Βίος Επίκουρου"Ο σεβασμός (του Επίκουρου) προς τους Θεούς και η φιλία του προς την πατρίδα, δεν είναι δυνατόν να περιγραφούν".
τῆς μὲν γὰρ πρὸς θεοὺς ὁσιότητος καὶ πρὸς πατρίδα φιλίας ἄλεκτος ἡ διάθεσις(Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων- Επίκουρος X.10.6)
Ἐπίκουρος Νεοκλέους καὶ Χαιρεστράτης, Ἀθηναῖος, τῶν δήμων Γαργήττιος, γένους τοῦ τῶν Φιλαϊδῶν
(Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων- Επίκουρος X.1.1)
Ο Επίκουρος γεννήθηκε κατά το τρίτο έτος της εκατοστής ενάτης ολυμπιάδος, στις επτά του μηνός Γαμηλιώνος (341 π.χ.χ.). Ήταν Αθηναίος πολίτης με καταγωγή από τον Δήμο Γαργηττού και ανήκε στο γένος των Φιλαϊδών. Πατέρας του ήταν ο Νεοκλής, μητέρα του η Χαιρεστράτη και είχε τρεις αδερφούς, τον Νεοκλή, τον Χαιρέδημο και τον Αριστόβουλο.
κληρουχησάντων Ἀθηναίων τὴν Σάμον ἐκεῖθι τραφῆναι (Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων- Επίκουρος X.1.4)
Ανατράφηκε στη Σάμο επειδή η οικογένειά του μετέβηκε στο νησί ως κληρούχος. Ήρθε σε επαφή με τη φιλοσοφία στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών. Σύμφωνα με τις πηγές την εποχή αυτή στράφηκε προς τη φιλοσοφία επειδή οι γραμματοδιδάσκαλοί του δεν μπορούσαν να ερμηνεύσουν τις απόψεις του Ησίοδου περί χάους, δηλαδή να εξηγήσουν τη θέση του Ησίοδου ότι αφού στην αρχή υπήρχε το χάος πως το χάος εγενήθη.
Ἀπολλόδωρος δ' ὁ Ἐπικούρειος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ τοῦ Ἐπικούρου βίου φησὶν ἐλθεῖν αὐτὸν ἐπὶ φιλοσοφίαν καταγνόντα τῶν γραμματιστῶν ἐπειδὴ μὴ ἐδυνήθησαν ἑρμηνεῦσαι αὐτῷ τὰ περὶ τοῦ παρ' Ἡσιόδῳ χάους
(Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων- Επίκουρος X.2.6)
Σε ηλικία δεκαοχτώ ετών, το 323 π.χ.χ. εκπλήρωσε τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις στον Αθηναϊκό στρατό.Αργότερα, το 321π.χ.χ., επέστρεψε στην οικογένειά του που είχε μετακομίσει στο Κολοφώνα μετά την εκδίωξη των αθηναίων κληρούχων από τη Σάμο.
Ο Επίκουρος γνώρισε τις διάφορες φιλοσοφικές σχολές της εποχής του. Σύμφωνα με τις ενδείξεις άκουσε τον πλατωνικό φιλόσοφο Πάμφιλο στη Σάμο, τον Ξενοκράτη της Ακαδημίας στην Αθήνα και τον Δημοκρίτειο Ναυσιφάνη στην Τέω, πόλη κοντινή στη Κολοφώνα. Από τους παλαιότερους φιλοσόφους περισσότερο εκτιμούσε τους Αναξαγόρα, Αρχέλαο και Δημόκριτο.
Στην ηλικία των τριάντα ετών μετέβηκε στο Γυμνάσιο της Μυτιλήνης για να διδάξει φιλοσοφία, αλλά σύντομα εγκατέλειψε το νησί για να μετεγκατασταθεί στην Λάμψακο της Ιωνίας. Εκεί δίδαξε για μια πενταετία, δημιουργώντας τον πρώτο επικούρειο φιλοσοφικό του κύκλο.
Σε μια εποχή πολιτικής και κοινωνικής αναστάτωσης (την αυτοκρατορία του Αλέξανδρου διαδέχονταν τα μεγάλα βασίλεια των Αντιγονιδών, Πτολεμαίων και Σελευκιδών) ο Επίκουρος μεταφέρει στην Αθήνα το 306 π.χ. την σχολή του. Ιδρύει τον Κήπο, όπως τον έλεγαν, σε μια ιδιόκτητη έκταση που αγόρασε ως Αθηναίος πολίτης. Στον Κήπο έζησε ανάμεσα σε φίλους και φιλοσόφησε με γυναίκες και άνδρες, εταίρες και δούλους, όλων των ηλικιών. Εκεί συνέγραψε πλήθος βιβλίων και τις περίφημες επιτομές με τις οποίες συνόψισε το φιλοσοφικό του σύστημα.
Ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του, Βίοι Φιλοσόφων, γράφει (σε απόδοση στα σύγχρονα ελληνικά) :
“Υπάρχουν πολλοί μάρτυρες της ανυπέρβλητης καλοσύνης του ανθρώπου αυτού προς όλους. Η δε πατρίδα του, τον τίμησε με χάλκινους ανδριάντες οι δε φίλοι του, είναι τόσοι πολλοί και αν μπορούσαν να μετρηθούν θα γέμιζαν ολόκληρες πόλεις. Και όλοι τους ήταν γνώριμοι με τις σειρήνες των δογμάτων του και δεν εγκατέλειψαν ποτέ την φιλοσοφία του, πλην ενός, πιθανώς επειδή δεν ήταν σε θέση να διαχειριστεί με ψυχραιμία την υπεροχή του Επίκουρου. Επίσης, η διαδοχή της σχολής του, όταν κάθε άλλη σχολή παρήκμασε, συνεχίστηκε χωρίς διακοπή, και παρήγαγε έναν αμέτρητο αριθμό φιλοσόφων, περισσότερων από άλλων γνωρίμων σχολών. Ήταν γνωστή δε η ευγνωμοσύνη του προς τους γονείς του, η καλοσύνη του στους αδελφούς του, η ευγένεια του στους δούλους του όπως ο συμφιλοσοφούντας Μυς και η φιλανθρωπία του προς όλους τους ανθρώπους. Η ευσέβεια του προς τους θεούς, και η αγάπη του για την πατρίδα του ήταν ανείπωτη. Όμως, από περίσσεια σεμνότητα, απέφυγε ν΄ αναμειχθεί με υποθέσεις του κράτους. Την ζωή του τη πέρασε στον Κήπο που τον αγόρασε για ογδόντα μνες. Εκεί όλοι συμβίωναν με τον πιο απλό και λιτό τρόπο, αρκούνταν με ένα ποτήρι οίνο, και νερό. Ο ίδιος ο Επίκουρος στις επιστολές του, λέει ότι είναι ικανοποιημένος με νερό και ψωμί, και προσθέτει: "Στείλε μου λίγο τυρί , έτσι ώστε αν επιθυμώ να ζω πολυτελώς”. Αυτός ήταν ο πραγματικός χαρακτήρας του ανθρώπου που καθόρισε το δόγμα ότι η ηδονή είναι ο σκοπός της ζωής”.
Ο Επίκουρος έζησε μια ευδαιμονική ζωή ανάμεσα σε φίλους στον Κήπο μέχρι το 270.π.χ.χ. όπου και πεθανε. Η φιλοσοφία του, ήδη από την εποχή του, απλώθηκε σ' όλο τον τότε γνωστό κόσμο και άνθισε ανάμεσα σε φίλους κι εχθρούς για πλέον από 600 χρόνια. Μόνον όταν η ανθρωπότητα σύρθηκε στη βαρβαρότητα του Μεσαίωνα η Επικούρεια φιλοσοφία έπαψε να διαδίδεται και τα περισσότερα επικούρεια γραπτά καταστράφηκαν.
Φωτεινά πνεύματα της αναγέννησης επανακάλυψαν από την Επικούρεια φιλοσοφία ό,τι από τύχη είχε διασωθεί και άνοιξαν το δρόμο για το διαφωτισμό της ανθρωπότητας. Οι επιτομικές Επιστολές και οι Κύριες Δόξες του Επίκουρου, η Διαθήκη του, ο Βίος του, το Περί Φύσεως του Λουκρήτιου, οι πάπυροι του Ερκουλάνεουμ, η επιγραφή στα Οινόανδα και τα αποσπάσματα μέσα από έργα τρίτων συγγραφέων, δείχνουν και στη σημερινή εποχή μέσα από σύγχρονες έρευνες και μελέτες το δρόμο προς την ευδαιμονία.
Διαβάστε στο Παράρτημα την βιογραφία του από τον Διογένη Λαέρτιο
Παιδεία ΕπίκουρουΣύμφωνα με τα όσα αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι Φιλοσόφων, ο Επίκουρος παρακολούθησε τους παρακάτω φιλοσόφους της εποχής του:
Ναυσιφάνης
ΤΟΥΤΟΝ ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ ΕΝ ΧΡΟΝΙΚΟΙΣ ΝΑΥΣΙΦΑΝΟΥΣ ΑΚΟΥΣΑΙ.
Δημοκρίτειος φιλόσοφος. Δίδαξε στη πόλη Τέω. Συνέγραψε το έργο Τρίπους που διαλαμβάνει γνωσιολογικά θέματα.
Πραξιφάνης
ΑΚΟΥΣΑΙ ΦΗΣΙ ΚΑΙ ΠΡΑΞΙΦΑΝΟΥΣ.
Περιπατητικός φιλόσοφος, καταγόμενος από τη Μυτιλήνη, έζησε πολύ καιρό στη Ρόδο.
Πάμφιλος
ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΕ ΦΗΣΙΝ ΑΥΤΟΝ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΑΜΦΙΛΟΥ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΥ ΕΝ ΣΑΜΩ.
Πλατωνικός φιλόσοφος, μαθητής του Πλάτωνα. Δίδαξε στη Σάμο.
Ξενοκράτης
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΔΕ ΦΗΣΙΝ Ο ΜΑΓΝΗΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΚΡΑΤΟΥΣ ΑΥΤΟΝ ΑΚΟΥΣΑΙ.
Πλατωνικός φιλόσοφος, μαθητής του Πλάτωνα. Ανέλαβε τη διεύθυνση της Ακαδημίας αμέσως μετά το θάνατο του δεύτερου σχολάρχη της, του Σπευσίππου. Ασχολήθηκε κυρίως με την φύση των Θεών και τη σχέση τους με τα ουράνια σώματα και με την πρακτική άποψη της ηθικής.
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, ο Επίκουρος από τους παλαιότερους φιλοσόφους περισσότερο εκτιμούσε τον Αναξαγόρα και τον Αρχέλαο.
