπάτια, μέχρι που μια μέρα να βρεθείτε μπροστά στην κορυφή που θέλετε να φτάσετε.

3. Μάθετε απ’αυτούς που πήγαν εκεί πριν από εσάς. Όσο ξεχωριστοί κι αν νομίζετε ότι είστε, υπάρχει πάντα κάποιος που είχε το ίδιο όνειρο πρώτος και άφησε σημάδια που μπορούν να διευκολύνουν τη διαδρομή, μέρη για να βάλετε το σκοινί, μονοπάτια, σπασμένα κλαδιά που διευκολύνουν το πέρασμα. Η διαδρομή είναι δική σας, το ίδιο και η ευθύνη, μην ξεχνάτε όμως ότι η εμπειρία των άλλων βοηθάει πολύ.

4. Οι κίνδυνοι μπορούν να ελεγχθούν όταν τους βλέπουμε από κοντά. Όταν αρχίζετε να ανεβαίνετε στο βουνό των ονείρων σας, δώστε προσοχή σε ό,τι σας περιστοιχίζει. Υπάρχουν φυσικά βάραθρα. Υπάρχουν σχεδόν αδιόρατες ρωγμές. Υπάρχουν πέτρες τόσο λειασμένες από τις καταιγίδες, που γλιστρούν σαν πάγος. Αν όμως ξέρετε που βάζετε τα πόδια σας, θα προσέξετε τις παγίδες και θα μπορέσετε να τις αποφύγετε.

5. Το τοπίο αλλάζει, απολαύστε το λοιπόν. Φυσικά, πρέπει να έχουμε έναν στόχο στο μυαλό μας – να φτάσουμε στην κορυφή. Ενώ όμως ανεβαίνουμε, φαίνονται περισσότερα πράγματα και δεν μας στοιχίζει τίποτα να σταματάμε πότε-πότε και να απολαμβάνουμε λιγάκι τη θέα γύρω μας. Με κάθε μέτρο που κατακτάτε μπορείτε να δείτε λιγάκι μακρύτερα, εκμεταλλευτείτε το για να ανακαλύψετε πράγματα που δεν μπορούσατε να δείτε πριν.

6. Σεβαστείτε το σώμα σας. Μονάχα όποιος δίνει στο σώμα του την προσοχή που του αξίζει, καταφέρνει να ανέβει ένα βουνό. Έχετε στη διάθεσή σας όλο το χρόνο που σας δίνει η ζωή, έτσι να πορεύεστε χωρίς να απαιτείτε κάτι που δεν μπορεί να σας δοθεί. Αν περπατάτε υπερβολικά γρήγορα, θα κουραστείτε και θα παραιτηθείτε στα μισά. Αν περπατάτε υπερβολικά αργά, μπορεί να πέσει η νύχτα και να χαθείτε. Χαρείτε το τοπία, απολαύστε το δροσερό νερό από τις πηγές και τα φρούτα που σας προσφέρει απλόχερα η φύση, αλλά συνεχίστε να περπατάτε.

7. Σεβαστείτε την ψυχή σας. Μην επαναλαμβάνετε συνέχεια «θα τα καταφέρω». Η ψυχή σας το ξέρει ήδη, αυτό που της χρειάζεται είναι να επωφεληθεί από τη μεγάλη σας διαδρομή για να μπορέσει να ωριμάσει, να απλωθεί στον ορίζοντα, να φτάσει στον ουρανό. Η εμμονή δεν βοηθά καθόλου την επίτευξη του στόχου σας και τελικά αφαιρεί τη χαρά από την ανάβαση. Προσοχή όμως: ούτε να επαναλαμβάνετε συνέχεια «είναι πιο δύσκολο απ’όσο νόμιζα», γιατί αυτό θα σας κάνει να χάσετε την εσωτερική σας δύναμη.

8. Να είστε προετοιμασμένοι να περπατήσετε ένα χιλιόμετρο παραπάνω. Η διαδρομή μέχρι την κορυφή του βουνού είναι πάντα μεγαλύτερη απ’ότι νομίζετε. Μη γελιέστε, θα έρθει η στιγμή που αυτό που φαινόταν κοντινό είναι ακόμα πολύ μακριά. Αφού όμως αποφασίσατε να φτάσετε μακριά, αυτό δεν είναι πρόβλημα.

9. Να πανηγυρίσετε όταν φτάσετε. Κλάψτε, χτυπήστε παλαμάκια, φωνάξτε το παντού ότι τα καταφέρατε, αφήστε τον αέρα εκεί ψηλά (γιατί εκεί ψηλά πάντα φυσάει) να εξαγνίσει το μυαλό σας, να ανακουφίσει τα ιδρωμένα και κουρασμένα σας πόδια, να ανοίξει τα μάτια σας, να καθαρίσει τη σκόνη από την καρδιά σας. Τι καλά, αυτό που πριν ήταν απλώς ένα όνειρο, ένα μακρινό όραμα, τώρα είναι μέρος της ζωής σας, τα καταφέρατε.

10. Δώστε μια υπόσχεση. Επωφεληθείτε από το γεγονός ότι ανακαλύψατε μια δύναμη που ούτε καν γνωρίζατε και πείτε στον εαυτό σας ότι στο εξής θα τη χρησιμοποιείτε για την υπόλοιπη ζωή σας. Κατά προτίμηση, υποσχεθείτε επίσης ότι θα ανακαλύψετε κι άλλο βουνό και ότι θα φύγετε για μια καινούρια περιπέτεια.

11. Πείτε την ιστορία σας. Ναι, πείτε την ιστορία σας. Δώστε το παράδειγμά σας. Πείτε σε όλους ότι είναι εφικτό και τότε κι άλλοι άνθρωποι θα πάρουν κουράγιο για να αντιμετωπίσουν τα δικά τους βουνά.

Φτάνει μόνο η αγάπη;

Αγάπη μόνο.
Όμως τι είναι αγάπη και ποιος ορίζει τι σημαίνει για τον καθένα ;
Ποιος έχει τον ακριβή ορισμό και πως έβγαλε αυτόν τον ορισμό;

Είναι έτσι για όλους ;
Επιτρέπετε να πει όμως κάποιος ότι δεν θεωρεί το συναίσθημα της αγάπης ως μέσω ολοκλήρωσης ;
Αν αποδεχθούμε ότι η αγάπη είναι το υπέρμετρο αγαθό ,το κάνουμε πράξη όντως ;
Όταν κάποιος δεν συμφωνεί με τις δικές μας αξίες ,αν για κάποιον το να ‘χει πολλά χρήματα είναι αυτό που τον κάνει χαρούμενο ή η καριέρα και η επαγγελματική ανάδειξη είναι το πρώτο που θέλει να ‘χει άραγε του επιτρέπεται να το πει ανοιχτά χωρίς να θεωρηθεί φιλοχρήματος κυνικός ή ακόμα και κενός ως άνθρωπος ;

Μήπως αποκλείεται ακόμα και κοινωνικά κάποιες φόρες ;
Ο άνθρωπος λοιπόν που είχε αγάπη αλλά δεν είχε τα απαραίτητα για την επιβίωση του έχει δικαίωμα να μην είναι κυρίαρχο το συναίσθημα αλλά το αποκτήσει τόσα ώστε να απολαύσει αυτά που στερήθηκε ;
Αν ναι τότε γιατί λοιπόν να θεωρείται, κενός , πεζός , ότι είναι δυστυχισμένος αλλά δεν το ξέρει και πολλά τέτοια που συνήθως λέγονται .

Νομίζω ότι είναι σημαντικό να αρχίσουμε να κατανοούμε το γιατί ο καθένας μας είναι διαφορετικός , με διαφορετικές προτεραιότητες ,ανάγκες ακόμα και αξίες ζωής .
Ακόμα ποιο σημαντικό να μπορούμε να αποδεχόμαστε τον άλλον (εκτός και να μας βλάπτει η επαφή μαζί του ) ως έχει γιατί από τις προτεραιότητες που ‘χει ο καθένας μας μαθαίνουμε με κάποιο τρόπο την μικρή του ιστορία και οι ιστορίες των ανθρώπων δεν είναι πάντα χαρωπές , σε μικρούς παραδείσους αγάπης , άνεσης με δικαιώματα και παροχές που ίσως και να θεωρούνται δεδομένα. Η αυθεντικότητα μας αν της επιτρέψουμε να υπάρχει είναι αυτή που κατά την γνώμη μου μας κάνει ξεχωριστούς και ελκυστικούς στους γύρω μας .

Δεν υπάρχει κανένας κανόνας και για τίποτα.
Ο καθένας ζητά αυτό που του έλειψε. Αυτό που δεν μπόρεσε να ‘χει στον βαθμό που θα ήθελε . Αυτό που ίσως στερήθηκε εντελώς ή ακόμα αυτό που του φτάνε και στο τότε και στο σήμερα για να ναι ολοκληρωμένος.
Παιδιά στερημένα από αγάπη , φροντίδα ,αποδοχή θα αναζητήσουν ως ενήλικες την αγάπη και πολλές φόρες όσο αφορά την αποδοχή σε ακραίες μορφές κατά την γνώμη μου όπως το φαινόμενο της μαζοποίησης που ένας από τους πολλούς λόγους είναι και αυτός.
Το πώς βέβαια θα βιώσουν την αγάπη και τι σημαίνει για τον καθένα αγαπώ- αγαπιέμαι είναι ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο .

Το ίδιο θα συμβεί και σε κείνα τα παιδιά που ενηλικιώθηκαν που δεν είχαν τα απαραίτητα για την εκπαίδευση τους , την επιβίωση τους , την άνεση που θα ήθελαν. Το πιο πιθανό είναι αν δεν τα καταφέρουν οι ίδιοι αυτό τους το ανεκπλήρωτο όνειρο να το εναποθέσουν στα παιδιά τους, τα παιδιά αυτά να βάλουν ως προτεραιότητα να κάνουν περιφανούς τους γονείς τους (πράμα πολύ συνηθισμένο αφού τους αγαπούν ) και αυτό να συνεχίζεται για πολλές γενιές.

Από τις προτεραιότητες των ανθρώπων μπορούμε να μάθουμε για τις μικρές τους ιστορίες.
Τις ιστορίες εκείνες που δεν τις ξέρουμε αλλά μας θυμώνουν.
Που δεν μπορούμε να καταλάβουμε και τις απορρίπτουμε.
Που μόνο οποίος συμβαδίζει με τα δικές μας αξίες είναι καλός και αποδεκτός.
Που είναι ανούσιο να έχουν και άλλες ανάγκες και προτεραιότητες οι άνθρωποι έκτος από την αγάπη.
Την δίκη μας αγάπη όμως , όπως την ορίζει η δική μας μικρή ιστορία …

 

Όταν αρχίζεις να θυμάσαι ποιος είσαι

Φαντάζομαι έναν κόσμο που στα μάτια του καθενός θα μπορείς να δεις Αγάπη,
αστείρευτη, αγνή, όμορφη Αγάπη.

Θα κοιτάς γύρω σου και θα νιώθεις ατέλειωτο Φως να σε αγκαλιάζει,
να γλιστρά στην ψυχή σου και να την κάνει χρωματιστή και ζωντανή.

Φαντάζομαι έναν κόσμο που από τη φωνή του καθενός θα ηχούν μόνο λέξεις Αγάπης.

Που θα ακούς την Αγάπη και την ομορφιά και την ευγένεια και την καλοσύνη και την αλήθεια.

Φαντάζομαι έναν κόσμο που ο καθένας θα αγαπά τον εαυτό του ακριβώς όπως είναι, και θα είναι σε θέση να δώσει την ίδια Αγάπη, την ανιδιοτελή και πραγματική, βαθιά Αγάπη σε κάθε πλάσμα γύρω του. Χωρίς δισταγμό, καχυποψία και ντροπή.

Φαντάζομαι έναν κόσμο ελεύθερο. Χωρίς ταμπού, φόβους, πόνο, ενοχές, κακία.

Φαντάζομαι έναν κόσμο με γαλήνη, χρώματα, με αλήθεια και ζωή και παιχνίδι και ευτυχία.

Και νομίζω ότι αρχίζω να κινούμαι προς αυτόν τον κόσμο. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα που δεν μπορούμε να καταφέρουμε αν πραγματικά το θέλουμε.

Επιθετικότητα και εγκληματικότητα σε παιδιά λόγω τηλεόρασης

Η τηλεόραση επηρεάζει σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε τη ζωή των παιδιών μας.
Το περιεχόμενο των προγραμμάτων που παρακολουθούν και ο χρόνος που αφιερώνουν για την τηλεόραση έχουν αντίκτυπο στη ψυχική και σωματική τους υγεία.

Ο τρόπος συμπεριφοράς τους, η σχολική τους απόδοση, οι κοινωνικές τους σχέσεις, επηρεάζονται και μπορούν να τροποποιηθούν από το τι βλέπουν στην τηλεόραση.

Η τηλεόραση είναι δυνατόν ακόμη να έχει ισχυρή επίδραση στο τι θα φάνε, τι θα φορέσουν και τι παιγνίδια θα διαλέξουν τα παιδιά μας.

 Ενώ οι γονείς ανησυχούν πολύ για το ποιος θα προσέχει τα παιδιά τους, σε τι σχολείο θα πάνε, ποιους φίλους θα έχουν, εντούτοις δεν δίνουν τη σημασία που θα έπρεπε για το πόσο χρόνο ξοδεύουν και τι βλέπουν τα παιδιά τους στην τηλεόραση.

Μια έρευνα από γιατρούς του πανεπιστήμιου της Άγκυρας, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τα προβλήματα που προκαλούνται στα παιδιά λόγω της τηλεόρασης.

Για να διερευνήσουν τις επιδράσεις της τηλεόρασης σε παιδιά σχολικής ηλικίας, οι ερευνητές μελέτησαν τις περιπτώσεις 888 παιδιών. Συνέλεξαν πληροφορίες από τους γονείς τους για το συνολικό χρόνο που σπαταλούσαν μπροστά από την τηλεόραση και ανάλυσαν τη συμπεριφορά των παιδιών με τη μέθοδο του CBCL (Child Behavior Checklist).

Τα ευρήματά τους είναι άκρως ενδιαφέροντα και διαφωτιστικά:

Τα παιδιά που ξοδεύουν περισσότερο χρόνο κοιτάζοντας τηλεόραση, έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν επιθετικότητα ή εγκληματική συμπεριφορά και αυτό ανεξάρτητα από το περιεχόμενο των προγραμμάτων

Τα παιδιά παρακολουθούν τηλεόραση για 2,5 ώρες καθημερινά και ο χρόνος αυτός αυξάνεται κατά τα Σαββατοκύριακα

Τα παιδιά που έβλεπαν τηλεόραση για περισσότερες από 4 ώρες κάθε μέρα, είχαν περισσότερα στοιχεία επιθετικής και εγκληματικής συμπεριφοράς σε σύγκριση με παιδιά που κοίταζαν τηλεόραση για λιγότερο από 2 ώρες κάθε μέρα

Βρέθηκε ότι τα αγόρια είναι πολύ πιο πιθανόν να κοιτάζουν τηλεόραση για περισσότερο από 2 ώρες κάθε μέρα

Η αύξηση της ηλικίας συνοδευόταν και με αύξηση του χρόνου παρακολούθησης της τηλεόρασης

Τα προβλήματα της συμπεριφοράς και η επιθετικότητα που παρατηρήθηκαν στα παιδιά αυτά, εξαρτιόταν κυρίως από το συνολικό χρόνο παρακολούθησης της τηλεόρασης και όχι από το περιεχόμενο των προγραμμάτων

Συνοπτικά, η αύξηση του χρόνου παρακολούθησης της τηλεόρασης είχε συσχετισμό με κοινωνικά προβλήματα, επιθετική και εγκληματική συμπεριφορά.

Τα στοιχεία αυτά κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τους γονείς.

Θα πρέπει να περιορίζουν το χρόνο που κοιτάζουν τηλεόραση τα παιδιά τους.

Παράλληλα θα πρέπει να τα ενθαρρύνουν να λαμβάνουν μέρος σε άλλες δημιουργικές δραστηριότητες, να συναναστρέφονται και να παίζουν με συνομήλικους τους.

Ελκυστικότητα του αντίθετου φύλου: Ποιους βρίσκουν πιο ελκυστικούς ή ελκυστικές οι άνδρες ή οι γυναίκες;

Όταν οι άνδρες και οι γυναίκες διαλέγουν το ταίρι τους, τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του σώματος και της εμφάνισης των ανθρώπων που βλέπουν έχουν σημαντικό ρόλο στην τελική τους επιλογή.

Όμως ποια είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά της εξωτερικής εμφάνισης που κάνουν μια γυναίκα ή ένα άνδρα ελκυστικούς;

Μεταξύ των ανδρών υπάρχει περισσότερη ομοφωνία για το ποιες γυναίκες είναι ελκυστικές. Αντίθετα οι γυναίκες δεν είναι τόσο σύμφωνες μεταξύ τους για το τι κάνει ένα άνδρα ελκυστικό.

Το ενδιαφέρον αυτό ζήτημα διερευνήθηκε σε 4.000 άνδρες και γυναίκες από ψυχολόγους τουππανεπιστημίου Wake Forest και Queen's College στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ηλικίες τους ήταν 18 έως πέραν των 70 ετών.

 Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν φωτογραφίες ανδρών και γυναικών ηλικίας από 18 έως 25 ετών δίνοντας ένα βαθμό ελκυστικότητας στο κάθε φωτογραφιζόμενο άτομο που κυμαινόταν από 0 έως 10, δηλαδή από το "καθόλου ελκυστικό" έως το "πολύ ελκυστικό".

Τα μέλη της ερευνητικής ομάδας είχαν εκ των προτέρων βαθμολογήσει τις φωτογραφίες της έρευνας για τα διάφορα χαρακτηριστικά των φωτογραφιζόμενων ανδρών και γυναικών.
Τα χαρακτηριστικά τα οποία εξωτερικά εκπέμπαν που λήφθηκαν υπόψη και βαθμολογήθηκαν ήταν:

Η ελκυστικότητα του ατόμου
Ο βαθμός αυτοπεποίθησης που έκπεμπε το φωτογραφιζόμενο άτομο
Λεπτός, κανονικό βάρος σώματος, υπέρβαρος ή παχύσαρκος
Ευαισθησία
Το άτομο είχε το δικό του στυλ ή όχι
Καμπύλες σώματος (για γυναίκες)
Μυϊκή σύσταση του σώματος (για άνδρες)
Αρρενωπότητα
Θηλυκότητα
Συνήθης ή τυπική εξωτερική εμφάνιση
Κομψότητα
Καλά προσεγμένη και περιποιημένη εμφάνιση
Δυναμικότητα.
Η ανάλυση αυτή των χαρακτηριστικών επέτρεψε στους ερευνητές να καταγράψουν ποια ήταν τα κοινά χαρακτηριστικά που εκπέμπαν τα φωτογραφιζόμενα άτομα τα οποία επηρέαζαν περισσότερο τους συμμετέχοντες.
Η ανάλυση των ευρημάτων έδειξε:
Οι κρίσεις των ανδρών για την ελκυστικότητα των γυναικών βασίζονταν κυρίως στα σωματικά τους χαρακτηριστικά. Έδιναν ψηλότερους βαθμούς στις γυναίκες που φαίνονταν λεπτές και δελεαστικές

Οι περισσότεροι άνδρες θεωρούσαν πιο ελκυστικές τις γυναίκες των φωτογραφιών που φαίνονταν να έχουν περισσότερη αυτοπεποίθηση

Οι γυναίκες ως σύνολο έδειχναν κάποια προτίμηση για τους λεπτούς και μυϊκούς άνδρες. Όμως δεν υπήρχε ομοφωνία για το πόσο ελκυστικοί ήταν πολλοί από τους άνδρες των φωτογραφιών που βαθμολογούσαν. Μερικές γυναίκες θεωρούσαν πολύ ελκυστικούς άνδρες τους οποίους άλλες γυναίκες τους κατέτασσαν ως καθόλου ελκυστικούς

Η ηλικία των συμμετεχόντων έπαιζε ρόλο. Οι περισσότερο ηλικιωμένοι συμμετέχοντες ήταν πιθανότερο να θεωρήσουν ένα άνδρα ή γυναίκα από τις φωτογραφίες πιο ελκυστικό εάν αυτός ή αυτή χαμογελούσε.

