Το μαγνητικό πεδίο της Γης έλκει την αντιύλη

Για πρώτη φορά Ιταλοί επιστήμονες ανακάλυψαν ότι μια λεπτή ζώνη σωματιδίων αντιύλης, και συγκεκριμένα αντιπρωτονίων, «τυλίγει» τον πλανήτη μας. Η ανακάλυψη έρχεται να επιβεβαιώσει τις μέχρι τώρα θεωρίες ότι το γήινο μαγνητικό πεδίο μπορεί να παγιδέψει την αντιύλη.

Η επιβεβαίωση, η οποία παρουσιάστηκε στο περιοδικό αστροφυσικής Astrophysical Journal Letters, σύμφωνα με το BBC και το New Scientist, βασίζεται στα ευρήματα του ανιχνευτή κοσμικής ακτινοβολίας Pamela, που εκτοξεύτηκε το 2006 πάνω σε ένα κατασκευασμένο στη Ρωσία δορυφόρο, προκειμένου να μελετήσει τα υψηλής ενέργειας σωματίδια, τα οποία καταφθάνουν στη Γη με προέλευση τον Ήλιο και το διάστημα πέρα από το ηλιακό μας σύστημα.

Ένα μικρό μέρος από τα αντιπρωτόνια αυτής της κοσμικής ακτινοβολίας εγκλωβίζονται -εξαιτίας του μαγνητικού πεδίου που περιβάλλει τη Γη- στην εσωτερική ζώνη "Βαν Άλεν", που βρίσκεται γύρω από τον πλανήτη μας και όπου τα φορτισμένα σωματίδια κινούνται κατά μήκος των γραμμών του γήινου μαγνητικού πεδίου. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι μπορεί να υπάρχει αρκετή αντιύλη κοντά στον πλανήτη μας, ώστε στο απώτερο μέλλον να αποτελέσει μια άκρως αποδοτική προωθητική ύλη για τα διαστημόπλοια, μια ιδέα που ήδη μελετά η NASA. Η παραγόμενη ενέργεια από την αντίδραση ύλης-αντιύλης είναι μεγαλύτερη και από την ενέργεια της πυρηνικής σύντηξης στα άστρα όπως ο ήλιος μας.

Τα αντιπρωτόνια -και γενικότερα η αντιύλη- εκμηδενίζονται όταν έρθουν σε επαφή με κανονική ύλη, εν προκειμένω με πρωτόνια. Όσα τέτοια σωματίδια δεν έρχονται αμέσως σε επαφή με την κανονική ύλη, παραμένουν εν ζωή για λεπτά ή και για ώρες, σχηματίζοντας έτσι μια ζώνη αντιύλης, η οποία αποτελεί «την πιο άφθονη πηγή αντιπρωτονίων κοντά στη Γη», σύμφωνα με τον ερευνητή Αλεσάντρο Μπρούνο του πανεπιστημίου του Μπάρι, έναν από τους επιστήμονες που μελέτησαν το φαινόμενο, σε συνεργασία με τον Πιερτζιόρτζιο Πικότσα του πανεπιστημίου της Ρώμης "Τορ Βεργκάτα" και άλλους ερευνητές.

Στο παρελθόν οι επιστήμονες είχαν ανακαλύψει μια άλλη μορφή αντιύλης, τα ποζιτρόνια (δηλαδή αντιηλεκτρόνια), να έχουν παγιδευτεί στις ζώνες ακτινοβολίας Βαν Άλεν και τώρα για πρώτη φορά εντοπίζονται και αντιπρωτόνια, που είναι πολύ βαρύτερα, καθώς έχουν μάζα περίπου 2.000 μεγαλύτερη από τα ποζιτρόνια.

Υπενθυμίζεται ότι άλλοι επιστήμονες, στο CERN, προσπαθούν -με τη βοήθεια ισχυρών μαγνητών- να παγιδέψουν αντιύλη για ικανό χρονικό διάστημα, ώστε να την μελετήσουν με την ησυχία τους και ήδη έχουν κάνει προόδους.

Ίρις: Η χρυσόπτερη αγγελιοφόρος των θεών

Ζεύς δέ πατήρ…
Ἶριν δ’ δ’ ὤτρυνε χρυσοπτερόν ἀγγελέουσαν
βασκ’ ἴθι, Ἶρι ταχεῖα…

Η Ίριδα ήταν κόρη του Θάμαντα και της Ωκεανίδας Ηλέκτρας ή κατ΄ άλλη εκδοχή της Άρκης την οποία τιμώρησε ο Ζεύς διότι κατά την Τιτανομαχία βοήθησε τους Τιτάνες. Ήταν φτερωτή και ορμητική σαν θύελλα, γνωστή ως πιστή και γοργοπόδαρη αγγελιοφόρος των θεών.