ΜΑΛΙΣΤΑ Δ’ ΑΠΑΔΕΧΕΤΟ, ΦΗΣΙ ΔΙΟΚΛΗΣ, ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΑΝΑΞΑΓΟΡΑ, ΚΑΙΤΟΙ ΕΝ ΤΙΣΙΝ ΑΝΤΕΙΡΗΚΩΣ ΑΥΤΩ, ΚΑΙ ΑΡΧΕΛΑΟΝ ΤΟΝ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΝ
Αναξαγόρας
Γεννήθηκε το 500π.χ. στις Κλαζομενές. Ακολούθησε τη σχολή του Αναξιμένη. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 464π.χ. και συνδέθηκε στενά με τον Περικλή. Οι θέσεις του ότι ο Ήλιος είναι πύρινος λίθος και η Σελήνη σαν τη Γη εκλήφθησαν ως ασεβείς και το 444π.χ. εκδιώχθηκε με ψήφισμα από την Αθήνα. Με τη βοήθεια του Περικλή μετέβηκε στη Λάμψακο όπου πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του. Εκεί οι θέσεις του είχαν τέτοια απήχηση ώστε προς τιμήν του αφιέρωσαν βωμό στο Νου ή κατ' άλλους στην Αλήθεια.
Αρχέλαος
Έζησε το β΄ήμισυ το 5αι. π.χ. Ήταν μαθητής του Αναξαγόρα στη Λάμψακο. Η παράδοση αναφέρει ότι ήταν διδάσκαλος του Σωκράτη. Κύριες θέσεις του ήταν ότι κοσμοποιός είναι ο Νούς, η Γη είναι σφαιρική, ο Κόσμος φθαρτός και το Παν άπειρο.
Μέσα από τα γραπτά του βλέπουμε ότι ο Επίκουρος εκτίμησε και προέβαλε την ατομική θεωρία του Δημόκριτου και με την προσθήκη των σχετικών με την παρέκκλιση των ατόμων αλλά και άλλων στοιχείων την ολοκλήρωσε.
Δημόκριτος
Ο Δημόκριτος γεννήθηκε στα Άβδηρα της Θράκης(ιωνική αποικία), γύρω στα 460 π.Χ. Κύρια θέση του ήταν ότι η ύλη αποτελείται από αδιάσπαστα, αόρατα στοιχεία, τα άτομα(ετυμ. = άτμητο < α στερητ. + τέμνω). Τέλος αναφέρουμε την ύπαρξη κοινών φιλοσοφικών στοιχείων του Επίκουρου με τον Αριστοτέλη στα θέματα περί φιλίας, ηδονής και ευδαιμονίας.
Αριστοτέλης
Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Αρχαία Στάγιρα της Χαλκιδικής το 384 π.Χ. . Μετέβηκε στην Αθήνα το 367 π.Χ., για να γίνει μαθητής του Πλάτωνα. Σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνα έως το 347, τη χρονιά που πέθανε ο δάσκαλός του. Ίδρυσε την Περιπατητική Σχολή.
Με κύριο οδηγό για την τεκμηρίωση των απόψεών του την Ιωνική Φυσική, αλλά και την γνώση όλων των φιλοσοφικών ρευμάτων της εποχής του, ο Επίκουρος αναπτύσσει το φιλοσοφικό του σύστημα, το οποίο είναι ουσιαστικά γέννημα-θρέμμα της Δημοκρατικής και ορθολογικής Ελλάδας. Ερευνώντας τις αρχές και τα αίτια του Κόσμου, καθορίζει την θέση του ανθρώπου εντός του και με βάση τα προηγούμενα δύο, προτείνει συγκεκριμένες πρακτικές, κωδικοποιημένες μάλιστα σε ρητά και αξιώματα, με σκοπό την εύρεση της οδού που οδηγεί στην επίτευξη ενός ευδαίμονα βίου. Η φιλοσοφία του Επίκουρου δείχνει τον δρόμο για μια καλύτερη ζωή κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες και καταστάσεις και για το λόγο αυτό είναι διαχρονική. Από την τότε εποχή έως τις μέρες μας, όσοι γνωρίζουν σε βάθος το έργο του μεγάλου αυτού Δασκάλου, χαράζουν με ενθουσιασμό την πορεία της ζωής τους ακολουθώντας τ΄ αχνάρια του.
Έργα Επίκουρου
Στην προσπάθειά μας να γνωρίσουμε, τον Ελληνικό Πολιτισμό, διαπιστώνουμε με θλίψη το μέγεθος της εσκεμμένης καταστροφής που υπέστη. Το μεγαλύτερο μέρος από τα γραπτά φιλοσοφικά του μνημεία χάθηκε στην πυρά, ναοί κατεδαφίσθηκαν, αγάλματα λεηλατήθηκαν και οδηγήθηκαν στα ασβεστοκάμινα, μεγαλοπρεπή δημόσια κτίσματα, στάδια, θέατρα, γυμνάσια αποψιλώθηκαν και αφέθηκαν στη λησμονιά. Μαζί με τα προηγούμενα χάθηκε πλήθος τεχνολογικών επιτευγμάτων, πολιτειακών συστημάτων και παραδόσεων, που στο σύνολό τους δημιούργησαν τον Ελληνικό τρόπο ζωής.
Η Επικούρεια φιλοσοφία μαζί με το μεγαλύτερο μέρος των γραπτών κειμένων της, ακολούθησε την τύχη του Ελληνικού Πολιτισμού και σκεπάστηκε από το σκοτάδι του μεσαίωνα. Ο Κήπος, η φιλοσοφική σχολή που ίδρυσε ο Επίκουρος το 306 π.χ., έπαψε να υπάρχει μετά από αιώνες συνεχούς λειτουργίας. Όλα τα μεγάλα έργα του, όπως και των υπολοίπων επικούρειων φιλοσόφων οδηγήθηκαν στον αφανισμό. Θυμίζουμε ότι ο Επίκουρος, ήταν από τους πολυγραφότερους φιλοσόφους στην Ιστορία.
Είχε συγγράψει έργα τα οποία αναπτύσσονταν σε 300 κυλίνδρους. Το επικούρειο οικοδόμημα στα πλαίσια του γνωστού ανταγωνισμού των φιλοσοφικών σχολών της αρχαιότητας, δέχθηκε αυστηρή κριτική τόσο στην φυσική όσο και στην ηθική του θεώρηση. Την εποχή εκείνη ο Επικούρειος Σοφός είχε τη δυνατότητα να αντιπαρατεθεί και να θέσει τα δικά του επιχειρήματα, να υπερασπισθεί τις απόψεις του ή και να καταφερθεί με τη σειρά του εναντίον των άλλων που του ασκούσαν κριτική.
Αργότερα, στα σκοτεινά χρόνια του μεσαίωνα, συντελέστηκε τέτοιου είδους καταστροφή από τους πολέμιους του ελληνικού κόσμου, ώστε ο Κήπος να σιωπήσει και σχεδόν το σύνολο των έργων του Επίκουρου αλλά και των άλλων μεταγενέστερων Επικούρειων φιλοσόφων να εξαφανισθεί. Τους τελευταίους αιώνες ερευνητές περιέσωσαν με πολύ κόπο ότι ήταν δυνατόν από την επικούρεια γραμματεία. Αποσπάσματα από αναφορές στην επικούρεια φιλοσοφία τρίτων συγγραφέων, γραπτά στα άδυτα βιβλιοθηκών, επιγραφές χαραγμένες σε λίθους, πάπυροι θαμμένοι στις στάχτες του Βεζούβιου ήρθαν στην επιφάνεια, εκδόθηκαν και μελετήθηκαν συστηματικά, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στην Αναγέννηση του Ανθρώπου.
Από το έργο του Επίκουρου, σώζονται στις μέρες μας μέσω του βιογράφου Διογένη του Λαέρτιου (3αι. μ.χ.χ.) τρεις επιστολές - "Προς Ηρόδοτο"(περί Φύσεως), "Προς Πυθοκλή"(περί Ουρανίων Σωμάτων), "Προς Μενοικέα"(περί Ηθικής) - οι οποίες αποτελούν την επιτομή του φιλοσοφικού του συστήματος μαζί με τις "Κύριες Δόξες" και την διαθήκη του. Το 1888 ο C. WOTKE ανακάλυψε στο Βατικανό ανάμεσα στα χειρόγραφα του "Codex Vaticanus Graecus" την συλλογή "Επίκουρου Προσφώνησις".
Άλλες πηγές είναι το ποίημα "De rerum natura" του Λουκρήτιου, τα παπυρικά κείμενα του Ερκουλάνεουμ, η μεγάλη επιγραφή των Οινόανδων και έργα άλλων συγγραφέων της αρχαιότητας που αναφέρονται στον Επίκουρο, όπως π.χ. ο Κικέρων, ο Σενέκας, ο Σέξτος Εμπειρικός, ο Λουκιανός, ο Πλούταρχος κ.λ.π.
Οι τίτλοι των συγγραμμάτων του Επίκουρου
Τον κατάλογο παραδίδει ο Διογένης Λαέρτιος - Βίοι Φιλοσόφων Χ.10
ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ 37 ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ
(σώζονται αποσπάσματα από τους παπύρους του Ερκουλάνουμ. Επίσης το έργο De rerum natura του Λουκρήτιου είναι βασισμένο στο Περί Φύσεως και αποτελεί πολύτιμη πηγή)
ΠΕΡΙ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΙ ΚΕΝΟΥ
ΠΕΡΙ ΕΡΩΤΟΣ
ΕΠΙΤΟΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ
ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΕΓΑΡΙΚΟΥΣ
ΔΙΑΠΟΡΙΑΙ
ΚΥΡΙΑΙ ΔΟΞΑΙ
ΠΕΡΙ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΦΥΓΩΝ
ΠΕΡΙ ΤΕΛΟΥΣ
ΠΕΡΙ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ Η΄ ΚΑΝΩΝ
ΧΑΙΡΕΔΗΜΟΣ
ΠΕΡΙ ΘΕΩΝ
ΠΕΡΙ ΟΣΙΟΤΗΤΟΣ
ΗΓΗΣΙΑΝΑΞ
ΠΕΡΙ ΒΙΩΝ
ΠΕΡΙ ΔΙΚΑΙΟΠΡΑΓΙΑΣ
ΝΕΟΚΛΗΣ ΠΡΟΣ ΘΕΜΙΣΤΑΝ
ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ
ΕΥΡΥΛΟΧΟΣ ΠΡΟΣ ΜΗΤΡΟΔΩΡΟΝ
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΡΑΝ
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΤΗ ΑΤΟΜΩ ΓΩΝΙΑΣ
ΠΕΡΙ ΑΦΗΣ
ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ
ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ΔΟΞΑΙ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΝ
ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΝ
ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ
ΠΕΡΙ ΕΙΔΩΛΩΝ
ΠΕΡΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ
ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟΣ
ΠΕΡΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
ΠΕΡΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΑΡΕΤΩΝ
ΠΕΡΙ ΔΩΡΩΝ ΚΑΙ ΧΑΡΙΤΟΣ
ΠΟΛΥΜΗΔΗΣ
ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΣ Γ’
ΜΗΤΡΟΔΩΡΟΣ Ε΄
ΑΝΤΙΔΩΡΟΣ Β΄
ΠΕΡΙ ΝΟΣΩΝ ΔΟΞΑΙ ΠΡΟΣ ΜΙΘΡΗΝ
ΚΑΛΛΙΣΤΟΛΑΣ
ΠΕΡΙ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ
ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ
ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ (σώζονται οι τρεις επιτομικές επιστολές)
επιστολή στον Μενοικέα
επιστολή στον Ηρόδοτο
“Πήγαινε στον Κήπο του Επίκουρου και διάβασε την σμιλευμένη επιγραφή που υπάρχει εκεί:
"Ω ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ, ΕΔΩ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΟ ΝΑ ΧΡΟΝΟΤΡΙΒΗΣΕΙΣ, ΕΔΩ ΤΟ ΥΨΗΛΟΤΕΡΟ ΑΓΑΘΟ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΗΔΟΝΗ".