Βλέπουμε ότι για την ελκυστικότητα του αντίθετου φύλου με βάση τα εξωτερικά χαρακτηριστικά εμφάνισης, οι άνδρες έχουν συχνά μια ομόφωνη άποψη ενώ το ίδιο δεν συμβαίνει για τις γυναίκες.
Οι διαφορές αυτές έχουν πρακτικές επιπτώσεις στις εμπειρίες και στρατηγικές που εφαρμόζουν οι άνδρες και οι γυναίκες στο φλερτ και στην επιλογή ταιριού. Για παράδειγμα οι γυναίκες μπορεί να έχουν λιγότερο συναγωνισμό από άλλες γυναίκες για τον άνδρα που έχουν επιλέξει λόγω του ότι ελκύονται από αυτόν.

Αντίθετα οι άνδρες μπορεί να χρειαστεί να επενδύσουν περισσότερο χρόνο και ενέργεια για να προσελκύσουν και να διατηρήσουν τη γυναίκα που θεωρούν ελκυστική και τη θέλουν ως ταίρι τους. Πρέπει να συναγωνιστούν με άλλους διεκδικητές και στη συνέχεια να τη διαφυλάξουν. Ο λόγος είναι ότι οι άνδρες ομοφωνούν στα εξωτερικά χαρακτηριστικά που κάνουν μια γυναίκα ελκυστική και έτσι πολλοί άνδρες πιθανόν να θέλουν την ίδια γυναίκα.

Τα αποτελέσματα της έρευνας μπορεί επίσης να εξηγούν μερικές ψυχολογικές διαταραχές της διατροφής και για το πως οι προσδοκίες σχετικά με την ελκυστικότητα επηρεάζουν τη συμπεριφορά.
Για παράδειγμα οι γυναίκες μπορεί να βιώνουν μεγαλύτερες δυσκολίες για να έχουν και να διατηρούν τα σωματικά πρότυπα ελκυστικότητας που επικρατούν για το γυναικείο φύλο. Στους άνδρες αυτό δεν είναι το ίδιο δύσκολο.

Οι γυναίκες που θέλουν να εντυπωσιάζουν τους άνδρες είναι πολύ πιθανόν να θεωρούνται πράγματι πιο ελκυστικές εάν έχουν κάποια πρότυπα φυσικά χαρακτηριστικά. Εάν δεν τα έχουν δεν θεωρούνται ελκυστικές.

Οι άνδρες παρά το γεγονός ότι θεωρούνται περισσότερο ελκυστικοί από τις γυναίκες όταν έχουν κάποια σωματικά πρότυπα εντούτοις η συνολική τους ελκυστικότητα δεν συσχετίζεται τόσο πολύ με τα σωματικά τους χαρακτηριστικά.

Εμείς θα προσθέσουμε ότι είναι βέβαιο ότι τα εξωτερικά χαρακτηριστικά εμφάνισης παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ελκυστικότητα του κάθε ανθρώπου, στην επιλογή του ταιριού του και ότι είναι σημαντικό να κατανοούμε τις διαφορές που υπάρχουν στον τομέα αυτό μεταξύ ανδρών και γυναικών.

Ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνούμε την τεράστια σημασία της άλλης μεγάλης συνιστώσας του κάθε ανθρώπου που είναι η ομορφιά και η ελκυστικότητα του ψυχικού κόσμου και του χαρακτήρα του.

Μόνο Οι Εραστές Μένουν Ζωντανοί

– Ποιο είναι το χειρότερο όταν είσαι γέρος;
– Ότι θυμάσαι πώς ήσουν νέος.
The Straight Story, του Ντέιβιντ Λιντς

Όταν είσαι παιδί υπάρχουν μόνο δύο ηλικίες: Τα παιδιά και οι μεγάλοι.
Στην εφηβεία τρεις: Τα μικρά, «εμείς» κι οι γέροι. Γέρος θεωρείται όποιος είναι πάνω από τριάντα.
Στα τριάντα, λίγο πριν-λίγο μετά, δεν είσαι κάτι συγκεκριμένο. Μπορεί να είσαι γονιός, αλλά μπορεί και να ζεις σαν έφηβος. Δεν είσαι νέος. Οι δεκαοχτάχρονοι σε σέβονται ή σε κοροιδεύουν, όταν προσπαθείς τόσο σκληρά ν” αποδείξεις ότι είσαι σαν κι εκείνους.
Έπειτα γίνεσαι σαράντα κι όλοι οι εικοσάρηδες σε λένε κύριο/κυρία.
Εσύ μπορεί να νιώθεις τζόβενο, παρά τους πόνους στη μέση και τον πρωινό πονοκέφαλο -αν τύχει να πιείς λίγο παραπάνω.
Αν είσαι γυναίκα μπορεί να έχεις μεγάλη επιτυχία με τα πιτσιρίκια (20+) και τους τριαντάρηδες, που ξέρουν ότι μια σαραντάρα θα αποδώσει όσο δύο εικοσάρες.
Οι γυναίκες, λένε, απελευθερώνονται σεξουαλικά μετά τα σαράντα. Γιατί περίμεναν τόσα χρόνια;

Αν είσαι άντρας, μάλλον θα “χεις βγάλεις άσπρες τρίχες και θα “χεις μάθει ότι το σεξ δεν γίνεται μόνο για να ικανοποιήσεις το εγώ σου. Γιατί έπρεπε να φτάσεις σαράντα, για να το καταλάβεις;
Στα σαράντα δεν είσαι γέρος ούτε νέος. Μεσηλίκας δεν θεωρείσαι ακόμα. Αλλά νιώθεις τον χρόνο να σε πιέζει.

Αν έχεις ένα παιδί στην εφηβεία ετοιμάζεσαι για τη λαιμητόμο. Θέλοντας και μη θα γίνεις πιο συντηρητικός απ” το παιδί σου. Κι αυτό θα σε καρατομήσει.
Θα πρέπει να του πεις, για πρώτη φορά, να χαμηλώσει τη μουσική στο δωμάτιο του.
Θα το κατσαδιάσεις αν γυρίσει στις 3 το πρωί -ειδικά αν έρθει μεθυσμένο.
Θα του πεις να απομακρυνθεί από εκείνη την παρέα, που είναι κακή επιρροή -νεοναζί του κερατά είναι.
Θα προσπαθήσεις να το πείσεις ότι η συγκεκριμένη ερωτική απόρριψη δεν έχει τόση σημασία, ότι θα γνωρίσει πολλούς ανθρώπους ακόμα, ότι θα ερωτευτεί πολλούς ανθρώπους ακόμα, και δεν καταλαβαίνεις εκείνο το «πεθαίνω από έρωτα» που σου λέει.
Θα του πεις ότι πρέπει να διαβάζει, όσο απαίσιο και να “ναι το εκπαιδευτικό σύστημα-το σχολείο-οι καθηγητές.
Ίσως να του πεις ότι πρέπει να “χει, πέρα απ” τα όνειρα του, κι ένα πτυχίο, μια δουλειά για να βγάζει τα προς το ζην.
Και τότε καταλαβαίνεις ότι έχεις αρχίσει να γερνάς. Ίσως να φταίνε οι ευθύνες, ίσως η κούραση, ίσως η απογοήτευση, ίσως η γνώση, αλλά ό,τι και να “ναι, όπως κι αν το πεις, δεν πιστεύεις πια, δεν πιστεύεις με όλη σου την ψυχή στα όνειρα.
– Θ” αλλάξω τον κόσμο, σου λέει το παιδί σου.
– Αυτός ο κόσμος δεν θ” αλλάξει ποτέ, Κεμάλ, του απαντάς εσύ.
Μόλις θα πεις αυτή τη φράση (αυτός ο κόσμος δεν θ” αλλάξει ποτέ), να το ξέρεις, είσαι γέρος.

Είναι σπάνιο, πιο σπάνιο κι απ” τ” άσπρα κοράκια, ένας γέρος να πιστεύει ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει δίκαιος, έστω λίγο καλύτερος. Κι είναι σχεδόν απίθανο αυτός ο γέρος να πιστεύει ότι μπορεί -ο ίδιος- ν” αλλάξει τον κόσμο.
– Το μόνο καλό στα γηρατειά, λέει ο ήρωας του Λιντς, είναι ότι έμαθες πια ν” αφήνεις τα μικροπράγματα να πέφτουν κάτω. Και να δίνεις σημασία μόνο σ” αυτά που έχουν σημασία.
Αυτό είναι το τελευταίο πράγμα που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος: Ν” αφήσει τα μικροπράγματα να πέσουν. Και ν” απολαύσει τις τελευταίες στιγμές.
Γιατί καθένας, όσο θρήσκος και να “ναι, ξέρει ότι μετά τον θάνατο δεν πρόκειται να ξαναφάει σοκολάτα.
Όχι. Στον Παράδεισο δεν υπάρχουν σοκολάτες. Ούτε Guinness. Ούτε σεξ.
Γι” αυτό πολλοί προτιμούν την Κόλαση για να περάσουν την αιωνιότητα.

Είναι αστείο, είναι βιολογικό, είναι επιφανειακό, δεν ξέρω τι είναι, αλλά μοιάζει πολύ αληθινό.
Τα όνειρα είναι ευθέως ανάλογα της ερωτικής επιθυμίας.
Η ζωή είναι απόλυτα συνδεδεμένη με το σεξ.
Οι έφηβοι είναι πνιγμένοι στις ορμόνες. Το φιλί, και μόνο αυτό, είναι big bang, είναι καταποντισμός, είναι θεός.
Ορμόνες και όνειρα, αυτό είναι το υλικό της εφηβείας.
“Επειτα, μέρα με τη μέρα, χρόνο με το χρόνο, δεκαετία με τη δεκαετία, φθίνει η ερωτική επιθυμία, τα όνειρα κάνουν παρέα με τους συμβιβασμούς, τις υποχρεώσεις, τις ευθύνες.
Συνεχίζεις να σκέφτεσαι το σεξ, αλλά δεν έχεις αρκετό χρόνο ούτε διάθεση, άσε που πρέπει να ξυπνήσεις πρωί για να πας τα παιδιά στο σχολείο. Η ατζέντα σου γεμίζει υποχρεώσεις και κάπου εκεί, αν υπάρχει κενό, γράφεις: Sex; (με ερωτηματικό πάντα).
Έπειτα ξεκινάς να μην το θεωρείς τόσο σημαντικό, όπως το λέει κι ο Φέστινγκερ: «Αφού δεν το κάνω, πρέπει να πιστέψω ότι δεν αξίζει τον κόπο».

Κι είσαι ακόμα στα σαράντα κάτι. Το σώμα σου ζητάει, θέλει, μπορεί. Η ψυχή σου διψάει, τ” αγαπάει, το περιμένει. Αλλά η ζωή είναι δύσκολη κι ο χρόνος λίγος και πώς να κάνεις σεξ με τρία παιδιά στο σπίτι;
Πριν να το καταλάβεις είσαι πενήντα-εξήντα-εβδομήντα και πλέον δεν νοιάζεσαι για το σεξ. Ούτε ονειρεύεσαι. Το σώμα σου δεν αντέχει, χρόνο έχεις λίγο.
Κοιτάς τις φωτογραφίες σου, τότε που ήσουν σαράντα ένα-δύο-τρία-πέντε-οκτώ, και καταλαβαίνεις ότι παρά τις αβαθείς ρυτίδες ήσουν όμορφη.
Ότι παρά τα γκρίζα μαλλιά ήσουν γοητευτικός.

Ο άνθρωπος σου έχει φύγει πια.
Κοιμάσαι. Μόνος στο διπλό κρεβάτι.
Θυμάσαι. Εκείνο το βράδυ, που είχε φορέσει το φόρεμα χωρίς εσώρουχα και χορέψατε κολλητά, στο σαλόνι, ένα βράδυ καθημερινής, με τη Billie να τραγουδά: «Someday he’ll come along…»
Θυμάσαι. Πώς πέσατε στον καναπέ, στη καρέκλα, στο πάτωμα, στο κρεβάτι, ξανά στο πάτωμα, στον τοίχο, στο κρεβάτι, στο πάτωμα, μέχρι που η νύχτα παραδόθηκε στη μέρα, κι εσείς παραδοθήκατε στον ύπνο, χαρούμενοι, ευτυχισμένοι, νέοι, χωρίς να έχει καμιά σημασία τι ώρα είναι και τι μέρα ξημερώνει και τι χρονιά.
Θυμάσαι. Λίγο πριν κλείσεις τα μάτια την κοίταξες στα μάτια κι είπες:
«Αν πέθαινα τώρα δε θα μ” ένοιαζε»
Θυμάσαι. Εκείνη γέλασε. Λίγο πριν αποκοιμηθεί.
Θυμάσαι. Και μετά κοιμάσαι.

Νους και καρδιά (+μια ιστορία)

Δυο ζητιάνοι ζούσαν έξω από ένα χωριό, μέσα στο δάσος. Ο ένας ήταν τυφλός και ο άλλος δεν είχε πόδια. Μια μέρα, το δάσος έπιασε φωτιά. Βεβαίως ήταν ανταγωνιστές. Έκαναν και οι δυο την ίδια δουλειά, ζητιάνευαν από τους ίδιους ανθρώπους κι ο καθένας τους ήταν συνεχώς θυμωμένος με τον άλλο. Όχι μόνο δεν ήταν φίλοι, αλλά ένιωθαν έχθρα και δεν μιλούσαν μεταξύ τους.Τώρα όμως βρίσκονταν σε έκτακτη ανάγκη. Ο τυφλός είπε στον άνθρωπο που δεν είχε πόδια.: «Ο μόνος τρόπος να ξεφύγουμε από εδώ, είναι με το αν σε πάρω στους ώμους μου. Χρησιμοποίησε εσύ τα πόδια μου κι εγώ θα χρησιμοποιήσω τα μάτια σου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να σωθούμε.»Και αυτό ακριβώς έκαναν. Έτσι, παράτησαν την έχθρα τους, έγιναν φίλοι και έσωσαν την ζωή τους.

Αυτό είναι ένα ανατολίτικο παραμύθι. Και μιλάει για την νόηση και την καρδιά σου. Δεν έχει να κάνει με ζητιάνους, έχει να κάνει με εσένα- με τον καθένα. Δεν έχει να κάνει με δάση που καίγονται, έχει να κάνει με εσένα. Εσύ είσαι εκείνος που καίγεται.

Κάθε στιγμή καίγεσαι, υποφέρεις, είσαι μέσα στην αγωνία, στη μιζέρια, στη δυστυχία. Η νόηση σου, μόνη της, είναι τυφλή. Έχει πόδια, μπορεί να τρέξει γρήγορα, μπορεί να κινηθεί γρήγορα, επειδή όμως είναι τυφλή, δεν μπορεί να επιλέξει τη σωστή κατεύθυνση, δεν ξέρει προς τα πού να πάει. Και είναι αναπόφευκτο να παραπατάει συνεχώς, να πέφτει, να πληγώνεται και να νιώθει πως η ζωή δεν έχει κανένα νόημα.

Ο λόγος που η ζωή φαίνεται να μην έχει κανένα νόημα είναι γιατί η τυφλή νόηση προσπαθεί να δει το φώς. Και αυτό είναι ανέφικτο!

Υπάρχει μέσα σου μια καρδιά η οποία βλέπει, η οποία αισθάνεται, μα δεν έχει πόδια. Δεν μπορεί να τρέξει. Παραμένει εκεί που βρίσκεται, χτυπάει και περιμένει. Μια μέρα η νόηση θα καταλάβει και θα είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει τα μάτια της καρδιάς.

Αυτό σημαίνει εμπιστοσύνη. Να βλέπεις με τα μάτια της καρδιάς.

Και οι δυο μαζί μπορούν να βγουν απ’ την φωτιά. Να θυμάσαι όμως ότι η νόηση πρέπει να δεχτεί την καρδιά στους ώμους της. Πρέπει να το κάνει. Η καρδιά δεν έχει πόδια, μόνο μάτια. Και η νόηση πρέπει να ακούει την καρδιά και να ακολουθεί τις οδηγίες της.

Στα χέρια της καρδιάς, η νόηση γίνεται ευφυΐα. Είναι μια μεταμόρφωση, πλήρης μεταμόρφωση της ενέργειας.

Η σοφία έρχεται μέσα από την συνάντηση της καρδιάς και της νόησης. Και από τη στιγμή που έχει μάθει την τέχνη του να δημιουργείς συγχρονισμό ανάμεσα στο χτύπο της καρδιάς σου και τις δουλειές της νόησης σου, έχεις στα χέρια σου όλο το μυστικό.

Κρατάς το κλειδί που ανοίγει την πόρτα όλων των μυστηρίων.

Τα «πρέπει» των ερωτικών σχέσεων

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει κανείς σε μια σχέση; Ποιες είναι οι συμπεριφορές που απλούστατα δεν μπορούμε να αντέξουμε;

Η ιστοσελίδα σχέσεων eHarmony θέτει αυτά τα ερωτήματα σε όλα τα μέλη της και οι απαντήσεις τους παρέχουν μια καλή εικόνα για ό,τι έχουν στο μυαλό τους άντρες και γυναίκες καθώς αρχίζουν μια νέα σχέση.

Όταν τα μέλη του eHarmony αρχίζουν να συνομιλούν με έναν δυνητικό σύντροφο, καλούνται να ανταλλάξουν λίστες με «πρέπει» και με «δεν αντέχω». Οι λίστες αυτές αντιπροσωπεύουν τα θετικά και τα αρνητικά χαρακτηριστικά που θέλουν να έχει το πρόσωπο με το οποίο θα ήθελαν να κάνουν σχέση – και τα οποία κατ’ αυτούς είναι μη διαπραγματεύσιμα. Με βάση αυτές τις λίστες οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να αποφασίσουν εάν θα προχωρήσουν σε γνωριμία ή όχι.

Χιούμορ και επικοινωνία
Το eHarmony ανέλυσε προσφάτως τα «πρέπει» και τα «δεν αντέχω» των σχεδόν 720.000 μελών του, εντοπίζοντας τα προαπαιτούμενα των ερωτικών σχέσεων για άντρες και για γυναίκες.

Τα δύο φύλα έχουν ορισμένα «πρέπει» στα οποία συμφωνούν. Θέλουν ο/η σύντροφός τους να έχει αίσθηση του χιούμορ, να είναι τρυφερός και ευγενικός, να έχουν «χημεία» μαζί του, να επικοινωνούν καλά και να τους είναι πιστός. Θέλουν επίσης κάποιον που συναισθηματικά είναι υγιής, δεν λέει ψέματα και έχει συγκροτημένο χαρακτήρα.

Υπάρχουν όμως και διαφορές μεταξύ τους. Οι άντρες είπαν πως η σύντροφός τους πρέπει να είναι υπομονετική, γεγονός που σημαίνει «ότι μπορεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα ή τα απρόοπτα της ζωής με έναν υπομονετικό και σταθερό τρόπο».

Το να είναι η σύντροφός τους «παθιασμένη» ήταν το έβδομο πιο σημαντικό ποιοτικό χαρακτηριστικό που ανέφεραν, αλλά το πάθος δεν υπήρχε καν στο τοπ 10 των γυναικών.

Αντί για πάθος, οι γυναίκες είπαν πως ο σύντροφός τους πρέπει να είναι οικονομικά αξιόπιστος και να είναι αφοσιωμένος στην οικογενειακή ζωή – χαρακτηριστικά τα οποία δεν θεωρούν σημαντικά οι άντρες.

Άντρες και γυναίκες συμφώνησαν εν πολλοίς για όσα δεν αντέχουν σε μια σχέση, αν και υπήρχαν διαφορές στο πώς βαθμολογούσαν τις συμπεριφορές. Και τα δύο φύλα, πάντως, εξέφρασαν έντονη απέχθεια για το ψέμα, την απιστία, την αγένεια και τη χρήση ουσιών.