Πετά όπως ο άνεμος ή όπως η πνοή της θύελλας, κατεβαίνει με ταχύτητα από τον ουρανό στη γη, όπως πέφτουν από τα σύννεφα το χιόνι και το χαλάζι. Φορά χρυσά φτερωτά πέδιλα, χρυσά φτερά, κοντό χιτώνα και κρατούσε στο χέρι κηρύκειο. Στην τέχνη των αρχαίων παριστάνεται ντυμένη με ευρύχωρο χιτώνα, που κυματίζει στον αιθέρα, κρατά στο χέρι κηρύκειο, όπως ο Ερμής, και σε μερικές περιπτώσεις, υδρία. Στην «Θεογονία» του Ησίοδου παρουσιάζεται ως αδερφή των Αρπυιών και κόρη του Θαύμαντος και της Ωκεανίδας Ηλέκτρας, γι’ αυτό και ο Ησίοδος την αποκαλεί «Θαυμαντιάς».

H Ίρις είχε πολλά επίθετα,όπως για παράδειγμα: πόδας ὠκέα – ποδήνεμος ὠκέα και Θαυμαντιάς ή Θαύμαντος (Θυγατέρα του Θαύμαντος, θαυματουργή).

Στην Ιλιάδα του Ομήρου περιγράφεται ως «Ἀελλόπους», δηλαδή «αυτή που τρέχει γρήγορα, που μοιάζει με καταιγίδα». Αυτό το επίθετο της αποδίδεται από τον Όμηρο, επειδή η Ίρις με ένα αγγείο συνήθιζε να ρίχνει επάνω από τα σύννεφα νερό, το οποίο πρώτα το γέμιζε με θαλασσινό νερό. Η Ίριδα αποκαλείται «ἄγγελος ὠκύς» (Οδύσσεια, π 468 – μ 374). Στον Όμηρο βλέπουμε ότι υπάρχει μια έντονη παρουσία της θεάς Ίριδας.

Ίρις, Αφροδίτη και Άρης

Η Ίρις ήταν σύζυγος του θεού Ζέφυρου, ο οποίος είναι ο θεός των ανέμων. Από την ένωση της με τον θεό Ζέφυρο, η Ίρις απέκτησε τον Πόθο (Νόννος, Διονυσιακά ). Σύμφωνα με τον Νόννο, ο Υδάσπης είναι ο αδερφός της Ίριδας (βιβλ. 26, στ. 355-365).

Μετέφερε τα μηνύματά του Δία και της Ήρας είτε σε άλλους θεούς, είτε στους ανθρώπους, ή πάλι της ανέθεταν να μεσολαβεί ανάμεσα στους θεούς, κάθε φορά που προέκυπτε κάποιο πρόβλημα.

Βασικό της καθήκον ήταν να συμβάλλει στην απονομή δικαιοσύνης, κάθε φορά που ξεσπούσαν καβγάδες ή αντιζηλίες στον Όλυμπο μεταξύ των θεών, ή ακόμη σε περίπτωση που κάποιος θεός έλεγε ψέματα. Τότε η Ίριδα έπρεπε να πετάξει ψηλά μέχρι την κατοικία της Στύγας, εκεί όπου ο Ουρανός στηριζόταν πάνω σε ασημένιες κολόνες. Από το σημείο εκείνο έπεφτε το περίφημο ιερό νερό της Στύγας, με το οποίο γέμιζε η Ίριδα ένα χρυσό κύπελλο και το πήγαινε στον Όλυμπο. Ο δρόμος που ακολουθούσε στον ουρανό για να μεταφέρει από τη Στύγα σε χρυσή υδροχόη, το για τον όρκο των θεών «ιερό ύδωρ» χαρασσόταν επτάχρωμος.

Αν κάποιος θεός ορκιζόταν στο νερό αυτό ψέματα, έπεφτε κάτω αμέσως, χωρίς πνοή και χωρίς να έχει τις αισθήσεις του κι έμενε έτσι για πολύ καιρό. Δεν έτρωγε αμβροσία ούτε έπινε νέκταρ. Στη συνέχεια έμενε για εννιά χρόνια αποκλεισμένος από τα συμπόσια των θεών, καθώς και από την προστασία τους.

Όταν οι θεοί ήθελαν να ορκιστούν ο Δίας έστελνε την Ίριδα να γεμίσει από τη Στύγα, τη μαύρη πηγή του Άδη, το χρυσό της ποτήρι. Έχυναν το νερό στη γη και ορκίζονταν στα νερά της Στύγας και ο όρκος τους ήταν πια αμετάκλητος.