Ο ευγενικός οικοδεσπότης και φύλακας του Κήπου θα είναι έτοιμος για σένα, θα σε καλωσορίσει προσφέροντας κριθαρένιο ψωμί και άφθονο νερό με αυτά τα λόγια: "Δεν ευχαριστήθηκες αρκετά; Αυτός ο Κήπος", θα πει, "δεν σου ανοίγει την όρεξη, στην σβήνει. Επιπλέον δεν σε κάνει να διψάς περισσότερο με κάποιο ποτό, αλλά σβήνει τη δίψα με φυσική φροντίδα, με το νερό, μια φροντίδα που δεν απαιτεί αμοιβή". Αυτή είναι η “ηδονή” στην οποία έχω γεράσει Λουκίλιε”.
Σενέκας, ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο – Επιστολή 21η (απόσπασμα)
Η δημιουργία του ΚήπουΟ Επίκουρος στην ηλικία των 32 ετών πρώτα πήγε στη Μυτιλήνη και μετά στην Λάμψακο για πέντε έτη και αφού συγκέντρωσε μαθητές, στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του άρχοντος Αναξικράτη το 307-306 π.χ.χ. (χρόνον δέ τινα διατρίψαντα αὐτόθι καὶ μαθητὰς ἀθροίσαντα.. ὑπάρχοντα δ' αὐτὸν ἐτῶν δύο καὶ τριάκοντα πρῶτον ἐν Μυτιλήνῃ καὶ Λαμψάκῳ συστήσασθαι σχολὴν ἐπὶ ἔτη πέντε· πάλιν ἐπανελθεῖν εἰς Ἀθήνας ἐπὶ Ἀναξικράτους - Διογενης Λαέρτιος, Βιβλίο 10ο).
Τέσσερις τουλάχιστον παράγοντες έπαιξαν ρόλο στην απόφαση αυτή.
α) Η Αθήνα ως έδρα φιλοσοφικών σχολών, ήταν το καλύτερο περιβάλλον για την εγκατάσταση της σχολής του
Στην Αθήνα του 4ου αιώνα προ της σημερινής χρονολόγησης λειτουργούσαν ήδη η Ακαδημία και το Λύκειο. Στην Ακαδημία διδάσκονταν η πλατωνική φιλοσοφία. Οι εγκαταστάσεις της σχολής αυτής εντοπίζονται έξω από τα τείχη της πόλης παρά της Ιεράς Οδού. Σήμερα ο χώρος έχει κηρυχθεί αρχαιολογικός και έχει διαμορφωθεί ως πάρκο με το όνομα Ακαδημία Πλάτωνος.
Στο Λύκειο διδάσκονταν η αριστοτελική φιλοσοφία. Βρίσκονταν στην αντίθετη κατεύθυνση από αυτή της Ακαδημίας και πάλι έξω από τα τείχη της πόλης στη θέση που σήμερα είναι ο Εθνικός Κήπος και το Βυζαντινό Μουσείο όπου στην αρχαιότητα υπήρχε ιερό του Λυκείου Απόλλωνος, από το οποίο ονομάστηκε και η Σχολή. Η περιοχή με τα ευρήματα του Λυκείου διαμορφώθηκε πρόσφατα σε αρχαιολογικό χώρο, ο οποίος έγινε επισκέψιμος το 2014.
β) Η ωφέλεια που απέρρεε από το γεγονός ότι ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος πολίτης.
Ο Επίκουρος ως Αθηναίος πολίτης είχε δικαίωμα ιδιοκτησίας γης και κτισμάτων στην πόλη. Έτσι λοιπόν αποφάσισε την αγορά γης έξω από το δίπυλο του Κεραμεικού και τη διαμόρφωσή της με τις κατάλληλες εγκαταστάσεις και έναν μεγάλο κατάφυτο κήπο, για τη λειτουργία της φιλοσοφικής του σχολής. Ο περίφημος κήπος έμελε να ονομάσει και την σχολή του Επίκουρου. Στην διαθήκη του ο Επίκουρος αναφέρει σχετικά με τον Κήπο τα εξής: "Κατά τα επόμενα παραχωρώ τα πάντα που μου ανήκουν στον Αμυνόμαχο του Φιλοκράτους από το Δήμο Βατή και στον Τιμοκράτη Δημητρίου από το Δήμο Ποταμό, σύμφωνα με την αναγεγραμμένη στο μητρώο παροχή στον καθέναν, με την προϋπόθεση ότι θα παρέχουν τον Κήπο και όλα αυτά που αναφέρονται σ' αυτόν, στην φροντίδα του Έρμαρχου του Αγεμόρτου του Μυτιληναίου και σε όσους συμφιλοσοφούν με αυτόν και σε όποιους ο Έρμαρχος αφήσει διαδόχους της φιλοσοφίας, έτσι ώστε να μπορούν να ζουν σύμφωνα με τη φιλοσοφία και για πάντα σε όλους εκείνους που τηρούν τις διδασκαλίες μου, ώστε να μαζί με τον Αμυνόμαχο και τον Τιμοκράτη κατά το δυνατό, να αφήσουν στους κληρονόμους την διδασκαλία στον Κήπο με τρόπο ασφαλέστατο και όπως εκείνοι διατήρησαν τον Κήπο και αυτοί με τη σειρά τους να τον παραδώσουν σε όσους φιλοσοφούν σύμφωνα με εμάς".(Διογένης Λαέρτιος 10.17)
Επιπλέον ο Επίκουρος προχώρησε στην αγορά ή στην κατασκευή οικίας στην περιοχή της Μελίτης, στις παρυφές του Λόφου Νυμφών στο σημερινό Θησείο, για την διαμονή του ιδίου και των στενών του φίλων. Στην διαθήκη του ο Επίκουρος αναφέρει σχετικά με την οικία αυτή τα εξής: "Όσο για το σπίτι στη Μελίτη να το παραχωρήσουν ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης να κατοικήσει ο Έρμαρχος, μαζί με όλους που φιλοσοφούν μαζί του, όσο αυτός ζει". (Διογένης Λαέρτιος 10.17)
γ) Η υλική και ηθική υποστήριξη των φίλων και μαθητών του
Ο Επίκουρος είχε ήδη δημιουργήσει έναν φιλοσοφικό κύκλο με μαθητές από την Λάμψακο και την Μυτιλήνη. Με την οικονομική υποστήριξή τους, αγοράστηκε η έκταση του Κήπου, για 80 μνες, όπως αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος(10.14). Όμως ποιο το σημερινό ποσό με το οποίο μπορούμε να υπολογίσουμε ότι ισούνται οι 80 μνες;
Μια μνα ισούται με εκατό αττικές δραχμές, άρα 80 μνες ισοδυναμούν με 8.000 δραχμές. Ένας τρόπος υπολογισμού της αξίας των δραχμών είναι το ύψος των ημερομισθίων της εποχής. Το ημερομίσθιο του ανειδίκευτου εργάτη την εποχή του Περικλή ήταν 1 αττική δραχμή, το ημερομίσθιο ενός ειδικευμένου τεχνίτη ήταν 1,5 δραχμή. Για να μαζέψει το ποσό αυτό ένας τεχνίτης θα έπρεπε να εργάζεται περίπου 18 έτη και μάλιστα με μηδενικά έξοδα διαβίωσης. Μέχρι την εποχή του Αλεξάνδρου, οι τιμές της διαβίωσης είχαν εξαπλασιαστεί. Από αυτούς τους υπολογισμούς καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο τριανταεπτάχρονος Επίκουρος προφανώς αγόρασε τον Κήπο με την οικονομική βοήθεια επιφανών φίλων από τη Λάμψακο. Με παρόμοια βοήθεια αγόρασε ή έκτισε ο ίδιος οικία στο Δήμο Μελίτης ο οποίος βρίσκονταν εντός των τειχών σε κοντινή απόσταση από τον Κήπο.
δ) η ιστορική συγκυρία
Το 307 π.χ.χ. ανατράπηκε από την εξουσία των Αθηναίων, ο φιλομακεδώνας αριστοτελικός φιλόσοφος τύραννος Δημήτριος Φαληρέας, από τον Δημήτριο Πολιορκητή που επανέφερε την δημοκρατική διακυβέρνηση στην πόλη. Όπως διαβάζουμε στον Διογένη Λαέρτιο (5.38) ο δήμος τότε ψήφισε νόμο, μετά από εισήγηση του Σοφοκλή του Αντικλείδη, σύμφωνα με τον οποίο για να λειτουργήσει μια φιλοσοφική σχολή έπρεπε να πάρει έγκριση από τη βουλή και εάν δεν το έκαναν η ποινή ήταν θάνατος. Σημειώνουμε ότι ο νόμος αυτός ήταν απόρροια της επαναφοράς της δημοκρατίας ως πολίτευμα και είχε ως σκοπό τον έλεγχο των φιλοσοφικών σχολών της εποχής, ιδίως της αριστοτελικής, η οποία ήταν φιλομακεδονική, όπως επισημαίνει στο έργο του Ελληνιστική Αθήνα ο Christian Habicht (σελ. 106). Το αποτέλεσμα όμως ήταν οι φιλόσοφοι να εγκαταλείψουν την πόλη. Οι Αθηναίοι κατάλαβαν σε σύντομο χρονικό διάστημα των έξι μηνών το λάθος τους και επανόρθωσαν με νέο νόμο ο οποίος καταργούσε τον προηγούμενο και επέβαλε την ποινή των πέντε ταλάντων στον Σοφοκλή. Οι φιλόσοφοι επέστρεψαν και ουδέποτε υπήρξε άλλος νόμος που να περιορίζει την φιλοσοφία. Ο Επίκουρος εκμεταλλεύτηκε την ευνοϊκή συγκυρία και έδρασε άμεσα προς την ίδρυση της δικής του Σχολής στην Αθήνα, τον Κήπο.
