Ευτυχία στην αγάπη

Η ΕΥΤΥΧΙΑ είναι δύσκολο να οριστεί. Είναι κάτι πολύ προσωπικό. Για ορισμένους έρχεται σπάνια και μόνο κάτω από εξαιρετικές συνθήκες.

      

Εγώ, από την άλλη, νιώθω ευτυχής με πολύ συνηθισμένα πράγματα: ένα δείπνο με φίλους, έναν περίπατο στο πάρκο, μια ωραία συζήτηση, μια αγκαλιά.
Δεδομένου ότι ο καθένας από εμάς είναι μοναδικός, αυτό που κάνει ευτυχισμένο έναν άνθρωπο μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα σε έναν άλλο.
Η ευτυχία στην αγάπη είναι κάτι περισσότερο από απλή ηρεμία και ανακούφιση. Δε βρίσκεται στο κυνήγι των στιγμιαίων απολαύσεων, ούτε στην αποδοχή του ορισμού που κάποιος άλλος δίνει γι’ αυτή.
Η ευτυχία που δύο άνθρωποι που αγαπιούνται βρίσκουν ο ένας στον άλλο δημιουργείται από τους ίδιους, μέσω της υπομονής και της συνεχούς προσπάθειας. Η αγάπη απεικονίζεται τόσο συχνά σαν κάτι το μεθυστικό, ώστε έχει την δύναμη να μας παραπλανήσει και προς στιγμήν να μας ξελογιάσει. Πολλά διαφημίζονται, λίγα όμως προσφέρονται από την άποψη των απολαύσεων που διαρκούν.
Αυτό θα ισχύει για πάντα όσο η ευτυχία δε θα θεωρείται τίποτα περισσότερο από μια εφήμερη εμπειρία. Αν θέλουμε η ευτυχία να είναι κάτι παραπάνω από ένα ακανόνιστο και πρόσκαιρο συναίσθημα, θα χρειαστεί να δεσμευτούμε και να δημιουργήσουμε τη δική μας ευτυχία.
Το να ξέρουμε ότι είμαστε σε θέση να φανταστούμε και να διαμορφώσουμε τη δική μας ευτυχία αποτελεί πολύτιμη γνώση.
Ξεκινώντας απ’ αυτή, μπορούμε να μάθουμε να προσθέτουμε στη ζωή μας τα πράγματα που μας κάνουν ευτυχισμένους και να τα κρατάμε εκεί – αντί να περιμένουμε τις περιστασιακές επισκέψεις της ευτυχίας.

Η πυραμίδα της άσκησης για το παιδί!

Σε αντιστοιχία με την πυραμίδα της διατροφής, η πυραμίδα της φυσικής δραστηριότητας είναι ένας «έξυπνος» τρόπος απεικόνισης διαφόρων τύπων άσκησης, και ενδεικτικός της συχνότητας με την οποία θα πρέπει αυτές να πραγματοποιούνται από τα παιδιά κατά τη διάρκεια μίας εβδομάδας. Ο σχηματισμός της πυραμίδας δηλώνει ότι προχωρώντας από τη βάση προς την κορυφή, δηλαδή από το μεγαλύτερο εύρος ενός επιπέδου προς το μικρότερο, τόσο μικραίνει ο χρόνος τον οποίο τα παιδιά θα πρέπει να αφιερώνουν στις δραστηριότητες του κάθε επιπέδου.
 
Οι συστάσεις για φυσική δραστηριότητα και υγεία, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organization) αναφέρουν ότι τα παιδιά θα πρέπει να είναι φυσικά δραστήρια για τουλάχιστον μία ώρα την ημέρα.
Στη βάση της πυραμίδας λοιπόν, βρίσκονται δραστηριότητες, όπως βόλτες με το ποδήλατο, δουλειές σπιτιού (βοήθεια στον κήπο, στο καθάρισμα του σπιτιού κ.α), το «πήγαινε» και «έλα» στο σχολείο με τα πόδια, βόλτες και παιχνίδι στην παιδική χαρά ή στα πάρκα κ.α, οι οποίες θα πρέπει να πραγματοποιούνται σε καθημερινή βάση από τα παιδιά, και είναι εύκολα πραγματοποιήσιμες.
Στο αμέσως επόμενο επίπεδο της πυραμίδας παρουσιάζονται δραστηριότητες, όπως είναι το τρέξιμο, η κολύμβηση, καθώς και όλα τα ομαδικά αθλήματα-παιχνίδια, όπως το ποδόσφαιρο, η καλαθοσφαίριση ή και το κυνηγητό. Με τις δραστηριότητες αυτές συστήνεται τα παιδιά να ασχολούνται 3 έως 5 ημέρες την εβδομάδα. Η ένταση με την οποία θα πρέπει να εκτελούνται ενδείκνυται να είναι τέτοια ούτως ώστε να προκαλεί στα παιδιά λαχάνιασμα, και η διάρκειά τους θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 20 λεπτά συνεχόμενα.
Στο τρίτο επίπεδο της πυραμίδας περιλαμβάνονται ασκήσεις που αυξάνουν τη δύναμη και την ευλυγισία. Για τη μεν δύναμη, οι ασκήσεις (4 με 5 σε αριθμό) θα πρέπει να επαναλαμβάνονται 2 με 3 φορές την εβδομάδα, για τη δε ευλυγισία, θα πρέπει να πραγματοποιούνται σχεδόν καθημερινά, λίγο πριν ή αμέσως μετά από το τέλος της κυρίως φυσικής δραστηριότητας και η διάρκεια της καθεμιάς να είναι τουλάχιστον 20 δευτερόλεπτα.
Τέλος,στην κορυφή της πυραμίδας περιλαμβάνονται οι λεγόμενες καθιστικές δραστηριότητες, με τις οποίες τα παιδιά θα πρέπει να απασχολούνται όσο το δυνατό λιγότερο, ιδανικά μέχρι 1-2 ώρες ημερησίως. Ενδεικτικά αναφέρονται η παρακολούθηση τηλεόρασης, τα βιντεοπαιχνίδια και η ενασχόληση με τον υπολογιστή, δραστηριότητες δηλαδή οι οποίες συντελούν στην ακινησία και την αδράνεια του σώματος, και σε υπερβολικό βαθμό έχουν μακροπρόθεσμα σοβαρές αρνητικές συνέπειες για την υγεία.

O φόβος: Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στη ζωή

Ο φόβος είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στη ζωή. Ο νους που είναι μπλεγμένος μέσα στο φόβο, ζει μέσα σε σύγχυση, σε συγκρούσεις, και άρα είναι βίαιος, σπασμωδικός, διαστρεβλωμένος και επιθετικός. Δεν τολμάει να απομακρυνθεί από τα πρότυπα σκέψης του, και αυτό γεννάει υποκρισία. Μέχρι να ελευθερωθούμε από το φόβο, ακόμα κι αν ανέβουμε στο πιο ψηλό βουνό, ακόμα κι αν δημιουργήσουμε κάθε είδους θεό, θα παραμείνουμε πάντα στο σκοτάδι. Ζώντας σε μια τέτοια διεφθαρμένη και ηλίθια κοινωνία, όπως αυτή που ζούμε, μ’ αυτή την ανταγωνιστική εκπαίδευση που παίρνουμε, που γεννά το φόβο, όλοι μας φέρουμε το βάρος κάποιου φόβου. Και ο φόβος είναι ένα φοβερό πράγμα που περιτυλίγει, παραμορφώνει και αποβλακώνει την καθημερινή μας ζωή. Υπάρχει και ο φυσικός φόβος, αλλά αυτό είναι κάτι που έχουμε κληρονομήσει από τα ζώα. Για τους ψυχολογικούς φόβους είναι που μιλάμε εδώ, γιατί όταν καταλάβουμε τους βαθιά ριζωμένους ψυχολογικούς φόβους θα είμαστε ικανοί να αντιμετωπίσουμε τους ζωώδεις φόβους, ενώ, το να ασχοληθούμε πρώτα με τους ζωώδεις φόβους μας δεν θα μας βοηθήσει καθόλου να καταλάβουμε τους ψυχολογικούς. Όλοι φοβόμαστε κάτι. Δεν υπάρχει ο φόβος σαν αφηρημένη ιδέα. Έχει πάντα σχέση με κάτι. Ξέρετε τους δικούς σας φόβους; –φόβους ότι θα χάσετε τη δουλειά σας, ή του να μην έχετε αρκετό φαγητό ή χρήματα, φόβος για το τι σκέφτονται για εσάς οι γείτονες σας ή η κοινωνία, ή του να μην είσαστε επιτυχημένοι, φόβο του να χάσετε τη θέση σας στη κοινωνία, του να σας περιφρονούν, να σας γελοιοποιούν, φόβος πόνου ή αρρώστιας, φόβο εξουσίας, φόβος του να μην ξέρετε τι είναι αγάπη ή ότι δεν σας αγαπούν, φόβος του να χάσετε τη γυναίκα σας ή τα παιδιά σας, φόβος θανάτου, φόβος τέλειας ανίας, του να ζείτε σε έναν κόσμο σαν θάνατος, φόβος του να μην ικανοποιείτε την εικόνα που έχουν δημιουργήσει οι άλλοι για σας, φόβος του να χάσετε την πίστη σας –όλους αυτούς και αναρίθμητους άλλους φόβους– ξέρετε τους δικούς σας προσωπικούς φόβους; Και τι κάνετε συνήθως γι’ αυτούς;

Το σκάτε απ’ αυτούς; –έτσι δεν είναι; Ή εφευρίσκετε ιδέες και είδωλα για να τους καλύψετε; Αλλά με το να το σκάτε από τον φόβο, το μόνο που κάνετε είναι να τον μεγαλώνετε. Μία από τι βασικές αιτίες του φόβου είναι ότι θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τους εαυτούς μας όπως είμαστε πραγματικά. Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε το δίκτυο διαφυγής που έχουμε δημιουργήσει για να ξεφύγουμε από τους φόβους, όπως επίσης και να εξετάσουμε και τους ίδιους μας τους φόβους. Όταν ο νους στον οποίον περιλαμβάνεται και ο εγκέφαλος, προσπαθεί να ξεπεράσει το φόβο, να τον καταπιέσει, να τον πειθαρχήσει, να τον ελέγξει, να τον μετατρέψει σε κάτι άλλο, υπάρχει τριβή, υπάρχει σύγκρουση, και αυτή η σύγκρουση είναι χάσιμο ενέργειας. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να αναρωτηθούμε τότε είναι το τι είναι ακριβώς και πως δημιουργείται. Τι εννοούμε με αυτή καθ’ αυτήν τη λέξη “φόβος”; Ρωτάω τον εαυτό μου τι είναι φόβος, όχι τι φοβάμαι. Κάνω μια ορισμένη ζωή. Σκέφτομαι με ορισμένα πρότυπα. Έχω ορισμένα πιστεύω και δόγματα και δεν θέλω αυτά τα υπαρξιακά πρότυπα να ενοχληθούν γιατί έχω τις ρίζες μου μέσα τους. Δεν θέλω να ενοχληθούν τα πιστεύω μου, γιατί η ενόχληση δημιουργεί μία κατάσταση άγνωστου και δεν μου αρέσει αυτό. Αν ξεκολλήσω από όλα όσα ξέρω και πιστεύω, θέλω να είμαι σίγουρος για την κατάσταση των πραγμάτων προς την οποία πηγαίνω. Έτσι λοιπόν τα εγκεφαλικά κύτταρα έχουν δημιουργήσει ένα πρότυπο και αρνούνται να δημιουργήσουν ένα άλλο πρότυπο το οποίο είναι αβέβαιο.

Η κίνηση από την ασφάλεια στην ανασφάλεια είναι αυτό που αποκαλώ φόβο. Αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή, όπως κάθομαι εδώ, δεν φοβάμαι, αυτή τη στιγμή, τίποτα δεν μου συμβαίνει, κανένας δεν με απειλεί ή μου παίρνει κάτι. Αλλά πίσω από αυτό το πραγματικό λεπτό υπάρχει ένα βαθύτερο στρώμα στο νου που συνειδητά ή ασυνείδητα σκέφτεται το τι θα μπορούσε να συμβεί στο μέλλον ή ανησυχεί ότι κάτι από το παρελθόν μπορεί να με αιφνιδιάσει. Έτσι λοιπόν φοβάμαι το παρελθόν και το μέλλον. Έχω διαχωρίσει το χρόνο σε παρελθόν και μέλλον. Η σκέψη μπαίνει μέσα και λέει, “πρόσεξε να μη συμβεί ξανά” ή “προετοιμάσου για το μέλλον. Το μέλλον μπορεί να είναι επικίνδυνο για εσένα. Έχεις κάτι τώρα αλλά μπορεί να το χάσεις. Μπορεί να πεθάνεις αύριο. Η γυναίκα σου μπορεί να φύγει, μπορεί να χάσεις τη δουλειά σου. Μπορεί ποτέ να μη γίνεις διάσημος. Μπορεί να μείνεις μόνος. Πρέπει να είσαι εντελώς σίγουρος για το αύριο”. Τώρα πάρτε το δικό σας προσωπικό είδος φόβου. Κοιτάξτε το. Παρατηρήστε τις αντιδράσεις σας σ’ αυτό. Μπορείτε να το δείτε χωρίς καμία κίνηση διαφυγής, δικαιολόγησης, επίκρισης ή απώθησης; Μπορείτε να κοιτάξετε το φόβο χωρίς τη λέξη που προκαλεί το φόβο; Μπορείτε να κοιτάξετε το θάνατο για παράδειγμα, χωρίς τη λέξη που ξυπνά το φόβο του θανάτου; Η ίδια η λέξη φέρνει μια ανατριχίλα, έτσι δεν είναι; Όπως η λέξη αγάπη, έχει τη δικιά της ανατριχίλα, τη δικιά της εικόνα; Τώρα, μήπως είναι η εικόνα του θανάτου που έχεις στο μυαλό σου, η ανάμνηση τόσων θανάτων που έχεις δει και οι συσχετισμοί σου με εκείνα τα συμβάντα – μήπως είναι αυτή η εικόνα που δημιουργεί το φόβο; Ή φοβάσαι ότι θα φτάσεις στο τέλος, σε ένα τέλος πραγματικά, και δεν φοβάσαι την εικόνα που έχεις – ότι θα φτάσεις στο τέλος. Είναι η λέξη θάνατος που σου δημιουργεί φόβο ή το πραγματικό τέλος; Αν είναι η λέξη ανάμνηση που προκαλεί το φόβο σου, τότε δεν είναι καθόλου φόβος. H σκέψη φέρνει ένα είδος φόβου. Είναι ο φόβος πάντα αποτέλεσμα της σκέψης, και αν είναι, υπάρχει κανένα άλλο είδος φόβου; Φοβόμαστε τον θάνατο –δηλαδή κάτι που πρόκειται να συμβεί αύριο ή μεθαύριο, με τον καιρό.

Υπάρχει μια απόσταση μεταξύ του τώρα και αυτού που πρόκειται να συμβεί. Η σκέψη έχει δοκιμάσει αυτήν την κατάσταση, με το να παρατηρεί το θάνατο, λέει “Πρόκειται να πεθάνω”. Η σκέψη λοιπόν δημιουργεί το φόβο του θανάτου, και αν αυτή δεν τον δημιουργεί, υπάρχει κανένα άλλο είδος φόβου; Είναι λοιπόν ο φόβος αποτέλεσμα της σκέψης; Αν είναι, αφού η σκέψη είναι πάντα παλιά, είναι και ο φόβος πάντα παλιός. Όπως έχουμε πει δεν υπάρχει νέα σκέψη. Εάν το αναγνωρίσουμε αυτό, είναι ήδη παλιό. Έτσι λοιπόν αυτό που φοβόμαστε πραγματικά είναι η επανάληψη του παλιού – η σκέψη εκείνων που έχουν γίνει και που προβάλλονται στο μέλλον. Άρα λοιπόν η σκέψη είναι υπεύθυνη για το φόβο. Έτσι είναι, μπορείτε να το δείτε και μόνοι σας. Όταν βρεθείτε αντιμέτωποι με κάτι, την ίδια στιγμή δεν υπάρχει φόβος. Μόνο όταν μπει μέσα η σκέψη δημιουργείται ο φόβος. Επομένως, η ερώτησή μας τώρα είναι: “Είναι δυνατόν ο νους να ζει ολοκληρωτικά, απόλυτα, στο παρόν;” Μόνο ένας τέτοιος νους δεν έχει καθόλου φόβο. Αλλά για να το καταλάβετε αυτό, πρέπει να καταλάβετε τη δομή της σκέψης, της ανάμνησης και του χρόνου. Και με το να το καταλάβετε, όχι διανοητικά, όχι με λέξεις αλλά πραγματικά, με την καρδιά σας, το νου σας, τα σωθικά σας, θα ελευθερωθείτε από το φόβο. Τότε ο νους μπορεί να χρησιμοποιεί τη σκέψη χωρίς να δημιουργείται φόβος. Η σκέψη, όπως η μνήμη, είναι βέβαια αναγκαία για την καθημερινή ζωή μας. Είναι το μόνο όργανο που έχουμε για επικοινωνία, για την δουλειά μας κ.ο.κ.. Η σκέψη είναι η αντίδραση στη μνήμη, μνήμη που έχει συσσωρευτεί μέσα από εμπειρίες, γνώσεις, παραδόσεις χρόνων. Και απ’ αυτό το υπόβαθρο μνήμης αντιδρούμε κι αυτή η αντίδραση είναι η σκέψη. Έτσι λοιπόν η σκέψη είναι ουσιαστική σε ορισμένα επίπεδα αλλά όταν η σκέψη αυτή προβάλλεται ψυχολογικά στο μέλλον και το παρελθόν, δημιουργώντας φόβο και μαζί ευχαρίστηση, ο νους γίνεται αδρανής και η απραξία είναι αναπόφευκτη.

Αναρωτιέμαι λοιπόν “γιατί, γιατί, γιατί σκέφτομαι για το μέλλον και το παρελθόν σε σχέση με την ευχαρίστηση ή τον πόνο αφού γνωρίζω ότι αυτές οι σκέψεις δημιουργούν φόβο; Είναι δυνατό να σταματήσει ψυχολογικά η σκέψη, γιατί αλλιώς ο φόβος δεν θα σταματήσει ποτέ;” Μπορείτε να παρακολουθήσετε ένα σύννεφο ή ένα δέντρο ή ένα ποτάμι που τρέχει, μ’ ένα αρκετά ήρεμο μυαλό γιατί δεν είναι πολύ σημαντικά για σας, αλλά το να παρακολουθήσεις τον εαυτό σου είναι πολύ πιο δύσκολο γιατί εκεί οι απαιτήσεις είναι τόσο ουσιαστικές, οι αντιδράσεις τόσο γρήγορες. Έτσι, λοιπόν, όταν είστε άμεσα σε επαφή με το φόβο ή την απελπισία, τη μοναξιά ή τη ζήλια, ή όποια άλλη άσχημη κατάσταση του νου, μπορείτε να την κοιτάξετε τόσο ολοκληρωμένα ώστε το μυαλό σας να γίνει τόσο ήρεμο ώστε να τη δει; Μπορεί το μυαλό να διακρίνει το φόβο από τις διαφορετικές μορφές φόβου -να “δεις” τον ολικό φόβο, και όχι αυτό που φοβάσαι; Αν κοιτάξεις μόνο τις λεπτομέρειες του φόβου ή προσπαθήσεις να αντιμετωπίσεις τους φόβους σου έναν έναν, δεν θα φτάσεις ποτέ στο κύριο θέμα που είναι να μάθεις να ζεις με το φόβο. Το να ζεις με ένα τέτοιο ζωντανό πράγμα όπως είναι ο φόβος απαιτεί ένα μυαλό και μία καρδιά εξαιρετικά ικανά, εντελώς ανοιχτά, χωρίς προκατασκευασμένα συμπεράσματα ώστε να μπορούν να παρακολουθούν κάθε κίνηση του φόβου. Τότε, αν τον παρατηρήσεις και ζήσεις μ’ αυτόν – και για να γίνει αυτό δεν παίρνει μια ολόκληρη μέρα, μπορεί να πάρει ένα λεπτό ή ένα δευτερόλεπτο για να γνωρίσεις όλη τη φύση του φόβου – αν ζήσεις μαζί του τόσο ολοκληρωτικά, θα ρωτήσεις αναπόφευκτα: Ποια είναι αυτή η ύπαρξη που ζει με το φόβο;

Πάρε το χρόνο σου

Όλοι ασχολούμαστε μαζί του και αυτός με εμάς.! Και χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι ο χρόνος εμείς είμαστε τόσο εξοικειωμένοι μαζί του. Το βέβαιο είναι ότι πρόκειται για μια αναζήτηση με απεριόριστο ενδιαφέρον.