Ο ρόλος της απιστίας
Η απιστία ήταν το τέταρτο σε συχνότητα χαρακτηριστικό που δεν αντέχουν οι γυναίκες και το έκτο απ’ όσα απεχθάνονται οι άντρες. Η κακή υγιεινή ήταν περισσότερο απεχθής για τους άντρες, που την κατέταξαν ως το τέταρτο χειρότερό τους σε μια γυναίκα – οι γυναίκες την κατέταξαν στην έβδομη θέση.

Η οργισμένη συμπεριφορά ήταν το πέμπτο χαρακτηριστικό που συχνότερα είπαν οι άντρες ότι τους απωθεί, ενώ για τις γυναίκες το ίδιο χαρακτηριστικό ήταν στην όγδοη θέση.

Για τις γυναίκες, η αδυναμία ελέγχου του θυμού είναι το πέμπτο πιο συχνό αρνητικό γνώρισμα ενός άντρα, αλλά για τους άντρες ο έλεγχος του θυμού είναι στην όγδοη θέση. Η τεμπελιά ήταν ένατη για τις γυναίκες και δέκατη για τους άντρες στον κατάλογο με τα ανεπιθύμητα ποιοτικά χαρακτηριστικά.

Το τελευταίο χαρακτηριστικό που δεν αντέχουν οι γυναίκες είναι ο ρατσισμός. Για τους άντρες όμως είναι το να διαθέτει μια γυναίκα «πολλά περιττά κιλά».

Kηροστασία, το ζύγισμα της ψυχής

Ανεξάντλητο, το ομηρικό πεδίο, θα συνεχίσει να μας τροφοδοτεί με θέματα της ζωής και του νοήματος που αυτή ενέχει.

Ανοίγουμε για πολλοστή φορά την «Ιλιάδα» του Ομήρου και βρισκόμαστε στην Τρωική πεδιάδα, στη δεύτερη μάχιμη μέρα του έπους.

Παρακολουθούμε την πρώτη Κηροστασία:

Η πρώτη Κηροστασία
Η όγδοη ραψωδία, η Θ, αποτελεί από πολλές απόψεις κομβικό σταθμό στην πλοκή της Ιλιάδας. Εγκαινιάζει και εξαντλεί τη δεύτερη μάχιμη μέρα του έπους, που θα αποδειχτεί κρίσιμη. Οι Τρώες θα φθάσουν στο χείλος της τάφρου και απωθώντας τους Αχαιούς θα βρεθούν στα πλοία τους, όπου θα μείνουν όλη τη νύχτα, στρατοπεδευμένοι στον ενδιάμεσο χώρο, περιμένοντας να ξημερώσει, για να ανανεώσουν την απειλητική τους έφοδο.

Η νέα αυτή κατάσταση πραγμάτων σχετίζεται με την απόφαση του Δία, την οποία ανακοινώνει στους ολύμπιους θεούς: Απαγορεύει οποιαδήποτε ανάμειξή τους στην επικείμενη σύγκρουση Αχαιών και Τρώων.

Ο ίδιος αποσύρεται στο τρωικό όρος, την Ίδη, ώστε να εποπτεύει καλύτερα το πεδίο της μάχης, όπου η σύγκρουση καταλήγει αμφίρροπη.

Τότε ο αρχηγός των θεών επεμβαίνει δραστικά, ζυγίζοντας στους δίσκους του χρυσού ζυγού του τις θανάσιμες μοίρες, τις Κήρες, Αχαιών και Τρώων.

Βαρύς ο κλήρος των Αχαιών κατηφορίζει προς τη γη, σημαδεύοντας την ήττα τους.

Ελαφρύς ο κλήρος των Τρώων ανηφορίζει προς τον ουρανό, προλέγοντας τη νίκη τους για την ημέρα εκείνη.

Έτσι προκρίνεται η έκβαση της μάχης, πρόκριση που επικυρώνεται με κεραυνό του Δία...

Η υπόσχεση του θεού στη Θέτιδα εκπληρώνεται μ’ αυτό το ζύγισμα, που θα φανερώσει την αξία της ρώμης του θιγμένου, του προσβεβλημένου κι αποσυρμένου στα πλοία Αχιλλέα...

Άλλες Κηροστασίες στην ΙΛΙΑΔΑ και την ΑΙΘΙΟΠΙΔΑ

Στο Τρωικό πεδίο και πάλι βρισκόμενοι, συνειδητοποιούμε τη δύσκολη θέση των Αχαιών, αφού ο εχθρός κοντά στα πλοία τους είναι.

Είμαστε στη χρονική στιγμή που ο Πάτροκλος, του Αχιλλέα τα όπλα φορώντας, αριστεύει και είναι έτοιμος στα θύματά του ν’ αθροίσει και τον Σαρπηδόνα, αγαπημένο γιο του Δία.
Συντριμμένος ο πατήρ θεών τε και ανθρώπων εκφράζει στην Ήρα την αμηχανία του:

«Ωχού μου εμένα, ο πιο που αγάπησα θνητός, ο Σαρπηδόνας,
γραφτό 'ναι τώρα από τον Πάτροκλο να κατεβεί στον Άδη.
Και μέσα μου η καρδιά διχόγνωμη σαλεύει, ως διαλογούμαι,
να τον αρπάξω απ' την πολύδακρη τη μάχη και στης πλούσιας
Λυκίας τα μέρη, πριν ο θάνατος τον έβρει, να τον φέρω,
για και ν' αφήσω τώρα ο Πάτροκλος να πάρει τη ζωή του;»
Και τότε η σεβαστή του απάντησε βοϊδόματη Ήρα κι είπε:
«Υγιέ του Κρόνου τρομερότατε, τι λόγια αυτά που κρένεις;
Έναν θνητό πώς θες, που θάνατο του 'χει γραμμένα η Μοίρα,
τώρα ξανά απ' τον πολυστέναχτο να τον γλιτώσεις Χάρο;
Κάμε ό,τι θες, μα κι όλοι οι αθάνατοι δεν έχουμε ίδια γνώμη.
Άκου, ένα λόγο τώρα θα 'λεγα, και συ στο νου σου βάλ' τον:
Αν στείλεις ζωντανό στο σπίτι του το Σαρπηδόνα πίσω,
κι άλλος θεός, στοχάσου, αργότερα θα θέλει σαν και σένα
τον ακριβό του γιο απ' τον πόλεμο τον άγριο να γλιτώσει·
γιατί πολλοί στου Πρίαμου μάχουνται το μέγα κάστρο γύρα
θεών υγιοί, και συ θα θύμωνες περίσσια τους γονιούς τους».
Είπε, κι ο κύρης των αθάνατων και των θνητών το δέχτη,
και ματερές ψιχάλες έριξε στο χώμα, να τιμήσει το γιο του...

Ο Δίας, φίλοι μου, δε σκέφτηκε τη ζυγαριά στα χέρια του να πάρει, ν’ αποτρέψει τη μοίρα του Σαρπηδόνα, αλλά περιορίστηκε στην αιμάτινη βροχή, έτσι για να τον κλάψει και να τον τιμήσει αντάμα.

Με βαριά καρδιά ο Δίας άφησε τον ωραίο του γιο να πεθάνει, αλλά δεν επέτρεψε να βεβηλώσουν το σώμα του οι Έλληνες. Έστειλε, λοιπόν, τα δυο αδέλφια, τον Ύπνο και το Θάνατο, να πάρουν το νεκρό, να τον πλύνουν στο Σκάμανδρο ποταμό και να τον πάνε στη Λυκία, όπου, αφού θα του αποδώσουν τις νεκρικές τιμές, θα τον θάψουν όπως ταιριάζει σ’ ένα νεκρό βασιλιά.

Σπάραξε ο Δίας και μετάνιωσε για την τόση εξουσία που ανέθεσε στα χέρια της Ατρόπου.
Παρόμοια λύπη ο Δίας αισθάνεται και για τον Έκτορα, ο οποίος, σύμφωνα με μια παραλλαγή του μύθου, είναι γιος του. Έκφράζει τον πόνο του στην Αθηνά, την ώρα που βλέπει τον ωκύπου Αχιλλέα να τον κυνηγά γύρω απ΄τα τείχη της Τροίας.

Αναρωτιέται αν με τους υπόλοιπους θεούς μπορούν να πάρουν την απόφαση, παράταση να δώσουνε στου Έκτορα τη μοίρα.

Η Αθηνά του δίνει μια ίδια με την Ήρα απάντηση, για να καταλήξει στη φράση:
«Κάνε το’ όμως οι άλλοι θεοί δεν θα το εγκρίνουμε»

Ο Δίας παραιτείται, μα αυτή τη φορά, στην πιο κρίσιμη στιγμή της αναμέτρησης των δυο γιγάντων, παίρνει τη χρυσή ζυγαριά και βάζει σε κάθε πλευρά από μια κήρα, μοίρα του θανάτου, μια για τον Αχιλλέα και μια για τον Έκτορα.

Ισορροπεί τη ζυγαριά κι αρχίζει να ζυγίζει.

Βαραίνει η μοίρα του Έκτορα, κι έτσι παίρνει η ψυχή του το δρόμο για τον Άδη.

Έχουν κριθεί πια όλα και ο Απόλλωνας, που παράστεκε ως τότε τον Έκτορα, άπραγος τον εγκαταλείπει στο έλεος της μοίρας του, που πιο βαριά από του Αχιλλέα ήταν..

Αυτή η ενέργεια του ζυγίσματος των κηρών είπαμε πως λέγεται Κηροστασία.
Το ζύγισμα της Κήρας το ξανασυναντάμε, μέσα στο χαμένο έπος, την «Αιθιοπίδα», όπου και πάλι ο Δίας ζυγίζει για δεύτερη φορά την κήρα του Αχιλλέα, βάζοντας στον άλλο ζυγό την κήρα του Μέμνονα, του αρχηγού των Αιθιόπων.

Οι μητέρες των δυο ηρωων, η Θέτις και η Ηώς, στην κρίσιμη στιγμή, κατέφυγαν στον Δία, ικετεύοντας για τη σωτηρία καθε μια του παιδιού της. Τότε εκείνος απάντησε ζυγίζοντας

Βάρυνε η ψυχή του Μέμνονα, που αναπότρεπτα στον Άδη κατεβαίνει.
Ο Δίας στον Όμηρο έχει λόγο για την ώρα που η κήρα του καθένα εμφανίζεται αναπότρεπτη. Μοιάζει να έχει αυτός τον τελευταίο λόγο, την ετυμηγορία ωστόσο την αφήνει στη κλίση που η χρυσή ζυγαριά του παίρνει.

Μας παραξενεύει που δε τη χρησιμοποίησε στο τέλος του Σαρπηδόνα, αλλά περιορίστηκε στην αιμάτινη βροχή.

Έτσι όμως ήθελε ο ποιητής, για να υπερτονίσει την αντρεία των δυο υπερηρώων του Τρωικού πολέμου, οπότε το θάνατο του ενός τον φορτίζει με το ισχυρότερο που μπορεί συναίσθημα και τον καθιστά δραματικότερο...

Ένα άλλο που αξίζει να σημειώσουμε πως δυο φορές ο Αχιλλέας κερδίζει στην κηροστασία, γιατί η στιγμή του θανάτου του είχε προσημειωθεί χρονικά και ήταν κάτω από τη γραμμή θανάτου του Πάτροκλου και Έκτορα.

Ήταν ο τρίτος στη σειρά στον κατάλογο των προγραφών της Μοίρας.

Η Κήρα του Αχιλλέα είναι ελεύθερη πια, μετά το Θάνατο του Έκτορα, να επιτελέσει το δικό της ρόλο...

Έρρωσθε και Χαίρεσθε...

“ΕΥ”

Το “ΕΥ” γραμματικά είναι επίρρημα και βρίσκεται στον αντίποδα του “ΔΥΣ”.
Σημαίνει καλά, εύκολα, είτε μόνο του είτε ως πρώτο συνθετικό:

“Ουκ εν τω πολλώ το ευ, αλλά εν τω ευ το πολύ”, είναι ο ορισμός της ποιότητας, που δεν ταυτίζεται με την ποσότητα.
Με ένα “ευ”, προγονική μονοσύλλαβη λέξη, ως πρώτο συνθετικό, προσδιορίζεται κατά βάση το καλό στη ζωή και στις εκάστοτε καταστάσεις της:

Η Ευδία, ως έννοια, είναι ταυτόσημη με την καλοκαιρία, τον ευνοϊκό καιρό, τις καλές καιρικές συνθήκες, όταν έχουν σύμμαχό τους το καλό πνεύμα του Δία (ευ+Δίας)

Ενδεικτικά αναφέρουμε μερικές από τις έννοιες που εικονίζουν και μορφοποιούν το καλό:
ΕΥΖΩΙΑ, ΕΥΓΟΝΙΑ, ΕΥΡΥΘΜΙΑ, ΕΥΝΟΜΙΑ, ΕΥΤΥΧΙΑ, ΕΥΛΟΓΙΑ, ΕΥΝΟΙΑ, ΕΥΜΑΡΕΙΑ, ΕΥΕΞΙΑ, ΕΥΠΡΑΞΙΑ.,ΕΥΕΡΓΕΣΙΑ, ΕΥΧΕΡΕΙΑ.... Μακρύς πολύ ο κατάλογος!
Αξίζει όμως να σημειώσουμε και την αρνητική χρήση του «ΕΥ»: ΕΥΤΕΛΕΙΑ, ΕΥΗΘΕΙΑ(ανοησία).

Το “ΕΥ”, φίλοι μου, το ξέρουμε και το βλέπουμε όλοι μας, δεν είναι σταθερά κυρίαρχο στοιχείο στη ροή του βίου...

Το “ΔΥΣ” από την άλλη, δεν παραμένει απλώς ένα γλωσσικό μουσειακό πρόθεμα.

(ΔΥΣ)κολο να συναντάς στα μονοπάτια της ζωής μόνο το (ΕΥ)κολο!

Σε μια διαχρονική μοιρολατρική αντίληψη το «ΕΥ» και το «ΔΥΣ» είναι δουλειά του πεπρωμένου, της Ειμαρμένης του καθένα μας.

Όποια όμως κι αν είναι η αλήθεια, είτε είμαστε στα χέρια της Μοίρας, είτε τη διαμορφώνουμε, τη κτίζουμε με βάση το ήθος, τη γνώση και τις συγκυρίες, το “ΕΥ” και το “ΔΥΣ” συμπράττουν, συνεργούν κι επιδρούν στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, που αιώνες τώρα μαθαίνει ν' αναπνέει ανάμεσά τους.

ΕΥΔΑΙΜΟΝΕΙΤΕ επιλέγοντας

BBC: Τι συμβουλές θα έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στους σύγχρονους για την Κρίση

Τι συμβουλές θα έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στους σύγχρονους, που ταλανίζονται από την οικονομική και πολιτική κρίση; αναρωτιέται το BBC, προβάλλοντας τις ρήσεις και τις διδαχές φιλοσόφων όπως ο Σωκράτης, αλλά και τις αποφάσεις του Σόλωνα και του Κλεισθένη, ως ιδιαίτερα χρήσιμα παραδείγματα για όποιον αναζητά την «φώτιση» του αρχαίου πνεύματος.

Το άρθρο υπογράφει ο λέκτορας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Armand D’ Angour ο οποίος είναι και συγγραφέας του βιβλίου «Οι Έλληνες και το Νέο: η καινοτομία στην αρχαία ελληνική φαντασία και εμπειρία».
Χρέος, διχασμός και εξέγερση. Αυτή ήταν η Αθήνα του 6^ου αιώνα π.Χ.
Αρχικά ο καθηγητής αναφέρεται στον 6^ο αιώνα π.Χ. και τον Σόλωνα. «Στις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ. οι πολίτες της Αθήνας βαρύνονταν από χρέη, κοινωνικό διχασμό και ανισότητες, με τους φτωχούς αγρότες έτοιμους να πουληθούν ως σκλάβοι, απλώς και μόνο για να ζήσουν τις οικογένειές τους.
Η εξέγερση ήταν επικείμενη, ωστόσο ο αριστοκρατικής καταγωγής Σόλων, αναδείχθηκε ως δίκαιος μεσολαβητής μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Κατήργησε τα δεσμά του χρέους, περιόρισε την ιδιοκτησία γης, ενώ δημιούργησε τάξεις πολιτών με διαφορετικά επίπεδα πλούτου και συνεπώς αντίστοιχες οικονομικές υποχρεώσεις.
Τα μέτρα του, παρότι δέχθηκαν επιθέσεις από όλες τις πλευρές, υιοθετήθηκαν και άνοιξαν τον δρόμο για την δημιουργία της δημοκρατίας», γράφει ο D’ Angour. Συμπεραίνει μάλιστα ότι  η επιτυχία του Σόλωνα δείχνει ότι οι μεγάλοι ηγέτες πρέπει να έχουν το κουράγιο υλοποιήσουν μη δημοφιλή, συμβιβαστικά μέτρα, για το καλό της δικαιοσύνης και της σταθερότητας.

Τι θα συμβεί μετά; Ο Δελφικός χρησμός
Αναφερόμενος στους ακατάληπτους χρησμούς του μαντείου των Δελφών, ο καθηγητής εικάζει ότι στην ερώτηση: «Πρέπει η Ελλάδα να αφήσει το ευρώ;» η απάντηση πιθανώς να ήταν: «Η Ελλάδα θα πρέπει να εγκαταλείψει το ευρώ, αν το ευρώ έχει εγκαταλείψει την Ελλάδα» αφήνοντας όσους τάσσονται υπέρ και όσους τάσσονται κατά μιας εξόδου, να ερίζουν για το ποια ακριβώς είναι η σημασία του χρησμού.
Σημειώνει ωστόσο ότι η πιο σοφή συμβουλή είναι τα περίφημα Δελφικά παραγγέλματα: «Γνώθι σαυτόν» και «Μηδέν άγαν».

Ο μύστης Πυθαγόρας
Αν οι σύγχρονοι Έλληνες νιώθουν να λυγίζουν από την οικονομική κρίση, μπορεί να βρουν παρηγοριά λέει ο Armand D’ Angour στην ρήση του προγόνου τους, Πυθαγόρα που υπόστήριζε ότι όλα επανέρχονται, συνεπώς τίποτα δεν είναι τελείως καινούργιο.
Ο Πυθαγόρας ο Σάμιος, ήταν φιλόσοφος, μαθηματικός, ένας μύστης του 6^ουαιώνα που πίστευε ότι οι αριθμοί κρύβονται πίσω από καθετί στο σύμπαν και ότι τα κοσμικά γεγονότα επαναλαμβάνονται σε ένα κύκλο 10800 ετών.

Πρόσεχε, υπάρχουν και χειρότερα…Ο Οδυσσέας και η αντοχή
«Βάστα καρδιά, χειρότερα δεινά βαστούσες τότες που μού “τρωγε ο αδάμαστος ο Κύκλωπας γενναίους 20 συντρόφους» λέει ο Οδυσσέας κατά το ταξίδι της επιστροφής στην Ιθάκη, προσπαθώντας να πείσει τον εαυτό του να μην λυγίσει λίγο πριν το τέλος, μετά από τόσες περιπέτειες.
Το μήνυμα, όπως επισημαίνει ο καθηγητής, είναι ότι στο παρελθόν μπορεί να υπήρξαν ακόμη πιο δύσκολες καταστάσεις, οι οποίες ωστόσο ξεπεράστηκαν με ευφυΐα και κουράγιο.

Είσαι βέβαιος ότι είναι σωστό αυτό; Η ακούραστη αναζήτηση του Σωκράτη
«Είναι πολύ μεγάλο αγαθό για τον άνθρωπο το  μιλάει κάθε μέρα για την αρετή και για τα άλλα για τα οποία με ακούτε να συζητάω εξετάζοντας τον εαυτό μου και τους άλλους. Γιατί η ζωή, χωρίς να τα εξετάζει κανείς αυτά, είναι ζωή που δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος» έλεγε ο Σωκράτης, ο οποίος δεν σταμάτησε ποτέ να αναζητά απαντήσεις σε ερωτήματα όπως «Τι είναι δικαιοσύνη;» και «πως πρέπει να ζούμε;».
Η κληρονομιά του μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου, είναι το καθήκον να συνεχίζουμε την ακούραστη αναζήτηση ακόμη και όταν- ή μάλλον ειδικά όταν- δεν είναι πιθανό να βρούμε σαφείς, οριστικές απαντήσεις.