Η Ίριδα δεν εκτελούσε μόνο τις αποστολές που της ανέθεταν, αλλά συχνά αναλάμβανε και η ίδια πρωτοβουλία. Στην Ιλιάδα τη βλέπουμε να ορμά και να βγάζει από τη μάχη την Αφροδίτη, που είχε πληγωθεί. Επίσης μπαίνει στο δωμάτιο της Ελένης και την προτρέπει να βγει έξω και να καμαρώσει τον Πάρη και τον Μενέλαο, που πρόκειται να μονομαχήσουν. Συχνά προπορεύεται στις γαμήλιες τελετές του Ολύμπου και παραστέκει τη νύφη, όπως στους γάμους της Θέτιδας και του Πηλέα ή του Δία και της Ήρας.

Βασική αποστολή της Ίριδας ήταν να μεταφέρει τις εντολές του Δία στους άλλους θεούς, συνήθως στον Ποσειδώνα. Μπορούσε όμως να μεταφέρει και μηνύματα άλλων θεών, όπως είχε συμβεί με την περίπτωση της Λητώς. Οι Ολύμπιες θεές, εκτός της Ήρας, κάλεσαν την Ίριδα να επέμβει, ώστε να μπορέσει η Λητώ να γεννήσει επιτέλους τα παιδιά της, την Άρτεμη και τον Απόλλωνα.

Η Ήρα, όπως είναι γνωστό, την καταδίωκε και δεν την άφηνε να γεννήσει, κρατώντας στον Όλυμπο την Ειλείθυια, τη θεά που προκαλούσε τους πόνους του τοκετού. Έτσι, η γέννα δεν έλεγε ν' αρχίσει, οπότε η Ίριδα πήγε στον Όλυμπο για να τη φέρει κοντά στην ετοιμόγεννη κρυφά από την Ήρα, αφού υποσχέθηκε ότι θα της δώσει ένα περιδέραιο με εννιά χάντρες σε χρυσή κλωστή. Έτσι ακριβώς την είχαν συμβουλέψει οι θεές του Ολύμπου.

Στην Ιλιάδα πείθει για λογαριασμό της τον Αχιλλέα να ξαναμπεί στη μάχη, μόλις σκοτώνεται ο φίλος του Πάτροκλος κι ο Έκτορας θέλει να πάρει το πτώμα του ήρωα.

Κάθε φορά που η Ίριδα έπρεπε να πάει μήνυμα στους ανθρώπους από μέρους κάποιου θεού, έπαιρνε τη μορφή κάποιου θνητού. Για παράδειγμα, μεσολάβησε στους Τρώες με τη μορφή ενός γιου του Πρίαμου ή παρουσιάστηκε στην Ελένη ως κουνιάδα της.

Η συμπεριφορά της προς τον Αχιλλέα υπήρξε, μάλιστα, ιδιαίτερα ευνοϊκή, όταν ο Πάτροκλος, νεκρός πια, επρόκειτο να καεί στην πυρά, ο Αχιλλέας επικαλέστηκε τους ανέμους, για να φουντώσει η φωτιά με το φύσημά τους. Η Ίριδα τότε έσπευσε να τους συναντήσει αμέσως, ώστε να πραγματοποιηθεί η επιθυμία του ήρωα. Πραγματικά, τους βρίσκει συγκεντρωμένους στη σπηλιά του Βοριά, όπου ήταν καλεσμένοι σε συμπόσιο. Τους διακόπτει για να τους εξηγήσει το λόγο της άφιξής της και να τους μεταφέρει την ευχή του Αχιλλέα.

Σ' άλλες περιπτώσεις η Ίριδα μπαίνει στην υπηρεσία της ίδιας της Ήρας.

Αργότερα φαίνεται πως πίστευαν πως η Ίριδα μπήκε στην αποκλειστική υπηρεσία της Ήρας. Τη φαντάζονταν καθισμένη κάτω, μπροστά στο θρόνο της θεάς. Δεν έφευγε ποτέ από κοντά της και λαγοκοιμόταν εκεί. Φορώντας τη ζώνη και μη βγάζοντας ποτέ τα πέδιλά της, ήταν πάντοτε σε επιφυλακή, μήπως τυχόν και της ανατεθεί ξαφνικά κάποια νέα επείγουσα αποστολή από τη βασίλισσα των θεών.

Είχε όμως και άλλες υπηρεσίες ιδίως κοντά στην Ήρα. Αυτή έστρωνε το κρεβάτι της, βοηθούσε στον καλλωπισμό της ή άλειφε με «ιερά μύρα» τα θεία μέλη της.

Ίρις και Μορφέας

Αυτή κατά διαταγή της Ήρας έσπευδε στις μελλοθάνατες γυναίκες όταν βασανίζονταν επί μακρού και επιτάχυνε το τέλος των βασάνων τους με τη κοπή των μετωπιαίων τριχών.

Το όνομα "Ίρις" υπάρχει στον Ομηρικό Ύμνο, ΙΙ, 314, στο έργο του Νόννου «Διονυσιακά» (20, 251, 31, 110). Υπάρχει επίσης στον Στησίχορο (16, 11) ως θεότητα που χαρακτηρίζει τις Μούσες και σε άλλους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς χαρακτηρίζει την Αφροδίτη, ενώ στον Νόννο (Διονυσιακά, 19, 234) χαρακτηρίζει τον θεό Ερμή.