Ως λέξη, σε καθημερινή συχνότητα, δίνει το παρόν. Πολλές φράσεις που χρησιμοποιούμε εσωκλείουν τη λέξη «χρόνος».

Αισθανόμαστε όμως το χρόνο ή μήπως αυτό θέλουμε να πιστεύουμε;

Πολλές φορές εκμεταλλευόμαστε το χρόνο και άλλες φορές αδιαφορούμε. Θα οργανωθούμε με βάση το χρόνο, θα συναντηθούμε και θα ματαιώσουμε. Θα περιμένουμε (αυτή η αναμονή που κάποιες φορές ομορφαίνει το μυαλό μας και τοποθετούμε ξανά τους στόχους μας) και θα προετοιμάσουμε κάτι. Ο χρόνος θα μας υπενθυμίσει να κάνουμε δεύτερη σκέψη. Θα ξυπνήσουμε εξαιτίας του και θα κοιμηθούμε!

Θα φορτώσει όμορφες στιγμές και άσχημες στιγμές. Θα υπάρξει ως ελπίδα και ως απογοήτευση. Εκείνος που αντιλαμβανόμαστε και εκείνος που δε παίρνουμε χαμπάρι. Ο απεριόριστος χρόνος ή μήπως αυτός που μόλις τελείωσε; Θα μας υπενθυμίσει το σωστό και το λάθος. Θα θυμηθούμε το ποιοι υπήρξαμε και το ποιοι είμαστε τώρα, καθώς και το ποιοι θέλουμε να είμαστε. Ο χρόνος αυτής της στιγμής που μόλις αυτή τη στιγμή ανήκει κι αυτός στο παρελθόν! Της σιωπής και αυτός που ουρλιάζει να κινητοποιηθούμε. Οι στιγμές αυτές που εξαρτώνται από το χρόνο, ίσως είναι αυτές οι στιγμές που θα μάθεις το σωστό και το λάθος. Τόσο μικρός και ταυτόχρονα τόσο μεγάλος. Ο χρόνος που θα μετρήσει χρόνια πάνω σε μας και που κάποιες φορές ή κάποιους μπορεί να τους τρομάζει αυτό, όμως αυτή δεν είναι η φυσική εξέλιξη του ανθρώπου;

«Φοβάμαι να κοιτάω το ρολόι γιατί προσθέτει χρόνους πάνω μου» – ανώνυμη.

Και η ερώτηση η δική μου είναι γιατί πρέπει να μας τρομάζει αυτό; Επιτέλους ας καταλάβουμε πως οτιδήποτε μας προβληματίζει, η αντιμετώπισή του βρίσκεται στο πως εμείς οι ίδιοι θα το δούμε και θα μπορέσουμε να το αντιμετωπίσουμε. Το θέμα είναι να δίνουμε το χρόνο ώστε να αντιμετωπίζουμε σωστά το οτιδήποτε.

Mην δραπετεύεις στις ψευδαισθήσεις σου… Δραπέτευσε καλύτερα προς τη ΖΩΗ!

 Μην δραπετεύεις στα συννεφάκια του μυαλού σου…

Μην αποφεύγεις να νιώσεις τα συναισθήματα σου πηγαίνοντας σε κατασκευασμένες έξω-πραγματικότητες…

Η ζωή είναι εδώ… είναι τώρα… κι εσύ τη χάνεις δραπετεύοντας…

Κι όσες περισσότερες οι αποδράσεις σου, τόσο περισσότερο αποκόπτεσαι από το σώμα σου, τον εαυτό σου… ώσπου κάποια στιγμή θα μπερδευτείς τόσο πολύ που θα πιστέψεις ότι οι ψευδαισθήσεις σου είναι η πραγματικότητα σου…

Κι όμως επιμένεις να χάνεσαι….

Πες μου τι θα συμβεί αν επιτρέψεις στον εαυτό σου να βιώσει το τώρα… τα συναισθήματα σου… τις απορρίψεις και τις εγκαταλείψεις που έχεις νιώσει…
Θα πονέσω σε ακούω να λες…

Ε ΚΑΙ!.... Μήπως πονάς λιγότερο τώρα, εκεί πάνω στις συννεφιαστές ψευδαισθήσεις σου…

Μήπως πονάς λιγότερο τώρα από τις επαναλαμβανόμενες εγκαταλείψεις σου;

Γιατί οι άλλοι σε προδώσαν, σε απέρριψαν, σε πόνεσαν, σε εγκατέλειψαν μια φορά…

Εσύ γιατί εγκαταλείπεις στον εαυτό σου συνέχεια;

Γι' αυτό σου λέω μην δραπετεύεις στις ψευδαισθήσεις σου…

Δραπέτευσε καλύτερα προς τη ΖΩΗ!

Και τι ζητάω;

 «Το ζήτημα είναι από πού βλέπει κανείς τον ουρανό»
Οδ. Ελύτης

Μια αλλαγή που θα έρθει και τα ταράξει ανεπανόρθωτα τη λιμνάζουσα καθημερινότητα. Αυτό ζητούν οι περισσότεροι. Κι ύστερα ξαναβολεύονται στη ρουτίνα, ίσως γιατί μπροστά στις αλλαγές δεσπόζουν οι πιο κρυφοί μας φόβοι. Ωστόσο, καθώς οι μέρες περνούν όλο και κάτι ανακαλύπτουμε ότι μας λείπει. Άλλοι πιο επιπόλαιοι αναζητούν τα ασήμαντα μα για εκείνους σημαντικά κι άλλοι ψάχνουν κάτι βαθύτερο μα απροσδιόριστο που θα δώσει νόημα στη ζωή τους.
Από την άλλη, είναι αχαριστία να ζητάς αλλαγές όταν κάποιοι στερούνται αυτά που εσύ θεωρείς αυτονόητα. Με λίγες τύψεις κλείνουν πάντα οι κουβέντες μας με ένα "κανείς δε χάνεται..." μα η σκέψη συνεχίζει να ανακυκλώνεται στο μυαλό σου.

Είμαστε η γενιά που σκέφτεται πολλά αλλά καθόλου τον εαυτό της. Τι μας αρέσει πραγματικά; Τι επιθυμούμε περισσότερο από καθετί; Τι αξίζουμε; Ξεχνούμε να κάνουμε στον εαυτό μας τη βασικότερη κι επαναλαμβανόμενη ερώτηση των παιδικών μας χρόνων: Τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις; Εν τέλει μεγαλώνουμε κι ακόμη δε βρίσκουμε τι ζητάμε από εμάς, τους άλλους, την ίδια τη ζωή. Γιατί εδώ που τα λέμε έχουμε μεγάλο μερίδιο ευθύνης. Πολλοί από εμάς βολευόμαστε στην ιδέα πως δε φταίμε γι' αυτόν τον ξεπεσμό, όμως δεν προσπαθούμε και να τον αποτρέψουμε. Η αλήθεια είναι ότι δεν προλαβαίνουμε κι όλας. Εκεί που καθόμαστε και συζητάμε για μια κάποια ιδέα που θα φέρει επανάσταση, ξαφνικά σηκωνόμαστε όλοι μας και τρέχουμε να μαζέψουμε πτυχία και χαρτιά, με την ελπίδα να μας βοηθήσουν στην επανάσταση που ετοιμάζουμε κι όλο αναβάλλεται.

Αν όμως, βρίσκαμε αυτό που θέλουμε πραγματικά, αν το αφήναμε να ωριμάσει στη σκέψη μας κι αν προσπαθούσαμε με κάθε μέσο να το πραγματοποιήσουμε δίχως πολλές γκρίνιες, ίσως να καταφέρναμε να ξεχωρίσουμε τις λεπτομέρειες που κάνουν την καθημερινότητα όμορφη. Γιατί κακά τα ψέματα, όταν έχεις ή κάνεις ό,τι σε ευχαριστεί, η οπτική σου διαφοροποιείται. Βέβαια, το μαύρο δεν παύει να είναι μαύρο αλλά μπορείς να διακρίνεις μερικά χρώματα μέσα του.

Επομένως, το ζήτημα είναι τι θέλουμε σε σχέση με τον εαυτό μας και σε σχέση με τους άλλους. Διότι αν μάθουμε όλοι μας τι ζητάμε και τι δίνουμε τότε δε θα χρειάζεται να μπλεκόμαστε σε αδιέξοδα. Κι αν δεν μπλέκεις σε αδιέξοδα, έχεις περισσότερο χρόνο και διάθεση για να φτάσεις εκεί που επιθυμείς. Ωστόσο, μερικοί δρόμοι που δε βγάζουν πουθενά, έχουν πολλά να σου διδάξουν. Εξάλλου, έχω μια βαθιά πεποίθηση ότι οι δυσκολίες είναι για να διακρίνουμε τα ψήγματα ευτυχίας, που παρασυρόμενοι από τις στιγμές, συχνά αγνοούμε.

Η κίνηση των άστρων και η πτώση των γήινων σωμάτων

Από όλα τα νέα ερωτήματα που τέθηκαν, από την εποχή του Θαλή, σχετικά με το «μηχανισμό του κόσμου», υπάρχουν δύο στα οποία θα επικεντρωθούν εφεξής όλοι μας οι στοχασμοί:

• Γιατί και πώς οι πέτρες πέφτουν όταν τις αφήνουμε;

• Πώς ο Ήλιος και οι πλανήτες μπορούν να μετακινούνται στον ουράνιο θόλο;

Τα ερωτήματα αυτά συνδέονται με την εξής θεμελιακή «διαπίστωση»: Επάνω στη Γη, τα σώματα πέφτουν, ενώ στον ουρανό, οι πλανήτες δεν πέφτουν. Ακριβέστερα: Επάνω στη Γη, ένα αντικείμενο, όταν το αφήνουμε χωρίς να το ρίψουμε, πέφτει ευθύγραμμα, ενώ στον ουρανό, οι πλανήτες δεν πέφτουν και μετακινούνται κυκλικά.

Το ερώτημα της πέτρας που πέφτει έχει απαντηθεί από τον Αριστοτέλη: «Η πέτρα πέφτει στο έδαφος όπως ένα άλογο που επιστρέφει στο σταύλο, διότι εκεί είναι η φυσική της θέση στη συμπαντική ιεραρχία». H απάντηση είναι σαφής. Ένα άλογο που τελείωσε τη δουλειά του επιστρέφει από μόνο του στο σταύλο, διότι ξέρει ότι εκεί είναι η θέση του. Το ίδιο συμβαίνει και με την πέτρα που μαζέψαμε στο δρόμο. Αν την «αφήσουμε στον αέρα», ξέρει ότι η θέση της δεν είναι εκεί και επιστρέφει από μόνη της στο έδαφος. Όσο για την ευθύγραμμη τροχιά που ακολουθεί αν την αφήσουμε να πέσει χωρίς αρχική ταχύτητα, η απάντηση είναι εξίσου απλή: η πέτρα πέφτει ευθύγραμμα, επειδή η ευθεία είναι ο πιο σύντομος δρόμος για να επιστρέψει στη θέση της. O ελληνικός κόσμος, όπως βλέπουμε, είναι ένας κόσμος ιεραρχίας, αρχών και τάξης.

Το ζήτημα σχετικά με τη μετατόπιση του Ήλιου και των πλανητών δεν είναι τόσο απλό. Όσον αφορά στην τροχιά τους, η απάντηση δεν χωράει καμιάν αμφιβολία από την εποχή του Πυθαγόρα: καθώς οι θεοί είναι τέλειοι, ο ουράνιος κόσμος τους δεν μπορεί παρά να είναι τέλειος και άρα οργανωμένος με βάση τα τέλεια γεωμετρικά σχήματα, όπως είναι οι κύκλοι και οι σφαίρες.

Από τη θεϊκή τους φύση, λοιπόν, τα άστρα δεν μπορούν παρά να μετατοπίζονται ακολουθώντας τροχιές κυκλικές μέσα σε ένα σύμπαν τελείως σφαιρικό. Όπως διευκρινίζει ο Πλάτωνας: «Το σχήμα του κόσμου δεν μπορεί να είναι παρά μια σφαίρα τέλεια και εντελώς ομοιόμορφη». Έτσι, οικοδομεί το σύμπαν με βάση οκτώ ομόκεντρες σφαίρες με κέντρο τους τη Γη. Οι επτά πρώτες είναι κρυστάλλινες ώστε να αφήνουν να φαίνεται η όγδοη που φέρει τα απλανή αστέρια. Σε καθεμιά από αυτές κινείται ένα από τα άστρα: ο Ήλιος η Σελήνη, ο Ερμής η Αφροδίτη, ο Άρης ο Δίας και ο Κρόνος.

Στην αναπαράσταση αυτή, το ερώτημα της αιτίας της κίνησης των ουρανίων σωμάτων εξακολουθεί, ωστόσο, να τίθεται. Πώς ο Ήλιος και οι πλανήτες μπορούν να κινούνται δίχως να βλέπουμε την κίνηση τους να επιβραδύνεται, σιγά σιγά, και έπειτα να σταματά; Ποια είναι η αρχή που διέπει την αέναη κίνηση τους;

Οι Βαβυλώνιοι και οι Έλληνες αναπαρίσταναν τον Ήλιο να κινείται επάνω σε ένα άρμα συρόμενο από τέσσερα άλογα. Δεν πίστευαν, φυσικά, ότι επρόκειτο για ένα πραγματικό σκάφος, ούτε για ένα άρμα αληθινό, αλλά η ύπαρξη αυτών των μυθικών εικόνων δείχνει ότι αναρωτιούνταν σχετικά με την αιτία των μετατοπίσεων τους. Κανένα σώμα δεν μετατοπίζεται χωρίς να καταλήξει να σταματήσει. Ένα αντικείμενο που κυλάει πάνω στο έδαφος, αρχίζει να χάνει ταχύτητα από τη στιγμή της ρίψης του και εντέλει ακινητοποιείται. Ποιο είναι, λοιπόν, το μυστικό του Ήλιου και των πλανητών ώστε να μετατοπίζονται έτσι, «αιωνίως»; Αναμφίβολα, υπάρχει για αυτούς μια ειδική αρχή, μια «διαρκής αιτία». Κατά τον Πλάτωνα, πρόκειται για μια ψυχή με την οποία ο Θεός εφοδίασε τον κόσμο ο οποίος εμφανίζεται έτσι ως ένα ζωντανό και σκεπτόμενο ον. Κατά τον Αριστοτέλη, πρόκειται για τον θεό τον ίδιον, «καθαρή πράξη, σκέψη της σκέψης». Αυτός κινεί όλα τα «γρανάζια» του ουρανού, και ειδικά τους αόρατους «μηχανισμούς» που κάνουν την καθεμιά από τις οκτώ ουράνιες σφαίρες να κινείται.

Παρά τη φαινομενική απλότητα της, η έξυπνη αυτή «μηχανή του κόσμου» θα αντιμετωπίσει πολύ σύντομα δυσκολίες εξαιτίας της κεντρικής θέσης που αποδίδεται στη Γη. θέση που είναι, ωστόσο, αυτονόητη και λογική στις συνθήκες τις οποίες έχουμε περιγράψει:

• Μέσα στο σύμπαν, μόνον τα θεϊκά στοιχεία μετατοπίζονται κυκλικά. Τα άλλα, τα «γήινα» στοιχεία, και άρα η Γη η ίδια, υπακούουν σε έναν νόμο της ευθύγραμμης πτώσης.

• Σε έναν κόσμο σφαιρικό, οι μόνες αρμονικές ευθείες γραμμές είναι οι ακτίνες. H ευθύγραμμη κίνηση της ελεύθερης πτώσης δεν μπορεί, επομένως, παρά να κατευθύνεται προς το κέντρο του σύμπαντος.

• Συνεπώς, η Γη δεν μπορεί να πέφτει παρά προς το κέντρο του κόσμου ή να είναι ήδη εκεί. H πρώτη περίπτωση αποκλείεται, αφού οι άνθρωποι δεν νιώθουν καμιά από τις συνέπειες που θα είχε μια τέτοια πτώση. Πρέπει, άρα, να συμπεράνουμε ότι η Γη βρίσκεται ήδη στο κέντρο του κόσμου, το οποίο μπορούμε, επίσης, να προσδιορίσουμε ως το «απόλυτο κάτω».

Αυτή η κεντρική θέση της Γης καθιστά πολύ δύσκολη την εξήγηση των τροχιών των πλανητών με όρους κυκλικών κινήσεων. Για να πειστούμε περί αυτού, ας σκεφτούμε με τις σημερινές μας γνώσεις ξέροντας ότι οι πλανήτες περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο και ας αναπαραστήσουμε τις τροχιές τους όπως μας φαίνονται ιδωμένες από τη Γη. Για να καταλάβουμε καλύτερα, ας εξετάσουμε πρώτα τους λεγόμενους «τελλουρικούς» πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο και τη Γη. Καθώς είναι πιο κοντά στον Ήλιο από ό,τι η Γη, τους βλέπουμε να τον ακολουθούν περιστρεφόμενοι γύρω του ενόσω αυτός μετατοπίζεται. Τον ξεπερνούν και έπειτα σταματούν και τον περιμένουν, γυρίζουν πίσω για να τον ανταμώσουν και τον αφήνουν, τότε, να τους ξεπεράσει, πριν ξαναρχίσουν πάλι την αρχική τους πορεία για να τον ξανανταμώσουν. Έτσι, μας φαίνεται ότι πότε προπορεύονται του Ήλιου, πότε ότι μένουν πίσω του. Ότι και να κάνουμε, είναι αδύνατον να τους δούμε να περιστρέφονται γύρω από τη Γη τελείως κυκλικά, και οι ελικοειδείς κινήσεις τους, σαν γιρλάντες, γύρω από τον μετατοπιζόμενο Ήλιο, μοιάζουν πράγματι με περιπλανήσεις.

Το ίδιο συμπέρασμα μπορούμε να βγάλουμε και για τους πιο μακρινούς πλανήτες, τον Άρη, τον Δία και τον Κρόνο. Μολονότι οι τροχιές τους περιλαμβάνουν και την τροχιά της Γης περί τον Ήλιο, κατά τρόπον που, περιστρεφόμενοι γύρω του, να μπορούμε πιο εύκολα να θεωρήσουμε ότι περιστρέφονται γύρω από εμάς, οι κινήσεις τους υπόκεινται κι αυτές σε επιταχύνσεις, στάσεις και περιοδικά πισωγυρίσματα. Τα τελευταία αυτά φαίνονται πολύ περισσότερο παράξενα, διότι δεν έχουν κανέναν φανερό λόγο: ο Ερμής και η Αφροδίτη δίνουν την εντύπωση ότι περιμένουν τον Ήλιο σαν πιστοί σύντροφοι που δεν θα ήθελαν να απομακρυνθούν από αυτόν, αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με πλανήτες μακρινούς που περιπλανώνται αληθώς μέσα στο Διάστημα χωρίς κανέναν έκδηλο λόγο.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο μόνος τρόπος να συμβιβάσουμε την παρατήρηση με την αναγκαιότητα των θεϊκών κυκλικών τροχιών είναι να δεχτούμε ότι η οργάνωση του ουρανού είναι πιο σύνθετη από όσο πιστευόταν ως τότε. Να υποθέσουμε, για παράδειγμα, ότι ο πλανήτης δεν είναι τοποθετημένος επάνω σε μια σφαίρα που περιστρέφεται γύρω από τη Γη, αλλά πάνω σε μια σφαίρα που θα κυλούσε πάνω σε μιαν άλλη σφαίρα η οποία θα περιστρεφόταν η ίδια γύρω από τη Γη.