Η λειτουργία του Κήπου
Στον Κήπο διδάσκεται η φιλοσοφία του Επίκουρου και γράφονται τα συγγράμματα του Επίκουρου και των Καθηγεμόνων της Σχολής. Διδάσκονται και φιλοσοφούν άνθρώποι όλων των ηλικιών, άνδρες και γυναίκες, ελεύθεροι και δούλοι, ακόμη και εταίρες. Επίσης ο Κήπος λειτουργεί ως κοινότητα. Στον Κήπο διαμένουν μόνιμα φιλόσοφοι που επέλεξαν να συμφιλοσοφήσουν με τον Επίκουρο, όπως οι Λαμψακηνοί Μητρόδωρος(ενκάρδιος φίλος του Επίκουρου), Πολύαινος και Κολώτης, ο Μυτιληνιός Έρμαρχος(πρώτος διάδοχος του Κήπου) και άλλοι που τους παραθέτει ο Διογένης Λαέρτιος (βλέπε περισσότερα στην ενότητα Φιλοσοφία/στορία της Σχολής).
Ο πρώτος σχολάρχης μετά τον Επίκουρο
Στην σχολή τον Επίκουρο διαδέχθηκε ο Έρμαρχος γιος του Αγεμόρτου από τη Μυτιλήνη, φίλος του φιλοσόφου από την εποχή που δίδασκε στο νησί αυτό. Η διαδοχή αυτή έγινε κατόπιν επιθυμίας του ίδιου του Επίκουρου, όπως αυτό φαίνεται στη Διαθήκη του, στην οποία φαίνεται ότι μερίμνησε έτσι ώστε ο Κήπος να συνεχίσει να υπάρχει και μετά από αυτόν, δίνοντας την οδηγία να συνεχίσουν οι κληρονόμοι του να μεταβιβάζουν τον Κήπο, όσο αυτό είναι δυνατόν να γίνεται, σε όσους θα συνεχίσουν την φιλοσοφία του. Διετέλεσε σχολάρχης του Κήπου από το 270 έως το 240 π.χ.χ.
Επόμενοι σχολάρχες:
-Πολύστρατος, σχολάρχης του Κήπου από το 240 έως το 210 π.χ.χ.
-Διονύσιος, σχολάρχης του Κήπου από το 210 έως το 180 π.χ.χ.
-Βασιλείδης, σχολάρχης του Κήπου από το 180 έως το 150 π.χ.χ.
-Απολλόδωρος, σχολάρχης του Κήπου από το 150 έως το 120 π.χ.χ. (συνέγραψε τετρακόσια βιβλία)
-Δημήτριος Λάκων, σχολάρχης του Κήπου από το 120 έως το 90 π.χ.χ.
-Ζήνων Σιδώνειος, σχολάρχης του Κήπου από το 90 έως το 78 π.χ.χ.
-Φαίδρος, σχολάρχης του Κήπου από το 78 έως το 70 π.χ.χ.
-Πάτρων, σχολάρχης του Κήπου από το 70 π.χ.χ. έως ....
Στα μετέπειτα χρόνια δεν είναι γνωστό αν ο Κήπος λειτουργούσε στον ίδιο χώρο. Το μεσαιωνικό λεξικό Σουϊδα (Διαβάστε στο Παράρτημα) αναφέρει ότι ο Κήπος λειτούργησε μέχρι τα χρόνια του Καίσαρα . Γνωρίζουμε όμως ότι η επικούρεια σχολή βρίσκονταν σε λειτουργία και μάλιστα είχε λάβει σημαντική βοήθεια κατά το έτος 121 μ.χ.χ., επί αυτοκράτορα Αδριανού με παρέμβαση της μητέρας του Αυγούστας Πλωτίνας που ήταν επικούρεια.
Σχολάρχες κατά τα έτη 121-125 μ.χ.χ.:
-Ποπίλιος Θεότιμος
-Ηλιόδωρος
Την επικούρεια σχολή συνέδραμε και ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος στα χρόνια που κυβέρνησε (161-180 μ.χ.χ.), δίνοντας μια έδρα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πλην όμως δεν έχουν σωθεί τα ονόματα των σχολαρχών του Κήπου στην περίοδο αυτή.
Ο Σχολή έπαψε να λειτουργεί στην ύστερη αρχαιότητα με την επικράτηση του χριστιανισμού. Τα γραπτά των φιλοσόφων καταστράφησαν. Επιτομικές επιστολές και Κύριες Δόξες του Επίκουρου διασώθησαν επειδή ήταν μέρος ενός συλλογικού έργου βίου των φιλοσόφων του Διογένη Λαέρτιου. Αργότερα ανακαλύφθηκαν οι Επίκουρου Προσφωνήσεις στο Βατικανό. Επίσης διασώθηκε το ποιητικό έργο του Ρωμαίου Λουκρήτιου, όπου υμνεί τον Επίκουρο και το φυσικό μέρος της φιλοσοφίας του μέσα σε 7,415 στίχους. Στις στάχτες του Βεζούβιου ανακαλύφθηκε και διασώθηκε μερικώς η μεγαλύτερη αρχαία βιβλιοθήκη στον κόσμο, η οποία διαθέτει σχεδόν αποκλειστικά επικούρεια έργα. Στα Οινόανδα της Λυκίας βρέθηκε η μεγαλύτερη επιγραφή του αρχαίου κόσμου, όπου ο φιλόσοφος Διογένης αναφέρει τα κύρια σημεία της επικούρειας φιλοσοφίας.
Ο Επίκουρος ξανακούστηκε όταν η φιλοσοφία του έγινε γνωστή σταδιακά από τον 17ο αιωνα και μετά, όταν φωτεινά πνεύματα μελέτησαν και ανέδειξαν τις πηγές. Στην Ελλάδα ο Καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης έγινε ο πρώτος Έλληνας της σύγχρονης εποχής ο οποίος μελέτησε τον Επίκουρο και έγραψε το μνημειώδες έργο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ στα μέσα του 20ου αι..
Παρόλο αυτά στην σύγχρονη Ελλάδα άργησε να ανθίσει ξανά ο Κήπος. Ομως αυτό συνέβει στις αρχές του 21 αιώνα. Σήμερα λειτουργεί ξανά ο Κήπος στην Αθήνα, στην Θεσσαλονίκη, στην Χαλικίδα και στα Τρίκαλα, ενώ οι Φίλοι της Επικούρειας Φιλοσοφίας βρίσκονται σε κάθε γωνιά της Ελλάδος, αλλά και σε όλο τον κόσμο, κάνοντας πράξη τα τελευταία λόγια του Επίκουρου:
ΧΑΙΡΕΤΕ ΚΑΙ ΜΕΝΗΣΘΕ ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ
ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΩΝ ΠΡΟΘΕΣΙΣ
ΜΕΤΑ ΠΟΛΛΗΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΣ ΑΛΛΟΥΣ ΝΟΥΘΕΤΗΣΟΜΕΝ
ΚΑΙ ΝΥΝ ΚΑΙ ΔΙΑΠΡΕΨΑΝΤΕΣ ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ
ΟΥΤΩΣ ΑΠΟΤΟΜΟΙ ΓΕΝΗΘΕΝΤΕΣ
ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΝΕΧΟΝ ΚΑΙ ΚΥΡΙΩΤΑΤΟΝ ΕΠΙΚΟΥΡΩΙ
ΚΑΘ’ ΟΝ ΖΗΝ ΗΙΡΗΜΕΘΑ ΠΕΙΘΑΡΧΗΣΟΜΕΝ
ΩΣ ΚΑΙ ΠΑΡΡΗΣΙΑΙ
Ως Επικούρειοι έχουμε την πρόθεση
ότι με πολλή πεποίθηση θα διδάξουμε τους άλλους
και τώρα και όταν διαπρέψουμε,
όσοι έτσι απότομα γεννηθούμε από τους καθηγητές,
αλλά το ενωτικό και πιο σημαντικό είναι
ότι θα πειθαρχούμε στον Επίκουρο,
σύμφωνα με τον οποίο επιλέξαμε να ζούμε
καθώς και στην ελεύθερη και θαρρετή έκφραση γνώμης.
Φιλόδημος – Περί Παρρησίας 45
Επίκουρος - ΔιαθήκηΗ διαθήκη του Επίκουρου υπάρχει στο έργο του Διογενη Λαέρτιου "Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων και των εκάστη αιρέσει αρεσκόντων εν επιτόμω συναγωγή", το οποίο σώζεται ακέραιο ως τις ημέρες μας. Το έργο αναφέρεται για λόγους συντομίας, "Βίοι φιλοσόφων". Οι ερευνητές έχουν χρονολογήσει τη συγγραφή του, τον 3ο αι. μ.χ.χ.
Οι "Βίοι φιλοσόφων" αναπτύσσονται σε 10 βιβλία. Το 10ο βιβλίο αναφέρεται στο Βίο του Επίκουρου όπου στα σημεία 17 έως 21 αναγράφεται η διαθήκη του.
17 Καὶ διέθετο ὧδε· "Κατὰ τάδε δίδωμι τὰ ἐμαυτοῦ πάντα Ἀμυνομάχῳ Φιλοκράτους Βατῆθεν καὶ Τιμοκράτει Δημητρίου Ποταμίῳ κατὰ τὴν ἐν τῷ Μητρῴῳ ἀναγεγραμμένην ἑκατέρῳ δόσιν, ἐφ' ᾧ τε τὸν μὲν κῆπον καὶ τὰ προσόντα αὐτῷ παρέξουσιν Ἑρμάρχῳ Ἀγεμόρτου Μυτιληναίῳ καὶ τοῖς συμφιλοσοφοῦσιν αὐτῷ καὶ οἷς ἂν Ἕρμαρχος καταλίπῃ διαδόχοις τῆς φιλοσοφίας, ἐνδιατρίβειν κατὰ φιλοσοφίαν· καὶ ἀεὶ δὲ τοῖς φιλοσοφοῦσιν ἀπὸ ἡμῶν, ὅπως ἂν συνδιασώσωσιν Ἀμυνομάχῳ καὶ Τιμοκράτει κατὰ τὸ δυνατόν, τὴν ἐν τῷ κήπῳ διατριβὴν παρακατατίθεμαι τοῖς τ' αὐτῶν κληρονόμοις, ἐν ᾧ ἄν ποτε τρόπῳ ἀσφαλέστατον ᾖ, ὅπως ἂν κἀκεῖνοι διατηρῶσιν τὸν κῆπον, καθάπερ καὶ αὐτοὶ οἷς ἂν οἱ ἀπὸ ἡμῶν φιλοσοφοῦντες παραδίδωσιν. τὴν δ' οἰκίαν τὴν ἐν Μελίτῃ παρεχέτωσαν Ἀμυνόμαχος καὶ Τιμοκράτης ἐνοικεῖν Ἑρμάρχῳ καὶ τοῖς μετ' αὐτοῦ φιλοσοφοῦσιν, ἕως ἂν Ἕρμαρχος ζῇ.