Τα επίθετα «χρυσόπτερυγος» «χρυσεόταρσος» που αποδίδονται στις Μούσες, σύμφωνα με τους ορφικούς ύμνους αποδίδονται και στην Ίριδα από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.

Η Ίριδα ήταν η προσωποποίηση του ουράνιου τόξου και είχε έτσι στενή σχέση με τη θεά Ήρα, τη θεά του αέρα και των καιρικών μεταβολών.

Ήταν η ιδεατή ανθρωπόμορφη ιπτάμενη θεότητα (αλληγορική) της έννοιας του ατμοσφαιρικού φαινομένου του ουράνιου τόξου, προς τούτο και η στενή σχέση με την Ήρα (που δεν είναι τίποτα άλλο από αναγραμματισμός της λέξης Αήρ).

Ο Όμηρος, πρώτος, με τη λέξη "ίρις" ονόμασε το φυσικό φαινόμενο της εμφάνισής του στον ουρανό και θεωρεί ότι η αρχαία θεά Ίριδα ήταν εκείνη που με τα φτερωτά της σανδάλια χόρευε και έτρεχε γρήγορα, ενώ απ' όπου περνούσε σκορπούσε χρώματα και λουλούδια. Γι' αυτό και είναι και όνομα πολλών λουλουδιών.

Ποτέ όμως η θεά Ίριδα δεν αποτέλεσε προσωποποίηση του ουράνιου τόξου. Απεικονίσεις της στην αρχαιότητα υπάρχουν πολλές, παρόλα αυτά σε καμιά τους δεν παριστάνεται ως ουράνιο τόξο η ίδια, ούτε και συνοδεύεται απ' αυτό. Η ουσία είναι πάντως πως η Ίριδα ταυτίζεται με το ουράνιο τόξο στη σκέψη των ανθρώπων, αρχικά η ίδια κι αργότερα το φόρεμά της ή ο δρόμος της.

Σ' αυτήν ακριβώς την ταύτιση βασίζεται και η καθιέρωση της Ίριδας ως αγγελιοφόρου των θεών το ουράνιο τόξο μοιάζει να συνδέει τη Γη με τον Ουρανό, τον αέρα με τη θάλασσα και η Ίριδα ως μαντατοφόρος κινείται μεταξύ θεών και ανθρώπων, καθώς και μέχρι τα βάθη της θάλασσας και τον Κάτω Κόσμο, με την ταχύτητα του ανέμου.

Η παρουσία του ονόματος «Ἶρις» στον Όμηρο δείχνει ότι το όνομα αυτό δεν επινοήθηκε από τον Όμηρο ή τον Ησίοδο, αλλά ότι προϋπήρχε και δήλωνε το ουράνιο τόξο κατά τους πανάρχαιους χρόνους.

Η Ίριδα στα έπη του Ομήρου έχει δυο συμβολισμούς. Είναι το σύμβολο του λόγου και το σύμβολο της αγάπης ταυτόχρονα. Γι’αυτό και την χαρακτηρίζει «Ὠκέα Ἶρις».

Η θεά Ίριδα είναι η θηλυκή έκφραση του Λόγου, η αρσενική έκφραση του λόγου (δηλαδή η πεζή, δυναμική έκφραση του λόγου) ανήκει στον θεό Ερμή.

Ως τόπος λατρείας της Ίριδας είναι γνωστός μόνο ένας στην αρχαιότητα, το νησί της Εκάτης, που βρισκόταν κοντά στη Δήλο.

Αχιλλέας και Πενθεσίλεια

Τραγωδία σε μία πράξη

Σκηνή Ι

Αχιλέας, Αίας 

Ο Αχιλλέας, γονατιστός στο χώμα, μπροστά στο μνημείο του Πατρόκλου. Είναι μόνος με τον φίλο του. Σιωπή. Ο Αίας μπαίνει στη σκηνή και πλησιάζει με βήμα αργό στον Αχιλλέα. Γέρνει αργά πάνω του και του λέει κάτι στο αυτί...

Αχιλλέας, με οργή.
Μια γυναίκα, είπες;

Αίας, γαλήνιος.

Ναι, μία γυναίκα. Μα όχι οποιαδήποτε…

Αχιλλέας, ανασηκώνεται απότομα.

Όποια κι αν είναι, δεν έχει καμία σημασία. Χρόνος. Ο πόλεμος είναι η χώρα του θανάτου. Ενώ οι γυναίκες ανήκουν στη ζωή. Δίνουν τη ζωή!

Αίας

Τούτη δω δεν δίνει παρά μόνον τον θάνατο.