Φαινομενική κίνηση των πλανητών παρατηρούμενη από τη Γη: τους πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο τους βλέπουμε να τον ακολουθούν γυρίζοντας γύρω του ενόσω αυτός μετατοπίζεται. Πότε μας φαίνεται ότι προηγούνται αυτού, πότε ότι μένουν πίσω του. Ιδωμένες από τη Γη, οι τροχιές τους, καθώς μπορούν να γυρίζουν συχνά προς τα πίσω, δεν μπορούν, συνεπώς, να είναι κυκλικές.

Για να «σώσουμε τα προσχήματα» και να αναπαραστήσουμε όσο γίνεται καλύτερα τις κινήσεις των επτά ουράνιων σωμάτων με όρους κυκλικών τροχιών, θα επινοήσουμε έτσι ολοένα και περισσότερες ουράνιες σφαίρες. Στις οκτώ τροχιές του Πλάτωνα, ο Εύδοξος προτείνει να προστεθούν άλλες δεκαεννέα, 14 συν την τελευταία που φέρει τα απλανή αστέρια”.

Με τον Κάλλιπο, ο συνολικός αριθμός των σφαιρών φτάνει τις τριάντα τέσσερις, χωρίς, ωστόσο, να ικανοποιεί πλήρως. Προτείνοντας μιαν οργάνωση ακόμη πιο σύνθετη, το σύστημα του Αριστοτέλη φτάνει σε ένα είδος τελειότητας: ωσάν να επρόκειτο για ένα αστρονομικό ρολόι, όλες αυτές οι σφαίρες, που ως τότε περιστρέφονταν κατά τρόπον ανεξάρτητο, ενσωματώνονται σε έναν και τον αυτόν μηχανισμό, όπου η κίνηση μιας και μόνον από αυτές θέτει σε κίνηση όλες τις άλλες. Για να το επιτύχει αυτό, ο Αριστοτέλης χρειάστηκε να προσθέσει και νέες σφαίρες αναθέτοντας τους ως ρόλο τη μεταβίβαση της κίνησης από τη μία στην άλλη ή, αντιθέτως, την αντιστάθμιση της για να αφήνουν μια κάποια ανεξαρτησία στον καθένα από τους πλανήτες.

O ουράνιος κόσμος περιγράφεται τώρα με τη βοήθεια πενήντα πέντε διάφανων σφαιρών οι οποίες περιστρέφονται και κυλούν οι μεν γύρω (από τις) και πάνω (στις) δε. O ουράνιος κόσμος έχει γίνει πολύ σύνθετος, αλλά το ουσιώδες της πυθαγόρειας απαίτησης έχει διαφυλαχτεί: είναι οικοδομημένος αποκλειστικά με βάση αυτά τα «γρανάζια» που είναι οι μόνες που αρμόζουν στους θεούς.

Με τον καιρό, ωστόσο, επιβλήθηκε μια αξιοσημείωτη αλλαγή: μέχρι τον Εύδοξο και τον Κάλλιπο δεν ενδιαφέρονταν για τον πραγματικό μηχανισμό των ουρανών. O Αριστοτέλης, αντιθέτως, θεωρεί το σύστημα του ως ένα πραγματικό φυσικό σύστημα. Με αυτόν, τα αφηρημένα γεωμετρικά σχήματα που φαντάζονταν ο Πυθαγόρας και ο Πλάτωνας, απόκτησαν σώμα για να γίνουν υλικές πραγματικότητες: οι «ουράνιες σφαίρες» είναι πλέον στερεές, συντίθενται από μιαν άφθαρτη κρυστάλλινη ύλη, και οι πλανήτες είναι εγκολλημένοι στο κρύσταλλο. Ακόμη και ο Κοπέρνικος, μετά από σχεδόν 2.000 χρόνια, θα εξακολουθήσει να πιστεύει ότι αυτές οι κρυστάλλινες σφαίρες υπάρχουν πραγματικά. Άλλη αξιοσημείωτη διαφορά: το σύστημα του Αριστοτέλη διευκρινίζει ότι πέραν του ουρανού δεν υπάρχει πλέον τόπος, ούτε καν ένα διάστημα κενό.

Tο πρώτο ηλιοκεντρικό σύστημα του Αρίσταρχου

Για να απλοποιήσει αυτή την «ουράνια μηχανή», ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310-230 π.Χ.)έχει μια μέρα την ιδέα να βάλει τη Γη και τ” άστρα να γυρίζουν γύρω από τον Ήλιο… H επαναστατική αυτή ιδέα έχει, μεταξύ άλλων, ως συνέπεια να καταστήσει μεταβλητή την απόσταση που μας χωρίζει από τον κάθε πλανήτη και να επιτρέψει έτσι την εξήγηση των περιοδικών αλλαγών της λάμψης του Ερμή και της Αφροδίτης.

Παρά τη γοητευτική της απλότητα, εγείρει πολλές αντιρρήσεις και, επομένως, δύσκολα μπορεί να γίνει αποδεκτή.

• Ορισμένες είναι μεταφυσικής τάξης: Είναι αδιανόητο να θέτουμε τη Γη στο «θεϊκό» επίπεδο των πλανητών και να καταργούμε έτσι κάθε διάκριση ανάμεσα σε αναλλοίωτα και άφθαρτα ουράνια σώματα, και στη γήινη ύλη η οποία είναι εξ ουσίας φθαρτή. Από αυτή την άποψη, η υπόθεση του Αρίσταρχου φαίνεται βλάσφημη και λέγεται ότι ο στωικός φιλόσοφος Κλεάνθης εξαπέλυσε εναντίον του δριμεία επίθεση, ζητώντας την καταδίκη του από τη δικαιοσύνη.

• Άλλες αντιρρήσεις είναι περισσότερο φυσικής τάξης: Αν η Γη περιστρεφόταν γύρω από τον Ήλιο, όλα τα αντικείμενα θα έπρεπε να πετούν, παρασυρόμενα από τη φοβερή πνοή ενός αέρα που φυσάει μονίμως. Επιπλέον, και τούτο είναι πιο ουσιαστικό, βγάζοντας τη Γη από το κέντρο του κόσμου, θα σήμαινε ότι παραιτούμεθα από τις πιο επιβεβαιωμένες αρχές δυναμικής: τα γήινα σώματα πέφτουν διότι μια πτωτική κίνηση δεν είναι δυνατόν να κατευθύνεται παρά προς το κέντρο του σύμπαντος, και η Γη καταλαμβάνει ακριβώς αυτό το κέντρο. Γιατί τα σώματα θα έπεφταν στο έδαφος της Γης, αν αυτό το κέντρο έχει καταληφθεί από τον Ήλιο;

• Άλλες αντιρρήσεις είναι, επίσης, δικαιολογημένες: Av η Γη μετατοπιζόταν, η απόσταση της από τους αστερισμούς θα έπρεπε να ποικίλλει κατά τη διάρκεια του έτους και οι διαστάσεις των τελευταίων θα έπρεπε να αλλάζουν ανάλογα με ιη θέση της. Όπως και οι επικριτές του, ο Αρίσταρχος είχε καταλάβει πως η υπόθεση ότι η Γη κινείται επιβάλλει να αποδώσουμε στη σφαίρα των απλανών αστέρων μια ακτίνα τεραστίου μήκους, ενώ ο Πλάτωνας την υπολόγιζε στο δεκαοκταπλάσιο της ακτίνας της Γης.

Εκφράζει το τεράστιο αυτό μήκος προτείνοντας την ταύτιση, στην κλίμακα του σύμπαντος, της τροχιάς της Γης με ένα σημείο χωρίς διαστάσεις. Μπροστά σε αυτήν τη θέση, που φαίνεται να αποβλέπει στην εισαγωγή στην περιγραφή του κόσμου αυτού του απείρου, το οποίο οι Έλληνες απεχθάνονται, ως και ο Αρχιμήδης τάσσεται με το μέρος των επικριτών του Αρίσταρχου.

Όλες οι προαναφερθείσες αντιρρήσεις αποκτούν περισσότερο βάρος εναντίον του ηλιοκεντρικού συστήματος από το γεγονός ότι, στην πλειονότητα τους, είχαν ήδη προβληθεί από τον Αριστοτέλη τον ίδιο εναντίον ορισμένων πυθαγόρειων αστρονόμων, όπως ο Φιλόλαος, που αμφισβητούσαν και εκείνοι την ακινησία της Γης. Μια επιστημονική ανακάλυψη δεν επιβάλλεται ποτέ με τη δύναμη των επιχειρημάτων της και μόνον, και οι πολιτισμικές συνθήκες απείχαν πολύ από του να επιτρέπουν στο σύστημα του Αρίσταρχου να κατανοηθεί και να αναπτυχθεί.

Μετά από μια σύντομη στιγμή ελευθερίας, η Γη επανέρχεται, λοιπόν, στη θέση της στο κέντρο του κόσμου, και το ηλιοκεντρικό σύστημα έχει πεταχτεί στα αζήτητα της Ιστορίας όπου θα παραμείνει ξεχασμένο επί 2.000 χρόνια. Δεν θα μείνει παρά η αόριστη ιδέα ενός κόσμου πολύ περισσότερο αχανούς, και ενός Ήλιου πολύ πιο μεγάλου από όσο είχε διανοηθεί κανείς ποτέ. Στο έργο του Περί μεγεθών και αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης, ο Αρίσταρχος υποστηρίζει πράγματι ότι ο Ήλιος είναι τριακόσιες φορές μεγαλύτερος από τη Γη. Δύο αιώνες νωρίτερα, ο Αναξαγόρας δεν είχε κατορθώσει να πείσει τους Έλληνες ότι ήταν τόσο μεγάλος όσο και η Αθήνα και, αναμφίβολα, «πιο μεγάλος ακόμη και από την Πελοπόννησο».

Αξίζει να σταθούμε για λίγο σε αυτές τις περιπέτειες της γνώσης. Συχνά φανταζόμαστε την ιστορία των επιστημών σαν μια σκάλα της οποίας το κάθε σκαλί οδηγεί αναγκαστικά σε ένα ψηλότερο. Δεν είναι έτσι. H ανθρωπότητα ψάχνει το δρόμο της. Όταν εξετάζουμε το παρελθόν, αναζητώντας επάνω στη λεπτή άμμο τα ίχνη των βημάτων της, ο δρόμος που έχει διανυθεί δεν φαίνεται ευθύγραμμος, όπως η πορεία ενός ατόμου αποφασισμένου ο οποίος ξέρει πού πηγαίνει, αλλά οφιοειδής, με πισωγυρίσματα και τέμνοντας χίλιες φορές εκείνον που ψάχνει. H κίνηση μέσω της οποίας η γνώση συγκροτείται δεν είναι ευθύγραμμη και υπάρχουν πολυάριθμα παραδείγματα τέτοιων περιπλανήσεων στο πλαίσιο των οποίων η Ιστορία λησμονεί για πολύ χρόνο σημαντικές ανακαλύψεις.

Στη φυσική, και για να μείνουμε στο θέμα μας, η σφαιρικότητα της Γης, αν και αποδείχτηκε από τον Αριστοτέλη, αντικρούεται σε λίγο (στους αντίποδες, οι άνθρωποι θα περπατούσαν με το κεφάλι προς τα κάτω και η βροχή θα ανέβαινε αντί να πέφτει). H ιδέα της περιστροφής περί τον άξονα της εγκαταλείπεται επίσης (ένα αντικείμενο που θα ρίχναμε κάθετα προς τα επάνω δεν θα ξανάπεφτε στο χέρι μας!)… Στην ιατρική, ο ρόλος της καρδιάς στην κυκλοφορία του αίματος, η διάκριση ανάμεσα σε αρτηρίες και φλέβες, η ύπαρξη και ο ρόλος των νεύρων, διδάσκονταν από τον Ηρόφιλο και τον Ερασίστρατο, από τον 3ο αιώνα π.Χ. ήδη, πριν ξεχαστούν κι αυτά επίσης. Για να μην πάμε τόσο μακριά, ας σημειώσουμε ότι πολλές ανθρώπινες ή τεχνικές γνώσεις, που μας μεταβιβάστηκαν με ευλάβεια, συχνά εδώ και πολλούς αιώνες, εξαφανίζονται ακόμη και σήμερα.

O Ουρανός ως κληρονομιά

Με τον Αρίσταρχο, το κέντρο της ελληνικής αστρονομικής σκέψης μεταφέρεται στην Αλεξάνδρεια, στις αιγυπτιακές ακτές. Εκεί ζει, περί το 150 μ.Χ., ο Ίππαρχος που θεωρείται ο πιο μεγάλος αστρονόμος της Αρχαιότητας. Οι ανακαλύψεις του είναι τόσο πολλές, που συχνά αρνούνται να τις αποδώσουν σε έναν και μόνον άνθρωπο. Στον τομέα των μαθηματικών ή πειραματικών τεχνικών, του οφείλουμε προπαντός την εφεύρεση της τριγωνομετρίας που γίνεται το απαραίτητο θεωρητικό εργαλείο της αστρονομίας, και την κατασκευή πολλών οργάνων τα οποία επιτρέπουν να υπολογίσουμε τη θέση των άστρων. Με τον καιρό, η ανάγκη να εξηγηθούν τα φαινόμενα των ουράνιων κινήσεων δημιούργησε πράγματι νέες απαιτήσεις: δεν αρκεί πλέον να αναπαραστήσουμε τις τροχιές των άστρων, πρέπει, επίσης, να εξηγήσουμε τη θέση τους σε αυτή την τροχιά στην άλφα ή στη βήτα στιγμή.

Για αυτόν το σκοπό, ο Ίππαρχος καταγίνεται πρώτα να προσδιορίσει την κίνηση του Ήλιου και της Σελήνης με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια προσπαθώντας να υπολογίσει τις αποστάσεις τους με βάση τη φαινομενική τους διάμετρο. Προσδιορίζει έτσι τη μέση τιμή της απόστασης Γη-Σελήνη με ένα περιθώριο λάθους της τάξης μόλις του 0,3%. H εργασία αυτή πρωτοπόρου του επιτρέπει να προβλέψει τις εκλείψεις περισσότερα από εξακόσια χρόνια πριν από την εκδήλωση τους, ορίζοντας για την καθεμιά, όχι μόνον το μήνα και την ημέρα, αλλά και τους τόπους και τις ώρες κατά τις οποίες θα είναι ορατές. H ακρίβεια των υπολογισμών του είναι τέτοια που, 200 χρόνια αργότερα, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Ρωμαίος συγγραφέας μιας «εγκυκλοπαίδειας» τριάντα επτά τόμων, θα αναγνωρίσει ότι «ο χρόνος έδειξε, στη συνέχεια, ότι κανένας δεν μίλησε καλύτερα από αυτόν για τους νόμους της φύσης». Μετά την ανακάλυψη ενός νέου αστεριού, ο Ίππαρχος επιχειρεί επίσης, στο πλαίσιο ενός σχεδίου ακόμη περισσότερο μεγαλεπίβουλου, να επεξεργαστεί το λεπτομερή χάρτη του ουρανού υπολογίζοντας τη θέση μιας χιλιάδας αστεριών. Συγκρίνοντας τις μετρήσεις του με τα γραπτά που διαθέτει, ανακαλύπτει τότε ότι στην αρχή της άνοιξης, ο Ήλιος δεν ανατέλλει πλέον στον αστερισμό του Ταύρου, όπως την εποχή των Βαβυλωνίων, αλλά στον αστερισμό του Κριού. Αντίθετα με ό,τι πιστευόταν ως τότε, οι περίοδοι του έτους δεν συναρτώνται άρρηκτα με έναν αστερισμό: η ισημερία μετατοπίζεται αργά μέσα στους αστερισμούς του ζωδιακού κύκλου, αποκαλύπτοντας μια επιπλέον κίνηση της σφαίρας των απλανών αστεριών.

Δεν θα ήταν περιττό να υπογραμμίσουμε ότι αυτή η ανακάλυψη της «μετάπτωσης των ισημεριών», καθώς επίσης και η επεξεργασία ενός πίνακα των κινήσεων του Ήλιου και της Σελήνης, είναι αποκλειστικά καρπός αυτού του νέου μελήματος μέτρησης των φαινομένων με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. O Πλίνιος υπογραμμίζει, επίσης, τη σπουδαιότητα και το λόγο αυτής της απαιτητικότητας του Ίππαρχου: «Επιχείρησε ένα έργο που θα μπορούσε να κάνει ακόμη κι έναν θεό να δειλιάσει, ήτοι να μετρήσει, για τις μέλλουσες γενιές, τα αστέρια και να τους δώσει ονόματα στους κόλπους των αστερισμών. Εφηύρε όργανα για να ορίσει τη θέση του καθενός, καθώς, επίσης, και το μέγεθος, ώστε να μπορούμε να τα αναγνωρίζουμε εύκολα, όχι μόνο σε περίπτωση που θα εμφανίζονταν ή θα εξαφανίζονταν, αλλά και όταν ορισμένα μετατοπίζονταν ή ακόμη αν μεγάλωναν ή μίκραιναν έτσι, άφησε σε όλους τον ουρανό ως κληρονομιά, αν υπάρχει κάποιος που θα ήθελε να τη δεχτεί».

Χάρη σε αυτή την εξαιρετική κληρονομιά, ο Κλαύδιος Πτολεμαίος θα δώσει, τρεις αιώνες αργότερα, στο γεωκεντρικό σύστημα τον οριστικό του χαρακτήρα. H περιγραφή του κόσμου στην οποία προέβη διατηρεί τους παραδοσιακούς σκοπούς: «Φρονούμε», γράφει στην Αλμαγέστη του, «ότι ο σκοπός που η αστρονομία οφείλει να προσπαθήσει να επιτύχει, είναι [να] αποδείξει ότι όλα τα φαινόμενα του ουρανού παράγονται από κυκλικές και ομοιόμορφες κινήσεις [….], καθότι μόνον αυτές οι κινήσεις αρμόζουν στη θεϊκή φύση τους».

Για να περιγράψει τις πλανητικές κινήσεις, αναπτύσσει τη θεωρία των επικύκλων και των φερόντων κύκλων, που ο Ίππαρχος είχε χρησιμοποιήσει με επιτυχία για τον Ήλιο και τη Σελήνη: για να αποδώσει την περιοδική τους παλινδρόμηση, τοποθετεί τώρα τα άστρα πάνω σε κύκλους των οποίων το κέντρο μετατοπίζεται το ίδιο πάνω σε μια περιφέρεια πιο μεγάλη, ενδεχομένως έκκεντρη σε σχέση με τη Γη. Με αυτό το σύστημα των «επικύκλων (εντός του οποίου οι «ουράνιες σφαίρες» έχουν γίνει τροχοί), η γεωκεντρική αναπαράσταση του κόσμου φτάνει σε ένα είδος μαθηματικής τελειότητας.