17.Κατά τα επόμενα παραχωρώ τα πάντα που μου ανήκουν στον Αμυνόμαχο του Φιλοκράτους από το Δήμο Βατή και στον Τιμοκράτη Δημητρίου από το Δήμο Ποταμό, σύμφωνα με την αναγεγραμμένη στο μητρώο παροχή στον καθέναν, με την προϋπόθεση ότι θα παρέχουν τον Κήπο και όλα αυτά που αναφέρονται σ 'αυτόν, στην φροντίδα του Έρμαρχου του Αγεμόρτου του Μυτιληναίου και σε όσους συμφιλοσοφούν με αυτόν, και σε όποιους ο Έρμαρχος αφήσει διαδόχους της φιλοσοφίας, έτσι ώστε να μπορούν να ζουν σύμφωνα με τη φιλοσοφία και για πάντα σε όλους εκείνους που τηρούν τις διδασκαλίες μου, ώστε να μαζί με τον Αμυνόμαχο και τον Τιμοκράτη κατά το δυνατό, να αφήσουν στους κληρονόμους την διδασκαλία στον Κήπο με τρόπο ασφαλέστατο, και όπως εκείνοι διατήρησαν τον Κήπο και αυτοί με τη σειρά τους να τον παραδώσουν σε όσους φιλοσοφούν σύμφωνα με εμάς. Όσο για το σπίτι στη Μελίτη να το παραχωρήσουν ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης για να κατοικήσει ο Έρμαρχος όσο αυτός ζει, με όλους που φιλοσοφούν μαζί του.
18 "Ἐκ δὲ τῶν γινομένων προσόδων τῶν δεδομένων ἀφ' ἡμῶν Ἀμυνομάχῳ καὶ Τιμοκράτει κατὰ τὸ δυνατὸν μεριζέσθωσαν μεθ' Ἑρμάρχου σκοπούμενοι εἴς τε τὰ ἐναγίσματα τῷ τε πατρὶ καὶ τῇ μητρὶ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ ἡμῖν εἰς τὴν εἰθισμένην ἄγεσθαι γενέθλιον ἡμέραν ἑκάστου ἔτους τῇ προτέρᾳ δεκάτῃ τοῦ Γαμηλιῶνος, ὥσπερ καὶ εἰς τὴν γινομένην σύνοδον ἑκάστου μηνὸς ταῖς εἰκάσι τῶν συμφιλοσοφούντων ἡμῖν εἰς τὴν ἡμῶν τε καὶ Μητροδώρου <μνήμην> κατατεταγμένην. συντελείτωσαν δὲ καὶ τὴν τῶν ἀδελφῶν ἡμέραν τοῦ Ποσειδεῶνος· συντελείτωσαν δὲ καὶ τὴν Πολυαίνου τοῦ Μεταγειτνιῶνος καθάπερ καὶ ἡμεῖς.
18.Από τα πρόσοδα που αφήνω στον Αμυνόμαχο και τον Τιμοκράτη, να διανέμετε κατά το δυνατό μαζί με τον Έρμαρχο, έχοντας σκοπό να κάμετε τα εναγίσματα (τις προσφορές) στην μνήμη του πατέρα μου και της μητέρας μου και των αδερφών μου και στη δική μου, στα γενέθλιά μου την δεκάτη του μηνός Γαμηλιώνα, όπως και στην συγκέντρωση των συμφιλοσοφούντων στις είκοσι κάθε μηνός, αφιερωμένη στη δική μου και του Μητρόδωρου μνήμη. Να συντελείτε και των αδερφών μου τη μνήμη τον μήνα Ποσειδαιώνα. Και επίσης να συντελείτε τη μνήμη του Πολύαινου τον μήνα Μεταγιετνιώνα όπως κι έκανα κι εγώ.
19 "Ἐπιμελείσθωσαν δὲ καὶ Ἀμυνόμαχος καὶ Τιμοκράτης τοῦ υἱοῦ τοῦ Μητροδώρου Ἐπικούρου καὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ Πολυαίνου, φιλοσοφούντων αὐτῶν καὶ συζώντων μεθ' Ἑρμάρχου. ὡσαύτως δὲ τῆς θυγατρὸς τῆς Μητροδώρου τὴν ἐπιμέλειαν ποιείσθωσαν, καὶ εἰς ἡλικίαν ἐλθοῦσαν ἐκδότωσαν ᾧ ἂν Ἕρμαρχος ἕληται τῶν φιλοσοφούντων μετ' αὐτοῦ, οὔσης αὐτῆς εὐτάκτου καὶ πειθαρχούσης Ἑρμάρχῳ. διδότωσαν δ' Ἀμυνόμαχος καὶ Τιμοκράτης ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν ἡμῖν προσόδων εἰς τροφὴν τούτοις, ὅ τι ἂν αὐτοῖς κατ' ἐνιαυτὸν ἐπιδέχεσθαι δοκῇ σκοπουμένοις μεθ' Ἑρμάρχου.
19.Ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης να έχουν την επιμέλεια του γιου του Μητρόδωρου, του Επίκουρου, και του γιου του Πολύαινου, όσο αυτοί φιλοσοφούν και ζουν με τον Έρμαρχο, όπως το ίδιο και με την επιμέλεια της θυγατέρας του Μητρόδωρου και όταν έλθει σε κατάλληλη ηλικία να την δώσουν σε όποιον επιλέξει από τους φιλοσοφούντες, εάν εκείνη είναι υπάκουη και πειθαρχημένη στον Έρμαρχο. Ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης να δώσουν από τα υπάρχοντα πρόσοδά μου όσα χρειάζονται για τη συντήρησή τους σε συνεργασία με τον Έρμαρχο.
20 "Ποιείσθωσαν δὲ μεθ' αὑτῶν καὶ Ἕρμαρχον κύριον τῶν προσόδων, ἵνα μετὰ τοῦ συγκαταγεγηρακότος ἡμῖν ἐν φιλοσοφίᾳ καὶ καταλελειμμένου ἡγεμόνος τῶν συμφιλοσοφούντων ἡμῖν ἕκαστα γίνηται. τὴν δὲ προῖκα τῷ θήλει παιδίῳ, ἐπειδὰν εἰς ἡλικίαν ἔλθῃ, μερισάτωσαν Ἀμυνόμαχος καὶ Τιμοκράτης ὅσον ἂν ἐπιδέχηται ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων ἀφαιροῦντες μετὰ τῆς Ἑρμάρχου γνώμης. ἐπιμελείσθωσαν δὲ καὶ Νικάνορος, καθάπερ καὶ ἡμεῖς, ἵν' ὅσοι τῶν φιλοσοφούντων ἡμῖν χρείαν ἐν τοῖς ἰδίοις παρεσχημένοι καὶ τὴν πᾶσαν οἰκειότητα ἐνδεδειγμένοι συγκαταγηράσκειν μεθ' ἡμῶν προείλοντο ἐν φιλοσοφίᾳ, μηδενὸς τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς καθεστήκωσιν παρὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν.
20.Μαζί με αυτούς να κάμουν και τον Έρμαρχο κύριο των προσόδων, να γίνεται το κάθε τι με την συγκατάθεση αυτού που γέρασε μαζί μου στην φιλοσοφία και που τον καθέστησα ηγεμόνα των συμφιλοσοφούντων. Την δε προίκα στο κορίτσι, όταν έλθει στην κατάλληλη ηλικία, να επιμερίσουν ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης αφού αφαιρέσουν από τα υπάρχοντα με την σύμφωνη γνώμη του Έρμαρχου. Να επιμεληθούν δε και τον Νικάνωρα, όπως έκανα κι εγώ σε όσους από τους φιλοσοφούντες έδωσαν την βοήθειά τους όταν την χρειαστήκαμε, έτσι ώστε όσοι γέρασαν μαζί μας με την φιλοσοφία, να μην στερηθούν κανένα από τα αναγκαία σύμφωνα με την δική μας δύναμη.
21 "Δοῦναι δὲ τὰ βιβλία τὰ ὑπάρχοντα ἡμῖν πάντα Ἑρμάρχῳ. "Ἐὰν δέ τι τῶν ἀνθρωπίνων περὶ Ἕρμαρχον γένηται πρὸ τοῦ τὰ Μητροδώρου παιδία εἰς ἡλικίαν ἐλθεῖν, δοῦναι Ἀμυνόμαχον καὶ Τιμοκράτην, ὅπως ἂν εὐτακτούντων αὐτῶν ἕκαστα γίνηται τῶν ἀναγκαίων, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀπὸ τῶν καταλελειμμένων ὑφ' ἡμῶν προσόδων. καὶ τῶν λοιπῶν ἁπάντων ὡς συντετάχαμεν ἐπιμελείσθωσαν, ὅπως ἂν κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἕκαστα γίγνηται. ἀφίημι δὲ τῶν παίδων ἐλεύθερον Μῦν, Νικίαν, Λύκωνα· ἀφίημι δὲ καὶ Φαίδριον ἐλευθέραν."
21.Να δώσουν όλα τα υπάρχοντα βιβλία μου στον Έρμαρχο. Εάν κάτι από τα ανθρώπινα συμβεί στον Έρμαρχο πριν τα παιδιά του Μητρόδωρου ενηλικιωθούν, ο Αμυνόμαχος και ο Τιμοκράτης να τους δώσουν από τα προσοδά μου, όλα όσα είναι απαραίτητα για την τακτοποίησή των αναγκών του καθενός ώστε να μην τους λείψει τίποτε κατά το δυνατόν, όσο δείχνουν καλή διαγωγή. Αφήνω ελεύθερους τους παίδες Μυν, Νικίαν, Λύκωνα, αφήνω ελεύθερη και την Φαίδριον.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Α) Βίος Επίκουρου Ο βίος του Επίκουρου υπάρχει στο έργο του Διογενη Λαέρτιου "Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων και των εκάστη αιρέσει αρεσκόντων εν επιτόμω συναγωγή", το οποίο σώζεται ακέραιο ως τις ημέρες μας.
Το έργο αναφέρεται για λόγους συντομίας, "Βίοι φιλοσόφων". Οι ερευνητές έχουν χρονολογήσει τη συγγραφή του, τον 3ο αι. μ.χ.χ. Οι "Βίοι φιλοσόφων" αναπτύσσονται σε 10 βιβλία. Το 10ο βιβλίο αναφέρεται στο βίο του Επίκουρου.
Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια συλλογή των κυριότερων σημείων του βιου του Επίκουρου σε απόδοση στα σύγχρονα ελληνικά.
Η καταγωγή του Επίκουρου
1 Ἐπίκουρος Νεοκλέους καὶ Χαιρεστράτης, Ἀθηναῖος, τῶν δήμων Γαργήττιος, γένους τοῦ τῶν Φιλαϊδῶν, ὥς φησι Μητρόδωρος ἐν τῷ Περὶ εὐγενείας . Ἐγεννήθη δέ, φησὶν Ἀπολλόδωρος ἐν Χρονικοῖς κληρουχησάντων Ἀθηναίων τὴν Σάμον ἐκεῖθι τραφῆναι·τοῦτόν φασιν ἄλλοι τε καὶ Ἡρακλείδης ἐν τῇ Σωτίωνος ἐπιτομῇ
Ο Επίκουρος, γιος του Νεοκλή και της Χαιρεστράτης, ήταν Αθηναίος από τον Δήμο Γαργηττού, του γένους των Φιλαϊδών, όπως αναφέρει ο Μητρόδωρος στο βιβλίο του «Περί ευγενίας». Άλλες πηγές συμπεριλαμβανομένου του Ηρακλείδη στο έργο του Επιτομή του Σωτίωνος, αναφέρουν ότι ο ίδιος μεγάλωσε στη Σάμο, λόγω των Αθηναίων γονέων του που ήταν εκεί κληρούχοι.