Αχιλλέας

Εδώ, σε τούτη την καταραμένη Τροία, υπάρχουν μόνον πολεμιστές και τραυματίες. Κι όλοι, αργά ή γρήγορα, προχωρούν προς τον θάνατο. Δείχνει το μνημείο του Πατρόκλου.

Αίας

Κι εκείνη γνωρίζει τούτη την ιερά οδό.

Αχιλλέας, έκπληκτος.

Πώς είναι δυνατόν;

Αίας

Είναι η βασίλισσα των Aμαζόνων!

Αχιλλέας

Η Πενθεσίλεια;

Αίας

Η ίδια αυτοπροσώπως. Χρόνος. Ήρθε, σε συμμαχία, με τις δώδεκα καλύτερες πολεμιστές της. Ανήκουν όλες τους στο σώμα των εκλεκτών Aμαζόνων. Αυτήν πρέπει ν’ αντιμετωπίσουμε.

Αχιλλέας

Όχι! Ποτέ δεν θα πολεμήσω μία γυναίκα. Ακούς, Αία, ποτέ.

Αίας

Είναι, ωστόσο, το πεπρωμένο σου, Αχιλλέα.

Αχιλλέας

Το πεπρωμένο μου είναι να πεθάνω νέος, όχι να σκοτώσω μία γυναίκα.

Αίας

Αυτές φέρνουν την καταστροφή μαζί τους. Η τόλμη τους δεκαπλασίασε την ισχύ των Τρώων. Σύντομα, θα απειλούν το ναυτικό μας. Αχιλλέα, πρέπει να ρίξεις στη μάχη τους Μυρμιδόνες σου.

Αχιλλέας

Μετά την ήττα του Έκτωρα, οι Τρώες δεν είναι πλέον παρά μόνον σκιές.

Αίας

Μόνο που εκείνες είναι γυναίκες που μεταμορφώνουν τη σκιά σε νέα σελήνη.

Αχιλλέας

Μη φοβάσαι! Η ηλιακή ασπίδα θα προστατέψει τους Έλληνες. Και το φως της θα συντρίψει τις Αμαζόνες και τους Τρώες.

Αίας

Ο ήλιος των Ελλήνων δεν είναι τίποτ’ άλλο από σένα!

Αχιλλέας

Κι εσύ μου ζητάς να σκοτώσω τη γυναίκα-σελήνη για να σώσω του Έλληνες.

Αίας

Αν δεις αυτή τη γυναίκα, χάθηκες. Δεν βλέπεις παρά μόνον τον δάσκαλο του πολέμου. Σιωπή. Είναι η θυγατέρα του Άρη!

Αχιλλέας

Δεν φοβάμαι κανέναν από τους θεούς!

Αίας

Να είσαι προσεκτικός στις κουβέντες σου. Η οργή των θεών χτυπά δίχως έλεος κάθε αλαζόνα.

Αχιλλέας

Καμία ανησυχία, Αία, η Αθηνά θα με προστατέψει.

Αίας

Η Αθηνά προστατεύει μόνον την ισχύ του πνεύματος. Τίποτε περισσότερο. Αποστρέφει το βλέμμα.

Αχιλλέας

Τι έχεις, Αία, φαίνεσαι ανήσυχος;

Αίας

Έχω ένα κακό προαίσθημα. Σιωπή. Είδα τη σκιά της Αφροδίτης να αιωρείται πάνω σου.

Αχιλλέας

Το κορμί μου δεν το πιάνουν τα βέλη. Εμβαπτίστηκε στη φωτιά.

Αίας

Αν σε πετύχει το βέλος, θα σε καταλάβει μια άλλη φωτιά. Σιωπή. Δεν γνωρίζεις παρά μόνον τη φωτιά της μάχης και τις ξεκάθαρες πληγές της. Εκείνη θα είναι ύπουλη και θα πυρπολήσει τα σπλάχνα σου. Χτυπά στο αδύναμο σημείο.

Αχιλλέας

Αία, δεν έχω αδύνατο σημείο παρά μόνον ένα. Σιωπή. Όσο για την καρδιά μου, του Πατρόκλου ο θάνατος μού την τσάκισε για πάντα.

Αίας

Απατάσαι, Αχιλλέα, η καρδιά είν’ ένας φοίνικας που αναγεννάται από τις στάχτες του. Και κάθε γέννηση είναι μια δοκιμασία νέα, πολύ πιο οδυνηρή από την προηγούμενη. Διότι μεταφέρει τη μνήμη του παρελθόντος.

Αχιλλέας

Δεν έχω τον χρόνο να ζω στο παρελθόν. Πρέπει εδώ και τώρα να ζήσω. Είμαι θνητός.

Αίας

Δίχως αμφιβολία, τούτο είναι που μ’ απασχολεί… Σε σένα, τα πάντα είναι ταχύτητα… Με σένα η ζωή γίνεται στιγμή.