Αποτέλεσμα εργασιών που συσσωρεύτηκαν επί πέντε αιώνες στην Αλεξάνδρεια, ο κόσμος του Πτολεμαίου αποτελεί ένα συνεκτικό όλον ικανό όχι μόνο να περιγράψει τις ουράνιες κινήσεις, αλλά και να προβλέψει τη θέση των άστρων με αξιοθαύμαστη ακρίβεια. Αντέχοντας σε όλες τις νέες παρατηρήσεις, θα αποτελέσει αυθεντία μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα, δηλαδή για περισσότερους από 15 αιώνες. H δίχως προηγούμενο επιτυχία αυτού του συστήματος μπορεί ασφαλώς να αποδοθεί στη συμβατότητα του με τα πιστεύω των μεγάλων μονοθεϊστικών θρησκειών. Οφείλεται, επίσης, στην ίδια του την ποιότητα.

Εξεταζόμενο στις ιστορικές συνθήκες που οικοδομήθηκε και λαμβάνοντας υπόψη τον επιδιωκόμενο σκοπό, δηλαδή να αποδώσει τα παρατηρούμενα φαινόμενα χρησιμοποιώντας κύκλους, αποτελεί όντως μια έξοχη επιστημονική θεωρία: επιστημονική θεωρία, καθότι ικανή να περιγράψει την κίνηση των άστρων «με βάση υποθέσεις που αναπτύχθηκαν με τον υπολογισμό και επαληθεύσιμες μέσω της παρατήρησης»* θεωρία έξοχη ως προς τις αρχές της, καθότι τίποτε δεν μπορεί, a priori, εκ των προτέρων, να περιορίσει την ακρίβεια που θα μπορούσε να απαιτηθεί από αυτήν. Υπό τον όρον ότι θα χρησιμοποιηθεί ένας επαρκής αριθμός κύκλων, ένα τέτοιο σύστημα μπορεί όντως να διεκδικήσει μια τέλειο περιγραφή των φαινομένων.

Μολονότι επιτεύχθηκε σε έναν τομέα εντελώς διαφορετικό από την αστρονομία, αυτό το καθ” όλα γενικό αποτέλεσμα αποδείχτηκε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα από τον Ζοζέφ Φουριέ: Κάθε κίνηση μπορούμε να τη δούμε ως υπέρθεση κυκλικών κινήσεων…, ή, ακόμα, για να διατυπώσουμε αυτό το θεώρημα με όρους πιο πλατωνικούς: «Κάθε φαινόμενο μπορεί να αποδοθεί χάρη σε συνδυασμούς κυκλικών κινήσεων». H σπουδαιότητα και η χρησιμότητα αυτού του αποτελέσματος είναι τέτοιες που οι επιστήμονες, για να υπολογίσουν την τροχιά ενός διαστημόπλοιου εκτοξευόμενου μέσα στο ηλιακό σύστημα, αντί να προσφύγουν στις νευτωνικές τροχιές, πρακτικά ανυπολόγιστες από τη στιγμή που είναι παρόντα δύο σώματα, προτιμούν να στραφούν προς αυτές τις «κυκλικές» αναλύσεις τις οποίες θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «πλατωνο-φουριερικές».

Έτσι, με τον Ίππαρχο και τον Πτολεμαίο, το γεωκεντρικό σύστημα παρουσιάζεται ως ένα σύστημα εξαιρετικά ακριβές και απείρως τελειοποιήσιμο. Av μπορούμε να πούμε ότι ένας από τους έμμεσους λόγους την αποτυχίας του ηλιοκεντρικού συστήματος του Αρίσταρχου ήταν το ότι καμιά παρατήρηση δεν απαιτούσε την αλλαγή του ισχύοντος τότε συστήματος, κατά τον ίδιο τρόπο μπορούμε να βεβαιώσουμε ότι αν υπήρχαν όργανα υπολογισμού επιτρέποντα τη χρησιμοποίηση κύκλων ακόμη πιο πολυάριθμων, ποτέ καμιά παρατήρηση δεν θα μπορούσε να δικαιολογήσει την αναζήτηση ενός άλλου κοσμικού συστήματος από εκείνο του Πτολεμαίου.

Αυτή η επισήμανση είναι θεμελιώδης για να εκτιμήσουμε το σύστημα του Πτολεμαίου στην πραγματική του αξία. Θέτει το ζήτημα του γιατί θεωρούμε σήμερα πρόοδο το γεγονός ότι αλλάξαμε αναπαράσταση του κόσμου. Όλα εξαρτώνται ουσιαστικά από τον επιδιωκόμενο σκοπό: Αν ο σκοπός είναι να περιγράψουμε τον κόσμο, το σύστημα του Πτολεμαίου είναι σίγουρα το καλύτερο δυνατό, αφού είναι απείρως τελειοποιήσιμο. Αν ο σκοπός είναι να τον καταλάβουμε, δεν φαίνεται να έχει πλέον καμιά αξία, καθότι το να ξέρεις να περιγράφεις δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι καταλαβαίνεις. H ιστορία θα μας δείξει έτσι ότι μια περιγραφή των πλανητικών κινήσεων με όρους κυκλικών τροχιών δεν μπορούσε να επιτρέψει να καταλάβουμε αυτές τις κινήσεις. O δρόμος της κατανόησης τους δεν θα ανοίξει παρά όταν αυτές οι τελευταίες παραχωρήσουν τη θέση τους σε ελλείψεις οι οποίες θα έχουν παραταύτα, στην αρχή, μια ικανότητα πρόβλεψης πολύ μικρότερη από τους κύκλους του Πτολεμαίου. H παρατήρηση αυτή καθίσταται ακόμη πιο σημαντική από το γεγονός ότι δεν είναι ποτέ απλό να ορίσεις ένα όριο ανάμεσα στις έννοιες αυτών των δύο ρημάτων, «περιγράφω» και «καταλαβαίνω». Οι αστρονόμοι του Μεσαίωνα πίστευαν σίγουρα ότι καταλάβαιναν τον ουρανό, αφού τον περιέγραφαν με μια ακρίβεια που επέτρεπε σωστές προβλέψεις. Αναμφίβολα, τον καταλάβαιναν με τον τρόπο τους και στις συνθήκες της εποχής τους, έστω και αν δεν έκαναν άλλο, για εμάς, από του να τον περιγράφουν.

Ασχολούμενοι περισσότερο με τη ρητορεία και τις στρατιωτικές κατακτήσεις παρά με τη φιλοσοφία και την αστρονομία, οι Ρωμαίοι θα αδιαφορήσουν σχεδόν εντελώς για αυτήν τη χωρίς προηγούμενο κληρονομιά. H κυριαρχία τους επί του δυτικού κόσμου θα συνοδευτεί, από αυτή την άποψη, με μεγάλες οπισθοδρομήσεις των οποίων η συμβολική εικόνα είναι εκείνη μιας Γης που, με αυτούς, ξαναγίνεται επίπεδη και κυκλική. Εκείνοι που θα διασώσουν όλες αυτές τις γνώσεις για να μας τις μεταβιβάσουν, εμπλουτισμένες με όλες τις ανακαλύψεις της μουσουλμανικής αστρονομίας, θα είναι οι Άραβες. Περί τον 6ο μ. X. αιώνα, μεταφράζοντας και σχολιάζοντας την Αλμαγέστη του Πτολεμαίου και πολλά έργα του Ευκλείδη, του Αριστοτέλη ή του Αρχιμήδη, θα επιβληθούν ως οι δάσκαλοι της λατινικής Δύσης, και δεν είναι περιττό να τονίσουμε, τη σπουδαιότητα της συμβολής τους στη διαμόρφωση του δικού μας πολιτισμού.

 

Η πολυθρόνα – πολυεργαλείο για τις ερωτικές συνευρέσεις του 19ου αιώνα

Όταν ο 13χρονος πρίγκιπας Bertie, ο μετέπειτα Εδουάρδος VII, ταξίδεψε στο Παρίσι για οικογενειακές διακοπές το 1855, το διασκέδασε όσο περισσότερο μπορούσε.

 

Η βασίλισσα Βικτώρια, ο πρίγκιπας Άλμπερτ, ο Bertie και η αδελφή του πριγκίπισσα Vicky έγιναν δεκτοί στο Boulogne-sur-Mer από τον ίδιο τον Ναπολέοντα ΙΙΙ ο οποίος φώναξε: «Vive La Reine!».

 

Για την εβδομάδα που ακολούθησε, ο Bertie είχε όλη την προσοχή και τη φροντίδα της Αυτοκράτειρας Ευγενίας, τον πήγαν για κυνήγι στα δάση του St Germain, του επέτρεψαν να ξενυχτήσει για τον χορό στο παλάτι των Βερσαλλιών. Με την επιστροφή τους στην Αγγλία, η Βικτώρια παρατήρησε την επίδραση που είχε το ταξίδι στον Bertie.

 

«Η ομορφιά της γαλλικής πρωτεύουσας, η ζωντάνια των Γάλλων, η ευχάριστη φύση του Ναπολέοντα, η κομψότητα της Αυτοκράτειρας του έκαναν μεγάλη εντύπωση», έλεγε.

 

Εκείνο το πρώτο ταξίδι στο Παρίσι έκανε τον Bertie ένθερμο φίλο της Γαλλίας. Ανυπομονούσε να επιστρέψει εκεί και να ανακαλύψει περισσότερες από τις χάρες της. Στο πρώτο ταξίδι του ήταν τα πυροτεχνήματα στο χορό και το κυνήγι που του έκαναν εντύπωση. Ήταν διαφορετικής φύσης η ευχαρίστηση που είχε όταν ξαναταξίδεψε στο Παρίσι το 1864 ως ο 23χρονος πλέον πρίγκιπας της Ουαλίας.

 

Πόσο διαφορετικές ήταν οι χάρες που ανακάλυψε, αποκαλύπτεται στην έκθεση «Splendour And Misery: Images Of Prostitution 1850-1910» στο Μουσείο Ορσέ.

 

Χαρακτηριστική είναι η «πολυθρόνα της αγάπης», που κατασκευάστηκε κατ’ εντολή του Bertie για προσωπική χρήση. Αποτελείται ουσιαστικά από δύο καθίσματα σε στιλ νέο-ροκοκό. Σχεδιάστηκε ώστε ο Bertie να μπορεί να ικανοποιεί ταυτόχρονα δύο γυναίκες σε δωμάτιο του Le Chabanais, διαβόητου «σπιτιού» ή οίκου ανοχής.

 

Η ακριβής της χρήση προβληματίζει κάπως, αλλά αν προσπαθήσει κανείς να καταλάβει πού ξάπλωναν οι συμμετέχοντες στο ερωτικό παιχνίδι μπορεί να πάρει μια ιδέα.

 

«Ο Bertie είχε μεγάλη φήμη και οι Γάλλοι τον θαυμάζουν», λέει ο Richard Thomson, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και εκ των επιμελητών της έκθεσης.

 

Λίγο μετά την άφιξή του στο Παρίσι, ο Bertie έγινε δεκτός στις λέσχες Jockey Club, Yacht Club de France, Cercles des Champs-Elysees και την Union Artistique — τις πιο «δραστήριες» λέσχες ανδρών.

 

Με τη συντροφιά αυτών των πλούσιων και με όχι τόσο καλή φήμη ανδρών και μαζί με τον μικρότερο αδελφό του Alfred και τον παλιό του φίλο Charles Wynn-Carrington, ο Bertie ξεκίνησε για να γνωριστεί με το Παρίσι.

 

Οι τρεις τους δεν ήταν βέβαια οι μόνοι Άγγλοι που γνώριζαν το Παρίσι: πολλοί αριστοκράτες έκαναν εκδρομές στην Ευρώπη για να επισκεφθούν τους καθεδρικούς ναούς και τα αρχαιολογικά μνημεία αλλά και τις άλλες χάρες πόλεων όπως το Παρίσι.

 

Όταν δεν πειραματιζόταν με την πρωτότυπη πολυθρόνα του στο Le Chabanais, ο Bertie βρισκόταν στο Maison d’Or που καυχιόταν για τα 80.000 μπουκάλια κρασιού στα κελάρια του, ή στο Café Anglais όπου μπορούσε να παραγγείλει σαμπάνια και μους σοκολάτας και να χορέψει υπό τους ήχους του πιάνου. Αυτά στον κάτω όροφο διότι στον πάνω υπήρχαν ιδιωτικές καμπίνες όπου οι κοκότες της εποχής δέχονταν τους καλούς τους «καλεσμένους». Ο Bertie προτιμούσε το δωμάτιο Le Grand Seize με τους κόκκινους καναπέδες και τους βελούδινους τοίχους. Εκεί περνούσε τις νύχτες του με την Cora Pearl, μια Αγγλίδα που, σύμφωνα με έναν από τους εραστές της, κρατούσε ημερολόγιο χωρισμένο σε τέσσερις στήλες.

 

Στην μία ήταν τα ονόματα των πελατών της, ανάμεσά τους πολλά δημόσια πρόσωπα. Στη δεύτερη η ημερομηνία της «παραμονής» τους μαζί της, στην τρίτη πόσο είχαν πληρώσει. Η τέταρτη στήλη ήταν πιο προσωπική και περιείχε στοιχεία για τις επιδόσεις τους- και δεν ήταν πάντα κολακευτικά όσα έγραφε εκεί.

 

Το ημερολόγιό της δεν έχει βρεθεί κι έτσι δεν γνωρίζουμε τι έγραφε για τον Bertie αλλά λέγεται πως μια φορά της έστειλε ένα μπουκέτο ορχιδέες κι εκείνη πέταξε τα λουλούδια κάτω και χοροπήδησε πάνω τους. Το αγαπημένο δώρο που δεχόταν ήταν ένα κουτί μαρόν γλασέ τυλιγμένα σε χαρτονόμισμα των 1000 γαλλικών φράγκων

Επιστήμονες δημιούργησαν «γερασμένα» εγκεφαλικά κύτταρα

Μία διεθνής επιστημονική ομάδα κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει εγκεφαλικά κύτταρα προχωρημένης ηλικίας, χρησιμοποιώντας άμεσα ως πρώτη ύλη κύτταρα δέρματος από ηλικιωμένους ασθενείς.

 

Η πρωτοτυπία έγκειται στο ότι η νέα τεχνική δεν χρειάζεται να γυρίσει πίσω -μέσω γενετικού αναπρογραμματισμού- το «ρολόι» των κυττάρων στο αρχικό βλαστικό-πολυδύναμο νεανικό στάδιό τους. Έτσι, δημιουργεί κύτταρα όχι νεανικά, αλλά παρόμοια με αυτά που ήδη υπάρχουν στον εγκέφαλο ενός ηλικιωμένου ανθρώπου. Το επίτευγμα αυτό θα βοηθήσει τους επιστήμονες που ασχολούνται με νευροεκφυλιστικές παθήσεις της τρίτης ηλικίας, όπως το Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον.

 

 «Αυτό μας επιτρέπει να διατηρούμε τις "υπογραφές" της προχωρημένης ηλικίας στα κύτταρα, έτσι ώστε να μελετούμε πιο εύκολα τις συνέπειες της γήρανσης στον εγκέφαλο», δήλωσε ο επικεφαλής της έρευνας Φρεντ Κέιτζ, καθηγητής στο Εργαστήριο Γενετικής του Ινστιτούτου Βιολογικών Σπουδών Salk των ΗΠΑ. Οι ερευνητές έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό κυτταρικής βιολογίας "Cell Stem Cell".

 

Έως σήμερα, οι επιστήμονες χρησιμοποιούσαν κυρίως ζώα για να μελετήσουν τις βιολογικές συνέπειες της γήρανσης στον εγκέφαλο. Πιο πρόσφατα, αξιοποιούν τα βλαστικά κύτταρα (τα οποία συνήθως προέρχονται από επαναπρογραμματισμό δερματικών κυττάρων), όμως τα νεανικά εγκεφαλικά κύτταρα που παίρνουν από αυτή τη διαδικασία, δεν έχουν τις ιδιότητες των ηλικιωμένων εγκεφαλικών κυττάρων.

 

Η νέα τεχνική, παρακάμπτοντας το ενδιάμεσο στάδιο των βλαστοκυττάρων, μετατρέπει απευθείας τα δερματικά κύτταρα των ηλικιωμένων σε εγκεφαλικά (νευρώνες), τα οποία και αυτά έχουν τα βιολογικά σημάδια της προχωρημένης ηλικίας.

 

Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό ότι η νέα μέθοδος μπορεί να επαναληφθεί και σε άλλα είδη κυττάρων, όπως της καρδιάς και του ήπατος - κάτι που πρέπει να δοκιμασθεί στο μέλλον.

Αμφιάρειο Ωρωπού: Το ιερό, μαντείο και θεραπευτήριο του χθόνιου θεού και ήρωα του Άργους Αμφιαράου

Το Αμφιάρειο του Ωρωπού, το μεγαλύτερο στην αρχαία Ελλάδα ιερό του χθόνιου θεού και ήρωα του Άργους Αμφιαράου.

Το ιερό βρίσκεται σε μια μικρή κοιλάδα νοτιοδυτικά της σκάλας Ωρωπού, το Μαυροδήλεσι, που τη διασχίζει ένα ξερό ποτάμι το οποίο οι αρχαίοι ονόμαζαν Χαράδρα. Σε όλη την περίοδο της λειτουργίας του ήταν το εθνικό ιερό του Ωρωπού, μιας από τις παλαιότερες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Το Αμφιάρειο ιδρύθηκε στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. όταν ο Ωρωπός ήταν στα χέρια των Αθηναίων, με την καλύτερη ίσως περίοδο της ιστορίας του ιερού να είναι ο 3ος αιώνας π.Χ. και το πρώτο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. (ως το 146 π.Χ.), οπότε ο Ωρωπός ήταν μέλος του Κοινού των Βοιωτών.

 

 

Την περίοδο αυτή, η φήμη του απλώνεται σε ολόκληρη την Ελλάδα. Κτίζονται σε αυτό κτήρια και στήνονται αγάλματα. Επίσης, σύμφωνα με κατάλογο με ονόματα νικητών εκείνης της εποχής κάθε χρόνο διοργανώνονταν αγώνες, τα «Μικρά Αμφιάρεια» και κάθε πέμπτο χρόνο τα «Μεγάλα Αμφιάρεια» που περιλάμβαναν μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες στους οποίους έπαιρναν μέρος αθλητές, λόγιοι και ηθοποιοί από όλη την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Μικρά Ασία.

 

Τα περισσότερα μυρμήγκια-εργάτες «στην πραγματικότητα λουφάρουν»!

Τα κοινωνικά έντομα θεωρούνται εξπέρ της εργατικότητας και της εξειδίκευσης. Μόνο που κάποια μυρμήγκια-εργάτες φαίνεται πως εξειδικεύονται στο να μην κάνουν απολύτως τίποτα. Οι λουφαδόροι ανακαλύφθηκαν σε αποικίες του Temnothorax rugatulus, ενός μικρού, καφέ μυρμηγκιού που ζει σε πευκοδάση της Βορείου Αμερικής. Οι ερευνητές τονίζουν πάντως ότι το ίδιο φαινόμενο έχει παρατηρηθεί «σε πολλά ακόμα είδη».

Σε μια προσπάθεια να μελετήσουν πώς τα μυρμήγκια περνούν το χρόνο τους, εντομολόγοι του Πανεπιστημίου της Αριζόνα μπήκαν στον κόπο να σημαδέψουν με μικρές χρωματιστές βούλες όλα τα μυρμήγκια σε πέντε αποικίες που ζούσαν στο εργαστήριο. Για διάστημα δύο εβδομάδες, κάμερες κατέγραφαν τη συμπεριφορά των μυρμηγκιών για πέντε λεπτά έξι φορές την ημέρα. Η ανάλυση έδειξε ότι, μεταξύ των μυρμηγκιών που έχουν αναλάβει το ρόλο του εργάτη, το 71,9% παρέμενε αδρανές τουλάχιστον τη μισή ημέρα, ενώ το εντυπωσιακό ποσοστό του 25,1% δεν εθεάθη να εργάζεται ποτέ.