Η πολιτική σάτιρα του Αριστοφάνη
Η κωμωδία του Αριστοφάνη «Βάτραχοι» του 405 π.Χ. περιέχει ειλικρινείς και ξεκάθαρες συμβουλές για τους «πολιτικά ασταθείς» συμπατριώτες του: διαλέξτε καλούς ηγέτες, αλλιώς θα ξεμείνετε με τους κακούς.

«Να κάνουμε ότι και την τελευταία φορά;» Ηράκλειτος ο στοχαστής
«Δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι» έλεγε ο Ηράκλειτος, τον 5^ο π.Χ. αιώνα. Ενώ η αλλαγή είναι συνεχής, διαφορετικά πράγματα αλλάζουν με διαφορετικούς ρυθμούς. Σε ένα περιβάλλον μόνιμης ροής, είναι σημαντικό να ορίσει κανείς κάποια σταθερά σημεία και να πιαστεί γερά από αυτά. Οι αγορές ομολόγων, το χρέος και τα πακέτα διάσωσης μπορεί να αποτελούν μια τέτοια πρόκληση.

Ο Ιπποκράτης αντιμέτωπος με την πραγματικότητα
Η δυτική ιατρική έχει τις ρίζες της στον Ιπποκράτη, στα τέλη του 5^ου π.Χ. αιώνα. Αυτό που είναι εξαιρετικό στην αρχαία σκέψη περί υγείας και ασθενειών, είναι η ξεκάθαρη παραδοχή ότι οι γιατροί πρέπει να παρατηρούν με ακρίβεια και να καταγράφουν με ειλικρίνεια, ακόμη και όταν οι ασθενείς φεύγουν από την ζωή.  Η μαγεία ή τα ευχολόγια δεν μπορούν να θεραπεύσουν. Μόνο η τίμια, εξαντλητική, εμπειρική παρατήρηση μπορεί να αποκαλύψει τι αποδίδει και τι όχι.

Αρπάζοντας την ευκαιρία: Ο Κλεισθένης και η δημοκρατία
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν πολύ καλά την δύναμη της ευκαιρίας. Το να εκμεταλλεύεται κανείς μια δεδομένη στιγμή, μια ευκαιρία- στην δημόσια αγόρευση, στον αθλητισμό, στην μάχη- ήταν αξιοθαύμαστο και θεωρούνταν ένδειξη ικανότητας.
Μετά το τέλος της τυραννίας του Πεισίστρατου, ο Κλεισθένης έπρεπε να δημιουργήσει ένα σύνταγμα πιο δημοκρατικό. Επινόησε λοιπόν με θαυμαστή ταχύτητα, ένα σύστημα αιρετής κυβέρνησης στην οποία όλοι οι πολίτες είχαν δικαίωμα ψήφου. Έτσι γεννήθηκε η πρώτη δημοκρατία στον κόσμο (δήμος=λαός εξηγεί ο καθηγητής).

Αρχιμήδης, ο εφευρέτης
Τέλος ο Armand D’ Angour αναφέρεται στον Αρχιμήδη και το περίφημο «Εύρηκα!» που αναφώνησε βγαίνοντας ενθουσιασμένος από το λουτρό, όπου ανακάλυψε το νόμο του ειδικού βάρους.
Το να βρει κάποιος την λύση σε ένα ακανθώδες πρόβλημα απαιτεί μεγάλη νοητική προσπάθεια, αλλά η απάντηση έρχεται συχνά όταν ρίχνεις τους ρυθμούς, όταν κλείνεις τον διακόπτη και απολαμβάνεις…το μπάνιο σου, καταλήγει ο καθηγητής.

Τον μεγαλύτερο επιταχυντή σωματιδίων στον πλανήτη θα κατασκευάσουν οι Κινέζοι

Τον ισχυρότερο επιταχυντή σωματιδίων στον κόσμο σχεδιάζουν να κατασκευάσουν Κινέζοι επιστήμονες:

Όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα της China Daily, η πρώτη φάση της κατασκευής του αναμένεται να αρχίσει μεταξύ του 2020 και του 2025, καθώς έχει ολοκληρωθεί η αρχική, conceptual σχεδιαστική φάση.
Σύμφωνα με την China Daily, θα πρόκειται για τον μεγαλύτερο επιταχυντή σωματιδίων στον πλανήτη, ανώτερο ακόμα και του διάστημου LHC (Large Hadron Collider) του CERN.
Ο τελικός conceptual σχεδιασμός αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί κατά τα τέλη του 2016, δήλωσε σχετικά ο Γουάνγκ Γιφάνγκ, διευθυντής του Ινστιτούτου Φυσικής Υψηλής Ενέργειας, της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών.
Το Ινστιτούτο λειτουργεί σειρά από προγράμματα φυσικής υψηλής ενέργειας στην Κίνα – και ο σχεδιαζόμενος επιταχυντής θα έχει επτά φορές το ενεργειακό επίπεδο του LHC στην Ευρώπη.
Ο LHC, μήκους 27 χλμ, έχει οδηγήσει στον εντοπισμό εκατοντάδων μποζονίων- ενώ ο κινεζικός (CEPC- Circular Electron Positron Collider), 50-100χλμ, αναμένεται να παράγει πολύ περισσότερα, επιτρέποντας πολύ πιο ενδελεχή μελέτη και κατανόηση.
Ωστόσο, πρόκειται μόνο για το πρώτο βήμα, καθώς θα ακολουθήσει σε δεύτερη φάση το SPPC (Super Proton-Protoc Collider), που θα αποτελεί μία πλήρως αναβαθμισμένη έκδοση του LHC. H δεύτερη αυτή φάση αναμένεται να λάβει χώρα το 2040.

Η μυστηριώδης μούμια του Θεού Άμμων Ρα που ανακαλύφτηκε στην Αίγυπτο

Μία μυστηριώδης μούμια ηλικίας 2.700 ετών ανακαλύφτηκε στην Αίγυπτο η οποία έχει συνεπάρει την επιστημονική κοινότητα.

Πρόκειται για μία ξύλινη μούμια η οποία ανακαλύφθηκε μόλις χθες και ανήκει στον Αιγύπτιο Θεό Άμμων Ρα.
Η μούμια περιελάμβανε μία τελετουργική διακόσμηση, όπως μεταδίδει η Mirror, με διάφορα ιερογλυφικά σημάδια.
Ο διευθυντής του τμήματος Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «η σαρκοφάγος είναι κατασκευασμένη από ξύλο και καλύπτεται με στρώμα γύψου».

Ο τάφος είχε ανακαλυφθεί το 1978 και μία ομάδα αρχαιολόγων την μελετούσε από το 2009. Διάφορες σκηνές μέσα στον τάφο απεικόνιζαν κυνήγι, ψάρεμα και διάφορα άλλα.
Δείτε το βίντεο:

Ψηφιακό Μουσείο της Ακαδημίας Πλάτωνος: Αφιερωμένο στον Πλάτωνα και το έργο του

Ένα πολιτιστικό «κόσμημα» άνοιξε τις πύλες του στο κοινό. Πρόκειται για το ψηφιακό μουσείο της Ακαδημίας Πλάτωνος.

Με ελεύθερη πρόσβαση για το κοινό, ώρες λειτουργίες 09:00 με 16:00 και κλειστό τη Δευτέρα, το μουσείο, μια ελαφριά κατασκευή, πλήρως αναστρέψιμη, από μέταλλο και ξύλο, βρίσκεται εντός του αρχαιολογικού χώρου, αλλά εκτός της περίφραξής του, πάνω στο μικρό πάρκο που περιβάλλεται από τις οδούς Μοναστηρίου, Τηλεφανούς, Κρέοντος και Πλάτωνα.
Αποτελεί ένα μοναδικό εγχείρημα που έχει επιστρατεύσει τα πλέον σύγχρονα μέσα της τεχνολογίας για να πραγματοποιηθεί αυτό το ιδιαίτερα εντυπωσιακό εικονικό ταξίδι στον χώρο του φιλοσόφου.
Οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να περιηγηθούν ψηφιακά στην αρχαία αγορά, να ανακαλύψουν το περιβάλλον και τις συνήθειες μιας περιόδου, από τον 5ο έως τον 3ο αιώνα π. χ, που διαμόρφωσε τον πολιτισμό όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και ολόκληρου του δυτικού κόσμου.

Επίσης θα έχουν την δυνατότητα να πάρουν μέρος σε δραστηριότητες μέσα από τις οποίες θα ανακαλύψουν τις αλλαγές και την εξέλιξη στον χώρο και τον χρόνο αλλά και την μεταβολή των λειτουργιών από εποχή σε εποχή.

Ταξίδι στην Ιστορία
Η έκθεσή του «διηγείται» την ιστορία του Πλάτωνα και του έργου του, μέσα από μια διαδρομή τριών ενοτήτων που ξετυλίγονται σε αντίστοιχες αίθουσες.

Στην πρώτη αίθουσα του μουσείου γνωρίζουμε τον Πλάτωνα ως ιστορικό πρόσωπο αλλά και τον αρχαιολογικό χώρο της Ακαδημίας. Εκεί ο επισκέπτης μέσω ενός quiz μπορεί να έρθει αντιμέτωπος με μία αποκάλυψη.

Η δεύτερη αίθουσα αφιερώνεται στο έργο και τις μεθόδους του Πλάτωνα και στην τρίτη αίθουσα παρουσιάζεται ο τρόπος που η ανθρωπότητα βιώνει και αγκαλιάζει το έργο του Πλάτωνα, εμπνεόμενη από αυτό.

Ψηφιακές εφαρμογές, προβολές βίντεο, εποπτικό υλικό και χάρτες πλαισιώνουν το πρώτο μουσείο φιλοσοφίας στη χώρα μας, που παράλληλα εμπλουτίζεται από κουίζ, διαδραστικά παιχνίδια και πρωτότυπα βίντεο, τα οποία προβάλλονται σε δυο «κρυφές» αίθουσες.

Η πρώτη προβάλλει το βίντεο που είναι αφιερωμένο στην αλληγορία του Σπηλαίου του Πλάτωνα (που δρα βιωματικά για τους θεατές, λόγω σκοτεινότητας και θέσεων που θέλουν να δώσουν την αίσθηση του «δεσμώτη»), ενώ η δεύτερη, το αμφιθέατρο, προβάλλει εκ περιτροπής τρία βίντεο, αφιερωμένα στον μύθο της ψυχής, στο τι είναι δίκαιο και άδικο, αλλά και στο συμπόσιο του Πλάτωνα που ασχολείται με τον έρωτα.
Ενταγμένο στο περιβάλλον

Μέρος της έκθεσης αποτελεί και η ίδια η κατασκευή του μουσείου, με την είσοδο να είναι όχι από την μπροστινή, αλλά από την πίσω πλευρά, που σαν μια χρονοκάψουλα ταξιδεύει τους επισκέπτες στην εποχή του Πλάτωνα. Ένα ακόμα σημαντικό στοιχείο είναι ο προσανατολισμός του, ο οποίος είναι άμεσα συνδεμένος με τον αρχαιολογικό χώρο, τη γειτονιά και το σήμερα.
Επιπλέον, τα υλικά είναι πλήρως ενταγμένα στο φυσικό περιβάλλον, ενώ τα γήινα χρώματά του έχουν σκοπό να μην ανταγωνίζονται τον αρχαιολογικό χώρο με τον οποίο γειτνιάζει. Τέλος, τα στέγαστρά του κλείνουν το βράδυ τόσο για λόγους ασφαλείας όσο και «ησυχίας», καθώς επιδίωξη των αρχιτεκτόνων του ήταν να μην παρεμβάλλεται έντονα στην περιοχή.
Το μουσείο, έργο ενταγμένο σε ΕΣΠΑ (προϋπολογισμού περίπου 700.000 ευρώ, εκτός της κτιριακή υποδομή του), έγινε πραγματικότητα με τη συμβολή τεσσάρων φορέων: του Ιδρύματος Μείζονος Πολιτισμού, του Ιδρύματος Ωνάση, του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Δήμου Αθηναίων.

Νέες τεχνολογίες και πολιτιστική κληρονομιά
«Η Αθήνα αναδεικνύεται σε ισχυρό πόλο πόλο και σταυροδρόμι πολιτισμού, πρωτοπορίας και δημιουργικής έκφρασης στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς. Σε αυτόν τον νέο πολιτισμικό χάρτη, το ψηφιακό μουσείο – Ακαδημία Πλάτωνος θα αποτελέσει ένα ακόμα σημείο αναφοράς για την πόλη» είπε στην ομιλία του ο δήμαρχος Αθηναίων κ. Γιώργος Καμίνης και υπογράμμισε ότι : «η ολοκλήρωση και λειτουργία του ψηφιακού διαδραστικού μουσείου είναι καρπός μιας ιδιαίτερα παραγωγικής και καλής συνεργασίας του δήμου Αθηναίων με το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. Συγχαρητήρια και σε όσους εργάστηκαν με έμπνευση και σοβαρότητα για το σημερινό αρχιτεκτονικό και μουσειολογικό αποτέλεσμα».

«Με μεγάλη χαρά παραδίδουμε στο κοινό έναν νέο χώρο πολιτισμού που ευελπιστούμε να αποτελέσει σημείο αναφοράς για την περιοχή και για την ευρύτερη πολιτιστική δραστηριότητα της πόλης. Στον απόηχο των τρομοκρατικών επιθέσεων στο Παρίσι και στις δύσκολες εποχές που διανύουμε, πιστεύω ακράδαντα ότι η παιδεία και ο πολιτισμός μπορούν να αποτελέσουν τις κυριότερες ασπίδες για την διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της ποιότητας ζωής», τόνισε η αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, κυρία Σοφία Κουνενάκη – Εφραίμογλου, υπογραμμίζοντας ότι «το ΙΜΕ υλοποίησε τη δημιουργία του ψηφιακού μουσείου με στόχο την ανάδειξη νέων μοντέλων αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς με χρήση και συμμετοχή νέων τεχνολογιών. Είμαστε βέβαιοι ότι το μουσείο θα συμβάλει τα μέγιστα στην ανάδειξη της περιοχής σε μοναδικό πόλο έλξης».

«Δύο σημαντικά πράγματα συναντώνται εδώ. Ο πολιτισμός και η φιλοσοφία μας, η φλέβα χρυσού που έχει η χώρα, πάνω στην οποία μπορούμε να δημιουργήσουμε. Και το δεύτερο, να δούμε τι σημαίνει συνεργασία, που είναι και το πρόβλημά μας. Να δούμε πως αν συνεργαστούμε σωστά μπορούμε να παράξουμε: Ο δημόσιος με τον ιδιωτικό τομέα, ο ιδιωτικός με τον δημόσιο, ο επιστήμονας με τον τεχνοκράτη, ο τεχνοκράτης με τον εργάτη, ο εργάτης με τον κάτοικο, ο κοινωνικός φορέας, η γειτονιά με τον πολιτικό, χωρίς να έχουμε μονίμως τη λογική της σύγκρουσης.
Αυτό που έγινε εδώ είναι ένα βήμα για το μεγάλο άλμα. Αυτή η γειτονιά εδώ είναι ισάξια με την Ακρόπολη, εδώ είναι η ακρόπολη του πνεύματος κι αυτό πρέπει να τιμήσουμε», δήλωσε από τη μεριά της η πρώην υπουργός Παιδείας, πρόεδρος του Δικτύου για τη Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και την Ευρώπη, κυρία Άννα Διαµαντοπούλου, που είχε και την ιδέα της δημιουργίας του μουσείου.

Η πρόσβαση στο μουσείο είναι ελεύθερη και η παρουσίαση είναι δίγλωσση
Ώρες και μέρες λειτουργίας: Τρίτη – Κυριακή 9:00 π. μ. – 16:00 μ. μ.

Ένας λευκός νάνος είναι το πιο θερμό άστρο του Σύμπαντος

Ομάδα αστρονόμων από τα πανεπιστήμια του Τίμπιγκεν και του Πότσνταμ στη Γερμανία μελέτησαν ένα πολύ λαμπρό άστρο που εντοπίστηκε πριν από 20 χρόνια στις παρυφές του γαλαξία μας.

Διαπίστωσαν ότι στην επιφάνεια του αναπτύσσονται θερμοκρασίες 42 φορές μεγαλύτερες από εκείνες στον Ηλιο και είναι το πιο καυτό άστρο που γνωρίζουμε στο Σύμπαν.
Η ανακάλυψη είναι πολύ σημαντική εκτός των άλλων επειδή πρόκειται για ένα λευκό νάνο, μια κατηγορία άστρων που μέχρι τώρα δεν είχε διαπιστωθεί ότι μπορεί να αναπτύσσονται σε αυτά τόσο υψηλές θερμοκρασίες.
Το άστρο που ονομάζεται RX J0439.8-6809 και είναι τόσο λαμπρό που μέχρι πρόσφατα οι αστρονόμοι πίστευαν ότι ανήκει στο Μικρό Μαγγελανικό Νέφος, ένα μικρό γειτονικό γαλαξία. Οι ερευνητές χρησιμοποιώντας το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble αρχικά διαπίστωσαν ότι το άστρο απομακρύνεται από τον γαλαξία μας με ταχύτητα περίπου 800 χιλιάδων χλμ/ώρα.
Η δεύτερη και πιο σημαντική ανακάλυψη είναι ότι στην επιφάνεια του άστρου αναπτύσσονται θερμοκρασίες που αγγίζουν τους 250 χιλιάδες βαθμούς Κελσίου. Οι θερμοκρασίες που αναπτύσσονται στην επιφάνεια του Ηλιου δεν ξεπερνούν τους έξι χιλιάδες βαθμούς Κελσίου. Μάλιστα οι ερευνητές εκτιμούν ότι μόλις πριν από χίλια έτη οι θερμοκρασίες στην επιφάνεια του λευκού νάνου έφταναν τους 400 χιλιάδες βαθμούς Κελσίου.
Η υψηλότερη θερμοκρασία που είχε καταγραφεί μέχρι σήμερα στην επιφάνεια ενός άστρου του Σύμπαντος ήταν 200 χιλιάδες βαθμοί Κελσίου. Οπως είναι ευνόητο τα νέα ευρήματα που δημοσιεύονται στην επιθεώρηση «Astronomy&Astrophysics» προσφέρουν νέα δεδομένα στους επιστήμονες για τους μηχανισμούς των άστρων.

ΣΠΑΡΤΗ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

I

Η Σπάρτη, που πρόκειται να εξετάσω, εκτείνεται σε μια μάλλον περιορισμένη περίοδο, περίπου από τα μέσα του έκτου αιώνα ως τη μάχη στα Λεύκτρα το 371 π.Χ. Εξαιρώ την πρωιμότερη ιστορία, εκτός από λίγα σημαντικά γεγονότα και γενικές τάσεις, γιατί πιστεύω ότι οι πληροφορίες μας είναι σχεδόν αποκλειστικά φανταστικές (ειδικά κάθε τι που αναφέρεται στον Λυκούργο)· ότι όλες οι προσπάθειες να ανασυγκροτήσουμε λεπτομερειακούς αυτή την πρώιμη ιστορία με ονόματα και ακριβείς χρονολογίες βασίζονται σε εντελώς εσφαλμένες μεθοδολογικές αρχές· και ότι η υπερβολική συγκέντρωση στην υπόθεση ότι μια μυθική μετανάστευση έγινε σε πολύ παλιά εποχή είναι το ίδιο εσφαλμένη στη μέθοδο1. Σταματώ στα Λεύκτρα, γιατί δέχομαι την ουσιαστικά ομόφωνη Ελληνική παράδοση για ποιοτική αλλαγή αρκετά νωρίς στον τέταρτο αιώνα. Από κει και πέρα, αν και υπάρχει κάποια συνέχεια, η Σπάρτη μεταμορφώθηκε πάλι σ’ ένα διαφορετικό είδος κοινωνίας.