Η γέννηση και ο πρώιμος βίος
14.3..κατὰ τὸ τρίτον ἔτος τῆς ἐνάτης καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος ἐπὶ Σωσιγένους ἄρχοντος μηνὸς Γαμηλιῶνος ἑβδόμῃ, ἔτεσιν 15 ὕστερον τῆς Πλάτωνος τελευτῆς ἑπτά.
1 ὀκτωκαιδεκέτη δ' ἐλθεῖν εἰς Ἀθήνας, Ξενοκράτους μὲν ἐν Ἀκαδημείᾳ, Ἀριστοτέλους δ' ἐν Χαλκίδι διατρίβοντος. τελευτήσαντος δὲ Ἀλεξάνδρου τοῦ Μακεδόνος καὶ τῶν Ἀθηναίων ἐκπεσόντων ὑπὸ Περδίκκου
2 μετελθεῖν εἰς Κολοφῶνα πρὸς τὸν πατέρα·
Γεννήθηκε όπως είπε ο Απολλόδωρος στα Χρονικά, κατά το τρίτο έτος της ενάτης και εκατοστής Ολυμπιάδος επί Σωσιγένους άρχοντος, την εβδόμη του μήνα Γαμηλιώνα (341 π.χ.χ.), επτά έτη από τον θάνατο του Πλάτωνα.
Ήρθε στην Αθήνα σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, όταν ο Ξενοκράτης δίδασκε στην Ακαδημία, και ο Αριστοτέλης στη Χαλκίδα. Αλλά όταν ο Αλέξανδρος της Μακεδονίας πέθανε, και οι Αθηναίοι στη Σάμο εκδιώχθηκαν από τον επίγονο Περδίκκα, ο Επίκουρος έφυγε από την Αθήνα για να συναντήσει τον πατέρα του στην Κολοφώνα.
Τα χρόνια της φιλοσοφίας
χρόνονδέ τινα διατρίψαντα αὐτόθι καὶ μαθητὰς ἀθροίσαντα
15 ὑπάρχοντα δ' αὐτὸν ἐτῶν δύο καὶ τριάκοντα πρῶτον ἐν Μυτιλήνῃ καὶ Λαμψάκῳ συστήσασθαι σχολὴν ἐπὶ ἔτη πέντε·
2 πάλιν ἐπανελθεῖν εἰς Ἀθήνας ἐπὶ Ἀναξικράτους· ...
14 Ἀπολλόδωρος· ὃν καὶ ὀγδοήκοντα μνῶν πρίασθαι.
Συνεφιλοσόφουν δ' αὐτῷ προτρεψαμένῳ καὶ οἱ ἀδελφοὶ τρεῖς, ὄντες Νεοκλῆς Χαιρέδημος Ἀριστόβουλος, καθά φησι Φιλόδημος ὁ Ἐπικούρειος ἐν τῷ δεκάτῳ τῆς τῶν φιλοσόφων συντάξεως· ἀλλὰ καὶ δοῦλος Μῦς ὄνομα, καθά φησι Μυρωνιανὸς ἐν Ὁμοίοις ἱστορικοῖς κεφαλαίοις.
Έμεινε στην Κολοφώνα για κάποιο χρονικό διάστημα και στην ηλικία των 32 ετών πρώτα πήγε στη Μυτιλήνη και μετά στην Λάμψακο για πέντε έτη και αφού συγκέντρωσε μαθητές, στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του άρχοντος Αναξικράτη (307-306 π.χ.χ.). Εκεί αγόρασε τον Κήπο για ογδόντα μνες. Συνφιλοσόφησαν μαζί του με την προτροπή του και οι τρεις αδερφοί του, ο Νεοκλής, ο Χαιρέδημος και ο Αριστόβουλος, όπως είπε ο Φιλόδημος ο Επικούρειος στο δέκατο βιβλίο του έργου “φιλοσόφων συντάξεως” αλλά και ο δούλος που λέγονταν Μυς , όπως είπε ο Μυρωνιανός στο έργο “Ομοίοις ιστορικοίς κεφαλαίοις”.
9 Μεμήνασι δ'οὗτοι. τῷ γὰρ ἀνδρὶ μάρτυρες ἱκανοὶ τῆς ἀνυπερβλήτου πρὸς πάντας εὐγνωμοσύνης ἥ τε πατρὶς χαλκαῖς εἰκόσι τιμήσασα, οἵ τε φίλοι τοσοῦτοι τὸ πλῆθος ὡς μηδ' ἂν πόλεσιν ὅλαις μετρεῖσθαι δύνασθαι· οἵ τε γνώριμοι πάντες ταῖς δογματικαῖς αὐτοῦ σειρῆσι προσκατασχεθέντες, πλὴν Μητροδώρου τοῦ Στρατονικέως πρὸς Καρνεάδην ἀποχωρήσαντος, τάχα βαρυνθέντος ταῖς ἀνυπερβλήτοις αὐτοῦ χρηστότησιν· ἥ τε διαδοχή, πασῶν σχεδὸν ἐκλιπουσῶν τῶν ἄλλων, ἐς ἀεὶ διαμένουσα καὶ νηρίθμους
10 ἀρχὰς ἀπολύουσα ἄλλην ἐξ ἄλλης τῶν γνωρίμων· ἥ τε πρὸς τοὺς γονέας εὐχαριστία καὶ ἡ πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς εὐποιία πρός τε τοὺς οἰκέτας ἡμερότης, ὡς δῆλον κἀκ τῶν διαθηκῶν αὐτοῦ καὶ ὅτι αὐτοὶ συνεφιλοσόφουν αὐτῷ, ὧν ἦν ἐνδοξότατος ὁ προειρημένος Μῦς· καθόλου τε ἡ πρὸς πάντας αὐτοῦ φιλανθρωπία. Τῆς μὲν γὰρ πρὸς θεοὺς ὁσιότητος καὶ πρὸς πατρίδα φιλίας ἄλεκτος ἡ διάθεσις· ὑπερβολῇ γὰρ ἐπιεικείας οὐδὲ πολιτείας ἥψατο. Καὶ χαλεπωτάτων δὲ καιρῶν κατασχόντων τηνικάδε τὴν Ἑλλάδα, αὐτόθι καταβιῶναι, δὶς ἢ τρὶς [εἰς] τοὺς περὶ τὴν Ἰωνίαν τόπους πρὸς τοὺς φίλους διαδραμόντα. οἳ καὶ πανταχόθεν πρὸς αὐτὸν ἀφικνοῦντο καὶ συνεβίουν αὐτῷ ἐν τῷ κήπῳ-καθά φησι καὶ
Υπήρξαν και άνδρες ικανοί μάρτυρες της ανυπέρβλητης ευγνωμοσύνης του προς όλους. Η πατρίδα του για να τον τιμήσει του αφιέρωσε χάλκινες προτομές. Οι φίλοι του ήταν τόσοι καλοί και πολλοί στο πλήθος, ώστε δεν ήταν δυνατόν να μετρηθούν. Όλοι όσοι γνώριζαν τις φιλοσοφικές του απόψεις προσδένονταν απ΄ αυτές σαν να άκουγαν το τραγούδι των σειρήνων. Ένας μόνο αποχώρησε και πήγε προς τον φιλόσοφο Καρνεάδη, ο Μητρίδωρος ο Στρατονικέας, ίσως γιατί βαρέθηκε την ανυπέρβλητη χρηστότητα της επικούρειας φιλοσοφίας. Η δε διαδοχή της Σχολής του Επίκουρου παρέμενε σταθερή και αναρίθμητοι άνδρες την διεύθυναν ο ένας μετά τον άλλο, όταν οι άλλες φιλοσοφικές σχολές είχαν εκλείψει. Η προς τους γονείς του ευγνωμοσύνη και τα καλά που έκανε προς τους αδερφούς του και η προς τους δούλους του ημερότητα, όπως αυτό δηλώνεται στην διαθήκη του και από το ότι αυτοί συμφιλοσοφούσαν μαζί του, όπως ο ενδοξότατος Μυς. Γενικά ήταν φιλάνθρωπος προς όλους. Η οσιότητα που έδειχνε προς τους Θεούς και η φιλία του προς την πατρίδα, δεν περιγράφεται με λέξεις. Από την υπερβολική του ευσέβεια δεν επεδίωξε να καταλάβει πολιτειακά αξιώματα. Ακόμη και σε χαλεπώτατους καιρούς δεν εγκατάλειψε στιγμή την Ελλάδα και τον τόπο που κατοικούσε. Μόνο δυο-τρεις φορές επισκέφθηκε τους φίλους του στην Ιωνία ενώ αυτοί από όλους τους τόπους έφθαναν και συμβίωναν μαζί του στον Κήπο όπως είπε ο Απολλόδωρος.
11 Διοκλῆς δ' ἐν τῇ τρίτῃ τῆς ἐπιδρομῆς φησιν-εὐτελέστατα καὶ λιτότατα διαιτώμενοι· "κοτύλῃ γοῦν," φησίν, "οἰνιδίου ἠρκοῦντο, τὸ δὲ πᾶν ὕδωρ ἦν αὐτοῖς ποτόν." τόν τ' Ἐπίκουρον μὴ ἀξιοῦν εἰς τὸ κοινὸν κατατίθεσθαι τὰς οὐσίας, καθάπερ τὸν Πυθαγόραν κοινὰ τὰ φίλων λέγοντα· ἀπιστούντων γὰρ εἶναι τὸ τοιοῦτον· εἰ δ' ἀπίστων οὐδὲ φίλων. αὐτός τέ φησιν ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς, ὕδατι μόνον ἀρκεῖσθαι καὶ ἄρτῳ λιτῷ. καί, "πέμψον μοι τυροῦ," φησί, "κυθριδίου, ἵν' ὅταν βούλωμαι πολυτελεύσασθαι δύνωμαι." τοιοῦτος ἦν ὁ τὴν ἡδονὴν εἶναι τέλος δογματίζων, ὃν καὶ Ἀθήναιος δι' ἐπιγράμματος οὕτως ὑμνεῖ ·
Σύμφωνα με τον Διοκλή ζούσαν εκεί με οικονομία και τρέφονταν λιτά και αρκούνταν σε μια κούπα κρασί, γιατί το κυρίως ποτό γι αυτούς ήταν το νερό. Και δεν αξίωνε από τους φίλους να καταθέτουν την περιουσία τους σε κοινό ταμείο στην σχολή, όπως έκανε ο Πυθαγόρας. Γιατί έλεγε ότι αυτό δηλώνει απιστία προς τους φίλους.
