Η ανθρωπότητα γενικά παραμένει σε ένα στάδιο ανωριμότητας

Μια από τις σημαντικότερες διαφορές του σύγχρονου ανθρώπου από τους Έλληνες, τους προγόνους μας δηλαδή, είναι η υποκρισία. Οι άνθρωποι εκείνοι δεν κρύβονταν πίσω από προσχήματα και έλεγαν τα πράγματα με το όνομά τους. Το ηθικό και σωστό είναι πρώτα να λες αυτό που εννοείς και όχι κάτι άλλο και ανάλογα να πράττεις.

Οι Έλληνες μιλούσαν χωρίς περιστροφές και υποκρισία. Εκείνοι δεν ήταν υποκριτές ώστε να κρύβουν τα λόγια τους. Στον Θουκυδίδη βρίσκουμε για παράδειγμα την φράση που έγινε πια «αξίωμα» για το δίκαιο του ισχυρού όπως λένε. Αλλά η ίδια η φράση του Θουκυδίδη υποδηλώνει περισσότερο την αυτοκριτική τους.

 
Συγκεκριμένα, στον Διάλογο Αθηναίων–Μηλίων αναφέρει ο μεγάλος Έλληνας ιστορικός τα εξής: «κατά την ανθρώπινη λογική μπορούμε να μιλάμε για δίκαιο όταν και τα δύο μέρη έχουν ίση ισχύ και ότι οι ισχυροί πράττουν ό, τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν και το αποδέχονται». (ὅτι δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν. [5.89])

Η φράση αυτή δεν είναι απλώς ένα κυνικό σύνθημα τύπου «δίκαιο του ισχυρού». Είναι πολύ βαθύτερο και πολυεπίπεδο.

Τι λέει κυριολεκτικά όμως; Ο Θουκυδίδης δεν ορίζει τι είναι δίκαιο· περιγράφει πότε μπορεί να υπάρξει δίκαιο. Δίκαιο υπάρχει μόνο όταν υπάρχει ισορροπία ισχύος, μόνο τότε ο λόγος (επιχειρηματολογία, νόμος, ηθική) έχει νόημα.

Όταν υπάρχει ασυμμετρία δύναμης, ο ισχυρός επιβάλλει, ο αδύναμος προσαρμόζεται.

Αυτό δεν παρουσιάζεται ως «σωστό», αλλά ως κανόνας της ανθρώπινης φύσης στην πολιτική. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο που συχνά παρεξηγείται. Ο Θουκυδίδης δεν λέει: «έτσι πρέπει να είναι», λέει: «έτσι είναι όταν μιλάμε για ισχύ και κράτη». Ο ίδιος δεν επαινεί τους Αθηναίους, δεν τους δικαιώνει ηθικά, καταγράφει την ψυχρή λογική της ιμπεριαλιστικής ισχύος. Και το κάνει με τρόπο που σοκάρει, ακριβώς για να φανεί η τραγικότητα.

Εδώ υπάρχει και ένα στοιχείο της τραγικής ειρωνείας. Εδώ βρίσκεται το πραγματικά βαθύ στοιχείο που καταγράφει ο Θουκυδίδης. Οι Αθηναίοι λένε στους Μηλίους να υποταχθούν γιατί έτσι έχουν τα πράγματα. Όμως ο Θουκυδίδης, ένας Αθηναίος, γράφει το έργο μετά την ήττα της Αθήνας. Άρα η ίδια η Αθήνα, που μιλούσε ως «ισχυρός», βρέθηκε αργότερα στη θέση του «αδύναμου».

Η φράση λοιπόν λειτουργεί και ως αυτοκαταδίκη της αθηναϊκής ύβρεως.

Ο Θουκυδίδης δεν ταυτίζει το δίκαιο με την ισχύ. Αντιθέτως δείχνει ότι όταν το δίκαιο αποκόπτεται από την ισχύ, καταρρέει, αλλά και ότι η ισχύς χωρίς δίκαιο οδηγεί τελικά στην καταστροφή. Είναι μια τραγική διάγνωση, όχι ένα κανονιστικό αξίωμα.

Γιατί δεν πρέπει να ισχύει ένας απλός «νόμος της ζούγκλας». Αν ήταν απλώς «νόμος του ισχυρού», τότε δεν θα υπήρχε διάλογος, δεν θα υπήρχε τραγική ένταση, δεν θα υπήρχε ειρωνεία και κατάληξη.

Ο Θουκυδίδης ξεγυμνώνει τη λογική της ωμής ισχύος, δείχνει πόσο αμείλικτη αλλά και αυτοκαταστροφική είναι, και αφήνει τον αναγνώστη να κρίνει.

Αυτό το απόσπασμα παραμένει τρομακτικά επίκαιρο. Η φράση αυτή εξηγεί γιατί το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά, γιατί οι ισχυροί μιλούν για «κανόνες» μόνο όταν τους συμφέρει, και γιατί οι αδύναμοι επικαλούνται αρχές που κανείς ισχυρός δεν επιβάλλει όταν δεν τον συμφέρει.

Αλλά ταυτόχρονα υπενθυμίζει ότι όποιος στηρίζεται μόνο στη δύναμη, όταν χάσει τη δύναμη, δεν του μένει τίποτα.