Αυτό σημαίνει ότι δέχομαι ότι η αποφασιστικά κρίσιμη καμπή στη Σπαρτιατική ιστορία συνέβη στη διάρκεια ή γύρω στη βασιλεία του Λέοντος και του Αγασικλέους (Ηρόδοτος 1.65 - 66), λίγο μετά το 600 π.Χ., ως αποκορύφωση των εσωτερικών ταραχών, που είχαν ξεκινήσει ίσως έναν αιώνα πριν, περίοδο κατά την οποία ο επονομαζόμενος Δεύτερος Μεσσηνιακός πόλεμος ήταν το κύριο καταλυτικό γεγονός, και αυτό που παρήγε μόνιμες επαναστατικές πιθανότητες και απειλές. Πολλά σχετικά μ’ αυτόν τον πόλεμο είναι σκοτεινά, για να μην πούμε μυθικά, αλλά η ποίηση του Τυρταίου είναι σύγχρονη και διαφωτιστική. Δείχνει ότι ο Σπαρτιατικός στρατός βρισκόταν σε αταξία και αναταραχή, αντίθετα από ό,τι είναι γνωστό από τη μετέπειτα, την κλασική περίοδο, και ότι η Σπαρτιατική κοινωνία βρισκόταν σε κατάσταση εμφύλιας διαμάχης (στάσεως)· επίσης ότι ο μύθος του Λυκούργου δεν ήταν ακόμη αρκετά διαδεδομένος. Από τη στιγμή που ο πόλεμος κερδήθηκε οριστικά, επιβλήθηκε ένας αριθμός βαθιών αλλαγών: πολιτικών, οικονομικών και ιδεολογικών. Δεν ξέρω πόσο γοργά επήλθαν (ένα ερώτημα στο οποίο θα επανέλθω), ή από ποιον, αλλά στο τέλος έχουμε εκείνη τη Σπάρτη, που ήταν μια μοναδική δομή στον Ελληνικό κόσμο, πράγμα το οποίο δεν ήταν η Σπάρτη του ποιητή Αλκμάνα. Επισημαίνω τη λέξη δομή για να εκτρέψω την προσοχή από τη συνηθισμένη υπερσυγκέντρωση σε ορισμένα στοιχεία του συστήματος και σε ό, τι κανονικά συνεπάγονται αυτά στη σύγχρονη βιβλιογραφία, δηλαδή ένα μυστικισμό σχετικά με τους Δωριείς και το Δωρισμό γενικά, και, ειδικά, μερικά κατά μέγα μέρος άσχετα Κρητικά παράλληλα- αυτά τα τελευταία κατά τη γνώμη μου, είναι ουσιαστικώς παραπλανητικές κατασκευές θεωριών ή προπαγάνδας του τέταρτου αιώνα (στις οποίες, ας σημειωθεί, ότι εμφανίζεται και η Καρχηδόνα, τουλάχιστον στον Αριστοτέλη).

Αν οι ανασκαφές του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος ήταν τόσο αποκαλυπτικές για το μετασχηματισμό της Σπάρτης, όπως λέγεται μερικές φορές, θα μπορούσαμε να χρονολογήσουμε την τομή μάλλον γύρω στο έτος 600 (ή μερικές δεκαετίες αργότερα σύμφωνα με τη χρονολογία του Boardman)2. Κι όμως, εκτός από τη μάλλον προβληματική εξαφάνιση του ελεφαντοστού από τα αφιερώματα, δεν νομίζω ότι η Ορθία Άρτεμις προσφέρει στοιχεία από τα οποία μπορεί να αποδειχθεί οτιδήποτε. Οι «μαρτυρίες», που ήταν μάλλον πιο πολύ της μόδας να τονίζονται δέκα ή είκοσι χρόνια πριν από ό, τι είναι τώρα, αποδεικνύεται ότι αποτελούνται από σχεδόν εντελώς υποκειμενικές κρίσεις σχετικά με την ποιότητα της Λακωνικής κεραμεικής σε διαφορετικές περιόδους, στοιχείο στο οποίο δεν συμφωνούν οι ειδικοί. Εκτός αυτού, δεν ξέρουμε αν οι Σπαρτιάτες παρήγαν ποτέ μόνοι τους αυτή την κεραμεική ή ήταν ήδη κατά το μεγαλύτερο μέρος (ίσως και όλη) στα χέρια των περίοικων (πολίτες των γειτονικών κοινοτήτων οι οποίοι, αν και ήταν ελεύθεροι και ίσως είχαν τοπική αυτονομία, ήταν υποτελείς στη Σπάρτη σε στρατιωτικές και εξωτερικές υποθέσεις) πολύ πριν το 600, περίπτωση κατά την οποία η παρακμή είναι οπωσδήποτε άσχετη, ακόμη κι αν πράγματι θα μπορούσε να τοποθετηθεί στα μέσα του 6ου αιώνα. Από την άλλη μεριά, αν μπορούσε να αποδειχτεί ορθή η θεωρία ότι ο έφορος Χείλων ήταν ο μεγάλος μεταρρυθμιστής «νομοθέτης», τότε θα μπορούσαμε να έχουμε μια σταθερή ημερομηνία γύρω στο 550. αν και δεν μπορώ να φανταστώ πώς θα καλύπταμε το μακρότατο διάστημα ανάμεσα στο τέλος του Δεύτερου Μεσσηνιακού πολέμου και στο 550. Εφόσον όλα αυτά είναι κατά μέγα μέρος άσχετα με το θέμα μου, προτείνω να προσπεράσω τα χρονολογικά αινίγματα και να μιλήσω, εν είδει στενογραφίας, για την «επανάσταση του έκτου αιώνα»3.

Επιτρέψτε μου να επιμείνω λίγο στην ανάλυση αυτής της «επανάστασης». Σχηματικά (και μάλλον όχι με ακρίβεια) κάποιος θα μπορούσε να διακρίνει στη δομή της κλασικής Σπάρτης τρεις γενικούς τομείς: (1) την εσωτερική δομή των κληρουχιών, είλωτες και περίοικους, μαζί με κάθε τι που συνεπάγεται, σε σχέση με την εργασία, παραγωγή και κυκλοφορία (αγαθών)· (2) το κυβερνητικό σύστημα (συμπεριλαμβανομένου του στρατιωτικού)· (3) το τελετουργικό σύστημα: rites de passages*, την αγωγή, τις τάξεις ηλικίας, τα συσσίτια κ.λπ. (Ἀγωγή είναι ένας συμβατικός όρος για το σύστημα με το οποίο όλα τα Σπαρτιατόπουλα ανατρέφονταν από το κράτος. Υπάρχουν καλές αρχαιοελληνικές πηγές για τον όρο αυτό. Η «εκπαίδευση», με τη συνηθισμένη σύγχρονη έννοια, είναι πολύ στενή μετάφραση. Τα συσσίτια ήταν ομάδες συνδαιτυμόνων ή κοινά τραπέζια στα οποία ανήκε κάθε Σπαρτιάτης άντρας ως απαραίτητη προϋπόθεση για να έχει πλήρη πολιτικά δικαιώματα).

Αυτοί οι τομείς είχαν διαφορετική προέλευση και διαφορετική ιστορία. Δεν εξελίσσονταν και μεταβάλλονταν en bloc* και δεν είχαν τις ίδιες απαράλλαχτες λειτουργίες σ’ όλες τις εποχές. Η «επανάσταση του έκτου αιώνα» ήταν επομένως μια περίπλοκη διαδικασία κάποιας ανανέωσης και μεγάλης τροποποίησης και θεσμοθέτησης των στοιχείων, που δίναν την εντύπωση ότι επέζησαν «απαράλλαχτα». Χρησιμοποιώ τη λέξη «επανάσταση» ίσως πιο χαλαρά από ό, τι συνήθως, αλλά δεν τη χρησιμοποιώ αυθαίρετα. Χαλαρά γιατί ούτε για μια στιγμή δεν προτείνω, ή πιστεύω, ότι το σύστημα της κλασικής Σπάρτης δημιουργήθηκε μεμιάς ή ακόμη και στη διάρκεια μιας βασιλείας. Άλλωστε η εισαγωγή του στρατού των οπλιτών ήταν μια από τις αναγκαίες προϋποθέσεις της, και πρέπει να χρονολογείται στις αρχές του 7ου αιώνα, τουλάχιστον πριν από τον Δεύτερο Μεσσηνιακό πόλεμο. Η ειλωτεία κάποιου τύπου ήταν ακόμη παλιότερη. Και δεν πρέπει να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο ότι άλλα στοιχεία είχαν εισαχθεί αποτελεσματικά, ή αχθεί σε νέα περιωπή, ακόμη και κατά τον πέμπτο αιώνα (από όσο ξέρουμε, τότε έγιναν μερικές αλλαγές στην οργάνωση του στρατού). Από την άλλη μεριά, δεν ήταν ένα σύστημα που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο απλά εξελίχτηκε. Κάποιες καινοτομίες και τροποποιήσεις πρέπει να είχαν εισαχθεί εντελώς μεμιάς (είτε μία κάθε φορά ή σε συνδυασμό). Η Μεγάλη Ρήτρα, για παράδειγμα, αντικατοπτρίζει κάτι πολύ βασικό αυτού του είδους4. Αντίστροφα, η απαγόρευση της χρήσης αργυρών νομισμάτων από τους Σπαρτιάτες ήταν μια άλλη φανερά απότομη απόφαση, που πάρθηκε από κάποιον σε κάποια στιγμή (και που, παρεμπιπτόντως, μπορεί να χρονολογηθεί με τη μεγαλύτερη ακρίβεια από κάθε τι άλλο, σχεδόν ακριβώς στην εποχή του Λέοντος και του Αγασικλέους).

Μιλώντας για την «επανάσταση του έκτου αιώνα», συμπερασματικά, προσπαθώ να υπογραμμίσω την ανάγκη να κοιτάζουμε τη δομή, όχι τα απομονωμένα στοιχεία και την αρχαιότητα ή τη διάρκειά τους. Σ’ αυτό το επιχείρημα περικλείω ολόκληρο το σύστημα τελετών, ιδιαίτερα σε ό, τι ονόμασα, μάλλον δυσνόητα, «θεσμοθέτηση», γιατί, ακόμη και στην περίπτωση που τα εξωτερικά χαρακτηριστικά των τελετών ήταν όλα παλιά και αναλλοίωτα (μια μάλλον απίθανη περίπτωση), η λειτουργία τους στη νέα δομή ήταν κατ’ ανάγκη, στην πράξη και όχι πάντα στη σκόπιμη πρόθεση, και αυτή νέα σε σημαντικές απόψεις. Κανείς δεν θα υποκριθεί ότι η τελετή μαστίγωσης (των νέων) στην Ορθία Άρτεμη κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, όταν χτίστηκε ένα λαμπρό θέατρο για ευκολία των θεατών, είχε οποιαδήποτε σχέση με νόημα προς την επιφανειακά παρόμοια τελετή στις μέρες του Ξενοφώντα5. A priori πρέπει να δεχτούμε την ίδια μη συνέχεια στη λειτουργία μεταξύ του πέμπτου αιώνα και, ας πούμε, του όγδοου, και μερικές φορές έχουμε τα στοιχεία να επιβεβαιώσουμε την υπόθεση, για παράδειγμα στην περίπτωση της κρυπτείας*, όπως θα δούμε σε λίγο.

Η κλασική Σπάρτη ίσως να έχει μια άποψη αρχαϊκή, ακόμα, και προ-αρχαϊκή, σχετικά μ’ αυτό, αλλά η λειτουργία των «επιβιωμάτων» είναι αυτό που κυρίως ενδιαφέρει, όχι απλά το γεγονός της επιβίωσης. Πριν από τη^ βασιλεία του Λέοντος και του Αγασικλέους, γράφει ο Ηρόδοτος, οι Σπαρτιάτες ήταν οι πιο κακοδιοικούμενοι (κακονομώτατοι) από όλους τους Έλληνες· μετά στράφηκαν προς την καλή διοίκηση (εὐνομία). Η μετάφραση στα αγγλικά καταστρέφει την πλήρη έννοια της κρίσης: τόσο η λέξη εὐνομία όσο και η κακόνομος χαρακτηρίζουν έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, όχι μόνο (ή ίσως καθόλου) έναν τύπο πολιτεύματος6. Αυτός ο μετασχηματισμός ήταν η «επανάσταση του έκτου αιώνα».

II

Σ’ αυτό το σημείο θέλω να θεωρήσω τη δομή ως έναν ιδανικό τύπο. Σε ό, τι ακολουθεί, από ’δω και πέρα, δεν ενδιαφέρομαι πολύ για την ακρίβεια κάποιου μεμονωμένου κειμένου. Εκτός κι αν κάποιος πιστεύει ότι η εικόνα που άφησαν οι αρχαίοι Έλληνες είναι εντελώς φανταστική, λίγες λεπτομέρειες είναι από μόνες τους κρίσιμες για την κατανόηση του ιδανικού τύπου.

Πηγαίνω κατευθείαν στους ενήλικες άνδρες πολίτες τους ὁ­μοίους, όπως συχνά αποκαλούνται, οι οποίοι είναι το θέμα μας. Πρέπει, στην αρχή, να πάρουμε τη λέξη με την πλήρη της σημασία - Ίσοι7. Από τη γέννησή τους, αν τους επιτρεπόταν να παραμείνουν ζωντανοί, όλοι οι άρρενες Σπαρτιάτες ήταν αυστηρά «ίσοι» με δύο εξαιρέσεις: (1) Δύο από αυτούς ήταν πιθανοί κληρονόμοι της βασιλείας, (2) μερικοί ήταν πλουσιότεροι από άλλους οι πλούσιοι (άνθρωποι όλβιοι) του Ηροδότου (6.61· 7.134)· οι ευκατάστατοι (πλούσιοι) του Ξενοφώντα (5.3)*, που προμήθευαν το σταρένιο ψωμί για τα συσσίτια- ή οι νικητές των Ολυμπιακών αρματοδρομιών, από τους οποίους υπάρχουν έντεκα μέσα στα χρονικά μου όρια με βάση τον κατάλογο του Moretti, τη μια φορά ένας βασιλιάς και μιαν άλλη η κόρη ενός βασιλιά8. Το να είσαι ίσος σήμαινε να μοιράζεσαι έναν κοινό, καλά καθορισμένο κύκλο ζωής, που περιελάμβανε: (1) έναν κοινό, τυποποιημένο, υποχρεωτικό τρόπο ανατροφής, σχεδιασμένο να εμφυσήσει υπακοή, ανδρεία, πειθαρχία και επαγγελματική στρατιωτική ικανότητα· (2) ένα μόνο επιτήδευμα ή επάγγελμα, εκείνο του οπλίτη στρατιώτη ή του αξιωματικού· (3) οικονομική ασφάλεια και πλήρη ελευθερία από οικονομικές φροντίδες, όλες οι παραγωγικές και βοηθητικές υπηρεσίες παρέχονται από δύο διαφορετικές κατηγορίες υποτελών, τους είλωτες και τους περιοίκους· (4) μια δημόσια (μάλλον, παρά ιδιωτική) ζωή σε μια αποκλειστικά ανδρική κοινότητα, με μέγιστη ομοιομορφία και αντι-ατομικισμό.

Δομικά όμως, το σύστημα τότε παρήγε δύο επιπλέον αναπόφευκτες, στενά συσχετιζόμενες ανισότητες, εκτός από τις εγγενείς με τη γέννηση κάθε παιδιού. Η μια ήταν η ανισότητα, όχι πολύ απτή, αλλά καθόλου λιγότερο πραγματική, που προερχόταν από την ανισότητα των επιδόσεων, είτε στην αγωγή και τους αγώνες και το κυνήγι είτε στον πόλεμο. Η άλλη προέκυπτε από την ανάγκη για ηγεσία και άρχουσα τάξη, όχι μόνο στην > κορυφή (βασιλείς, έφοροι και γερουσία), αλλά επίσης και σε μικρότερες στρατιωτικές μονάδες και, εξαιτίας της Σπαρτιατικής αγωγής, στις τάξεις ηλικίας, αρχίζοντας σε αξιοσημείωτα πρώιμη ηλικία. Η «αγάπη για τη νίκη» (φιλονικία) του Ξενοφώντα παρήγε και χαμένους και νικητές (4.4), ένα αυταπόδεικτο γεγονός που συχνά παραβλέπουν οι σημερινοί ερευνητές, που γράφουν λες και ο καθένας πέρασε κάθε στάδιο σαν βραβευμένος νικητής.

Όλα αυτά είχαν μαζική υποστήριξη, ψυχολογικά και θεσμικά. Ζώντας δημόσια για τόσο μεγάλο διάστημα της ζωής τους, οι Σπαρτιάτες υπέκειντο περισσότερο από τους πιο πολλούς ανθρώπους στις πιέσεις της κοινής γνώμης και στο σύστημα βραβείων και τιμωριών, με τη μεγάλη έμφασή του στην παιδική ηλικία με τη σωματική τιμωρία, και στην ώριμη ηλικία με μια πλούσια και ευφάνταστη ποικιλία εκφράσεων κοινωνι- κής αποδοκιμασίας ή ακόμη και οστρακισμού. Όλα τα κατεύθυναν σε θητεία συμπεριλαμβανομένων και της ευσέβειας και των διαβατηρίων. Ίσως το πιο δραματικό παράδειγμα ήταν ο μετασχηματισμός της κρυπτείας. Αυτή η αρχαία τελετή μύησης στην ηλικία των δεκαοχτώ εκλογικεύτηκε, που σημαίνει, θεσμοθετήθηκε με το. να συνδεθεί με μια νέα λειτουργία αστυνόμευσης, που ανατέθηκε σ’ ένα σώμα επίλεκτων νέων. Και ένα από τα σημαντικότερα καθήκοντά τους ήταν η αστυνόμευση των ειλώτων9.

Ένα σημαντικό μέρος της (μαζικής) υποστήριξης ήταν αρνητικό κατά κάποιο τρόπο, η μείωση στο ελάχιστο των διαλυτικών και φυγόκεντρων συνεπειών της ιδιοκτησίας και της οικογένειας. Μπορούμε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να είμαστε περισσότερο «κοινωνιολόγοι» και λιγότερο ηθικολόγοι από τον Ξενοφώντα για παράδειγμα, όταν αναλύουμε τις λειτουργίες του Σπαρτιατικού καθεστώτος της ιδιοκτησίας και της οικογένειας.

'Ιδιοκτησία - εκτεταμένα σχόλια δεν είναι αναγκαία σ’ αυτό το σημείο, αν και θα πρέπει να επανέλθω στην επόμενη ενότητα πάνω στην ανισότητα του πλούτου. Η πλήρης αποχή από κάθε οικονομική (και όχι απλά χειρωνακτική) ασχολία, η λιτότητα, η κοινοκτημοσύνη θεωρούνταν ως συνεκτικοί παράγοντες, και ήταν.

Οικογένεια - μια απλή απαρίθμηση ορισμένων τελετών και θεσμών είναι αρκετή να αποκαλύψει την κλίμακα της προσπάθειας να μετατοπίσουν τον συνεκτικό δεσμό από την οικογένεια ή τη συγγενική ομάδα προς ποικίλες ανδρικές ομάδες: τα μέτρα που παίρνονταν για να εξασφαλιστεί η τεκνοποιία, με τα οποία ο Ξενοφών αρχίζει το σχετικό έργο του· το δικαίωμα κάθε πατέρα και μάλιστα κάθε ενήλικου Σπαρτιάτη να ασκεί εξουσία πάνω σε κάθε παιδί· η μοναδικά άχαρη τελετή γάμου με το σπάνιο τελετουργικό μεταμφίεσης· η ζωή του στρατώνα. Η οικογένεια, συνολικά, είχε ελαχιστοποιηθεί ως μονάδα στοργής ή εξουσίας και αντικατασταθεί από ισχυρότερες ανδρικές ομάδες - τις τάξεις ηλικίας, τα ομοφυλοφιλικά ζευγαρώματα μεταξύ νεότερων και ωριμότερων ανδρών («Πλατωνικά» ή όχι), τα επίλεκτα σώματα, τα συσσίτια. Δυο λεπτομέρειες είναι ίσως εδώ αξιοσημείωτες, αν και θα πρέπει να επανέλθω σ’ αυτές στο τέλος.