Ο Επίκουρος είχε πει στις επιστολές του ότι αρκείται μόνο σε νερό και λιτό ψωμί, ενώ κάποτε είπε σε φίλο του “στείλε μου από εκείνο το τυρί, ώστε όταν θέλω να μπορώ να ζω πολυτελώς”. Αυτός ήταν που καθόρισε ότι ο σκοπός της ζωής είναι η ηδονή. Αυτόν και ο Αθήναιος με επίγραμμα με αυτόν τον τρόπο υμνεί:
12 ἄνθρωποι, μοχθεῖτε τὰ χείρονα, καὶ διὰ κέρδος
ἄπληστοι νεικέων ἄρχετε καὶ πολέμων·
τᾶςφύσιος δ' ὁ πλοῦτος ὅρον τινὰ βαιὸν ἐπίσχει,
αἱδὲ κεναὶ κρίσιες τὰν ἀπέραντον ὁδόν,
τοῦτο Νεοκλῆος πινυτὸν τέκος ἢ παρὰ Μουσέων
ἔκλυενἢ Πυθοῦς ἐξ ἱερῶν τριπόδων.
άνθρωποι, μοχθείτε για τα χειρότερα και για το κέρδος
άπληστοι συγκρούσεων άρχετε και πολέμων·
ο πλούτος της φύσης όμως έχει ένα όριο
ενώ οι κενές κρίσεις μια απέραντο οδό,
αυτό είναι που αποκόμισε ο υιός του Νεοκλή
από τις Μούσες ή από την Πυθία των ἱερῶν τριπόδων
Ο θάνατος του Επίκουρου
τελευτῆσαι κατὰ τὸ δεύτερον ἔτος τῆς ἑβδόμης καὶ εἰκοστῆς καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος ἐπὶ Πυθαράτου ἔτη βιώσαντα δύο πρὸς τοῖς ἑβδομήκοντα. τήν τε σχολὴν διαδέξασθαι Ἕρμαρχον Ἀγεμόρτου Μυτιληναῖον.
Απεβίωσε κατά το δεύτερο έτος της 127ης Ολυμπιάδας (270 π.χ.χ.) επί Πιθαράτου, αφού έζησε εβδομήντα δύο έτη.
Την Σχολή διαθέχθηκε ο Έρμαρχος του Αγεμόρτου ο Μυτιληναίος.
τελευτῆσαι δ' αὐτὸν λίθῳ τῶν οὔρων ἐπισχεθέντων, ὥς φησι καὶ Ἕρμαρχος ἐν ἐπιστολαῖς, ἡμέρας νοσήσαντα τετταρεσκαίδεκα. ὅτε καί φησιν Ἕρμιππος ἐμβάντα αὐτὸν εἰς πύελον χαλκῆν 16 κεκραμένην ὕδατι θερμῷ καὶ αἰτήσαντα ἄκρατον ῥοφῆσαι· τοῖς τεφίλοις παραγγείλαντα τῶν δογμάτων μεμνῆσθαι οὕτω τελευτῆσαι. Καὶ ἔστιν ἡμῶν εἰς αὐτὸν οὕτω ·
χαίρετε, καὶ μέμνησθε τὰ δόγματα·
τοῦτ' Ἐπίκουρος ὕστατον εἶπε φίλοις τοὔπος ἀποφθίμενος· θερμὴνδὲ πύελον γὰρ ἐληλύθεεν καὶ ἄκρατον ἔσπασεν, εἶτ' Ἀΐδην ψυχρὸν ἐπεσπάσατο.
οὗτος μὲν ὁ βίος τἀνδρός, ἥδε δὲ ἡ τελευτή.
Απεβίωσε από κατακράτηση ούρων λόγω πέτρας, όπως είπε και ο Έρμαρχος σε επιστολές, μετά από ασθένεια που διήρκεσε δεκατέσσερις ημέρες. Όπως είπε ο Έρμιππος, την τελευταία ημέρα τον έβαλαν σε χάλκινη σκάφη με χλιαρό νερό και ζήτησε να πιει άκρατον οίνο. Παράγγειλε στους φίλους του να θυμούνται τις διδαχές του και έτσι τελείωσε. Κι εγώ έκαμα προς αυτόν το παρακάτω:
Χαίρετε και να θυμάστε τα δόγματα.
Αυτό ο Επίκουρος είπε ως τελευταίο απευθυνόμενος στους φίλους του. Σε σκάφη με θερμό νερό μετά μπήκε και ζήτησε άκρατο οίνο κι αφού τον ήπιε όρμηξε στον ¨Αδη τον ψυχρό. Αυτός ήταν ο βίος του ανδρός, αυτός και ο θάνατός του.
Τα συγγράμματα του Επίκουρου
Γέγονε δὲ πολυγραφώτατος ὁ Ἐπίκουρος, πάντας ὑπερβαλλόμενος πλήθει βιβλίων· κύλινδροι μὲν γὰρ πρὸς τοὺς τριακοσίους εἰσί. γέγραπται δὲ μαρτύριον ἔξωθεν ἐν αὐτοῖς οὐδέν, ἀλλ' αὐτοῦ εἰσιν Ἐπικούρου φωναί. ἐζήλου δὲ αὐτὸν Χρύσιππος ἐν πολυγραφίᾳ, καθά φησι Καρνεάδης παράσιτον αὐτὸν τῶν βιβλίων ἀποκαλῶν· εἰ γάρ τι γράψαι ὁ Ἐπίκουρος, φιλονεικεῖ τοσοῦτον 27γράψαι ὁ Χρύσιππος. καὶ διὰ τοῦτο καὶ πολλάκις ταὐτὰ γέγραφε καὶ τὸ ἐπελθόν, καὶ ἀδιόρθωτα εἴακε τῷ ἐπείγεσθαι· καὶ τὰ μαρτύρια τοσαῦτά ἐστιν ὡς ἐκείνων μόνων γέμειν τὰ βιβλία, καθάπερ καὶ παρὰ Ζήνωνι ἔστιν εὑρεῖν καὶ παρὰ Ἀριστοτέλει.
καὶ τὰ συγγράμματα μὲν Ἐπικούρῳ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα, ὧν τὰ βέλτιστά ἐστι τάδε·
Περὶ φύσεως, ἑπτὰ καὶ τριάκοντα, Περὶ ἀτόμων καὶ κενοῦ, Περὶ ἔρωτος, Ἐπιτομὴ τῶν πρὸς τοὺς φυσικούς, Πρὸς τοὺς Μεγαρικούς, Διαπορίαι, Κύριαι δόξαι, Περὶ αἱρέσεων καὶ φυγῶν, Περὶ τέλους, Περὶ κριτηρίου ἢ Κανών, Χαιρέδημος, Περὶ θεῶν, Περὶ ὁσιότητος, 28 Ἡγησιάναξ, Περὶ βίων δʹ, Περὶ δικαιοπραγίας, Νεοκλῆς πρὸς Θεμίσταν, Συμπόσιον, Εὐρύλοχος πρὸς Μητρόδωρον, Περὶ τοῦ ὁρᾶν, Περὶ τῆς ἐν τῇ ἀτόμῳ γωνίας, Περὶ ἁφῆς, Περὶ εἱμαρμένης, Περὶ παθῶν δόξαι πρὸς Τιμοκράτην, Προγνωστικόν, Προτρεπτικός, Περὶ εἰδώλων, Περὶ φαντασίας, Ἀριστόβουλος, Περὶ μουσικῆς, Περὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν, Περὶ δώρων καὶ χάριτος, Πολυμήδης, Τιμοκράτης γʹ, Μητρόδωρος εʹ, Ἀντίδωρος βʹ, Περὶ νόσων δόξαι πρὸς Μίθρην, Καλλιστόλας, Περὶ βασιλείας, Ἀναξιμένης, Ἐπιστολαί.
Ο Επίκουρος ήταν πολυγραφότατος και περιβάλλονταν πάντα από πλήθος βιβλίων. Έγραψε τριακόσιους κυλίνδρους. Σε αυτά τα βιβλία δεν συμπεριέλαβε ως αναφορά καμιά εξωτερική μαρτυρία, αλλά μόνον δικά του κείμενα.
Ο Χρύσιππος τον φθονούσε για την πολυγραφία του, και ο Καρνεάδης τον έλεγε παράσιτο των βιβλίων του, γιατί εάν έγραφε κάτι ο Επίκουρος, εκείνος προσπαθούσε να τον ανταγωνιστεί. Και γι αυτό πολλά και τα επαναλάμβανε και ήταν αδιόρθωτα λόγω βιασύνης. Και γέμιζε τα βιβλία του με αποσπάσματα άλλων, όπως έκανε και ο Ζήνων και ο Αριστοτέλης.
Τόσα και τέτοια είναι τα συγγράμματα του Επίκουρου, τα σπουδαιότερα είναι αυτά:
Περὶ φύσεως, ἑπτὰ καὶ τριάκοντα, Περὶ ἀτόμων καὶ κενοῦ, Περὶ ἔρωτος, Ἐπιτομὴ τῶν πρὸς τοὺς φυσικούς, Πρὸς τοὺς Μεγαρικούς, Διαπορίαι, Κύριαι δόξαι, Περὶ αἱρέσεων καὶ φυγῶν, Περὶ τέλους, Περὶ κριτηρίου ἢ Κανών, Χαιρέδημος, Περὶ θεῶν, Περὶ ὁσιότητος, 28 Ἡγησιάναξ, Περὶ βίων δʹ, Περὶ δικαιοπραγίας, Νεοκλῆς πρὸς Θεμίσταν, Συμπόσιον, Εὐρύλοχος πρὸς Μητρόδωρον, Περὶ τοῦ ὁρᾶν, Περὶ τῆς ἐν τῇ ἀτόμῳ γωνίας, Περὶ ἁφῆς, Περὶ εἱμαρμένης, Περὶ παθῶν δόξαι πρὸς Τιμοκράτην, Προγνωστικόν, Προτρεπτικός, Περὶ εἰδώλων, Περὶ φαντασίας, Ἀριστόβουλος, Περὶ μουσικῆς, Περὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν, Περὶ δώρων καὶ χάριτος, Πολυμήδης, Τιμοκράτης γʹ, Μητρόδωρος εʹ, Ἀντίδωρος βʹ, Περὶ νόσων δόξαι πρὸς Μίθρην, Καλλιστόλας, Περὶ βασιλείας, Ἀναξιμένης, Ἐπιστολαί.
Τα έργα του Επίκουρου που παραθέτει ο Διογένης Λαέρτιος
Ἃ δὲ αὐτῷ δοκεῖ ἐν αὐτοῖς ἐκθέσθαι πειράσομαι τρεῖς ἐπιστολὰς αὐτοῦ παραθέμενος, ἐν αἷς πᾶσαν τὴν ἑαυτοῦ φιλοσοφίαν 29 ἐπιτέτμηται· θήσομεν δὲ καὶ τὰς Κυρίας αὐτοῦ δόξας καὶ εἴ τι ἔδοξεν ἐκλογῆς ἀξίως ἀνεφθέγχθαι, ὥστε σὲ πανταχόθεν καταμαθεῖν τὸν ἄνδρα κἂν κρίνειν εἰδέναι.