Αχιλλέας

Φταίω εγώ, αν ζω μέσα στη στιγμή; Φταίω εγώ, αν το φως του ήλιου είναι πολύχρωμο; Φταίω εγώ, αν το γενικό συνεπάγεται τη συμπατικότητα;

Αίας

Δεν το ξέρω, Αχιλλέα… Το μόνο που ξέρω, είναι πως υπάρχεις! Και δεν θέλω να το ξέρω…

Αχιλλέας

Το έχω συνειδητοποιήσει, Αία. Σιωπή. Μόνον που έχω συνειδητοποιήσει και τη θνητή μου φύση. Και αυτή η συνειδητοποίηση με ωθεί να ενεργώ όπως ενεργώ. Η μόνη μου ελευθερία, είν’ η επιλογή μου να πεθάνω νέος.

Αίας

Νομίζω πως η μονομαχία με την Πενθεσίλεια ανήκει σ’ αυτή τη ζωή.

Αχιλλέας

Πώς εσύ, Αία, ο πιο ισχυρός από τους Έλληνες πολεμιστές, ο φέρων την ασπίδα των επτά ταύρων, μπορείς να μου ζητάς να θερίσω μια απλή γυναίκα;

Αίας

Η γυναίκα αυτή, όπως λες, αναγκάζει τους ανθρώπους να φορούν πένθος. Σιωπή. Το ξίφος της θερίζει τους άντρες, το χέρι της συλλέγει τις ψυχές! Σιωπή. Λένε πως δεν έχει τίποτε να χάσει! Είχε έρθει στην Τροία για να ξεφύγει από τις Ερινύες της αδερφής της…

Αχιλλέας

Της ίδιας της τής αδερφής;

Αίας

Ναι, της αδερφής της Ιππολύτης που ατυχώς σκοτώθηκε από ένα βέλος, όταν πήγαν για κυνήγι.

Αχιλλέας

Πόσο βαριά ποινή για μια γυναίκα! Η ζωή της έγινε βάσανο.

Αίας

Αυτό όμως δεν την εμπόδισε να πάρει την ψυχή του Μαχάονος !

Αχιλλέας, σφίγγοντας τις γροθιές του.

Ο Μαχάων είναι νεκρός!

Αίας

Οι άντρες μας δεν μπόρεσαν να διασώσουν παρά μόνον το σώμα του από τη βεβήλωση των Τρώων.

Αχιλλέας

Γιατί όλ’ αυτά δεν μου τα ανέφερες νωρίτερα;

Αίας

Σε είδα γονατιστό μπροστά στο μνημείο του Πατρόκλου. Δεν ήθελα να επιδεινώσω τον πόνο σου με τον θάνατο του Μαχάονος.

Αχιλλέας
Δεν καταλαβαίνεις, λοιπόν;

Αίας

Τι λοιπόν, Αχιλλέα;

Αχιλλέας

Δεν ήρθε στην Τροία για να πολεμήσει. Μάχεται εναντίον της μνήμης της.

Αίας

Όμως τους Έλληνες σκοτώνει!

Αχιλλέας

Δεν θέλει τους άντρες. Θέλει τα ίχνη του χρόνου που την χωρίζουν από το έσχατο τέλος.

Αίας

Τι παράξενος συλλογισμός!

Αχιλλέας

Τίποτε παράξενο δεν υπάρχει σ’ αυτόν. Η ζωή μας εξοβελίζεται από τη γέννηση για να προσεγγίσει τον θάνατο. Προς την αναζήτηση της πληρότητας!

Αίας

Έτσι μοιράζεσαι αυτό το συναίσθημα.

Αχιλλέας

Το αντιλαμβάνομαι, αυτό είν’ όλο! Σιωπή. Δεν ήρθε για να δώσει θάνατο. Ήρθε για να τον λάβει.

Αίας

Και γι’ αυτόν τον λόγο σε προκάλεσε…

Αχιλλέας

Χωρίς καμιά αμφιβολία! Ξέρει πως θα την ελευθερώσω από τη μοίρα της.

Αίας

Η πράξη της, λοιπόν, είναι αυτοκτονική και η επιλογή της συνειδητή.

Αχιλλέας

Έτσι είναι, Αία, δεν ενεργεί από άγνοια. Αντιθέτως μάλιστα, κάθε της πράξη είν’ ένα βήμα προς το μέρος μου.

Αίας

Θέλει να πεθάνει από τη δόξα;

Αχιλλέας

Θέλει να πεθάνει μέσα στη δόξα;

Αίας

Πολεμώντας τον αήττητο, τι μπορεί να πετύχει;

Αχιλλέας

Ο αγώνας της αρκεί για να την απελευθερώσει από τα δεινά της οδύνης.

Αίας

Ιππεύει την ισχύ και κατακτά την άμυνά μας, μόνο και μόνο από εκδίκηση στο πεπρωμένο…

Αχιλλέας

Μόνο και μόνο για να ελευθερώσει τη συνείδησή της! Σιωπή. Οι τύψεις της είναι πάρα πολύ βαριές για να τις σηκώνει.