1. Το σύστημα των τάξεων ηλικίας διακλαδιζόταν ασυνήθιστα. Δεν έχω ακριβή γνώμη για τις συνέπειές τους, αλλά τουλάχιστον η πολυπλοκότητά τους αύξανε κατά πολύ τις ευκαιρίες για όλο και περισσότερες τελετές.

2. Κατά την είσοδο στην ενηλικίωση, ο Σπαρτιάτης, τουλάχιστον ενμέρει, αποχωριζόταν την τάξη ηλικίας του με την πρακτική της ατομικής εισδοχής του σ’ ένα συσσίτιο. Κάθε επινόηση που διακόπτει μια «φυσική» ομαδοποίηση, είτε την οικογένεια είτε την τάξη ηλικίας, μπορεί να θεωρηθεί ως ένας επιπλέον τρόπος να ενδυναμωθεί η δομή στο σύνολό της έναντι των επιμέρους τμημάτων της.

Τόσο μεγάλη (μαζική) υποστήριξη ήταν αναγκαία, ενμέρει τουλάχιστον, γιατί οι ’Ίσοι κατέληξαν, τελικά, να είναι εγκλωβισμένοι σε μια σειρά από ανισότητες. Υπήρχαν αρχηγοί, επίλεκτοι, σ’ όλα τα επίπεδα, και οι κύριες αρχές επιλογής ήταν ο διορισμός και η εισδοχή* - ποτέ, θα πρέπει να τονιστεί, δεν γινόταν επιλογή με κλήρωση, την καθιερωμένη Ελληνική επινόηση για την επιβολή ισότητας. Όλοι οι όμοιοι κατ’ αρχήν ήταν εκλόγιμοι και αυτό το γεγονός διαφοροποιούσε τον Σπαρτιατικό στρατό από όσους, όπως ο Πρωσικός, είχαν ένα σώμα αξιωματικών που προερχόταν μόνο από προ-υπάρχουσα και αποκλειστική επίλεκτη τάξη. Κι όμως, το τελικό αποτέλεσμα ή­ταν το ίδιο από μια άποψη: υπήρχε μια αλυσίδα διοίκησης στην οποία το σύνδρομο εξουσίας - υποταγής κινούνταν μόνο σε μια κατεύθυνση, από την κορυφή προς τα κάτω. Σίγουρα, υπήρχαν δύο εξαιρέσεις στη μέθοδο επιλογής: η γερουσία και οι έφοροι εκλέγονταν με ανοιχτό ανταγωνισμό. Είναι κρίμα που δεν ξέρουμε ουσιαστικώς τίποτε σχετικά με τη διαδικασία εκλογής ή με τους εκλεγόμενους. Ήταν άραγε συνήθως οι ίδιοι άνδρες που είχαν ήδη φτάσει στην κορυφή μέσω της εισδοχής; Αυτό θα περίμενα από αυτή την κοινωνία, και θα επανέλθω σύντομα στο ερώτημα.

Όσο για την επιτυχία του συστήματος πρέπει να μετρηθεί από τις στρατιωτικές τους επιτυχίες, και η ετυμηγορία πρέπει, φυσικά, να είναι ευνοϊκή. Ο Σπαρτιατικός στρατός ήταν καλύτερος από οποιονδήποτε άλλον, με περισσότερο σφρίγος και μεγαλύτερη ευελιξία, χάρη στην ανώτερη φυσική κατάσταση, την καλύτερη εξάσκηση και πειθαρχία, τη μεγαλύτερη υπακοή.

Μέριμνα φαίνεται να έχει ληφθεί για τη στρατιωτική οργάνωση· τουλάχιστον οι όχι ασυνήθιστες αλλαγές οργάνωσης κάτι τέτοιο υποδηλώνουν. Εξάλλου, δεν υπάρχουν αποδείξεις ενδιαφέροντος για την τακτική ή τον οπλισμό πέρα από τη διατήρηση και των δύο στο καλύτερο παραδοσιακό επίπεδο.

Η παραγωγή και η διανομή των όπλων παραμένει κάτι αινιγματικό. Νομίζω ότι μπορούμε να πάρουμε ως δεδομένο ότι ο εφοδιασμός μετάλλων και η κατασκευή όπλων ήταν υπευθυνότητα (και προνόμιο επίσης) των περίοικων. Αλλά πώς έπαιρνε ο κάθε Σπαρτιάτης ατομικά τα όπλα του και την πανοπλία του; Η παραδοσιακή Ελληνική αντίληψη για τον οπλίτη, ως εξ ορισμού αρκετά πλούσιο πολίτη (ή μέτοικο) να εξοπλίσει τον εαυτό του, δεν ισχύει εδώ. Όλοι οι Σπαρτιάτες ήταν αρκετά «πλούσιοι», αλλά κανείς δεν είχε τον δικό του μηχανισμό αγοράς. Η επιλογή βρίσκεται μεταξύ (α) του ατομικού εφοδιασμού από τους περίοικους με πληρωμή σε είδος (ή, πιθανόν, σε σιδερένιους οβολούς), και (β) του εφοδιασμού και της διανομής από το κράτος. Δεν γνωρίζω κανένα αρχαίο κείμενο που να δίνει την απάντηση. Ούτε βοηθάει η αρχαιολογία, λόγω έλλειψης συστηματικών ανασκαφών σε κάποια κοινότητα περίοικων. Μπορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης με βάση τις ασπίδες, που όλες τους απαραίτητα έπρεπε να έχουν εγγεγραμμένο ένα Λάμδα πάνω τους, αλλά πολλές (αν όχι όλες) είχαν επίσης κι ένα ατομικό οικόσημο. Η δίκιά μου επιλογή κλείνει προς το σύστημα προμήθειας από το κράτος - γιατί το άλλο φαίνεται ανεπαρκώς αξιόπιστο και γιατί έχουμε στοιχεία από τα κείμενα ότι, άπαξ και ο στρατός είχε αναχωρήσει, το κράτος αναλάμβανε την ευθύνη για επισκευή και αντικατάσταση (όπως θα πρέπει να είχε κάνει για τον αρχικό εφοδιασμό ακόμη και μέσα στη χώρα, όταν οι είλωτες στρατολογούνταν ως οπλίτες)10.

III

Αυτά για τον ιδανικό τύπο. Στην καθημερινή πρακτική εφαρμογή το σύστημα ήταν γεμάτο από εντάσεις και παρεκκλίσεις.

1. Για ν’ αρχίσουμε, ο Σπαρτιατικός στρατός δεν ήταν πάντα αρκετά μεγάλος για τις ανάγκες του - ανάγκες που ήταν μάλλον αιτία του συστήματος παρά συνέπεια. Οι περίοικοι ήταν ένα ομότιμο τμήμα του οπλιτικού στρατού και, τουλάχιστον σε σπουδαίες περιπτώσεις όπως ο Πελοποννησιακός πόλεμος, αξιόλογος αριθμός ειλώτων και τέως ειλώτων (νεοδαμώδεις) στρατολογούνταν επίσης. Δεν μπορώ να απαντήσω στο σημαντικότατο ερώτημα πώς επιλέγονταν οι είλωτες και εκπαιδεύονταν για να μάχονται ως οπλίτες (ή για οποιαδήποτε πιθανή σχέση με τους μυστήριους μόθακες). Οι Σπαρτιάτες κανονικά συνοδεύονταν από είλωτες ακολούθους ή υπηρέτες και δεν αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα το να χρησιμοποιηθούν τέτοιοι άνθρωποι ως ελαφρά οπλισμένοι βοηθητικοί. Η εκπαίδευση των οπλιτών, όμως, δεν μπορούσε να επιτευχθεί τυχαία· η ουσία ήταν η κίνηση σε σχηματισμό, και για τη μοναδική τους ικανότητα σ’ αυτό ειδικά, οι Σπαρτιάτες επιδοκιμάζονταν από τους αρχαίους συγγραφείς. Ότι οι είλωτες και οι τέως είλωτες οπλίτες ήταν μια σοβαρή ρωγμή στο σύστημα είναι αυταπόδεικτο, τόσο ψυχολογικά όσο και στη φανερή λειτουργία του.

2. Για τον Αριστοτέλη το μεγαλύτερο ελάττωμα ήταν η οικονομική διαφθορά. Ίσως είχε στο νου του κυρίως την αλλαγμένη Σπάρτη του τέλους του 4ου αιώνα, αλλά η δωροδοκία ήταν ήδη ένα μείζον θέμα στον Ηρόδοτο11. Η εσωτερική δομή είχε ραγίσει. Το καθεστώς της ιδιοκτησίας και της κληρονομιάς, όπως και το πολιτικό σύστημα, ήταν ένας συμβιβασμός. Όσο βαριές κι αν ήταν οι πιέσεις για λιτότητα και αποχή από κάθε οικονομική δραστηριότητα, ήταν ανεπαρκείς να ξεπεράσουν εντελώς τις γύρω πιέσεις της ανισότητας στον πλούτο ή τους φόβους πτώχευσης, είτε μέσω μεγάλων οικογενειών είτε αλλιώς. Η απαγόρευση της επιχειρηματικής δραστηριότητας (χρηματισμός είναι η προσεκτικά επιλεγμένη λέξη του Ξενοφώντα) δεν εξαφανίζει την επιθυμία - και κάποια δυνατότητα χρήσης - του πλούτου, ακόμη κι αν η απαγόρευση μπορεί να είναι τέλεια επιβεβλημένη. Η μαρτυρία ίου Ξενοφώντα (7.6) ότι η κατοχή χρυσού και αργύρου απαγορευόταν πρέπει να γίνει κατανοητή, κατά την άποψή μου, σαν αναφορά μόνο σε νομίσματα, όπως υπονοούν τα συμφραζόμενά του. Αλλά ο χρυσός και ο άργυρος έχουν κι άλλες λειτουργίες, που αποκαλύπτονται από τον Ηρόδοτο, ίσως υποσυνείδητα, όταν χρησιμοποιεί το ωραίο παλαιό Ομηρικό κειμήλιον (θησαυρός) στην ιστορία του (6.62) για το πώς ο βασιλεύς Αρίστων απέκτησε την τρίτη σύζυγό του, τη μητέρα του Δαμάρατου. Η κοπή νομισμάτων δεν είναι απαραίτητη για συναλλαγή, και υπήρχαν συναλλαγές στη Σπάρτη. Ακόμη κι αν κάποιος για κάποιους λόγους ήταν απρόθυμος να δεχτεί την ακρίβεια της πληροφορίας του Θουκυδίδη ότι η αγοραπωλησία ήταν ανάμεσα στις απαγορευμένες δραστηριότητες για τον Σπαρτιάτη που είχε χάσει τα πολιτικά του δικαιώματα (5.34.2), δεν μπορεί να ξεφύγει από τους αθλητές Δαρμόνωνα και το γιο του Ενυμακριτίδα, που έκαναν ένα αφιέρωμα στη Χαλκίοικο Αθηνά, πιθανόν στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., καταγράφοντας παραπάνω από είκοσι νίκες12. Το κείμενο τονίζει ότι νίκησαν με τα δικά τους άλογα και τα δικά τους άρματα, και το τελευταίο πρέπει να σχετίζεται με την κατά κάποιο τρόπο ανταλλαγή πλούτου. Πρέπει να συμπεράνουμε ότι μια ικανοποιητική ισορροπία θα μπορούσε να διατηρηθεί, παρά τις πιέσεις, εφόσον οι Σπαρτιάτες παρέμεναν με ασφάλεια κλεισμένοι μέσα στον δικό τους κόσμο. Αλλά όχι όταν έβγαιναν έξω.

3. Υπήρχε δομική ένταση μέσα στην αρχηγία και γύρω απ’ αυτήν. Δεν αναφέρομαι στις διαφωνίες για την πολιτική, που είναι αναπόφευκτες οσάκις υπάρχει μοιρασμένη αρχηγία - παραδείγματα υπάρχουν άφθονα, όπως αυτό που έχει σχέση με την κατάσταση στην Αθήνα μετά την πτώση των Πεισιστρατιδών ή για το αν έπρεπε να πολεμήσουν jib την Αθήνα το 431 - αλλά για τις εγγενείς εντάσεις στις ίδιες τις θέσεις, την προσπάθεια να πετύχουν και στη συνέχεια να συντηρήσουν και να ενδυναμώσουν τις θέσεις αρχηγίας. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να εντυπωσιαστεί από την έμμονη ιδέα των αρχαίων Ελλήνων στο «νομοθέτη»: η επανάσταση του έκτου αιώνα έπρεπε να φέρει κάποιου είδους ισορροπία μεταξύ των κοινωνικών στοιχείων που υπήρχαν τότε, και αυτή η ισορροπία απέτυχε να καθιερώσει μια αρχή ενιαίας ηγεσίας. Έτσι υπήρχαν κληρονομικοί βασιλείς, εκλεγμένοι γέροντες και έφοροι, και διορισμένοι αρχηγοί σε άλλα επίπεδα. Πάλι δεν πρέπει να μας προκαλεί σύγχυση η Ελληνική έμμονη ιδέα, αυτή τη φορά στη «μεικτή πολιτεία». Αντί για ισορροπία υπήρχε μια μόνιμη σύγκρουση, που δεν μπορούσε να συγκαλυφθεί από την αυτοπεποίθηση και τη σταθερότητα που παράγονται, π.χ., χάρη, από μια αποκλειστική αρχηγική κάστα. Ακόμη και οι βασιλείς, σύμφωνα με τα λόγια του Αριστοτέλη, ήταν υποχρεωμένοι να εκμαυλίζουν (δημαγωγεῖν) τους εφόρους (Πολιτικά 1270b 14).

Το βασικό μοτίβο, νομίζω, δεν ήταν τόσο η σύγκρουση μεταξύ βασιλέων και εφόρων, σαν τέτοιων, όσο μεταξύ ανδρών δράσης και φιλοδοξίας - που ήταν εμποτισμένοι με υπερβολική «φιλονικία», π.χ. ένας Λύσανδρος και ένας Κλεομένης, συγκαιρινοί και ισχυροί - και των υπολοίπων. Μια πηγή στάσεως, που ανέφερε ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 1306b31 - 33), ήταν η ατιμωτική μεταχείριση των ενάρετων από άλλους, των οποίων η αρετή δεν ήταν μεγαλύτερη, αλλά είχαν μεγαλύτερο αξίωμα, και το συγκεκριμένο παράδειγμα που έδωσε είναι η μεταχείριση του Λύσανδρου από τους βασιλείς. Ότι οι βασιλείς ήταν μια μόνιμα ανασταλτική δύναμη ενός είδους και μεγέθους στη Σπαρτιατική ιστορία της κλασικής περιόδου δεν χρειάζεται απόδειξη. Αυτό που αξίζει όμως να επισημανθεί είναι ότι ήταν δυνητικά ανασταλτικοί εξ ορισμού, ούτως ειπείν, ότι η ίδια η ύπαρξή τους ήταν μια αντίφαση σε σχέση με τον ιδανικό τύπο της Σπαρτιατικής ισότητας. Ο Κλεομένης ο Α΄, έγραψε ο Ηρόδοτος (5.39), δεν βασίλεψε εξαιτίας της ίδιας του της ανδραγαθίας αλλά από κληρονομικότητα. Αυτό τα συνοψίζει όλα. Εφόσον είναι δεδομένες η ψυχολογική υποστήριξη του να γεννηθείς σε υψηλό αξίωμα και οι διάφορες χαρισματικές πράξεις και συνήθειες, που αποδίδονταν στη Σπαρτιατική βασιλεία - ο Ηρόδοτος ήξερε τί έλεγε όταν ονόμαζε τις επικήδειες βασιλικές τελετές «βαρβαρικές» - εξαρτιόταν μόνο από την προσωπικότητα του συγκεκριμένου βασιλιά το εάν θα είχε δύναμη εμφύλιας ειρήνης ή διαμάχης ή δεν θα είχε καθόλου δύναμη.

Η αρχή της κληρονομικής βασιλείας έφερε κι αυτή στο προσκήνιο την οικογένεια, παραβιάζοντας πάλι το Σπαρτιατικό ιδανικό. Οι ποικίλοι μαρτυρούμενοι ελιγμοί εκ μέρους των νεότερων γιων και άλλων συγγενών των βασιλέων, περιλαμβανομένης της κλασικής χρήσης κατηγοριών για μη νομιμότητα (στη διαδοχή), ανήκουν σε αυλές τυράννων και βαρβάρων μοναρχών, όχι σε μια Ελληνική πόλιν. Καθίσταται λοιπόν αναγκαίο να σκεφτεί κανείς αν η συγγένεια δεν έπαιζε και αυτή κάποιο ρόλο στους αγώνες της εξουσίας έξω από τη βασιλεία. Ήδη έχω πει ότι υποθέτω ότι οι άνδρες, που επιλέχτηκαν για τη βουλή των γερόντων, το αξίωμα των εφόρων και τα δικαστικά σώματα, ήταν αυτοί που νωρίτερα έφταναν στην κορυφή με τις διαδικασίες των διορισμών. Όλοι οι όμοιοι ήταν, από τυπική άποψη, εξίσου εκλόγιμοι. Αλλά αυτό ίσχυε στην πράξη; Ποιοι τότε ήταν οι άνδρες, τους οποίους ο Ηρόδοτος ονόμασε «μεταξύ των πρώτων από γεννησιμιού τους» (7.134); Και τί εννοούσε ο Αριστοτέλης, όταν έλεγε ότι η εκλογή για τη γερουσία ήταν «ολιγαρχική» (δυναστευτική, που συνεπάγεται και παρασκηνιακούς ελιγμούς), ενώ ο καθένας ήταν δυνατόν να εκλεγεί για το αξίωμα του εφόρου (Πολιτικά 1306a 18, 1294b29 - 31}; Είναι αλήθεια ότι τέτοια κείμενα είναι πολύ σπάνια: οι πιο συχνές αναφορές γίνονται σε πρόσωπα, που ήταν ή επιθυμούσαν να είναι «πρώτα» ή «μεταξύ των πιο ισχυρών», πράγμα που δεν χρειάζεται να σημαίνει τίποτε περισσότερο παρά την απόκτηση εξουσίας με τις δικές τους προσπάθειες. Αλλά τα λίγα κείμενα παραμένουν, και λένε αυτό που θα έπρεπε να είχαμε μαντέψει, αν δεν υπήρχαν, δηλαδή, ότι υπήρχαν οικογένειες, που μπορούσαν να επηρεάσουν τις διαδικασίες διορισμού ευνοώντας τα δικά τους μέλη, αρχίζοντας με την πρώτη ευκαιρία ανάμεσα στα παιδιά. Αυτό σημαίνει, στην πράξη, ότι ένα στοιχείο κληρονομικής αριστοκρατίας αναπτυσσόταν μέσα στο σύστημα, που ήταν κάθε άλλο παρά κλειστό, αλλά όχι όμως και χωρίς κάποια αξιόλογη επιρροή. Δεν έχω αμφιβολία ότι ο πλούτος έπαιζε κι εδώ το ρόλο του (όπως αφήνει να εννοηθεί ο Ηρόδοτος, 7.134). Για να συνοψίσουμε, υπήρξαν και άλλοι εκτός από τον Κλεομένη, που ανέβηκαν σε αξιώματα χαμηλότερα ή υψηλότερα στην ιεραρχία, από καταγωγή μάλλον παρά από ανδραγαθία.