Τὴν μὲν οὖν πρώτην ἐπιστολὴν γράφει πρὸς Ἡρόδοτον <ἥτις ἐστὶ περὶ τῶν φυσικῶν· τὴν δὲ δευτέραν πρὸς Πυθοκλέα>, ἥτις ἐστὶ περὶ μεταρσίων· τὴν <δὲ> τρίτην πρὸς Μενοικέα, ἔστι δ' ἐν αὐτῇ τὰ περὶ βίων.
Από αυτά επέλεξα να εκθέσω τρεις επιστολές του Επίκουρου στις οποίες παραθέτει όλην την φιλοσοφία του περιληπτικά. Θα βάλω και τις Κύριες Δόξες ώστε και με αυτή την συλλογή και μαθαίνοντας τα πάντα για τον άνδρα, να μπορείς να τον κρίνεις.
Στην πρώτη επιστολή που γράφει στον Ηρόδοτο ασχολείται με τα φυσικά, στην δεύτερη προς Πυθοκλή με τα μετέωρα και στην τρίτη προς Μενοικέα περί της ζωής.
Με αυτά τα έργα του Επίκουρου που παραθέτει ο Διογένης Λαέρτιος, σώζεται σήμερα "τύχη αγαθή"
ολοκληρωμένη η επιτομή του φιλοσoφικού του συστήματος.
Β) Λεξικό Σουΐδα
Πρόκειται για μια μεσαιωνική ιστορική εγκυκλοπαίδεια του 10ου αι. που καλύπτει το σύνολο της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, συμπεριλαμβανομένης της Βιβλικής και της Χριστιανικής εποχής με αλφαβητική σειρά.
Στο έργο η λέξη “Επίκουρος” υπάρχει τέσσερις φορές ενώ μια φορά συναντάται η λέξη “Επικούρειος”. Από τις τέσσερις αναφορές, η μια δίνει την ετυμολογία της λέξεως, ενώ οι υπόλοιπες αναπτύσσουν το θέμα του φιλόσοφου Επίκουρου. Από αυτές, οι δύο είναι υβριστικές με ευθείς επιθέσεις προς τον φιλόσοφο, χαρακτηριστικές της μεσαιωνικής χριστιανικής εποχής.
Ἐπικούρειος Ἕρμων: ὁ παρὰ τῷ Λουκιανῷ.
Ἐπίκουρος, Νεοκλέους, Ἀθηναῖος, Γαργήττειος τῶν δήμων, μητρὸς Χαιρεστράτης. ἀδελφοὶ δὲ αὐτοῦ Νεοκλῆς, Χαιρέδημος, Ἀριστόβουλος ἢ Ἀριστόδημος. φιλοσοφίας δὲ ἤρξατο ἀπὸ ἐνιαυτῶν ιβ' καὶ οἰκείαν αἵρεσιν εἰσηγήσατο, πρῶτον μὲν ἐν Σάμῳ διατρίψας σὺν τοῖς γονεῦσιν, εἶτα σχολαρχήσας ἐν Μιτυλήνῃ ἐνιαυτῶν ὧν ἦν, εἶτα ἐν Λαμψάκῳ καὶ οὕτως ἐν Ἀθήναις ἐν ἰδίῳ κήπῳ, ἀκούσας δὲ Ναυσιφάνους τοῦ Δημοκριτείου καὶ Παμφίλου τοῦ Πλάτωνος μαθητοῦ. γέγονε δὲ ἐπὶ τῆς ρθ' ὀλυμπιάδος μετὰ ἑπτὰ ἐνιαυτοὺς τῆς Πλάτωνος τελευτῆς καὶ παρέτεινεν ἐπὶ τῶν διαδόχων καὶ Ἀντιγόνου τοῦ Γονατᾶ: καὶ διέμεινεν ἡ αὐτοῦ σχολὴ ἕως Καίσαρος τοῦ πρώτου, ἔτη σκζ'. ἐν οἷς διάδοχοι αὐτῆς ἐγένοντο ιδ'. συγγράμματα δὲ αὐτοῦ πλεῖστα.
Ἐπίκουρος: ὄνομα κύριον. εἶχε δὲ ἄρα τὸ βιβλίον τὰς Ἐπικούρου δόξας, ἃς ἐκεῖνοι κυρίας οὕτω καλοῦσιν, Ἐπικούρου κακὰ γνωρίσματα: ἐν αἷς ἄρα καὶ τόδε ἦν, ὅτι καὶ τόδε τὸ πᾶν φέρεται τύχῃ τινί, οὐ μὴν βουλήσει καὶ κρίσει θεοῦ. ταύτας δὴ τὰς θρυλουμένας ἀτόμους πληττομένας ὑπ' ἀλλήλων, εἶτα ἀφισταμένας, ἐκ τούτων γίνεσθαι ἀέρα, γῆν καὶ θάλατταν, εἶτα διαλύεσθαι τὰς ἀνακράσεις καὶ συνόδους καὶ παντελῶς ἀφανίζεσθαι εἰς ἀτόμους. φέρεσθαι δὲ εἰκῆ τὰ πάντα, καὶ ὡς ἔτυχεν, οὐ μὴν ἐκ τῆς τοῦ ποιητοῦ σοφίας. εἶτα ὅτι ἐκ προνοίας φύρεται πάντα, οὔτε κυβερνήτην οὔτε ἰθυντὴν οὔτε ποιμένα ἔχοντα. εἶτα ὁ πομπῇ τοῦ θεοῦ ἥκων οὐκ ἠνέσχετο παραληρεῖν αὐτόν, ἀλλὰ τὴν τῶν λόγων παραπλῆγα λύτταν κατεσίγασεν, εἶτα ἀνέθορεν, Ἐπικούρῳ καὶ ταῖς ἐκείνου δόξαις κλάειν λέγων.
Ἐπίκουρος: οὗτος τὸ θεῖον παρ' οὐδὲν ἐτίθετο: ἀδελφοὶ δὲ τρεῖς ἦσαν, [οἳ] μυρίοις ἀρρωστήμασι περιπλακέντες ἀπέθανον οἴκτιστα. ὅγε μὴν Ἐπίκουρος ἔτι νέος ὢν αὐτὸς οὐ ῥᾳδίως ἀπὸ τῆς κλίνης οἷός τε ἦν κατιέναι, ἀμβλυώττων τε καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου αἴγλην δειλὸς ὢν καὶ τῷ φαιδροτάτῳ τε καὶ ἐναργεστάτῳ τῶν θεῶν ἀπεχθανόμενος. καὶ μέντοι καὶ τὴν τοῦ πυρὸς αὐγὴν ἀπεστρέφετο αἷμά τε αὐτῷ διὰ τῶν πόρων ἀπεκρίνετο τῶν κάτω, τοσαύτη δὲ ἄρα ἡ σύντηξις ἡ τοῦ σώματος ἦν, ὡς ἀδυνατεῖν καὶ τὴν τῶν ἱματίων φέρειν ἐπιβολήν. καὶ Μητρόδωρος δὲ καὶ Πολύαινος, ἄμφω τὼ ἑταίρω αὐτοῦ, κάκιστα ἀνθρώπων ἀπέθανον: καὶ μέντοι τῆς ἀθεί̈ας ἠνέγκαντο μισθὸν οὐδαμὰ οὐδαμῆ μεμπτόν. οὕτω δὲ ἄρα ἦν ἡδονῆς ἥττων ὁ Ἐπίκουρος, ὥστε διὰ τῶν ἐσχάτων ἐν ταῖς διαθήκαις αὐτοῦ ἔγραψε τῷ μὲν πατρὶ καὶ τῇ μητρὶ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς ἐναγίζειν ἅπαξ τοῦ ἔτους καὶ Μητροδώρῳ καὶ Πολυαίνῳ τοῖς προειρημένοις, ἑαυτῷ δὲ δισσῶς εἰπεῖν, τῆς ἀσωτίας τὸ πλέον προτιμῶν καὶ ἐνταῦθα ὁ σοφός: καὶ τραπέζας λίθων πεποίηται, καὶ ὡς ἀναθήματα ἐν τῷ τάφῳ προσέταξε τεθῆναι ὁ προτένθης τε καὶ ὀψοφάγος οὗτος. καὶ ταῦτα ἐπέσκηψεν οὐκ ὢν ἐν περιουσίᾳ, λυττῶν οὖν ταῖς ἐπιθυμίαις, ὥσπερ οὖν καὶ ἐκείνων σὺν αὐτῷ τεθνηξομένων. ἐξήλασαν δὲ τοὺς Ἐπικουρείους τῆς Ῥώμης δόγματι τῆς βουλῆς κοινῷ. καὶ Μεσσήνιοι δὲ ἐν Ἀρκαδίᾳ τοὺς ἐκ τῆς αὐτῆς οἱονεὶ φάτνης ἐδηδοκότας ἐξήλασαν λυμεῶνας μὲν εἶναι τῶν νέων λέγοντες, κηλῖδα μὲν φιλοσοφίᾳ προσβάλλοντες διά τε μαλακίαν καὶ ἀθεότητα: καὶ προσέταξάν γε πρὸ τῶν τοῦ ἡλίου δυσμῶν ἔξω τῶν ὅρων τῆς Μεσσηνίας γῆς εἶναι αὐτούς, ἐκφρησθέντων δὲ τοὺς ἱερέας καθῆραι τὰ ἱερά, τούς γε μὴν τιμούχους [καλοῦσι δὴ ταύτῃ τοὺς ἄρχοντας Μεσσήνιοι] καὶ τὴν πόλιν καθῆραι πᾶσαν, οἷα δήπου λυμάτων τινῶν καὶ καθαρμάτων ἀπηλλαγμένην. ὅτι ἐν Κρήτῃ Λύκτιοι τῶν Ἐπικουρείων τινὰς ἐκεῖ παραβάλλοντας ἐξήλασαν. καὶ νόμος ἐγράφη τῇ ἐπιχωρίῳ φωνῇ, τοὺς τὴν θήλειαν σοφίαν καὶ ἀγεννῆ καὶ αἰσχρὰν ἐπινοήσαντας καὶ μέντοι τοῖς θεοῖς πολεμίους ἐκκεκηρύχθαι τῆς Λύκτου: ἐὰν δέ τις ἀφίκηται θρασυνόμενος καὶ τὰ ἐκ τοῦ νόμου παρ' οὐδὲν ποιήσηται, δεδέσθω ἐν κύφωνι πρὸς τῷ ἀρχείῳ ἡμερῶν εἴκοσιν, ἐπιρρεόμενος μέλιτι γυμνὸς καὶ γάλακτι, ἵνα ᾖ μελίτταις καὶ μυίαις δεῖπνον καὶ ἀναλώσωσι χρόνῳ τῷ προειρημένῳ αὐτούς. τούτου γε μὴν διελθόντος, ἐὰν ἔτι περιῇ, κατὰ κρημνοῦ ὠθείσθω στολὴν γυναικείαν περιβληθείς.
Ἐπίκουρος: βοηθός. καὶ Ἐπικουρῶ: δοτικῇ.