Πώς εξηγείται αυτή η τεμπελιά; Πώς μπορεί η αποικία να δέχεται να σπαταλά τόση ενέργεια για τη συντήρηση των αιώνιων τεμπέληδων; Προηγούμενες μελέτες, επισημαίνουν οι ερευνητές, είχαν προτείνει την ιδέα ότι η αδράνεια των εργατών είναι μόνο προσωρινή, καθώς οι εργάτες δουλεύουν σε βάρδιες ανάλογα με την ώρα της ημέρας. Η υπόθεση αυτή δείχνει να διαψεύδεται από το νέο πείραμα, καθώς πολλοί εργάτες έμεναν αραχτοί όλη τη διάρκεια της ημέρας.

Η απάντηση παραμένει άγνωστη, παραδέχεται η ερευνητική ομάδα. Δύο πιθανές εξηγήσεις που πρέπει να διερευνηθούν, λένε, είναι ότι οι λουφαδόροι είναι στην πραγματικότητα έφεδροι εργάτες, ή υπερβολικά νέοι ή ηλικιωμένοι για να πιάσουν δουλειά. Ανοιχτό είναι εξάλλου το ενδεχόμενο να απασχολούνται σε κάποια εργασία που οι κάμερες δεν μπορούσαν να καταγράψουν. Τη λύση θα μπορούσε να δώσει η παρατήρηση της αποικίας για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Η μελέτη δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Behavioral Ecology and Sociobiology.

Έρχεται νέος φακός που μετρά την πίεση στα μάτια

Ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, εμφανίζει προβλήματα με την όρασή του και συγκεκριμένα 285 εκατομμύρια άτομα σε όλο τον κόσμο έχουν σοβαρά προβλήματα όρασης, εκ των οποίων 39 εκατομμύρια άτομα έχουν χάσει τελείως την όρασή τους. Στο 80% των περιπτώσεων αυτών η απώλεια της όρασης θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί.

 

Στις χώρες του δυτικού κόσμου οι παθήσεις της ωχράς κηλίδας είναι το συχνότερο αίτιο τύφλωσης, ενώ σημαντικά αίτια παραμένουν o καταρράκτης και το γλαύκωμα. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία προλαμβάνει ακόμα και την τύφλωση.

 

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Όρασης, που γιορτάζεται κάθε χρόνο τη δεύτερη Πέμπτη του Οκτωβρίου, οι εταιρείες Novartis Hellas και Alcon διοργάνωσαν υπό την αιγίδα της Ελληνικής Οφθαλμολογικής Εταιρείας, Συνέντευξη Τύπου κατά την οποία παρουσιάστηκαν φλέγοντα θέματα για την υγεία των οφθαλμών, καθώς και νεότερα δεδομένα για τις οφθαλμολογικές παθήσεις, τις αιτίες απώλειας όρασης και τους τρόπους αντιμετώπισής τους.

 

Στο πλαίσιο της Συνέντευξης Τύπου, η κυρία Ελένη Γεωργοπούλου, Πρόεδρος της Ελληνικής Οφθαλμολογικής Εταιρείας δήλωσε χαρακτηριστικά: «Η Παγκόσμια Ημέρα Όρασης έχει στόχο να στρέψει το παγκόσμιο ενδιαφέρον στο πρόβλημα της τύφλωσης και τις επιπτώσεις του στον πάσχοντα πληθυσμό. Η Ελληνική Οφθαλμολογική Εταιρεία θεωρεί σημαντική την ενημέρωση του κοινού και την ευαισθητοποίησή του σε θέματα υγείας των οφθαλμών, δεδομένου ότι η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπισή τους μπορεί να αποτρέψει την απώλεια όρασης. Η συχνή επίσκεψη στον οφθαλμίατρο, ειδικά των μεγαλύτερων σε ηλικία ατόμων, μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση καλής όρασης και επομένως της ποιότητας ζωής τους».

 

Οι παθήσεις της ωχράς κηλίδας εκτιμάται ότι επηρεάζουν περισσότερους από 50 χιλιάδες ασθενείς στη χώρα μας επιφέροντας βαρύτατη απώλεια όρασης, που σε αρκετές περιπτώσεις φτάνει τα επίπεδα νομικής τύφλωσης. Οι κυριότερες από αυτές τις παθήσεις είναι η Ηλικιακή Εκφύλιση της Ωχράς Κηλίδας (ΗΕΩ), το Διαβητικό Οίδημα της Ωχράς Κηλίδας (ΔΟΩ), η Απόφραξη Φλέβας Αμφιβληστροειδούς (ΑΦΑ), το Οίδημα Ωχράς Κηλίδας σε Έδαφος Παθολογικής Μυωπίας αλλά και η Υαλοειδοωχρική έλξη. Κοινός τόπος στην επιτυχημένη αντιμετώπιση τους είναι η έγκαιρη διάγνωση και η άμεση θεραπευτική αντιμετώπιση.

 

Για το λόγο αυτό η Ελληνική Οφθαλμολογική Εταιρεία συστήνει, ειδικά στους ηλικιωμένους αλλά και σε όσους πάσχουν από διαβήτη, να επισκέπτονται τον οφθαλμίατρό τους οπωσδήποτε μία φορά κάθε χρόνο.

 

Για το συγκεκριμένο θέμα, ο κ. Ευστράτιος Γκοτζαρίδης, Χειρουργός Οφθαλμίατρος, Πρόεδρος της Eταιρείας Υαλοειδούς & Aμφιβληστροειδούς δήλωσε χαρακτηριστικά: «Ορισμένα άτομα προχωρημένης ηλικίας ή διαβητικοί ασθενείς θα εμφανίσουν μία μορφή αμφιβληστροειδοπάθειας – διαταραχή του αμφιβληστροειδούς του οφθαλμού ή υαλοειδοπάθεια - διαταραχή του υαλοειδούς που μπορεί να επηρεάσει την όραση και να αποτελέσει αιτία τύφλωσης.

 

Σε όποια ηλικία κι αν βρίσκεστε, να επισκέπτεστε τον οφθαλμίατρό σας τουλάχιστον μια φορά το χρόνο, κάνοντας όλες τις απαραίτητες εξετάσεις. Η έγκαιρη διάγνωση των οφθαλμολογικών παθήσεων, μας δίνει τη δυνατότητα να παρέμβουμε έγκαιρα και έτσι η πρόγνωση της εκάστοτε πάθησης να είναι καλύτερη και σε πολλές περιπτώσεις να προλάβουμε ακόμα και την τύφλωση».

 

Την τελευταία δεκαετία νέες καινοτόμες φαρμακευτικές θεραπείες έχουν προστεθεί στην αντιμετώπιση των παθήσεων της ωχράς κηλίδας. Το μέλλον αυτών των θεραπειών φαντάζει ακόμα πιο ευοίωνο με τις νεότερες εξελίξεις που έρχονται από την φαρμακευτική έρευνα: σκευάσματα και συσκευές παρατεταμένης αποδέσμευσης, γονιδιακή θεραπεία, καθώς και συνδυασμοί θεραπειών με συνεργική δράση.

 

Ο καταρράκτης, σύμφωνα με τον ΠΟΥ ευθύνεται για το 48% των συνολικών τυφλώσεων παγκοσμίως, θεωρώντας τον την κύρια αιτία τύφλωσης.  Καταρράκτης ονομάζεται η θόλωση του φυσικού φακού του οφθαλμού, η οποία μειώνει την όραση με συνέπεια το άτομο να μην ανταπεξέρχεται στις καθημερινές του δραστηριότητες. Όσο πυκνότερη είναι η θόλωση του φακού τόσο μεγαλύτερη είναι και η ελάττωση της όρασης. Η πλειονότητα των καταρρακτών εμφανίζεται με την πάροδο της ηλικίας όπου σχεδόν κάθε άνθρωπος μπορεί δυνητικά να αναπτύξει καταρράκτη. Τυπικά, ηλικίες γύρω στα 50-60 και περισσότερο πάνω από την ηλικία των 70 έχουν κάποιο βαθμό καταρράκτη. Η εγχείρηση είναι ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης του καταρράκτη.

 

Κατά την επέμβαση αφαιρείται ο θολός (καταρρακτικός) φακός και αντικαθίσταται από έναν μόνιμο τεχνητό ενδοφθάλμιο φακό (ενδοφακό) με τη μέθοδο της φακοθρυψίας. Η επέμβαση του καταρράκτη, μια επέμβαση ανώδυνη και γρήγορη για τον ασθενή, θεωρείται από τις πλέον λεπτές και σοβαρές επεμβάσεις που γίνονται στο ανθρώπινο σώμα, καθόσον επεμβαίνει στο πιο πολύπλοκο και πολύτιμο αισθητήριο όργανο που είναι ο οφθαλμός.

 

«Η εγχείρηση καταρράκτη δεν είναι απλά η αφαίρεση του θολωμένου φακού και η αντικατάστασή του με έναν τεχνητό. Πρόκειται για μια διαδικασία με πολλές παραμέτρους που πρέπει να ληφθούν υπόψη, αν θέλουμε να επιτύχουμε τη βέλτιστη όραση», δήλωσε η κυρία Χρύσα Τερζίδου, Διευθύντρια της Οφθαλμολογικής Κλινικής στο Γ.Ν Κωνσταντοπούλειο – Πατησίων Ν. Ιωνίας. Και συνέχισε

 

«Σήμερα η τεχνολογία μέσα από τα σύγχρονα εξελιγμένα μηχανήματα φακοθρυψίας και την χρήση των Femto Second Cataract Laser μας παρέχει τη δυνατότητα να εξασφαλίσουμε τη μέγιστη ασφάλεια, ταχύτητα και ακρίβεια χειρισμών κατά τη διάρκεια της επέμβασης ώστε να επιτύχουμε το ''άριστο'' μετεγχειρητικό αποτέλεσμα. Επιπρόσθετα με την δυνατότητα χρήσης των ενδοφακών υψηλής τεχνολογίας, ο ασθενής ωφελείται πολλαπλά. Εκτός από την εξαιρετική ποιότητα της όρασης που παρέχουν αυτοί οι ενδοφακοί δίνεται συγχρόνως η δυνατότητα διόρθωσης του αστιγματισμού και της πρεσβυωπίας απαλλάσσοντας πρακτικά τον ασθενή από την χρήση γυαλιών».

 

Το γλαύκωμα αποτελεί τη δεύτερη κύρια αιτία τύφλωσης παγκοσμίως. Περίπου 67 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ζουν με γλαύκωμα, και δυστυχώς, οι μισοί πάσχοντες δεν γνωρίζουν ότι νοσούν. Με άλλα λόγια, περισσότεροι από 30 εκατομμύρια άνθρωποι - που είναι τρεις φορές ο πληθυσμός της Ελλάδας - χάνουν σταδιακά την όρασή τους χωρίς προειδοποίηση. Σήμερα, υπάρχουν 4,5 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, οι οποίοι είναι τυφλοί εξαιτίας της νόσου.

 

Το γλαύκωμα αποτελεί τη δεύτερη κύρια αιτία τύφλωσης παγκοσμίως και ευθύνεται για το 12,3% των συνολικών τυφλώσεων σύμφωνα με τον ΠΟΥ.  Στην Ελλάδα τουλάχιστον 200 χιλιάδες άτομα πάσχουν από γλαύκωμα και οι μισοί εξ αυτών δεν έχουν διαγνωστεί, χάνοντας έτσι σιγά-σιγά, αλλά οριστικά την όρασή τους. Παράλληλα, τουλάχιστον 40 χιλιάδες άτομα θα εμφανίσουν γλαύκωμα μέσα στην επόμενη πενταετία.

 

«Το γλαύκωμα μπορεί να παραμείνει χωρίς συμπτώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα, έως και χρόνια, με συνέπεια να χάνεται ένα σημαντικό μέρος της όρασης, μέχρις ότου ο ασθενής να οδηγηθεί στον οφθαλμίατρο και να διαγνωστεί. Ο τακτικός οφθαλμολογικός έλεγχος είναι ο μόνος τρόπος για να ανιχνευτεί το γλαύκωμα νωρίς, και η πρώιμη διάγνωση είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας για τη διατήρηση λειτουργικής όρασης μακροπρόθεσμα», δήλωσε ο κ. Ανδρέας Διαγουρτάς, Επιμελητής στην Πανεπιστημιακή Οφθ/κη Κλινική ΠΓΝΑ «Γ.Γεννηματάς».

 

Συνεχίζοντας τόνισε: «Δυστυχώς μέχρι και σήμερα δεν υπάρχει οριστική θεραπεία για το γλαύκωμα, ωστόσο αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με καινοτόμες συνδυαστικές φαρμακευτικές αγωγές, οι οποίες μπορεί να σταματήσουν ή να επιβραδύνουν την εξέλιξή του. Η αυξημένη ενδοφθάλμια πίεση είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας κινδύνου για το γλαύκωμα, άρα το κλειδί για να διατηρηθεί η όρασή στους ασθενείς με γλαύκωμα είναι η κατάλληλη ρύθμιση της ενδοφθάλμιας πίεσης».

Η Μυθική Βιο-Τέχνη στην Κλασσική Αρχαιότητα

Η Μυθική Βιο-Τέχνη στην Κλασσική Αρχαιότητα: Επιθυμία, Ελπίδα και Φόβος

Ο φόβος και ο ενθουσιασμός (λογικός ή όχι) που προκαλείται από τα συγκεκαλυμμένα όρια μεταξύ του φυσικού και του αφύσικου, της τέχνης και της επιστήμης, της ζωής και του θανάτου ενδεχομένως να φαίνονται σαν νέοι αστερισμοί των ανθρώπινων συναισθημάτων που παίρνουν ζωή μέσα από μοναδικά σύγχρονα βιο-τεχνολογικά επιτεύγματα. Η ιδέα της αντιγραφής, της αύξησης και της δημιουργίας της ζωής–καθώς τα ανάμεικτα συναισθήματα που προκαλούν τέτοια ζητήματα–πηγάζει από την αρχαιότητα και απασχόλησε την Ελληνική μυθολογία και τέχνη χιλιάδες χρόνια πριν το άλμα της σύγχρονης επιστήμης.
Οι αρχαίες διηγήσεις σχετικά με τεχνητές μορφές ζωής, με την υπέρβαση των ανθρωπίνων ορίων και τον έλεγχο δυνητικά επικίνδυνων βιοτεχνολογιών στοιχειωθετούν γνωστά μυθικά πρόσωπα: Ηρακλής, Μήδεια, Δαίδαλος, Πανδώρα. Οι κλασσικές ιστορίες που περιγράφουν αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες θα μπορούσαν να είχαν ονομάσει σαν Βιο-Τέχνη (βίος=ζωή που κατασκευάζεται μέσα από την τέχνη της επιστήμης, τέχνη) προμηνύουν παράξενα τους τρόπους που τα σύγχρονα συναισθήματα της αισιοδοξίας σχετικά με την μοντέρνα βιο-τεχνολογία ανταγωνίζονται με την αίσθηση του τρόμου.
Στην κλασσική αρχαιότητα, όπως και στην σύγχρονη εποχή τα πολιτιστικά οράματα και οι εφιάλτες σχετικά με τη βιο-τέχνη ενέπνευσαν καλλιτεχνικές προσπάθειες. Οι καλλιτέχνες δημιούργησαν υβριδικές μυθολογικές μορφές ζωής για κοινή θέα. Οι μύθοι της βιο-τέχνης ενέπνευσαν τους συγγραφείς όπως ο Ευρυπίδης και ο Σοφοκλής να γράψουν αξέχαστα δραματικά έργα και οι καλλιτέχνες αποτύπωσαν τις ιστορίες αυτές σε αγγεία και στη γλυπτική. Αυτά τα κλασσικά έργα τέχνης έχουν ακόμα πολύ μεγάλη επιρροή στο σύγχρονο κοινό.
Οι ιστορίες που περιγράφονται σε αυτό το κείμενο θα βοηθήσουν στην αξιολόγηση της φαινομενικά σύγχρονης ιδέας ελέγχου της ζωής μέσα από πρώιμες μυθο-ιστορικές παραδόσεις. Τα παραδείγματα που έχω επιλέξει χωρίζονται σε τέσσερις αλληλοκαλυπτώμενες κατηγορίες. Κάποια από αυτά περιγράφουν τις τεχνικές και τα μέσα για την ανανέωση της ζωής, την συντήρηση και την επίδειξη της «ζωής» μετά το θάνατο και τον περιορισμό των επικίνδυνων βιο-χημικών ουσιών· άλλοι μύθοι μιλούν για την «ανάπτυξη» ή δημιουργία τεχνητής ζωής.

[εικόνα επάνω: Από τον θησαυρό της Τίρυνθας προέρχεται το μεγαλύτερο σφραγιστικό δακτυλίδι της μυκηναϊκής εποχής, το οποίο βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Φέρει έγγλυφη παράσταση στη σφενδόνη και ανάγλυφη διακόσμηση σε τρεις σειρές στον κρίκο. Απεικονίζει τελετουργική σκηνή με θεά καθήμενη σε θρόνο. Φοράει ιερατικό χιτώνα και πόλο και σηκώνει το καλυκόσχημο κύπελλό της σε πρόποση μπροστά σε πομπή λεοντοκέφαλων Δαιμόνων, που βαδίζουν κρατώντας σπονδικές πρόχους (αγγεία με προχοή στο στόμιο που χρησιμοποιούντο ως κανάτες). Διάφορα σύμβολα, ιερός κόμβος, πουλί, κλαδιά, μπροστά της ένας κιονίσκος με θυμιατήρι και ψηλά, επάνω από τις μορφές, ο Ουρανός με τον τροχό του Ήλιου και τη Σελήνη, συμπληρώνουν τη λατρευτική αυτή παράσταση.]

Η Χύτρα της Αναγέννησης της Μήδειας
Η μυθική μάγισσα Μήδεια είχε γνώση των φαρμάκων (ναρκωτικών και δηλητηρίων) και των μυστηρίων της άσβεστης «ζωντανής φωτιάς (νάφθα και άλλα καύσιμα). Η Μηδεία, της οποίας το όνομα σημαίνει «μηχανεύομαι» γνώριζε ακόμα και τα μαγικά της ανανέωσης και της ανάστασης βασιζόμενη σε μαγικές συνταγές και ημι-επιστημονικές διαδικασίες, ώστε να έχει τον έλεγχο πάνω στη ζωή και στο θάνατο.
Σύμφωνα με τον μύθο, η Μήδεια επέδειξε την ικανότητά της να ανακτήσει την νεότητα όταν παρουσιάστηκε σαν μία σκιφτή γριούλα και μεταμορφώθηκε σε μία όμορφη νεαρή πριγκίπισσα. Ο εραστής της, Ιάσονας, την παρακάλεσε να δώσει και πάλι το νεανικό σφρίγος στον γερασμένο πατέρα του, Αίσονα. Η Μήδεια άδειασε όλο το αίμα από τις φλέβες του γερασμένου άνδρα και το αντικατέστησε με τους τονωτικούς χυμούς συγκεκριμένων βοτάνων. Η ξαφνική ενέργεια και λαμπρή υγεία του γέρου Αίσονα κατέπληξε όλους όσους τον είδαν.
Οι κόρες του Πελία, ένας παλιός εχθρός της Μήδειας την παρακάλεσαν να τους αποκαλύψει τη μυστική της συνταγή, ώστε να μπορέσουν να αναγεννήσουν τον πατέρα τους με τον ίδιο τρόπο. Αντί όμως για αυτό, εκείνη έστησε την ειδική χύτρα της να βράζει πάνω από φωτιά, λέγοντας ξόρκια και ρίχνοντας μέσα ισχυρά φάρμακα. Αφού έκοψε το λαιμό ενός γηραιού κριαριού το έβαλε μέσα στην μεγάλη της χύτρα. Άμπρα-κατάμπρα! Ένα ζωηρό νεαρό πρόβατο βγήκε μαγικά από το σκεύος. Οι εύπιστες κόρες του Πελία επιχείρησαν την ίδια τεχνική στον ηλικιωμένο πατέρα τους, αλλά απέτυχαν οικτρά να αναπαράγουν τα ίδια αποτελέσματα. Η πιο παλιά αναπαράσταση της Μήδειας στην Ελληνική τέχνη της δείχνει να ανακατεύει μέσα στην «χύτρα της αναγέννησης» καθώς ένα πρόβατο βγαίνει από αυτήν, μία παρόμοια σκηνή παρουσιάζεται και σε πολλές άλλες αναπαραστάσεις της Μήδειας.