Αναπόφευκτα, οσάκις υπάρχει διαμάχη για την ηγεσία, οι διαφωνίες σε θέματα πολιτικής αντανακλούν υπολογισμούς προσωπικού οφέλους από τη διαμάχη, παράλληλα και ανάμεικτα με υπολογισμούς σχετικά με το αν μία προτεινόμενη πολιτική, σαν τέτοια, είναι επιθυμητή ή μη. Καμιά φορά οι διαφορές αυτές έφθαναν ενώπιον του λαού στη Λαϊκή συνέλευση, και αυτό εγείρει ένα ακόμα ερώτημα σχετικά με ίσους και ανίσους. Έχει περάσει προ πολλού ο καιρός, από τότε που οποιοσδήποτε σοβαρός αρχαιογνώστης ή πολιτικός επιστήμονας σκέφτεται με φιλελεύθερες έννοιες του 19ου αιώνα για την εκλογική συμπεριφορά, με την εικόνα του «συνετού άνδρα», που ζύγιζε τα θέματα «λογικά», ελεύθερος από κάθε προκατάληψη, πίεση και συγκίνηση. Ωστόσο, δικαιούται κανείς εύλογα να αναρωτηθεί αν υπήρχε κάτι στη δομή του Σπαρτιατικού βίου, που κάνει την προσέγγιση του «συνετού άνδρα» ακόμη λιγότερο εφαρμόσιμη, έστω και σαν γελοιογραφία, από την Εκκλησία του δήμου της Αθήνας π.χ. Θα θέσω το ερώτημα ορθά-κοφτά: μπορούμε να φανταστούμε τον υπάκουο, πειθαρχικό στρατιώτη της Σπάρτης να αποβάλλει τις κανονικές του έξεις σ’ εκείνες τις περιπτώσεις, όπου μετείχε στη συγκέντρωση της Απέλλας όχι ως στρατιώτης, αλλά ως πολίτης, καθώς άκουγε τις συζητήσεις ανάμεσα σ’ αυτούς, από τους οποίους είχε διδαχτεί υπό άλλες συνθήκες να παίρνει διαταγές χωρίς να ρωτάει ή να διστάζει;13 Δεν νομίζω να έχουμε καμιά μαρτυρία, από την οποία μπορεί κανείς να απαντήσει συγκεκριμένα, αλλά υποθέτω ότι η Σπαρτιατική Λαϊκή συνέλευση ήταν πολύ πιο κοντά στην Ομηρική παρά στην Αθηναϊκή, σε λειτουργία και ψυχολογία, Ο Αρχίδαμος και ο Σθενελαΐδης λογομαχούσαν μεταξύ τους ενώπιον του λαού στη Λαϊκή συνέλευση, όπως έκαναν ο Αγαμέμνων κι ο Αχιλλέας. Αυτό δεν είναι ανοιχτή συζήτηση, αλλά δεν είναι και απλό παιδιάρισμα. Όταν η ηγεσία διχαζόταν σε μια πολιτική επιλογή, κάποιος έπρεπε ν’ αποφασίσει, κι αυτός ήταν ο λαός στην. Απέλλα14.

4. Υπήρχε πολύ μεγάλη κοινωνική κινητικότητα και προς τα πάνω και προς τα κάτω, πολύ μεγάλη δηλαδή για μια κοινωνία, που κατά βάση ήταν εντελώς κλειστή και αυστηρή, και η οποία συνεπώς δεν διέθετε το μηχανισμό (και την ψυχολογία), που απαιτούνται για να προσαρμόσει τα κινητά στοιχεία της σωστά στις νέες τους θέσεις:

(α) Υπήρχαν Σπαρτιάτες που έχαναν το status* τους, παρέμεναν όμως κατά κάποιο τρόπο μέσα στην κοινότητα σε μια περίεργα κατώτερη θέση (σε αντιδιαστολή με τους εξορίστους). Αυτοί δεν ήταν πάντα οικονομικά αποτυχημένοι (άνθρωποι, δηλαδή, που δεν μπορούσαν να συνεισφέρουν το μερίδιό τους στα συσσίτια)· υποβιβασμός στο status μπορούσε ν’ ακολουθήσει και μετά από αποτυχία σε κάποια βαθμίδα της αγωγής, αποτυχία σε μάχη, απώλεια πολιτικών δικαιωμάτων και τα παρόμοια. (β) Υπήρχαν είλωτες που ανέβαιναν στο status, μερικοί που αποκτούσαν ακόμη και συμμετοχή στο δάμο, το σώμα των πολιτών (γιατί αυτό είναι που πρέπει να σημαίνει το νεοδαμώδεις, όποια κατώτερη απόχρωση κι αν μπορεί να υπονοεί). Ειλικρινά, αδυνατώ να φανταστώ αυτούς τους ανθρώπους, πώς δηλαδή ζούσαν, ή ακόμη και πού ζούσαν σε πολλές περιπτώσεις. Οι είλωτες, που πολέμησαν κάτω από τις διαταγές του Βρασίδα, λέει ο Θουκυδίδης (5.34.1), πήραν πρώτα την άδεια να κατοικήσουν όπου ήθελαν, αλλά μετά τους εγκατέστησαν μαζί με τους νεοδαμώδεις στο Λέπρεον, στα σύνορα με την Ηλεία, για να υπηρετούν ως βετεράνοι φρουροί κατά των εχθρών Ηλείων. Ούτε ο Θουκυδίδης, ούτε κανένας άλλος εξηγεί τί σήμαινε στην πράξη το «τους εγκατέστησαν» ή «να κατοικήσουν όπου ήθελαν» ή πού και πώς ζούσαν οι υποβαθμισμένοι Σπαρτιάτες. Ότι όλες αυτές οι ομάδες ήταν ένα αναφομοίωτο τμήμα μέσα στο σύστημα, είναι αυταπόδεικτο· οι Σπαρτιάτες αιχμάλωτοι, που είχαν παραδοθεί στους Αθηναίους στη Σφακτηρία, κατά την απελευθέρωσή τους αντιμετωπίστηκαν και αυτοί από τις αρχές της Αθήνας σαν υποβαθμισμένοι, απλά και μόνο γιατί αυτές μπορούσαν να προβλέψουν εκ των προτέρων την απώλεια των πολιτικών τους δικαιωμάτων. Έχει πολύ ενδιαφέρον ότι ακριβώς αυτή η ιδιαίτερη ομάδα προερχόταν από τις πρώτες οικογένειες (της Σπάρτης)15.

Πρέπει όμως να αναλογιστεί κανείς ότι ούτε μεμονωμένα, ούτε όλα μαζί ήταν ικανά τα μετατοπισμένα ανθρώπινα στοιχεία να καταστρέψουν άμεσα το σύστημα. Έχουμε πληροφορίες μόνο για μια συγκεκριμένη προσπάθεια, και αυτή αποτυχημένη, τη θνησιγενή εξέγερση, της οποίας ηγήθηκε ο Κινάδων το 397 π.Χ. Μερικές απόψεις αυτής της εξέγερσης είναι απλά συμβολικές. Τον ίδιο τον Κινάδωνα τον είχαν χρησιμοποιήσει οι έφοροι για μυστικές αποστολές. Ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 1306b34) τον περιγράφει ως «ανδρείο» (ἀνδρώδη) και θα ήταν ωραίο να ξέραμε αν ο Αριστοτέλης είχε κάποιες παραπάνω πληροφορίες από μας, στις οποίες να βασίζει αυτό το επί­θετο, που ίσως προκαλεί έκπληξη. Όταν ρωτήθηκε γιατί συνωμότησε, η απάντηση του Κινάδωνα ήταν «για να μην είμαι κατώτερος από κανέναν στη Σπάρτη» (Ξενοφώντος 'Ελληνικά 3.3.11). Κατά τρόπο ταιριαστό, τους κύριους παράγοντες στην καταστολή της εξέγερσης, πριν από την εκδήλωσή της, τους αντλούσαν από το σώμα των επίλεκτων νέων.

5. Για λόγους πληρότητας, αναφέρω χωρίς συζήτηση δυο ακόμη πηγές έντασης (α) τις γυναίκες, αν πρέπει να πιστέψουμε τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και (β) τις εμπειρίες στο εξωτερικό.

IV

Έχω πει μέχρι τώρα πολύ λίγα σχετικά με τον πόλεμο ή τους πολεμιστές. Το παράδοξο είναι ότι ο μιλιταρισμός στη Σπάρτη κρατιόταν σε χαμηλό τόνο. Ανάμεσα σε περισσότερα από 100.000 μολύβδινα ειδώλια, που βρέθηκαν στα ερείπια της Ορθίας Αρτέμιδος, δεν κυριαρχούν ιδιαίτερα ούτε οι στρατιώτες, ούτε τα όπλα (αν και υπάρχουν). Δεν υπήρχαν πολεμικά παιγνίδια, ούτε τάφοι πολεμιστών. Οι τελευταίοι εξαφανίστηκαν απότομα σ’ ολόκληρο τον Ελληνικό κόσμο, εκτός από εντυπωσιακά λίγες εξαιρέσεις στο περιθώριο, περίπου συγχρόνως με την εμφάνιση των οπλιτών, που σημαίνει, με την επέκταση του στρατιωτικού ρόλου από την «ηρωική» αριστοκρατία σε ένα ευρύτερο τμήμα του πληθυσμού. Η Σπάρτη δεν αποτελούσε εξαίρεση. Η Σπάρτη φαίνεται ότι ούτε καν περιέ- λαβε την απόταξη από το στρατό ανάμεσα στις τιμωρίες για τη στρατιωτική ατίμωση. Τουλάχιστον αυτό αφήνει να εννοηθεί ο Ηρόδοτος στην ιστορία του (7.229 - 31 + 9.71) σχετικά με τον Αριστόδαμο, που επέζησε των Θερμοπυλών, στον οποίο δόθηκε η δυνατότητα να πεθάνει ένδοξα (αν και επίσημα δεν του το αναγνώρισαν) στις Πλαταιές. Και οι άνδρες, που παραδόθηκαν στη Σφακτηρία, αν και πρόσκαιρα στερήθηκαν τα πολιτικά τους δικαιώματα, σύντομα τα ξαναπήραν πίσω. Επίσης δεν υπάρχει ούτε ίχνος της χαρακτηριστικής «έξης του πολέμου», για παράδειγμα των Ασσυρίων, του εθισμού δηλ. να βγαίνουν και να πολεμούν απλά και μόνο γιατί αυτή είναι και η αιτία ύπαρξης των πολεμιστών. Μετά τον Δεύτερο Μεσσηνιακό πόλεμο και την επανάσταση του έκτου αιώνα, η Σπάρτη ήταν τουλάχιστον λιγότερο πρόθυμη στο να συνάπτει μάχες από πολλές άλλες Ελληνικές πόλεις. Δεν είχαν άδικο, λοιπόν, οι Κορίνθιοι όταν, στο πρώτο βιβλίο της διήγησης του Θουκυδίδη, το επισημαίνουν αυτό ιδιαίτερα16.

Αν κοιτάξουμε συνολικά τη Λακωνία και τη Μεσσηνία σαν μια ενότητα, τότε σίγουρα βλέπουμε μια πυραμιδική κοινωνική δομή με τους Σπαρτιάτες ως στρατιωτική elite στην κορυφή. Όμως, δεν ήταν μια στρατιωτική elite με την έννοια της Πρωσικής Νεολαίας ή του Θηβαϊκού Ιερού Λόχου. Αντί γι’ αυτά πρέπει να σκεφτούμε ένα (εννοιολογικά) κλειστό σύστημα ως σύνολο, που είχε μεν στρατιωτική λειτουργία, αλλά όχι εντελώς μιλιταριστική σφραγίδα. Χρησιμοποιώ αυτές τις λέξεις όπως τις διακρίνει ο Alfred Vagts: «Ο μιλιταριστικός τρόπος σημαδεύεται από τη συγκέντρωση ανδρών και υλικού πρωτίστως στο να επιτευχθούν ειδικοί στόχοι δύναμης με τη μέγιστη επάρκεια... Ο μιλιταρισμός, εξάλλου, παρουσιάζει μια τεράστια σειρά εθίμων, ενδιαφερόντων, γοήτρου, πράξεων και σκέψης, που σχετίζονται με στρατούς και πολέμους και που όμως υπερβαίνουν τους αληθινούς μιλιταριστικούς στόχους». Από μια άποψη όλα τα παραπάνω είναι, φυσικά, ορατά στη Σπάρτη, αλλά ένα ακόμη απόσπασμα από το βιβλίο του Vagts θα μας δείξει γιατί είπα «όχι εντελώς μιλιταριστική σφραγίδα». Ο Vagts συνεχίζει: «Ένας στρατός έτσι οργανωμένος ώστε να εξυπηρετεί τους στρατιωτικούς, και όχι τον πόλεμο, είναι μιλιταριστικός· έτσι είναι σε κάθε στρατό το κάθε τι που δεν προετοιμάζει για μάχη, αλλά απλώς υπάρχει για διασκέδαση ή για να ικανοποιήσει ιδιοτροπίες σε καιρό ειρήνης, όπως το εντελώς αναχρονιστικό ιππικό σήμερα... οι επιχειρήσεις μόνο για τη δόξα ή τη φήμη των αρχηγών, που μειώνουν το μαχητικό σθένος των στρατών και τους καταστρέφουν εκ των ένδον, υπάγονται στην ίδια κατηγορία»17.

Αυτό θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι περιγράφει έναν Κλεομένη τον Α \ για παράδειγμα, αλλά αυτός απερρίφθη. Μόνο από τον τέταρτο αιώνα π.Χ. κ.ε. αρχίζει η επωδός, ότι η Σπαρτιατική πολιτεία έμοιαζε με στρατόπεδο18, να εμφανίζεται επίμονα στους Έλληνες συγγραφείς· ότι ο μόνος στόχος του νομοθέτη ήταν ο πόλεμος· ότι συνεπώς οι Σπαρτιάτες ήταν πολύ υπανάπτυκτοι σε όλες τις άλλες ανθρώπινες πλευρές (ή, αντίθετα, ότι επαινούνταν γι’ αυτές ακριβώς τις περιορισμένες ποιότητες, που καταδίκασαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης)· ότι, συμπερασματικά, δεν ήταν μόνο επαρκώς στρατιωτικοί αλλά και άκρως μιλιταριστικοί. Όλα αυτά είναι πολύ γνωστά και δεν χρειάζονται μεγαλύτερη ανάπτυξη. Αλλά δεν είναι περιττό ή άτοπο να πει κανείς ότι δεν είναι αυτή ολόκληρη η εικόνα, ακόμη και για τους συγγραφείς του τέταρτου αιώνα. Γιατί, λοιπόν, ο Πλάτωνας, που επέκρινε τη Σπάρτη τόσο σκληρά στο όγδοο βιβλίο της Πολιτείας (547D-549A), απλά δεν την απορρίπτει; Γιατί αντ’ αυτού διάλεξε έναν Σπαρτιάτη να είναι ένας από τους τρεις (νομομαθείς), που πρόκειται να συγκροτήσουν τη νέα πόλη στους Νόμους;

Η απάντηση, φυσικά, είναι ότι για τον Πλάτωνα η Σπάρτη είχε να προσφέρει πολλά, παρά τη μονομέρειά της, όχι με τους νόμους και τους θεσμούς της με τη στενή σημασία των όρων (που σχεδόν καθόλου δεν αντανακλώνται στο βιβλίο του Πλάτωνα), αλλά με τη βασική της αντίληψη του συνόλου της κοινότητας, με την εὐνομία της ως τρόπο ζωής, κάτι που επιθυμούσε να αφαιρέσει από τη μιλιταριστική της πλευρά (αλλά όχι και από τη στρατιωτική της λειτουργία). Η Σπάρτη, επιτέλους, ήταν από πολύ καιρό ένας προμαχώνας κατά της τυραννίας και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό· αυτό ίσως να μην είναι πολύ αληθινό, ειδικά σχετικά με τις δραστηριότητες της Σπάρτης στο εξωτερικό, αλλά αυτό πίστευαν σταθερά ότι είναι αλήθεια πολλοί αρχαίοι Έλληνες, και επαναλαμβανόταν ad nauseam* Ο Πίνδαρος το πίστευε. Δεν υπάρχουν πολλές αναφορές για τη Σπάρτη στα σωζόμενα ποιήματα του Πινδάρου, αλλά είναι πιο σημαντικά από όσο η σπανιότητά τους θα μπορούσε να δηλώσει, ακριβώς γιατί γράφτηκαν δωρεάν. Ο Πίνδαρος δεν έγραψε ωδές για Σπαρτιάτες νικητές και δεν ήταν υποχρεωμένος να εισαγάγει τη Σπάρτη πουθενά. Στον Πρώτο Πυθιόνικο, υμνώντας μια νίκη του Ιέρωνα του A΄ των Συρακουσών, ο ποιητής σχολιάζει μ’ αυτές τις λέξεις το νέο οικισμό του Ιέρωνα στην Αίτνα (στίχοι 61 - 70):

Έχτισε γι’ αυτόν ο Ιέρωνας την πόλη·

σαν που ορίζουνε του Ύλλου οι στέρεοι νόμοι

λευτεριά θεοστήριχτη την κυβερνάει·

ναι, του Πάμφυλου οι απόγονοι, μα κι όλων

των Ηρακλειδών, που ζουν στα ριζοβούνια

του Ταΰγετου, του Αιγιμιού την τάξη

θέλουν, σα Δωριείς. Από την Πίνδο ορμώντας

στις Αμύκλες έστησαν βασίλειο πλούσιο·

των Τυνδαριδών, που τ’ άσπρα ορίζουν άτια,

είναι γείτονες, κι η δόξα - τους μεγάλη·

ω, λουλούδισε της λόγχης - τους η φήμη.

Κάτι αξιοσημείωτα ανόητο έχει γραφτεί, κι ακόμα γράφεται, σχετικά μ’ αυτούς τους στίχους. Έχει προταθεί η παράλογη άποψη, ότι δηλ. ο Ιέρωνας, μετά από μια κτηνώδη εκδίωξη του πληθυσμού, του τύπου που είναι τόσο γνωστός στη Σικελική ιστορία, στην πραγματικότητα σχεδίαζε να εισαγάγει τη Σπαρτιατική πολιτεία και αγωγή στην Αίτνα υπό τη βασιλεία του γιου του, του Δεινομένη20 . Αν δεν είναι εμφανές ότι αυτό που όλο και όλο είχε στο νου του ο Πίνδαρος ήταν ένα παραδοσιακό βασιλικό και αριστοκρατικό σχήμα, στο οποίο ο λαός θα εύρισκε την ελευθερία του μέσα από την πειθαρχία, την ευσέβεια και την έντιμη διακυβέρνηση από τους καλύτερούς του, τότε ο Edward Will στήριξε την άποψή του εφιστώντας την προσοχή σε μερικούς αξιοπρόσεκτα παράλληλους στίχους σε ένα απόσπασμα σχετικό με την Αίγινα21. Αν υπήρχε κάτι πολιτικό, με τη στενή σημασία του όρου, στη σκέψη του Πινδάρου, τότε θα έπρεπε κάποιος να του υπενθυμίσει ψιθυριστά την αντιτυραννική παράδοση της Σπάρτης. Δεν υπάρχει πουθενά τίποτε περισσότερο στον Πίνδαρο, ποτέ μια υπόδειξη ότι η Σπάρτη ήταν κατά οποιονδήποτε τρόπο ιδιαίτερη ή μοναδική· ειδικότερα, ότι η Σπάρτη δεν ήταν μιλιταριστική κατά τρόπο που να την ξεχωρίζει από τις άλλες πολιτείες και αριστοκρατίες της παλιάς σχολής, στις οποίες θα μπορούσε κανείς να βρει τις αξίες, τις οποίες αυτός δεχόταν.

Εκεί διαπρέπουν σε συμβουλές γερόντων,

Και στα δόρατα των νέων,

Και σε χορούς, στη Μούσα, και στη Δόξα22.

Αυτό τραγουδήθηκε για τη Σπάρτη σ’ ένα άλλο απόσπασμα· θα μπορούσε κάλλιστα να είχε χρησιμοποιηθεί για τη Θήβα, τη Θεσσαλία, την Αίγινα ή την Κυρήνη, ή ακόμα και για εκείνη την Αθήνα, όπως την αντιπροσώπευαν στα μάτια του ο Μιλτιάδης και ο Κίμων.