Η ρήση του Θουκυδίδη δεν είναι ύμνος στο «δίκαιο του ισχυρού», αλλά τραγική ακτινογραφία της πολιτικής πραγματικότητας, που δείχνει πότε μπορεί να υπάρξει το δίκαιο, γιατί αυτό συντρίβεται, και πώς η ύβρις της ισχύος επιστρέφει στον ίδιο τον ισχυρό.

Επίσης, στον Επίκουρο βρίσκουμε κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον, την διαφορά των ανθρώπων από τα ζώα που συνίσταται στην σύναψη συμφωνιών για να μην βλάπτονται. Διαφορετικά έχουμε ζούγκλα. Λέει λοιπόν ο Επίκουρος: «Το δίκαιο της φύσεως, είναι το συμβόλαιο του συμφέροντος στο να μη βλάπτει ο ένας τον άλλον ούτε και να βλάπτεται. Για όσα έμβια όντα (ζώα) δεν μπόρεσαν να συνάψουν συμφωνία να μην βλάπτει το ένα το άλλο και να μην βλάπτεται, δεν υπάρχει ούτε δίκαιο ούτε άδικο. Το ίδιο ισχύει και για όσους λαούς δεν μπόρεσαν ή δεν θέλησαν να συμφωνήσουν να μην βλάπτει ο ένας τον άλλον και να μην βλάπτεται. Η δικαιοσύνη δεν υπάρχει ως κάτι αυθύπαρκτο, αλλά αποτελεί κάποια συνθήκη, σύμφωνα με την οποίαν στις αμοιβαίες επαφές των ανθρώπων, όπου και όποτε αυτές λαμβάνουν χώρα, κανένας δεν θα βλάπτει τον άλλον και κανένας δεν θα βλάπτεται».

Η ανθρωπότητα χαρακτηρίζεται από διαρκείς συγκρούσεις. Η Γη έχει ποτιστεί με πολύ αίμα επειδή οι άνθρωποι δεν μπορούν να συγκρατήσουν τα πρωτόγονα ένστικτά τους και τα πάθη τους. Αυτά τους καθοδηγούν ώστε να συμπεριφέρονται όπως τα κοινά αρπακτικά.

 
Στην πολιτική, ιδίως μεταξύ κρατών ισχύει μόνο το συμφέρον. Σε αυτά τα ζητήματα λειτουργούν τα κράτη υπολογιστικά και συμφεροντολογικά, χωρίς συναισθηματισμούς. Αυτό όμως είναι το λάθος που πρέπει να αλλάξει.

Το ανθρώπινο δίκαιο καθορίζεται λοιπόν από συνθήκες, συμφωνίες οι οποίες όμως πρέπει να τηρούνται απαρέγκλιτα. Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι συμφωνίες δεν τηρούνται. Ιδίως δεν τηρούνται από εκείνους που αισθάνονται ότι μπορούν να τις παρακάμπτουν επειδή έχουν την δύναμη να το κάνουν. Όταν λοιπόν οι άνθρωποι συνήψαν κανόνες δικαίου ανάμεσα στα έθνη, αυτοί οι κανόνες θα έπρεπε να τηρούνται από όλους ανεξαιρέτως. Δυνατούς και αδύναμους. Στην πράξη δεν γίνεται αυτό. Οι δυνατοί και ισχυροί εφαρμόζουν το δίκαιο όπως συμφέρει τους ίδιους απέναντι στους αδύναμους. Μα θα έπρεπε να έχουν κατά νου ότι και οι ισχυροί κάποια στιγμή θα πάψουν να είναι ισχυροί. Γι' αυτό χρειάζονται κανόνες που να τηρούνται από όλους το ίδιο.

Στην αρχαία εποχή τα πράγματα ήταν πιο απλά. Τώρα τα συμφέροντα έχουν γίνει πιο πολύπλοκα και πιο άπληστα. Οι άνθρωποι σήμερα σκοτώνονται περισσότερο για τα συμφέροντα μιας ολιγαρχίας είτε κρατικής είτε εταιρικής μορφής. Αλλά και η πλειοψηφία των ανθρώπων παραμένει ακόμη εύκολα χειραγωγήσιμη. Οι περισσότεροι δεν μπορούν να ξεχωρίσουν την αλήθεια από το παραμύθι εξαιτίας της θρησκείας που από μικρούς τους μαθαίνει να δέχονται το ψεύδος ως αλήθεια. Γίνονται έτσι άβουλοι και υπνωτίζονται πανεύκολα για να εξυπηρετήσουν τους σκοπούς κάποιων άλλων.

Η υποκρισία είναι σήμερα ίσως το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα των ανθρώπων. Ένα στοιχείο που υπάρχει πιο έντονα από τότε που δημιουργήθηκε και επιβλήθηκε η πιο υποκριτική θρησκεία, ο χριστιανισμός, που δίνει άφεση αμαρτιών στα μεγαλύτερα εγκλήματα αν τον εξυπηρετούν.

 
Η ανθρωπότητα γενικά παραμένει σε ένα στάδιο ανωριμότητας. Παρόλη την βαρβαρότητα που βίωσε μέχρι σήμερα, τείνει να ξεχνά και συνεχίζει την σφαγή μέχρι την αυτοκαταστροφή της.

Ο Επίκουρος είπε ότι ο γήινος φυσικός πλούτος έχει όρια, αλλά δυστυχώς η ανθρώπινη ματαιοδοξία και απληστία δεν έχουν κανένα όριο. Αυτή η απληστία και ματαιοδοξία είναι που θα καταστρέψουν τελικά πρόωρα την ανθρωπότητα.