 

Ο άνθρωπος από αλάτι (φωτογραφία από Hugues Despontes, Nov. 11, 2006, Μουσείο Ιράν Bastan)

 

Μέλι, Αλάτι, Πάγος

Η χύτρα της Μήδειας ήταν ένα σκεύος για την αναγέννηση της ζωής, δημιουργώντας μία νεαρότερη εκδοχή ενός γηραιού πλάσματος. Και άλλες αρχαίες πηγές περιγράφουν σκεύη και τεχνικές που αποκαθιστούν τη «ζωή» μετά το θάνατο ή παρουσιάζουν κάτι σαν «ζωντανό» θάνατο και καμιά φορά δείχνουν την πιθανότητα της ζωής μετά θάνατον ή της ανάστασης. Αρκετά εξελιγμένες τεχνικές ταρίχευσης τελειοποιήθηκαν στην αρχαία Αίγυπτο όπου χρησιμοπιούνταν μυστικές συνταγές και ακριβά χημικά για να «ξορκίσουν» την αποσύνθεση και να διατηρήσουν τα βασιλικά σώματα όσο το δυνατό ήταν περισσότερο ζωντανά για τη μεταθανάτια ζωή. Όπως, όμως φαίνεται συνηθισμένες ουσίες ήταν διαθέσιμες και μπορούσαν επίσης να διατηρήσουν τα σώματα, είτε από ατύχημα είτε εσκεμμένα.

Το 1998, επιστήμονες ανέφεραν την «εκπληκτική» ανακάλυψη σχετικά με τις αντιοξειδωτικές, αερόβιες και αντιβακτηριδιακές ιδιότητες του μελιού. Όμως, οι εξαγνιστικές και συντηριτικές ιδιότητες του μελιού ήταν ήδη αρκετά γνωστές στην αρχαιότητα μέσω της παρατήρησης και του πειραματισμού. Η μέθοδος της εμβάπτισης σωμάτων μέσα σε μέλι για να αποφευχθεί η αποσύνθεση ήταν διαδεδομένη ήδη για όσους στρατιωτικούς ηγέτες πέθαιναν μακρυά από την πατρίδα τους. Το πρωϊμότερο παράδειγμα που έχει καταγραφτεί είναι αυτό του Σπαρτιάτη διοικητή Αγησιλάου που χάθηκε στη Β. Αφρική το 359 π.κ.ε.

Όταν ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα (σημερινό Ιράκ) το 323 π.κ.ε. οι ακόλουθοί του έπρεπε να διατηρήσουν το σώμα του αγαπημένου τους ηγέτη για να μεταφερθεί μέσω της ερήμου στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Βύθισαν το σώμα του Αλέξανδρου σε ένα χρυσό φέρετρο γεμάτο με μέλι. Μπορούμε να καταλάβουμε το συναισθηματικό-αισθητικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας με το φανταστούμε την εμπειρία κοιτάζοντας από κάτω το σώμα του Αλέξανδρου που θα ήταν πολύ οικείο στην όψη αλλά ταυτόχρονα απόμακρο, κάτω από κεχριμπαρένιο αδιαφανές χρώμα του καθαρού και γλυκού μελιού.

Μία άλλη σαρκοφάγος γεμάτη με μέλι διατήρησε ένα σώμα μιας αρκετά διαφορετικής φυσιογνωμίας στη Ρώμη του 1ου αιώνα π.κ.ε. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες χρηματοδοτούσαν δημόσια θεάματα που μπέρδευαν τα όρια μεταξύ τέχνης και επιστήμης, ζωής και τεχνασμάτων, ανάλογα με μερικές σύγχρονες βιο-καλλιτεχνικές παρουσιάσεις. Οι καλλιτέχνες δημιούργησαν μυθικά σύνθετα πλάσματα, όπως Σειρήνες, Σάτυρους και Κενταύρους και διατήρησαν τα σώματά τους με παραδοσιακούς τρόπους για να τα κάνουν να φαίνονται σαν αξιόπιστες μορφές ζωής.

Ένα από τα πιο γνωστά αυτά τεχνάσματα ήταν ο Κένταυρος της Saune, που έλεγαν ότι είχε πιαστεί ζωντανός στην Αραβία από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο (περίπου το 50 κ.ε. ). Το πλάσμα πέθανε πρωτού φθάσει στην Ρώμη και έτσι το σώμα του, όπως αυτό του Αλέξανδρου εμβαπτίστηκε σε μέλι. Ο φυσιοδίφης, Πλίνιος ο Πρεσβύτερος ήταν ένας από τους περίεργους που ήρθε για να παρατηρήσεις αυτό το θέαμα (ο Κένταυρος ήταν μικρότερος από ό,τι περίμενε ο Πλίνιος). Η εμβάπτιση σε μέλι ενίσχυσε την αυθεντικότητα του Κενταύρου, ενώ ήταν όμως εμπόδιο για μία προσεκτική παρατήρηση εξαιτίας της θολής εικόνας. Έναν αιώνα μετά ο Κένταυρος της Saune ήταν ακόμα σε θέα -μετά από ειδικό ραντεβού- στις συλλογές του Αυτοκράτορα Αδριανού. Στημένες αριστοτεχνικά εκθέσεις που μιμούνταν την επιστήμη όπως αυτή, ενίσχυαν την πίστη ότι τέτοια μυθικά πλάσματα υπήρχαν στην πραγματικότητα. Αλλά μπορεί και να υπήρχαν πράγματι ή να υπάρχουν ακόμη!

 

Σύμφωνα με τον Ιερώνυμο οι σάτυροι υπήρχαν πραγματικά

Για να το αποδείξει αυτό, ο Ιερώνυμος περιγράφει το ταξίδι του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου στην Αντιόχεια (σημερινή Συρία) περίπου το 330 κ.ε. που πραγματοποιήθηκε για να εξετάσει τα υπολείμματα ενός Σατύρου που είχε διατηρηθεί σε αλάτι. Πρόσφατες ανακαλύψεις δείχνουν την αλήθεια πίσω από αυτό το μυστήριο της ιστορίας. Μεταξύ του 1993 και του 2007, στα αρχαία αλατορυχεία της Chehrabad του ΒΔ Ιράν, βρέθηκαν αρκετοί φυσικά μουμιοποιημένοι σε αλάτι αλατωρύχοι.

Οι άνθρωποι αυτοί είχαν παγιδευτεί μέσα σε διαδρόμους που είχαν καταρρεύσει στην αρχαιότητα. Ένας από αυτούς τους ανθρώπους από αλάτι εκτίθεται μέσα σε μία γυάλινη θόλο στο Μουσείο (Εθνικό) Bastan της Τεχεράνης και μας επιτρέπει να φανταστούμε ότι ο «Σάτυρος που είχε διατηρηθεί σε αλάτι» στην ιστορία του Κωνσταντίνου θα μπορούσε να ανήκει στο ίδιο είδος. Η ταφή μέσα σε αλάτι και άλλα παρόμοια άλατα για χιλιάδες χρόνια είχε αλλάξει τα πρόσωπα των αλατωρύχων, ώστε ορισμένα χαρακτηριστικά -ακόμα και τα ανοικτόχρωμα μαλλιά τους -να είναι τα τυπικά των Σατύρων της αρχαίας Ελληνικής και Ρωμαϊκής τέχνης.

Ο πάγος είναι ακόμα ένα φυσικό συντηρητικό που δίνει την ψευδαίσθηση της ζωής μέσα στο θάνατο και ενέχει μία πραγματική πιθανότητα για την ανάσταση της αρχαίας ζωής. Το 1940 Σοβιετικοί επιστήμονες ανακάλυψαν τα καλοδιατηρημένα σώματα νομάδων Σκυθών που έζησαν πριν από 2,500 χρόνια πάνω στις Ρωσικές στέππες. Τα σώματά τους ανακτήθηκαν από το μόνιμο στρώμα πάγο με τη ρίψη βραστού νερού πάνω στα kurgars, τους επιτάφιους τύμβους. Μέχρι τότε, οι Σκύθες ήταν γνωστοί μόνο μέσα των αναπαραστάσεών τους στην αρχαία τέχνη και από τις περιγραφές του Ηροδότους και άλλων Ελλήνων συγγραφέων. Οι επισκέπτες του μουσείου Ερμιτάζ στην Αγία Πετρούπολη μπορούν να δουν μεσα σε μία γυάλινη σαρκοφάγο τον μουμιοποιημένο Σκύθη πολεμιστή και το στολισμένο με τα τατουάζ σώμα του με γρύπες.

Το 1993 οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιώντας την ίδια τεχνική ανέσκαψαν περισσότερους Σκύθες με τατουάζ, μαζί και μία νεαρή γυναίκα που την ονόμασαν «Πριγκίπισσα του Πάγου.» Ο αρχαίος καβαλάρης είχε ταριχευθεί προσεκτικά με τύρφη σε ένα φέρετρο σκαλισμένο από πεύκο και ήταν προστατευμένος μέσα σε μόνιμο πάγο για χιλιετίες. Δυστυχώς, τα τεχνολογικά συστήματα υποστήριξης της «ζωής» για τη διατήρηση αυτών των ευαίσθητων σωμάτων των Σκυθών αρχίζουν να μην αποδίδουν: η Πριγκίπισσα του Πάγου φυλάσσεται σήμερα σε ένα κουτί πάγου στο Novosibirsk της Σιβηρίας.

Ένας άλλος άνθρωπος των πάγων, ο Otzi που μας χαιρετά από την εποχή του Χαλκού περισσότερο από 5,000 χρόνια πριν εμφανίστηκε μέσα σε ένα παγόβουνο που έλιωνε στις Άλπεις το 1991. Οι επιστήμονες μελέτησαν εξωνυχιστικά των Otzi σε αυτή την ημι-ζωντανή παγωμένη κατάσταση σε ένα αποστηρωμένο και κατεψυχώμενο εργαστήριο. Σαν ένας ασθενής που ταξιδεύει στο χρόνο, του έκαναν αξονικές τομογραφίες, πολλές μικροσκοπικές εξετάσεις, ακτινογραφίες και αναλύσεις DNA. Από το 1998, ο Otzi έχει «κοιμηθεί» στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Bolzano στην Ιταλία.

Κατά μία έννοια, αυτές οι δημόσιες εκθέσεις των υπερ-ρεαλιστικών κατάλοιπων των αρχαίων ανθρώπων επαναλαμβάνουν τις εμπειρίες του Πλίνιου και του Κωνσταντίνου που είδαν τα αντίστοιχα παραδείγμα όπου επιβεβαίωναν την ύπαρξη του μυθικού παρελθόντος. Όμως, η τύχη των πολύτιμων αυτών δειγμάτων της παρελθούσης ζωής στα χέρια των επιστημών και των συντηρητών στα μουσεία εγείρει μερικά μοναδικά σύγχρονα ερωτήματα σχετικά την ηθική πλευρά της εκταφής αρχαίων ανθρώπων ή εξαφανισμένων ζώων για επιστημονική μελέτη και δημόσια έκθεση.

Η ιδέα του να φέρνεις στη ζωή όντα που είναι παγιδευμένα μέσα σε πέτρα αναφέρεται στο μύθο του Πυγμαλίωνα, τον γλύπτη που η έντονη λαχτάρα του για τη δική του δημιουργία, ένα μαρμάρινο άγαλμα με το όνομα Γαλάτεια, του έδωσε ζωή. Σήμερα, οι παλαιοντολόγοι συζητούν το ενδεχόμενο της «ανάστασης» από τα απολιθώματα όντων που έχουν εξαφανιστεί πια και αποτελούν απολιθωμένα πλάσματα στο βράχο εδώ και αιώνες τώρα (μία σκέψη που έρχεται σε αντίθεσή με την αρχαία προσπάθεια μέσω που μύθου που επινοεί φίλτρα για να κοιμήσει τα τέρατα!)

Η εικόνα της ζωής που περικλείεται μέσα σε δείγματα κεχριμπαρένιων απολιθωμάτων αποτυπώνεται στο τεχνο-θρίλερ Jurassic Park (του Michael Crichton, 1990 και στην ταινία 1993). Εμπνευσμένο από τη θεωρία ότι τα κουνούπια της Ιουράσιας περιόδου που υπάρχουν μέσα σε σταγονίδια χυμών δέντρων ενδέχεται να περιέχουν ζωντανά κύτταρα αίματος δεινοσαύρων, η επιστημονική φαντασία περιγράφει πώς η ανακάλυψη του DNA δεινοσαύρων θα μπορούσε να φέρει στη ζωή τον Τυραννόσαυρο. Αυτό το συναρπαστικό, αλλά και ανησυχητικό όραμα έγινε ξαφνικά λιγότερο φανταστικό το 2005, με την συναρπαστική ανακάλυψη μη-ορυκτοποιημένων «φρέσκων» κυττάρων αίματος και πρωτεϊνών θαμένων βαθιά μέσα στο μυελό των οστών σε ένα απολιθωμένο μηριαίο οστό ενός Τυραννόσαυρου που βρισκόταν θαμμένος σε μία έρημο της Νότιας Ντακότα για 68 εκατομμύρια χρόνια.

Για πρώτη φορά, οι επιστήμονες μελέτησαν ένα δείγμα σάρκας δεινοσαύρου! Αν και οι πρωτεΐνες του Τυραννόσαυρου από αυτό το κόκαλο δεν εμπεριέχει γενετικές πληροφορίες DNA, η φασματομετρία μάζας το 2007 ανέκτησε τις ακολουθίες αμυνοξέων από το κολλαγόνο των οστών από επτά δεινόσαυρους, όπου όλες ταίριαζαν με τις αντίστοιχες εκείνων των ζωντανών οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων τριτόνων, βατράχων και κοτόπουλων (τα οποία αποδείχθηκαν ότι είναι οι πιο κοντινοί ζώντες συγγενείς του Τυραννόσαυρου). Μέχρι σήμερα, το παλαιότερο κολλαγόνο οστού που έχει ανακαλυφθεί είναι από ένα μαστόδοντο που έζησε 600.000 χρόνια πριν. Αυτή η πρόσφατη ανακάλυψη ενθάρρυνε τους παλαιοντολόγους να ανασκάψουν βαθύτερα για να βρουν περισσότερο διατηρημένο «ζωντανό αίμα» από δεινόσαυρους που έχουν χαθεί εδώ και χρόνια.

 

Χιλιάδες άριστα διατηρημένα μαλλιαρά μαμούθ βρίσκονταν θαμμένα μέσα στους πάγους της Σιβηρίας, κάνοντας τους επιστήμονες να ονειρεύονται να ανα-δημιουργήσουν ένα ολοζώντανο μαμούθ από το παγωμένο DNA, σπέρμα ή αυγά. Το παλαιότερο DNA που έχει βρεθεί προέρχεται από Νεαντερτάλιους που έζησαν πριν από 50,000 χρόνια πράγμα που δίνει τη δυνατότητα να δημιουργηθεί κάποια μέρα ένας ζωντανός Νεαντερτάλιος από γενετικούς κώδικες. Όσοι ασκούν κριτική σε αυτό το θέμα στέκονται σε μυριάδες πρακτικές και ηθικές προεκτάσεις που γίνονται περισσότερο έντονες, εφόσον πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι αυτή η πιθανότητα είναι θεωρητικά ανέφικτη καθώς η επιστήμη της γενετικής προχωράει.

 

Πιο πρώιμες μορφές ζωής, όπως τα βακτήρια και οι ιοί, επίσης διατηρούνται μέσα στον αρχαίο πάγο. Αποδεικνύεται ότι αυτοί οι οργανισμοί δεν έχουν εξαφανιστεί, αλλά βρίσκονται σε αναστολή. Το 2007, οι επιστήμονες ανακάλυψαν μικρόβια με ζωντανό DNA που είχαν παγιδευτεί για μισό εκατομμύριο χρόνια μέσα σε παγόβουνα. Η υπερθέρμανση του πλανήτη που απειλεί σήμερα να λιώσει τους πάγους οι οποίοι έχουν διατηρήσει αυτά τα μικρόβια.

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στις περιοχές αυτές που κάποτε προφυλάσσονταν από τον μόνιμο πάγο τώρα αποτελούν παρόμοιο κίνδυνο. Και οι δύο δραστηριότητες ξυπνούν φαντάσματα που απελευθερώνουν αρχαίους παθογόνουν οργανισμούς και αφήνουν ελεύθερες λοιμώδεις επιδημίες. Αυτό το τρομακτικό σενάριο έχει προηγούμενο στην αρχαία μυθολογία και θρύλους. Λοιμός απελευθερώθηκε ασυναίσθητα από την Πανδώρα, της οποίας ο μύθος είναι ένα από τα πιο πρώιμα παραδείγματα της ιδέας της ασφάλειας μεταδοτικών ασθενειών ή δηλητηρίων σε ασφαλή δοχεία.

 

Περιορίζοντας μεταδοτικές αρρώστιες, δηλητήρια, φαρμάκια και την αφύσικη φλόγα

Ακόμα ένα παράδειγμα σαν το άνοιγμα του κουτιού του λοιμού της Πανδώρας αποτελεί η Ιουδαϊκή-Χριστιανική παράδοση σχετικά με τον βασιλιά Σολομώντα για τον οποίο πιστεύεται ότι είχε φυλακίσει διαβολικά τζίνι στη θεμελίωση του πρώτου Ναού της Ιερουσαλήμ (περίπου 950 π.κ.ε.) Συμφωνα με το μύθο, ο Σολομώντας παγίδευσε τα «πνεύματα» του λοιμού και άλλων καταστροφών μέσα σε χάλκινα δοχεία σφραγισμένα με ασήμι.

Αυτά τα σφραγισμένα δοχεία ήταν κλεισμένα μέσα σε μεγάλα βάζα ή βαρέλια και είχαν θαφτεί κάτω από το ναό, σαν μία κρυφή παγίδα για τους μελλοντικούς εισβολείς. Είναι σίγουρο ότι όταν ο Ναβουχωδονόσορας σύλλησε τον ναό το 586 κ.ε. οι άντρες του ψάχνοντας για το θησαυρό έσπασαν τις σφραγίδες και απελευθέρωσαν το λοιμό. Αρκετά Ελληνικά και Λατινικά χρονικά μιλούν για λοιμούς που φυλάσσονται μέσα σε ναούς τους οποίους απελευθερώνουν στρατιές που κάνουν επιδρομές. Στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, υπήρχε η φράση pestilentia manufacta(που σημαίνει «κατασκευασμένος λοιμός») υπήρχαν φήμες ότι οι εχθροί της Ρώμης διασκορπούσαν επίτηδες μολυσματικές ασθένειες με το να τρυπούν τα ανυποψίαστα θύματά τους με βελόνες που πριν τις είχαν εμβαπτίσει σε δηλητηριώδεις ουσίες.