Αίας

Πόσες ζωές, λοιπόν, πρέπει να αφαιρέσει ακόμη για να σε πείσει να την αντιμετωπίσεις;

Αχιλλέας

Ούτε μια πλέον! Γνωρίζω την επιθυμία της, θα την ικανοποιήσω!

Αίας, ανακουφισμένος.

Ευγνωμονώ τη σοφία σου και την Αθηνά που σε συμβουλεύει. Τείνει τα χέρια του στον ουρανό. Πρέπει να ειδοποιήσω τους Μυρμιδόνες σου να οπλιστούν για να μπουν στη μάχη που μαίνεται;

Αχιλλέας

Όχι! Δεν είν’ απαραίτητο. Σιωπή. Θα πάμε μόνοι στο πεδίο της μάχης.

Αίας

Έστω! Θα πολεμήσουμε μόνοι! Χρόνος. Εγώ θ’ ασχοληθώ με τους Τρώες κι η Πενθεσίλεια θά ’ρθει σε σένα.

Αχιλλέας

Θα την περιμένω μπροστά στα καράβια μας.

Αίας

Η ηλιακή σου ασπίδα θα φωτίζει την πορεία της. Και το φως σου θα κάψει τα φτερά της.

Αχιλλέας

Με τον θάνατο της αδερφής της, η μοίρα τής ξερίζωσε τα φτερά. Χρόνος. Δεν μπορεί πια να ονειρεύεται.

Αίας

Όταν νιώσει τον ηλιακό άνεμο, η ψυχή της θα συντριβεί πάνω στην αιωνιότητα της στιγμής.

Αχιλλέας

Με τη συνειδητοποίηση της θνητής της φύσης, αποκτά πρόσβαση στην αιωνιότητα της στιγμής.

Αίας

Αχιλλέα, πρέπει να ετοιμαστούμε. Η μάχη θα είναι άγρια.

Αχιλλέας

Έχεις δίκαιο, Αία, είναι καιρός για πόλεμο! Σιωπή. Πάμε στο πεδίο της μάχης!

Ο Αίας συγκατατίθεται και τον προσπερνά. Ο Αχιλλέας προσκυνά στο μνημείο τού φίλου του Πατρόκλου.

Αχιλλέας

Δεν θα είμαι μακριά, φίλε μου. Το καθήκον μου με καλεί και δεν θα κάνω την Πενθεσίλεια να περιμένει πια για πολύ. Χρόνος. Η πρώτη μας συνάντηση ορίστηκε.

Ανασηκώνεται και απομακρύνεται με αποφασιστικό βήμα. Βγαίνει από τη σκηνή. Σκοτάδι. Ακολουθεί

σεληνόφως.

Σκηνή ΙΙ

Αχιλλέας, Πενθεσίλεια, Χορός γυναικών

Ολόκληρη η σκηνή με τον χορό των γυναικών και την Πενθεσίλεια εκτυλίσσεται με μουσική υπόκρουση… Φτάνουν επί σκηνής ο χορός των γυναικών – ντυμένων στα μαύρα – που κρατούν στα χέρια τους την Πενθεσίλεια – ντυμένη στα λευκά – αδρανή. Αναγνωρίζουμε στα πρόσωπα, μια σοβαρότητα κι έναν πόνο ακραίο. Εναποθέτουν το κορμί στο κέντρο της σκηνής, αργά-αργά. Κάποιες περιζώνουν το κορμί, οι υπόλοιπες απομακρύνονται τρέχοντας και επιστρέφουν με άνθη. Ορισμένες χαϊδεύουν το ρούχο, οι υπόλοιπες στολίζουν με άνθη τα μαλλιά της Πενθεσίλειας. Όλες βρίσκονται εν κινήσει γύρω από το ασάλευτο κορμί της. Ένας ήχος φωνής τις κάνει ναανασηκωθούν. Σιωπή. Ο Αχιλλέας μπαίνει στη σκηνή, αγνώριστος… Στη θέα του, ο χορός διαλύεται φωνάζοντας, ο Αχιλλέας μένει μόνος με την Πενθεσίλεια. Προχωρά προς το μέρος της με κόπο. Μετά πέφτει στα γόνατα και την παίρνει στην αγκαλιά του. Δεν έχει πει ούτε λέξη. Ηλιακό φως.

Αχιλλέας, με μια κραυγή.