Ούτε η εικόνα που μας δίνει ο Ηρόδοτος είναι πολύ διαφορετική στα βασικά ερωτήματα. Έχοντας υπόψη μας την υποκειμενικότητά του, ο Ηρόδοτος περιορίστηκε να μας τονίσει τη στρατιωτική ικανότητα των Σπαρτιατών και την αλάνθαστη υπακοή στον κανόνα να μην υποχωρούν ποτέ στη μάχη. Ως Ηρόδοτος, περιορίστηκε επίσης στο να επιμένει σε ορισμένες παραξενιές, όπως τις τιμές και το τελετουργικό γύρω από τους βασιλείς και τις τιμωρίες που επιβάλλονταν στους δειλούς. Ο Ηρόδοτος ήταν άγρυπνος και συχνά πολύ λεπτός σχετικά με τις αποχρώσεις, που διαφοροποιούσαν τα Ελληνικά κράτη το ένα από το άλλο. Αλλά αυτό απείχε πολύ από την εντελώς παράξενη Σπάρτη του θαύματος του 4ου αιώνα. Γι’ αυτόν, ο Ελληνικός κόσμος χωριζόταν σε δύο είδη κοινοτήτων, σ’ αυτές που τις κυβερνούσαν τύραννοι, που ήταν κάτι κακό, και σ’ αυτές που είχαν αυτοδιοίκηση. Αυτό το τελευταίο με τη σειρά του σήμαινε είτε πλήρη δημοκρατία ή καθόλου δημοκρατία, και η Σπάρτη ήταν η πιο σημαντική, η πιο ισχυρή και η πιο ενδιαφέρουσα ανάμεσα σ’ αυτές που δεν είχαν δημοκρατία.

Επεκτάθηκα αρκετά πάνω στον τρόπο, με τον οποίο η Σπάρτη κατατάσσεται μαζί με μια ολόκληρη κατηγορία Ελληνικών πόλεων, γιατί είναι ουσιώδες να ξεκαθαριστεί σε τί πραγματικά ήταν διαφορετική και μοναδική η Σπάρτη. Στην αρχή επεσήμανα ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα διαφορετικά ρεύματα στη Σπαρτιατική δομή ως μονολιθικά στην ιστορία τους και στην εξέλιξή τους. Αν κοιτάξουμε ξανά αυτά τα στοιχεία, αυτή τη φορά από την άποψη της μοναδικότητας της οικειότητάς τους, βρίσκουμε τα ακόλουθα (εκτός από λεπτομέρειες):

1. Η ειλωτεία δεν ήταν εντελώς σπάνια. Συναντάται στη Θεσσαλία, την Κρήτη, τη Σικελία και πιθανώς σ’ όλες τις Ελληνικός αποικίες στο Δούναβη και τη Μαύρη Θάλασσα (δεν αγνοώ την πιθανότητα ότι η αναλογία, και συνεπώς η πιθανή απειλή, των ειλώτων προς τους πολίτες ήταν εδώ μεγαλύτερη από οπουδήποτε αλλού, όπως θα φανεί σε λίγο).

2. Η Σπαρτιατική κυβερνητική μηχανή είχε, ασφαλώς, τις ιδιαιτερότητες της, αλλά κανένα ουσιαστικό χαρακτηριστικό εκτός από τους βασιλείς δεν νομιμοποιείται να ονομαστεί μοναδικό στην αρχαία Ελλάδα.

3. Κάθε Ελληνική κοινότητα είχε τα δικά της διαβατήρια - στη γέννηση, στην ενηλικίωση, στο γάμο, στο θάνατο. Οι ποικιλίες ήταν ατέλειωτες, και βλέποντας τες μεμονωμένα, τα μόνα στοιχεία, που ξεχώριζαν στις Σπαρτιατικές τελετές, ήταν ίσως η μεγαλύτερη συχνότητα και η φανερά μεγαλύτερη ένταση της φυσικής τιμωρίας και της σκληρότητας.

4. Δεν υπάρχει απολύτως τίποτε απ’ ό, τι ξέρω για τη Σπαρτιατική θρησκεία και τις λατρευτικές εκδηλώσεις που αξίζει να σημειωθεί στα δικά μας συμφραζόμενα.

5. Ούτε τα συσσίτια ή οι τάξεις ηλικίας ήταν αφ’ εαυτών μοναδικά.

Αυτό το τελευταίο στοιχείο χρειάζεται διευκρίνιση. Κάποιο είδος συμμετοχής σε κοινά τραπέζια μπορεί να βρεθεί σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες. Η σχέση των συσσιτίων με τις τάξεις ηλικίας μαρτυρείται ειδικά σε αρκετές αρχαιοελληνικές κοινωνίες, και έχουμε κάθε δίκιο να υποπτευόμαστε ότι οι πληροφορίες μας είναι αποσπασματικές και ατελείς. Οι τάξεις ηλικίας, με τη σειρά τους, είναι κοινές κάτω από μια μεγάλη ποικιλία περιστάσεων. Οι στρατοί συνήθως τις χρησιμοποιούν κάθε φο­ρά που γίνεται στρατολογία, και για τη βασική εκπαίδευση και για την επιστράτευση, οσάκις είναι αναγκαίες οι υπηρεσίες τους. Από την άλλη πλευρά, υπήρχαν πολυάριθμες οργανώσεις νέων στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή εποχή, ακριβώς την περίοδο, κατά την οποία έχασαν κάθε στρατιωτικό ρόλο και αντ’ αυτού στράφηκαν στα γυμναστήρια και τις παλαίστρες23. Η αγάπη για τη νίκη μπορούσε να πάρει αθλητική μορφή, όπως ακριβώς και στρατιωτική - όπως το μαρτυρεί ο Πίνδαρος.

Αυτό που ήταν μοναδικό για τη Σπάρτη ήταν ο τρόπος, που όλα αυτά τα στοιχεία συνδυάστηκαν σε μια ενιαία δομή, καθώς και ο κύριος άξονας του οργανωτικού μηχανισμού, η άγωγή. Πρέπει να επιμείνω στο ότι δεν υπάρχει τίποτε συμφυές στις τάξεις ηλικίας, που έπρεπε να καταλήξει στη Σπαρτιατική ἀγω­γή, ή ακόμη και στο ήθος της υπακοής και εκούσιας υποχώρησης μπροστά στα συμφέροντα της πολιτείας. Δεν υπάρχει αυταπόδεικτος λόγος, για τον οποίο ένας οργανωτικός διαχωρισμός μεταξύ νέων και γέρων θα έπρεπε να εξελιχτεί σ’ ένα τόσο πολύ­πλοκο σύστημα τάξεων ηλικίας, όπως το Σπαρτιατικό. Αυτό που ήταν μοναδικό στη Σπάρτη είναι η πολυπλοκότητά του και η λειτουργία του, και όχι ο διαχωρισμός σε τάξεις ηλικιωμένων και γέρων. Ούτε υπάρχει κάποιος συμφυής λόγος, για τον οποίο η ειλωτεία θα έπρεπε να οδηγήσει ακριβώς στο Σπαρτιατικό σύστημα' τα ίδια ισχύουν και για κάθε στοιχείο. Αλλά, όταν τελικά αναδύθηκε το σύστημα, το κάθε στοιχείο θεσμοθετήθηκε με μια διαδικασία, που δεν τελείωνε ποτέ. Και επινοήθηκε η ἀγωγή. Αυτό το τελευταίο είναι καθαρή εικασία, φυσικά, αλλά, από όλα τα στοιχεία στη Σπάρτη, η ἀγωγή είναι το μόνο, για το οποίο είναι εντελώς αδύνατον να βρούμε ίχνη στις πρωιμότερες Ελληνικές μαρτυρίες ή παραδόσεις, το μόνο, ούτως ειπείν, στοιχείο, που «κάνει» το Σπαρτιατικό σύστημα. Γι’ αυτό οδηγούμαι στο συμπέρασμα ότι, σαν πρότυπο ζωής για τους νέους και σαν προσπάθεια σταθεροποίησης της συμπεριφοράς και της ιδεολογίας των Σπαρτιατών ατομικά εφ’ όρου ζωής, η ἀγωγή ήταν μια όψιμη επινόηση, όσο παλιές κι αν είναι μερικές από τις τελετές μύησης και άλλες εξωτερικές όψεις της. Τελικά ή­ταν η ἀγωγή, και η εὐνομία, που θεωρείται αποτέλεσμα της αγωγής, οι οποίες στο τέλος κέρδισαν την εκτίμηση και την αγάπη των Ελλήνων για το Σπαρτιατικό θαύμα. «Ένας από τους καλύτερους νόμους σας», είπε ο Αθηναίος του Πλάτωνα (Νόμοι 634D), «είναι αυτός που απαγορεύει εντελώς στον κάθε νέο να κρίνει αν οι νόμοι είναι καλοί ή όχι».

Το μόνο φαινόμενο, που παραμένει εντελώς αινιγματικό, είναι η επιβίωση της βασιλείας, κι ακόμα χειρότερα, της δίδυμης βασιλείας. Δεν έχω να προτείνω κάποια εξήγηση, αλλά θα πρότεινα ότι η «επιβίωση» δεν είναι ίσως η ακριβώς σωστή λέξη. Τί ξέρουμε σχετικά με τους Σπαρτιάτες βασιλείς ή τη βασιλεία ανάμεσα στον μυθικό Μενέλαο και τον Λέοντα (ή τον Κλεομένη τον Α' για την περίπτωσή μας); Οι γενεαλογίες και οι ιστορίες, που μας λέει ο Πλούταρχος, προσφέρουν πολύ λίγα στην ιστορία. Προνόμια στη θυσία και τα συναφή ήταν κοινός τόπος στην αρχαία Ελλάδα, οσάκις κάποιος ασκούσε την ιερατική λειτουργία, όποιος κι αν ήταν ο τίτλος του' οι τιμητικές φρουρές είναι τόσο εμφανείς ώστε μπορούν να τις σκέπτονται, και τις έχουν σκεφτεί κατά καιρούς στην ιστορία- οι διπλές μερίδες στα συσσίτια δεν είναι πραγματικά το ίδιο με τα Ομηρικά προνόμια, ανεξάρτητα από το πόσο συχνά τα έχουν ταυτίσει και, πάνω από όλα, οι επικήδειες τελετές -- τις οποίες ο Ηρόδοτος θεώρησε ως το πιο χτυπητό πράγμα σχετικά με τους Σπαρτιάτες βασιλείς δεν μπορεί να είναι με καμιά έννοια επιβιώματα, γιατί ούτε εμείς γνωρίζουμε τέτοια προηγούμενα στην αρχαιοελληνική παράδοση, ούτε ο Ηρόδοτος, που τα ονόμασε «βαρβαρικά». Είναι τουλάχιστον μια υποστηρίξιμη υπόθεση ότι η Σπαρτιατική βασιλεία με τον θεσμικό τύπο που γνωρίζουμε ήταν τόσο, ή και περισσότερο, προϊόν της επανάστασης του έκτου αιώνα, που υποκινήθηκε από τις αποτυχίες του Δεύτερου Μεσσηνιακού πολέμου, όσο και προϊόν απορίας, την οποία, ελλείψει εξηγήσεων, έχουμε τη συνήθεια να ονομάζουμε «επι- βίωμα».

Απομένει, τελικά, να εξετάσουμε ένα άλλο ασυνήθιστο χαρακτηριστικό της Σπάρτης. Καμιά άλλη Ελληνική πόλη δεν είχε όμοια με τη Σπάρτη εδαφική κατάσταση, στην οποία η πόλις και η επικράτειά της δεν συνέπιπταν (όπως ήταν η Αθήνα και η Αττική)’ σ’ αυτήν η πόλις, τουλάχιστον στην ιδανική της μορφή, απετελείτο από μια μοναδική τάξη ίσων, που κυριαρχούσε πάνω σ’ ένα συγκριτικά τεράστιο πληθυσμό υποτελών. Ο Δεύτερος Μεσσηνιακός πόλεμος ήταν αποφασιστικός και σ’ αυτό το σημείο επίσης. Από κει και μετά η στρατιωτική λειτουργία έγινε πρώτιστα λειτουργία αστυνόμευσης, που στόχευε ενάντια σ’ έναν εχθρό εσωτερικό μάλλον παρά σε εχθρούς εξωτερικούς, πραγματικούς ή δυνητικούς. Για να διαφυλάξουν τη δύσκολη θέση μιας άρχουσας τάξης σ’ αυτές τις ιδιαίτερες περιστάσεις, ολόκληρη η κοινωνία ήταν δομημένη να εκπληρώνει καθήκοντα αστυνόμευσης. Ακόμη και οι προσπάθειες, που απέβλεπαν στην ίδρυση και διατήρηση της Πελοποννησιακής Συμμαχίας, αν και χρειάστηκε να κάνει επανειλημμένους πολέμους, μπορούν ίσως να περιγραφούν με ακρίβεια ως μέρος της λειτουργίας της αστυνόμευσης. Η τραγωδία της Σπάρτης, συνεπώς, πήγαζε από οικεία αιτία: δεν ζούσε στο κενό. Οι Περσικές εισβολές προοιώνιζαν αυτό που επρόκειτο να έρθει με τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Σχεδόν αντίθετα με τη θέλησή της, η Σπάρτη σύρθηκε σε μια εκτεταμένη στρατιωτική δραστηριότητα, γνήσια στρατιωτική. Αυτό συνεπαγόταν σοβαρή πίεση στην αριθμητική δύναμη και μια επικίνδυνα εκτεταμένη ενσωμάτωση μη ομοίων στο στρατό, αν όχι και στην άρχουσα τάξη, ευκαιρίες άνευ προηγουμένου για φιλόδοξα άτομα, παρατεταμένα ταξίδια στο εξωτερικό κι ένα ρήγμα στην παραδοσιακή ξενοφοβία, την αδυναμία να κρατήσουν τους κανόνες ενάντια στη διαφθορά του πλούτου. Το σύστημα δεν μπορούσε να επιβιώσει για πολύ, και πράγματι δεν επιβίωσε. Και έτσι το τελικό παράδοξο είναι ότι η μεγαλύτερη στρατιωτική επιτυχία της Σπάρτης κατέστρεψε το υπόδειγμα της στρατοκρατικής πολιτείας.

-------------- 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1. O Starr (1965) 258 καθόρισε την κατάσταση συνοπτικά: «Πολλές φορές, φοβάμαι, κινδυνεύουμε να γίνουμε Ελληνιστικοί ιστορικοί, που καπηλεύονται φήμες». Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει την πλήρη βιβλιογραφία, που εξαντλεί το θέμα, στις υποσημειώσεις του Kiechle (1963), αλλά ούτε μία πρόταση που να εξηγεί πώς τόσο πολύ ακριβείς πληροφορίες μεταδόθηκαν στον Πίνδαρο, ο οποίος τότε τις συγκέντρωσε σ’ ένα είδος Peerage του Burke, για να μην αναφέρουμε τα απομνημονεύματα του Στεφάνου από το Βυζάντιο.

2. Boardman (1963).

3. Πρβλ. Mosse (1973).

4. Η ονομαζόμενη Μεγάλη Ρήτρα, αν είναι αυθεντική, ήταν ένα σύντομο, σχεδόν γνωμικό, πρώιμο κείμενο με εντολές για την διακυβέρνηση, ειδικότερα για τη νομοθετική διαδικασία. Δεν υπάρχει καμιά συμφωνία γι’ αυτήν ανάμεσα στους ερευνητές, ούτε καν για τη χρονολογία, αλλά οι περισσότεροι την τοποθετούν πριν από την «επανάσταση του έκτου αιώνα», πράγμα το οποίο κάνω κι εγώ χωρίς κανένα δισταγμό.

5. Για τις διάφορες τελετουργίες, βλ. den Boer (1954) μέρος 3.

6. Η Ευνομία έγινε ένας αμφίσημος όρος: η «καλή τάξη» (νόμων) κατέληξε σε «σταθερή κυβέρνηση» και η ευνομία έγινε το σύνθημα των προπαγανδιστών εναντίον της πολιτικής αλλαγής, ειδικά της αλλαγής προς τη δημοκρατία. Ο Ηρόδοτος σίγουρα τη χρησιμοποιούσε με την αρχική έννοια. Βλ. Andrewes (1938)· Ehrenberg (1965) 139-58.

7. Το γεγονός ότι οι όμοιοι εμφανίζονται για πρώτη φορά ως «τεχνικός όρος» στον Ξενοφώντα, ή ότι μόνο ο Ξενοφών μιλά για νπομείονες, «κατώτερους», δεν με εντυπωσιάζει γιατί δεν βρίσκω σ’ αυτό καμιά σημασία. Η Σπαρτιατική κοινωνική ορολογία ήταν γεμάτη από ουσιαστικά και μετοχές, που είχαν αποκτήσει τεχνική σημασία, όπως τρέσαντες (δειλοί, «ριψάσπιδες»), ἀγαθοεργοί (ευεργέτες) και νεοδαμώδεις (αυτοί που πολιτογραφήθηκαν πρόσφατα).

8. Moretti (1959).

9.   Γενικά, ακολουθώ την ερμηνεία του Jeanmaire (1939) 540-69 για την κρυπτεία. Ο Αριστοτέλης, κατά τον Πλούταρχο, Λυκούργος, 28, τη συνδέει απόλυτα με την πολιτική απέναντι στους είλωτες, αλλά ότι αυτή είναι πολύ στενή ερμηνεία βγαίνει ως δικαιολογημένο συμπέρασμα από τις προσεκτικά καλυμμένες γενικότητες του Ξενοφώντα (4.4), από τις λίγες λεπτομέρειες που διαθέτουμε για την καταστολή της επανάστασης του Κινάδωνα, και, αν πρέπει να την εμπιστευθούμε, από την αναφορά του Πλούταρχου στην κρυπτεία, Κλεομένης, 28.3.

10. Ξενοφών 11.2. 13.1 I· πρβλ. του ίδιου, Ἀγησίλαος, 1.26· Θουκυ­δίδης 4.80.5. Ο Pierre Vedal-Naquet μού υπενθύμισε ότι το Αθηναϊκό κράτος εφοδίαζε κάθε έφηβο με ασπίδα και ακόντιο, τουλάχιστον κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. (Αριστοτέλης. Ἀθηναίων Πολιτεία, 42.4). Αυτή η σύγκριση ενισχύει την προτίμησή μου.

11. Τα κύρια χωρία του Ηρόδοτου είναι 3.148' 5.51· 6.50' 6.72' 8.5.

12. Η επιγραφή έχει ανατυπωθεί στο Dialekctorum Graecarum exempla ...,αρ. 12. εκδ. Ε. Schwyzer.

13. Βλ. Αριστοτέλη. Πολιτικά, 1334α 35-39.

14. Βλ. Andrewes (1966).

15. Θουκυδίδης 5.15.1 (όπως κι αν προτιμάει κανείς να θεραπεύσει το φθαρμένο κείμενο), 5.34.2.

16. De Ste. Croix (1972) 94-101.

17. Vagts (1937) II, 13.

18. Ισοκράτης 6.81' Πλάτων, Νόμοι, 666Κ.

19. Μεταφρασμένο από τον Richmond Lattimore (University of Chi­cago Press, 1947).

20. Π.χ. Kirsten (1941).

21. To απόσπασμα είναι ο αρ. 1 στην έκδοση του Schroeder βλ. Will (1956) 59.

22. Μετάφραση από τον Bowra (1964) 152, του αποσπάσματος 189 στην έκδοσή του.

23. Jeanmaire (1939) 463-5.     

---

* διαβατήρια (= τελετές κατά τη διάβαση των συνόρων) 

* όλοι μαζί 

* μυστική εξαφάνιση δούλων από επίλεκτα σώματα νέων Σπαρτιατών 

* Όλες οι παραπομπές αυτού του κεφ. Στον Ξενοφώντα, εκτός αν δηλώνεται αλλιώς, γίνονται στο έργο, που είναι γνωστό με τον ακριβή τίτλο , Λακεδαιμονίων Πολιτεία

* εισδοχή σημαίνει εκλογή κάποιου σε ένα σώμα με ψηφοφορία των ήδη μελών 

* ως «ομοίων», ως με πλήρη πολιτικά δικαιώματα Σπαρτιατών πολιτών. 

* μέχρι αηδίας.