Είναι φανταστικό να ερευνά κανείς τις πολλές πρωτο-επιστημονικές τεχνικές συλλογής, καλλιέργειας ή ανάπτυξης, αποθήκευσης και μεταφοράς του «ζωντανού θανάτου» -των φονικών βιολογικών συστατικών- που περιγράφονται στην αρχαία λογοτεχνία. Η μέθοδος αποθήκευσης του Σολομώντα των θανατηφόρων βιολογικών ουσιών χωρίς αυτοτραυματισμό αφορούσε την διπλή και τριπλή σφράγισή τους μέσα σε πολύτιμα μέταλλα. Πώς οι αρχαίοι Έλληνες καταλαβαν ότι επιβλαβή τοξικά θα μπορούσαν να αποθηκευτούν με ασφάλεια; Τι μέσα αποθήκευσης πίστευαν ότι ήταν αδιαπέραστα στις καταστροφικές δυνάμεις των δηλητηρίων και των άλλων θανάσιμων υλικών; Οι μυθογράφοι και οι ιστορικοί μας παρέχουν απαντήσεις.

 

Αττική λήκυθος, 500-475 π.κ.ε. Μουσείο του Λούβρου. Δείχνει τον Ηρακλή να σκοτώνει την Λερναία Υδρα.
Ο Ηρακλής (έχοντας για βοηθό του τον ανιψιό του Ιόλαο), πήγε να σκοτώσει τη Λερναία Ύδρα,
τέρας φοβερό, που είχε τη φωλιά του σε μια πηγή που τροφοδοτούσε τη λίμνη Λέρνη.

Ο Ηρακλής έχει παρατήσει το ρόπαλο και φαίνεται να θέλει ν’ αποκεφαλίσει
με τα χέρια του τα φιδοκέφαλα της Λερναίας Ύδρας.
Δεξιά πλησιάζει ο Ιόλαος, κρατώντας αναμμένους πυρσούς για να καυτηριάσει
τους κομμένους λαιμούς. Ερυθρόμορφο αγγείο, 50υ αιώνα π.κ.ε.

Ο Ηρακλής ήταν ένας μυθικός βιο-πολεμιστής

Με τις ευλογίες της Αθηνάς, ο ήρωας Ηρακλής ξεκίνησε για το δεύτερο άθλο του, το φόνο της Λερναίας Ύδρας, ένα δηλητηριώδες φίδι με πολλαπλά κεφάλια που τρομοκρατούσε τους πάντες στην ξηρά. Αλλά κάθε φορά που έκοβε ένα από τα κεφάλια της Ύδρας, δύο κεφάλια ξαναφύτρωναν! Για να αντιμετωπίσει τα πολλαπλά κεφάλια που ξαναέβγαιναν ο Ηρακλής καυτηρίασε τον κάθε λαιμό με έναν αναμμένο δαυλό.

Ωστόσο, προς δυσάρεστη έκπληξή του, το κεντρικό κεφάλι της Ύδρας ήταν αθάνατο και δεν καταστρεφόταν. Ο Ηρακλής έκοψε αυτό το ζωντανό κεφάλι και το έθαψε βαθιά στο έδαφος. Τοποθέτησε από πάνω έναν τεράστιο ογκόλιθο για να σημαδεψει τον τάφο του φρικτού κεφαλιού της Ύδρας όπου οι κυνόδοντές της έσταζαν το δηλητήριό τους στη γη αιώνια. Η μέθοδος του Ηρακλή προβλέπει αυτό που οι επιστήμονες σήμερα ονομάζουν «γεωλογική λύση» δηλ. την ταφή των ανεπιθύμητων βιολογικών, χημικών και πυρηνικών όπλων βαθιά μέσα στην έρημο.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ηρακλής συγκέντρωσε το δηλητήριο του τέρατος για να κάνει τα βέλη του δηλητηριώδη και με αυτόν τον τρόπο αυτό αποτελεί το πρώτο βιολογικό όπλο που καταγράφεται στη δυτική λογοτεχνία. Μία σκηνή ζωγραφισμένη πάνω σε έναν αρύβαλλο, ένα μικρό φιαλίδιο για την αποθήκευση πολύτιμων αλοιφών ή αρωμάτων απεικονίζει τη θεά Αθηνά να κρατάει ένα παρόμοιο φιαλίδιο για να περισυλλέξει το δηλητήριο της Ύδρας. Η τεχνική ευφυία του Ηρακλή έθεσε σε λειτουργία μία σειρά από ακούσιες τραγικές συνέπειες, συμπεριλαμβανομένης και αυτής του θανάτου του με τον ίδιο τρόπο που τα βιολογικά όπλα σήμερα παρουσιάζουν πολλαπλά πρακτικά και ηθικά διλήμματα.

Ο Ηρακλής ήταν ένας μυθικός βιο-πολεμιστής, αλλά οι νομάδες των Σκυθών ήταν πραγματικοί βιο-πολεμιστές τους οποίους έτρεμαν στην αρχαιότητα για τα φοβερό δηλητηριώδες βέλος τους που ήταν γνωστό σαν σκυθικόν. Η επιστημονικά εξελιγμένη τους βιο-τεχνική είχε πολλά στάδια τα οποία περιγράφονται στα έργα του Αριστοτέλη, του Θεόφραστου, του Αίλιου και του Διοσκουρίδη. Σύμφωνα με τον Αίλιο, «ανάδευαν το αίμα για να ξεχωρίζει το νερό όπου και έβγαινε στην επιφάνεια του αίματος,» ένας καταπληκτικός πρόδρομος των σύγχρονων τεχνικών διαχωρισμού αίματος-πλάσματος. Αυτός ο καθαρά ανθρώπινος ορός ανακατευόταν με κοπριά ζώων σε μία δερμάτινη τσάντα και μετά θαβόταν στο έδαφος για αρκετούς μήνες μέχρι να σαπίσει.

Στο τελικό στάδιο, οι Σκύθες αναμείγνυαν την κοπριά και τον ορό με φίδια που σάπιζαν κατασκευάζοντας με αυτόν τον τρόπο ένα ολέθριο βακτηριολογικό δηλητήριο με βάση το κρυσταλλοποιημένο δηλητήριο της οχιάς της στέππας, τον τέτανο, τη γάγγραινα και άλλα παθογενή. Μία και μόνο γραντζουνιά ή τσίμπημα από ένα βέλος βουτηγμένο στο σκυθικόν  μπορούσε να σκοτώσει. Πώς, λοιπόν, οι Σκύθες αυτοπροστατεύονταν από κάποιον τυχαίο τραυματισμό από τα ίδια τα δηλητηριώδη βέλη τους;

Σύμφωνα με τον αρχαίο Έλληνα ιστορικό Ηρόδοτο, οι Σκύθες τοξότες φορούσαν ζώνες που είχαν προσαρμοσμένο πάνω τους ένα μικρό χρυσό φιαλίδιο. Το καθαρό χρυσάφι δεν μπορούσε να επηρεαστεί από την επαφή του με το δηλητήριο. Το φιαλίδιο αυτό επέτρεπε στον τοξότη να εμβαπτίσει τα τόξα στο σκυθικόνλίγο πριν τα εκτοξεύσει, αντί να ρισκάρει με μία θανάσιμη γραντζουνιά από ένα βέλος που ήταν βουτηγμένο από πριν στο δηλητήριο σπρώχνοντάς το μέσα σε μία φαρέτρα. Μία παρόμοια τεχνική υπήρχε και στους Ινδιάνους Choco της Κολομβίας που χρησιμοποιούν μικρά γυάλινα μπουκάλια για να μαζεύουν το δυνατό δηλητήριο των βατράχων για τα βέλη τους.

Άλλο ένα ακόμα περίφημο βιο-τοξικό που έπρεπε να φυλάσσεται με εξαιρετική προσοχή περιγράφεται από τους ιστορικούς του Μακεδόνα Αλέξανδρου. Οι φίλοι του Αλέξανδρου πίστευαν ότι είχε δολοφονηθεί εξαιτίας ενός μυστηριώδους δηλητηρίου όπως αναφέρει η περίεργη αυτή ιστορία. Ήταν σαν «παγωμένη δροσιά» που συλλέγεται από ποώδεις βράχους εκεί που βρίσκονταν τα νερά της Στυγός ψηλά σε έναν λόφο στην Αρκαδία που λεγόταν ότι ήταν τόσο διαβρωτικό που διέλυε ακόμα και όλα τα μεταλλικά δοχεία. Να σημειώσουμε ότι και οι Αρκάδες σήμερα λένε ότι τα νερά αυτά είναι τοξικά και διαβρώνουν το μέταλλο. Σύμφωνα με τη λαϊκή σοφία, μόνο η οπλή ενός μουλαριού δεν μπορούσε να φθαρεί και αυτό ήταν που χρησιμοποιήθηκε σαν δοχείο για την «παγωμένη δροσιά» που σκότωσε και τον Αλέξανδρο.

Οι τοξικολόγοι δεν έχουν ταυτίσει σήμερα αυτό το δηλητήριο. Αλλά αυτή η ιδιότητα να «τρώγεται» το μέταλλο με μία παγωμένη αίσθηση δείχνει ότι πρόκειται για μία όξινη ουσία. Η «δροσιά» δείχνει ότι πολύ πιθανό θα έπρεπε να ήταν ιδιαίτερα τοξικά, σπάνια όξινα βακτήρια που ζουν μέσα στο στρώμα του ανθρακικού ασβεστίου που κατακάθεται στον φυσικό βράχο, αρκετά κοινό στον Ελληνικό χώρο. Αν το δηλητήριο έτρωγε το μέταλλο και ο πηλός ήταν αρκετά πορώδης, πιθανόν οι αρχαίοι να υπέθεσαν ότι η οπλή, οργανική κερατίνη θα μπορούσε να μεταφέρει την τοξίνη και να την διατηρήσει ζωντανή.

Σύμφωνα με τον μύθο, η γυναίκα του Ηρακλή, Δηιάνειρα ακολούθησε λεπτομερείς οδηγίες για την αποθήκευση ενός άλλου ισχυρού φαρμάκου: μόλυνε το αίμα ενός Κενταύρου που είχε σκοτώσει ο Ηρακλής με ένα από τα βέλη του που ήταν βουτηγμένα στο δηλητήρια της Λερναίας Ύδρας. Η τραγωδία του Σοφοκλή, Τραχίνιαι περιγράφει πώς ο θνήσκων Κένταυρος συμβούλεψε την Δηιάνειρα να συγκεντρώσει το αίμα που έσταζε από την πληγή του. «Ανακάτεψέ το με λάδι,» της είπε «και διατήρησέ το σε ένα αεροστεγές δοχείο, μακρυά από το φως του ήλιου, τη θερμότητα και την υγρασία.» Ο Κένταυρος της είπε ότι ήταν μαγικό ερωτικό φίλτρο.

Σε μία σκηνή που ενσαρκώνει παλιούς πόθους και φόβους που μπορεί να προκαλέσει η βιο-τεχνολογία, η Δηιάνειρα χύνει αυτό το δηλητήριο σε ένα ρούχο που είχε υφάνει για τον άντρα της. Προκαλεί ενδιαφέρον ότι οι ερευνητές των αρχαίων υφασμάτων, όπως η Elisabeth Barber, έχουν υποστηρίξει ότι οι άνδρες στην αρχαιότητα φοβόντουσαν την μαεστρία των γυναικών πάνω στις μυστικές τεχνικές βαφής υφασμάτων, οι οποίες συχνά εμπεριείχαν τοξικά χρώματα. Στον μύθο, η Δηιάνειρα ελπίζει να ξανακερδίσει τον έρωτα του Ηρακλή. Αντί, όμως, για αυτό το ρούχο βασανίζει και σκοτώνει τον Ηρακλή με μία ενισχυμένη δόση του δηλητηρίου της Λερναίας Ύδρας από τα βέλη που ο ίδιος είχε εφεύρει. Από την αρχαιότητα, η επιθανάνια αγωνία του Ηρακλή λόγω αυτής της βιο-τέχνης έδωσε έμπνευση για έργα ζωγραφικής, γλυπτικής και θεάτρου.

Μια άλλη ιστορία που αφορά ένα όμορφο ρούχο, αλλά εμβαπτισμένο σε θανατηφόρο χημικό αφορά τη Μήδεια. Όταν ο εραστής της Μήδειας, Ιάσονας, παντρεύτηκε την Γλαύκη, η Μήδεια πήρε εκδίκηση. Μούλιασε ένα πανέμορφο ρούχο μέσα στον πρόδρομο του Βυζαντινού «υγρού πυρός» και του σύγχρονου ναπάλμ: η συνταγή της είχε αναμεμειγμένα πτητικά εύλεκτα υγρά, θείο, ασβέστη και νάφθα, ένα από τα πιο ελαφριά και εύλεκτα παράγωγα του πετρελαίου.

Τοτε, όπως είχε κάνει και η Δηιάνειρα, η Μήδεια δίπλωσε το ρούχο μέσα σε ένα ερμητικά κλεισμένο δοχείο που το προστάτευε από τον αέρα, το φως, την υγρασία και τη θερμότητα καθώς το καθένα από αυτά θα μπορούσε να προκαλέσει ανάφλεξη. Γνωστό αγγείο με παράσταση του 5ου αιώνα π.Κ.Ε. που βρίσκεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο απεικονίζει τη μάγισσα να παραδίδει αυτό το απαίσιο δώρο στην αντίζηλό της.

Η πριγκίπισσα Γλαύκη φοράει το ωραίο της ρούχο και κάνει μία στροφή μπροστά από τον καθρέφτη. Ξαφνικά το ρούχο όπως κρέμεται, αναφλέγεται και ο ματαιόδοξος χορός της Γλαύκης γίνεται ένας χορός θανάτου καθώς την τυλίγουν οι φλόγες αυτής της αφύσικης φωτιάς που την καταβρόχθιζε. Ο μύθος της Μήδειας και της Γλαύκης παρουσιάστηκε στη θεατρική σκηνή στην τραγωδία του Ευριπίδη Μήδεια και ο θάνατος της Γλαύκης μέσα στο φλεγόμενο ρούχο ζωγραφίστηκε σε αγγεία και παρουσιάστηκε σε ανάγλυφα που διακοσμούσαν τα φέρετρα νεαρών κοριτσιών. Η εικόνα αυτή προσφέρει μία αισθητική συνεύρεση της επιθυμίας και της μοίρας που παρουσιάζεται από την βιο-τέχνη.

 

Αρχαία Αντίγραφα

Η ελπίδα συναγωνίζεται τον τρόμο στις αντιδράσεις των περισσοτέρων ανθρώπων μπροστά στην όλο και πιο κοντινή στο μέλλον δυνατότητα να αναπαραχθεί ή να δημιουργηθεί ζωή μέσω DNA, βλαστοκυττάρων, βιο-μιμιδίων και τεχνικών κλωνοποίησης. Ένας αρχαίος φόβος μπροστά στα ανθρώπινα αντίγραφα φαίνεται να προέρχεται από την κυρίαρχη πίστη ότι ο καθένας πρέπει να είναι εξ’ορισμού μοναδικός, αναντικατάστατος. Σε κάποιους πολιτισμούς η γέννηση διδύμων είναι αφύσικη και ενοχλητική.

Η ιδέα του Doppelganger, ενός διπλού δαίμονα εμφανίστηκε στη Γερμανική παράδοση. Αν τύχει ποτέ και συναντήσετε αυτό το φάντασμα-διπλό και έρθετε πρόσωπο με πρόσωπο, τότε και οι δύο θα πρέπει να πεθάνετε. Αυτό είναι το θέμα που αναπτύσσεται στην ιστορία τρόμου «William Wilson» του Α. Πόε. Τα πρακτικά και ηθικά προβλήματα στη δημιουργία τεχνιτών ανδρών και γυναικών είχαν γίνει αντικείμενο συζήτησης από την Ελληνική μυθολογία για περισσότερο από 3000 χρόνια πριν. Αυτό που επαναλαμβάνεται, είναι ότι παρά το ότι η δημιουργία αυτή είναι ευφυής και ελκυστική, η τεχνητή ζωή εμπεριέχει χωρίς αμφιβολία απρόβλεπτα, καταστροφικά αποτελέσματα.

Μετά το φόνο του φοβερού δράκου, ο Ιάσονας σπέρνει τα δόντια του δράκοντα στο έδαφος. Ένα πλήθος αείττητων, οπλισμένων με σκελετούς στρατιωτών φύτρωσαν μέσα από τη γη. Όπως σημείωσε ο σκεπτικιστής Παλαίφατος πριν από 2000 χρόνια πριν, «αν αυτή η ιστορία είναι πραγματική, τότε κάθε στρατηγός θα πρέπει να καλλιεργήσει έναν στρατό, σαν αυτό του Ιάσονα!» Αυτή, όμως, η αλλόκοτη σπορά στρατιωτών δεν έχει μία πάρα πολύ σημαντική παράμετρο: δεν μπορεί κανείς να τους διατάξει ή να τους οδηγήσει. Μέσα στην απελπισία από την αδυναμία να σταματήσει αυτόν τον πολλαπλασιασμό και την απειλητική προέλαση των στρατιωτών της σποράς, ο Ιάσονας πετάει πέτρες ανάμεσά τους και έτσι τους προκαλεί να στραφεί ο ένας εναντίον του άλλου και να καταστραφούν.

Ο πιο ευφυής τεχνίτης και εφευρέτης της Ελληνικής μυθολογίας ήταν ο Δαίδαλος, ο οποίος ήταν ο δημιουργός πολλών εκπληκτικών εργαλείων και μηχανικών θαυμάτων. Ο Δαίδαλος, επίσης, κατασκεύασε μία βιο-μιμητική αγελάδα από ξύλο και δέρμα για να ικανοποιήσει την συνεχή επιθυμία της βασίλισσας Πασιφάης να ζευγαρώσει με έναν ταύρο. Το αποτέλεσμα, υβρίδιο αυτού του καταπληκτικού πειράματος με φόβο και πόθο ήταν ο γιος της, ο Μινώταυρος. Ένα εξαιρετικό αγγείο με παράσταση του 340 π.κ.ε. απεικονίζει την Πασιφάη να φροντίζει το μωρό-Μινώταυρο. [δείτε την εικόνα κάτω] Ο Δαίδαλος σχεδίασε τον Λαβύρινθο σαν το σπίτι και τη φυλακή για να περιορίσει αυτό το ανθρωποφάγο τέρας. Λέγεται ακόμα ότι ο Δαίδαλος δημιούργησε τα πρώτα «ζωντανά αγάλματα,» ρεαλιστικά γλυπτά από χαλκό που φαίνεται ότι είχαν αποκτήσει ζωή όπως κουνούσαν τα μέλη τους, ανοιγόκλειναν τα μάτια τους, ίδρωναν, δάκρυζαν και μιλούσαν.

 

Τάλως, το γιγάντιο χάλκινο ρομπότ που κατασκεύασε ο Ήφαιστος.

Ρομπότ προορισμένα να υπακούουν σε εντολές είχαν σχεδιαστεί από τον Έλληνα θεό των εφευρέσεων και της τεχνολογίας, Ήφαιστο.

Ο Τάλως, ο ζωντανός γιγάντιος πολεμιστής από χαλκό που φρουρούσε το νησί της Κρήτης ήταν μία από τις δημιουργίες του Ηφαίστου. Σαν το φανταστικό Ρόμπο-Κοπ ή τον Εξολοθρευτή του Χόλλυγουντ, ο Τάλως ήταν ο αρχαίος πρόδρομος των αυτομάτων cyborgs που εξαπωλύουν θανατηφόρες δυνάμεις. Όμως, ο Τάλως όπως και ο Ρόμπο-Κοπ δεν είναι πλέον φανταστικοί. Το 2007, ο κατασκευαστής της Roomba, της χαριτωμένης μικρής ρομποτικής σκούπας συνεργάστηκε με τον κατασκευαστή του Tasers για να φτιάξει τα iRobots. Αυτοί οι αυτοματοποιημένοι στρατιώτες όντας οπλισμένοι με όπλα αναισθητοποίησης χρησιμοποιήιηκαν από τις αστυνομικές δυνάμεις και τον Αμερικάνικο στρατό για να ελέγξουν το «άναρχα πλήθη»

Η φυσιολογία του Τάλου, όπως περιγράφεται από τους αρχαίους συγγραφείς στη μυθική βιο-τεχνική γλώσσα, φαίνεται να είναι το προμήνυμα για σύγχρονες κατασκευές που χρησιμοποιούν νευρολογικές διασυνδέσεις μέσω υπολογιστών για να ενσωματώσουν έμβια και μη μέρη. Ο Ήφαιστος έδωσε στον Τάλω μία και μόνη αρτηρία ή φλέβα στην οποία το κυλούσε το ιχώρ, το μυστηριώδες υγρό της ζωής των θεών, από το λαιμό του έως τον αστράγαλό του. Το «σύστημα ζωής» του Τάλου σφραγιζόταν από μία και μόνο χάλκινη σφήνα.

Ο Τάλως πετούσε πέτρες στα διερχόμενα πλοία, ακόμα και στη Αργώ το πλοίο του Ιάσονα. Αλλά η πιο τρομακτική του ικανότητα αυτού του τεράστιου βιο-μηχανικού πολεμιστή ήταν η διαστροφή της παγκόσμιας χειρονομίας που δείχνει την ανθρώπινη οικειότητα, ο εναγκαλισμός. Ο Τάλως μπορούσε να θερμάνει το χάλκινο σώμα του μέχρι αυτό να γίνει καυτό κόκκινο και μετά να αρπάξει το θύμα του στα χέρια του και αγκαλιάζοντάς αυτό το έκαιγε μέχρι να πεθάνει.

Πώς θα μπορούσε ο Ιάσωνας και οι Αργοναύτες να δραπετεύσουν από αυτό το βιονικό τέρας; Η ειδικός σε αυτές τις τέχνες, Μήδεια βάζει το χέρι της! Λαμβάνοντας υπόψη τη διαδεδομένη αντίληψη ότι όλα τα αντίγραφα καλλιεργούν την βαθιά επιθυμία να γίνουν πραγματικοί άνθρωποι, η Μήδεια υπνώτισε τον Τάλω και τον έπεισε ότι θα τον έκανε αθάνατο αν αφαιρούσε την μεταλλική σφήνα. Όταν αυτή η σημαντική σφήνα αποσφραγίστηκε, το ιχώρ διέρρευσε από τον Τάλω σαν λιωμένο μολύβι και μαζί και η ζωή του.

Ο Ήφαιστος κατασκεύασε, επίσης, μία γυναίκα-αντίγραφο από πηλό που ήταν παραγγελία του Δία για να τιμωρήσει τον Προμηθέα και τους πρώτους ανθρώπους. Οι θεοί χάρισαν στην Πανδώρα ανθρώπινα χαρακτηριστικά: ομορφιά, γοητεία, ταλέντο στη μουσική, το χάρισμα της θεραπείας και της καλλιέργειας, εξυπνάδα, τόλμη, και φυσικά ακόρεστη περιέργεια. Αυτό το σαγηνευτικό κατασκεύασμα, ένα τεχνολογικό θαύμα με τη μορφή μίας ανθρώπινης γυναίκας εμφανίστηκε στη γη μαζί με την «προίκα» της, σφραγισμένη σε ένα δοχείο ή κουτί. Αυτό το δοχείο περιείχε μία σειρά «δώρων.» Ο Προμηθέας, που είχε δώσει τη φωτιά στους ανθρώπους προειδοποίησε ότι δεν θα έπρεπε να ανοιχτεί ποτέ.

Πρόκειται για μία χιλιοειπωμένη παλιά ιστορία, αλλά αξίζει να την ξαναδούμε υπό το πρίσμα της Βιο-Τεχνικής. Η τολμηρή, ριψοκίνδυνη και περίεργη φύση της Πανδώρας την παρακίνησε να ανοίξει το κουτί. Μέσα από αυτό ξεπήδησαν λιμοί, καταστροφές, ατυχίες και κάθε ολέθριο σενάριο που θα μπορούσε ποτέ να χτυπήσει την ανθρωπότητα. Σε μερικές παραλλαγές του μύθου, το τελευταίο πράγμα που πέταξε έξω από το κουτί ήταν η ελπίδα. Όμως, άλλες παραλλαγές μιλούν ότι στη θέση της ελπίδας το τελευταίο πράγμα μέσα στο κουτί ήταν η «πρόβλεψη της δυστυχίας» και ότι η Πανδώρα πανικοβλήθηκε και έκλεισε το κουτί, κλείνοντας μέσα τη ζοφερή πρόβλεψη. Χωρίς την ικανότητα να προβλεφθεί το μέλλον με αυτόν τον τρόπο η ανθρωπότητα έλαβε την «ελπίδα.»

 

Από την αρχαιότητα, οι φιλόσοφοι έχουν τις διαφωνίες τους κατά πόσο η ελπίδα θα πρέπει να θεωρηθεί σαν το καλύτερο ή το χειρότερο πράγμα που σφραγίστηκε μέσα στο κουτί της Πανδώρας. Καθώς η εφευρετικότητα, η δημιουργικότητα και η περιέργεια και η τέχνη συνεχίζουν να δοκιμάζουν τα όρια της βιολογικής ζωής και θανάτου–και καθώς η βιο-τεχνολογία συνεχίζει να αναπτερώνει τις ελπίδες και τους φόβους–το ερώτημα αυτό θα κληθούν να απαντήσουν οι επόμενες γεννεές.

 

Η χύτρα αναγέννησης της Μήδειας. Σκηνή από ερυθρόμορφο Ελληνικό αγγείο του 470 π.κ.ε. περίπου,
σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο. (William Smith, A School Dictionary of Greek and Roman Antiquities
(New York: Harper, 1873).

Η Μήδεια στην Ιωλκό. Ο θάνατος/φόνος του Πελία [εικόνες πάνω]
50. Κι ενώ η επιστροφή των παλικαριών δεν είχε ακόμη γίνει γνωστή στη Θεσσαλία, κυκλοφόρησε, λένε, η φήμη πως όλοι όσοι εκστράτευσαν μαζί με τον Ιάσονα στα μέρη του Πόντου χάθηκαν. Έτσι ο Πελίας, πιστεύοντας πως βρήκε την ευκαιρία να ξεμπερδέψει με τους διεκδικητές του θρόνου τους σκότωσε όλους ανεξαιρέτως· τον πατέρα του Ιάσονα τον ανάγκασε να πιει αίμα ταύρου, ενώ τον αδελφό του, τον Πρόμαχο, που ήταν παιδί ακόμη στην ηλικία, τον σκότωσε. Η Αμφινόμη, όμως, η μητέρα του, όταν επρόκειτο να σκοτωθεί, έκανε, λένε, πράξη ανδρεία και αξιομνημόνευτη· γιατί κατέφυγε στην εστία του βασιλιά και, αφού τον καταράστηκε να πάθει ό,τι του άξιζε για την ασέβειά του, κάρφωσε στο στήθος της ξίφος και πέθανε ηρωικά. Όσο για τον Πελία, που σκότωσε μ’ αυτό τον τρόπο όλους τους συγγενείς του Ιάσονα, σύντομα έλαβε την τιμωρία που ταίριαζε στις ασεβείς του πράξεις. Γιατί ο Ιάσονας που κατέπλευσε νύχτα στη Θεσσαλία, σ’ έναν όρμο όχι μακριά από την Ιωλκό, αλλά που δεν φαινόταν από την πόλη, έμαθε από κάποιον χωρικό τις συμφορές που βρήκαν τους συγγενείς του.
Όλα τα παλικάρια ήταν έτοιμα να βοηθήσουν τον Ιάσονα και να αναλάβουν κάθε κίνδυνο, αλλά διαφώνησαν ως προς τον τρόπο που θα έκαναν την επίθεση γιατί οι μεν τον συμβούλεψαν να ξεκινήσουν αμέσως για την πόλη και να επιτεθούν αιφνιδιαστικά στον βασιλιά, ενώ οι άλλοι αποφάσισαν πως έπρεπε να μαζέψει καθένας στρατό από την πατρίδα του και να κηρύξουν γενικό πόλεμο, διότι ήταν αδύνατο πενήντα τρεις άντρες να τα βάλλουν μ’ έναν βασιλιά που διέθετε στρατό και πόλεις αξιόλογες. Είχαν περιπέσει σε τέτοια απορία περί του πρακτέου, που η Μήδεια ανακοίνωσε πως θα σκοτώσει μόνη της τον βασιλιά με δόλο και θα παραδώσει το παλάτι στα παλικάρια χωρίς να κινδυνεύσουν.
Όλοι ξαφνιάστηκαν από τα λόγια της και ζήτησαν να μάθουν τον τρόπο που θα εκτελούσε το σχέδιό της, κι εκείνη τους είπε ότι φέρνει μαζί της πολλές και απίστευτες ιδιότητες φαρμάκων που είχαν βρει η μητέρα της η Εκάτη και η αδελφή της η Κίρκη και πως αυτές ποτέ πριν δεν τις είχε χρησιμοποιήσει για να σκοτώσει ανθρώπους, αλλά τώρα με τη βοήθειά τους εύκολα θα έπαιρνε εκδίκηση από εκείνους που άξιζαν την τιμωρία. Στη συνέχεια, αφού αποκάλυψε στα παλικάρια από τα πριν τις λεπτομέρειες της επίθεσής της, τους υποσχέθηκε πως θα έδινε σήμα, αν ήταν ημέρα, με καπνό, κι αν ήταν νύχτα, με φωτιά, προς την κατεύθυνση της σκοπιάς που βρισκόταν πάνω απ’ τη θάλασσα.
51. Αφού κατασκεύασε ένα κούφιο άγαλμα της Άρτεμης, έκρυψε μέσα του κάθε λογής φάρμακα, ενώ η ίδια με κάποιες ισχυρές αλοιφές έβαψε τα μαλλιά της λευκά και γέμισε το πρόσωπο και το σώμα της με ρυτίδες, ώστε όποιος την έβλεπε τη θεωρούσε εντελώς γριά· τέλος, πήρε στα χέρια της το άγαλμα της θεάς, διασκευασμένο έτσι που να προκαλεί τον τρόμο και τον φόβο των θεών στα πλήθη, και μπήκε στην πόλη με το ξημέρωμα. Παριστάνοντας πως έχει καταληφθεί από τη θεά και καθώς το πλήθος απ’ τους δρόμους συνέρρεε προς το μέρος της, εκείνη παράγγελνε σε όλους να δεχτούν τη θεά με ευσέβεια, γιατί η θεά είχε έρθει από τους Υπερβορείους για να φέρει καλοτυχία στην πόλη και στον βασιλιά.
Καθώς οι πάντες προσκυνούσαν και τιμούσαν τη θεά με θυσίες και γενικά ολόκληρη η πόλη είχε καταληφθεί από θρησκευτικό πυρετό, μπήκε η Μήδεια στο παλάτι κι έριξε τον Πελία σε τέτοια κατάσταση δεισιδαιμονίας και προκάλεσε στις κόρες του, με τα μαγικά της κόλπα, τόση κατάπληξη, που πίστεψαν πως όντως εμφανίστηκε η θεά για να φέρει την ευδαιμονία στον οίκο του βασιλιά. Διότι δήλωνε πως η Άρτεμη καβάλα σε δράκοντες πέταξε πάνω από πολλά μέρη της οικουμένης και πως επέλεξε τον ευσεβέστερο όλων των βασιλέων για να εγκατασταθεί και να της αποδίδονται αιώνιες τιμές, και πως η θεά την είχε προστάξει να αφαιρέσει το γήρας του Πελία με κάποιες δυνάμεις και να τον κάνει εντελώς νέο στο σώμα και να του δωρίσει πολλά άλλα με σκοπό να γίνει η ζωή του μακάρια και αρεστή στους θεούς.
Έκπληκτος ο βασιλιάς από τα παράδοξα λόγια, διέταξε τη Μήδεια να του τα αποδείξει επί τόπου πάνω στο δικό της σώμα. Είπε, λοιπόν, σε μια θυγατέρα του Πελία να της φέρει καθαρό νερό, εκείνη εκτέλεσε αμέσως την εντολή της, και λένε πως κλείστηκε σ’ ένα μικρό δωμάτιο, όπου πλένοντας ολόκληρο το σώμα της το καθάρισε από τις επιδράσεις των φαρμάκων. Όταν αποκαταστάθηκε στην προηγούμενη κατάσταση κι εμφανίστηκε στον βασιλιά, προκάλεσε τεράστια κατάπληξη σ’ όσους την είδαν, που πίστεψαν πως από κάποια θεία πρόνοια μεταλλάχτηκαν τα γηρατειά σε νεότητα κόρης και ομορφιά περίβλεπτη. Με κάποια φάρμακα, επίσης, έκανε να φανούν και οι εικόνες των δρακόντων, πάνω στους οποίους δήλωσε πως ήρθε η θεά πετώντας από τους Υπερβορείους για να φιλοξενηθεί από τον Πελία.
Καθώς οι ενέργειες της Μήδειας φάνηκαν να ξεπερνούν την ανθρώπινη φύση και ο βασιλιάς θεώρησε πως έπρεπε να την αποδεχτεί πλήρως και να πιστέψει ως αληθινά όλα όσα έλεγε, λένε πως κάποια στιγμή που τον συνάντησε μόνο του παρακάλεσε τον Πελία να δώσει εντολή στις κόρες του να τη βοηθήσουν και να κάνουν ό,τι κι αν τις προστάξει, διότι δεν αρμόζουν στο σώμα του βασιλιά χέρια δούλων αλλά οι υπηρεσίες από τα χέρια των παιδιών του για να δεχτεί την ευεργεσία των θεών. Έτσι, ο Πελίας είπε κατηγορηματικά στις θυγατέρες του να κάνουν όλα όσα τις προστάξει η Μήδεια σχετικά με το σώμα του πατέρα τους, και οι κόρες ήταν έτοιμες να εκτελέσουν τις εντολές.
52. Η Μήδεια, όταν έπεσε η νύχτα και κοιμήθηκε ο Πελίας, είπε πως έπρεπε να βράσουν σε καζάνι το σώμα του Πελία. Οι κόρες δέχτηκαν τα λόγια της εχθρικά, κι εκείνη επινόησε άλλο κόλπο για να πειστούν στα λεγόμενά της· στον οίκο έτρεφαν ένα κριάρι που ήταν αρκετά μεγάλο στην ηλικία, και είπε στις κόρες πως θα το βράσει για να το ξανακάνει αρνί. Εκείνες συγκατατέθηκαν κι ο μύθος λέει πως η Μήδεια διαμέλισε το κριάρι και το έβρασε και, προκαλώντας τους παράκρουση με κάποια φάρμακα, έβγαλε από το καζάνι το είδωλο ενός αρνιού. Τότε πια οι κόρες εξεπλάγησαν και νομίζοντας πως είχαν λάβει απόδειξη των επαγγελιών της, εκτέλεσαν τα προστάγματά της.
Όλες οι άλλες, λοιπόν, βάλθηκαν να χτυπάνε τον πατέρα τους μέχρι να τον σκοτώσουν και μόνο η Άλκηστις, από τον υπερβολικό σεβασμό που του έτρεφε, δεν άπλωσε χέρι στον γεννήτορά της. Στη συνέχεια, λένε, η Μήδεια απέφυγε να διαμελίσει και να βράσει το σώμα, αλλά προσποιούμενη πως πρέπει πρώτα να κάνει ευχές στη σελήνη, ανεβάζοντας τις κόρες με λαμπάδες στο ψηλότερο σημείο της στέγης του παλατιού, η ίδια άρχισε να λέει και να ξαναλέει κάποια μακροσκελή ευχή στη γλώσσα της Κολχίδας, δίνοντας έτσι χρόνο σ’ εκείνους που επρόκειτο να κάνουν την επίθεση. Έτσι, οι Αργοναύτες βλέποντας τη φωτιά από τη σκοπιά και θεωρώντας πως συντελέστηκε η δολοφονία του βασιλιά, όρμησαν τρέχοντας προς την πόλη, μπήκαν κραδαίνοντας τα ξίφη στο τείχος, έφτασαν στο παλάτι και σκότωσαν τους φρουρούς που τους αντιστάθηκαν.
Οι κόρες του Πελία που είχαν μόλις κατέβει από τη στέγη για το βράσιμο, βλέποντας αναπάντεχα μέσα στο παλάτι τον Ιάσονα και τα παλικάρια του, γέμισαν συντριβή για τη συμφορά που τις βρήκε, διότι ούτε είχαν τη δύναμη να εκδικηθούν τη Μήδεια ούτε να διορθώσουν την απαίσια πράξη στην οποία οδηγήθηκαν με απάτη. Γι’ αυτό όρμησαν, λένε, να τερματίσουν τη ζωή τους, αλλά ο Ιάσονας τις λυπήθηκε για τη συμφορά τους και τις συγκράτησε, παροτρύνοντάς τες να δείξουν θάρρος μιας και δεν αμάρτησαν από κακία, αλλά παρά τη θέλησή τους εξαπατήθηκαν και τις βρήκε τούτη η συμφορά. (Διόδωρος 4.50-52)
Αμέσως μετά τον θρόνο ανέλαβε ο γιος του Πελία, ή του τον παραχώρησε ο Ιάσονας, μιας και μετά το νοσηρό φονικό δεν θα μπορούσαν να μείνουν εκεί, ούτε ο ίδιος, ούτε η Μήδεια.

Ο άνθρωπος από αλάτι (φωτογραφία από Hugues Despontes, Nov. 11, 2006, Μουσείο Ιράν Bastan

Η Πασιφάη και το ο Μινώταυρος βρέφος. Ερυθρόμορφο αγγείο, Ετρουρία, περ. 340 π.κ.ε.
(Paris Bibliotheque Nationale inv. no. 1066).

Η «σύγχρονη Πασιφάη,» μαία που φέρνει στον κόσμο ένα μωρό, μισό αγελάδα μισό άνθρωπος.
(εικόνα από ιατρικό εγχειρίδιο που προειδοποιεί ενάντια στον εμβολιασμό των ανθρώπων με δαμαλίτιδα
Robert John Thornton, Vaccinae Vindicia (London, Symonds, 1806).

 

Κύλικα τύπου Β, ύψος 13,6 διάμετρος 34,8 εκ. 420 -410 π.κ.ε mfa Boston, 00.344
Στο εσωτερικό της κύλικας, στο μετάλλιο,
εικονίζεται ο Κένταυρος Νέσσων να αρπάζει τη γυναίκα του Ηρακλή, Δηιάνειρα.
Πίσω του τον καταδιώκει ο Ηρακλής, κραδαίνοντας το ρόπαλο.
Η Δηιάνειρα φοράει βραχιόλια, σκουλαρίκια και πέπλο με απόπτυγμα.
Είναι στραμμένη προς τον Ηρακλή, ζητώντας βοήθεια. Διακρίνονται χαραγμένα τα ονόματα:
ΗΡΑΚΛΕΣ, ΔΕΙΑΝΕΙΡΑ, ΝΕΣΣΟΣ, και στο απότμημα του μεταλλίου:
ΕΡΓΙΝΟΣ: ΕΠΟ[ΙΕ]ΣΕΝ και ΑΡ[Ι]ΣΤΟΦΑ[ΝΕ]Σ: ΕΓΡΑΦΕ
Στο εξωτερικό εικονίζεται μάχη των Λαπίθων με τους Κένταυρους.