Γιατί; Σιωπή. Γιατί μου επιβλήθηκε μια τέτοια μοίρα; Χρόνος. Δεν είμαι παρά μόνον ένας πολεμιστής! Πώς ν’ αγωνιστώ ενάντια σ’ αυτό; Κοιτώντας τον ουρανό. Ω θεοί, γιατί εξαπολύσατε τον θάνατο στο πλάι μου, τον έρωτα της ζωής μου; Το δόρυ μου διαπέρασε τον κορμί της δίχως αντίσταση και τα χείλη της δάγκωσαν τη σκόνη τούτης της καταραμένης Τροίας. Σιωπή. Αφού η επιθυμία της ήταν να μου ανήκει, αφήστε την σε μένα, σας ικετεύω. Ακουμπά το κεφάλι του στο στήθος της Πενθεσίλειας. Στη συνέχεια ανασηκώνεται σαν αθάνατος. Δεν μπόρεσα να δω το πρόσωπό της παρά μόνο μετά… Μετά… Μόλις μετά το πορφυρό. Κοιτάζοντας τα χέρια του. Δεν ήξερε παρά μόνο να προσφέρει τον θάνατο … Χρόνος. Μάνα! Γιατί μου χάρισες τόση δύναμη; Χρόνος. Όλαοδηγούν στηνκαταστροφή; Σιωπή. Εκείνη δεν ήξερε. Δεν μπορούσε να γνωρίζει την δύναμή τους … Το τόξο της, τα βέλη της, οι σαΐτες της όλα έτειναν προς εμένα. Χρόνος. Κι όλα διαλύθηκαν πάνω στην ασπίδα μου· ο ήλιος την τύφλωσε. Αυτό το χέρι καμία ευκαιρία δεν της άφησε, την κεραυνοβόλησε. Πόσο θα ήθελα να μπορούσε το φως να με τυφλώσει! Πόσο θα ήθελα να μην είχα ποτέ δει το βλέμμα της, το ύστερο βλέμμα της! Μου πρόσφερε το τελευταίο βλέμμα της ζωής της και τον τελευταίο στεναγμό της ψυχής της. Αναταράσσει το κορμί του. Τέτοιο δώρο, σε μένα, τον δολοφόνο σου. Μου τα πρόσφερες όλα και δεν ήξερα να πάρω παρά μόνο τη ζωή. Ο θάνατός σου ήταν έγκλημά μου, ο έρωτάς μου ήταν η τιμωρία σου! Σιωπή.

Αθηνά, σε παρακαλώ, δείξε μου την πηγή της αθανασίας. Άφησέ με να της δώσω να πιει… Γέρνει ξανά. Μην πεθάνεις, ακούς; Σου απαγορεύω να πεθάνεις! Χρόνος. Είσαι η ψυχή μου… Σιωπή.

Προτού σ’ ανταμώσω, ήμουνα μόνος, δίχως ελπίδα, δίχως φόβους κι ελεύθερος. Τώρα, ακόμη πιο μόνος, απελπισμένος και δεμένος μαζί σου. Ένα βλέμμα έφτασε, ένα μόνο βλέμμα! Τα πάντα ήταν για μας εφικτά. Θα μπορούσαμε να είμαστε οι πιο όμορφοι εραστές της Ελλάδας. Μα αλλιώς η μοίρα τ’ αποφάσισε. Κι εκείνο το βλέμμα που θα μπορούσε να είναι η αρχή των πάντων, έγινε το τέλος. Τηςπιάνειταχέρια. Αυτά τα χέρια που θα μπορούσαν να ’ναι της τρυφερότητας, τα σταυρώνει, δεν θα είναι ποτέ παρά μόνον του πάθους… Σιωπή.

Ω Θεοί, γιατί να υποφέρω μια τέτοια δοκιμασία; Τείνει το δεξί του χέρι προς τον ουρανό. Μ’ ένα μόνο χέρι, άγγιξα τα σύνορα του έρωτα και του θανάτου. Έφτασε μια στιγμή, μία μόνο στιγμή! Η στιγμή της αποκάλυψης. Η στιγμή που ο άνθρωπος συνειδητοποιεί το μέγεθος της αδυναμίας του απέναντι στη δύναμη της σύγκρουσης του έρωτα και του θανάτου, της ζωής και του θανάτου, της ελευθερίας και του θανάτου.

Με αργό βήμα, οι γυναίκες τού χορού επιστρέφουν να αναζητήσουν το κορμί της Πενθεσίλειας. Ο Αχιλλέας, μέσα στην οδύνη του δεν τις βλέπει. Παραμένει σιωπηλός κι ακίνητος. Σφίγγει την Πενθεσίλεια στην αγκαλιά του. Οι γυναίκες πλησιάζονται μεταξύ τους και όλες απλώνοντας τα χέρια τους προς την Πενθεσίλεια. Ξαφνικά ο Αχιλλέας τις αντιλαμβάνεται…

Αχιλλέας

Όχι! Αφήστε τήν μου! Ο χορός κάνει μια κίνηση υποχώρησης. Ποιος σας επέτρεψε να ξανάρθετε; Οι γυναίκες βάζουν όλες τα χέρια πάνω στο στόμα τους. Γιατί, δεν λέτε τίποτε; Είστ’ εδώ σαν Άρπυιες, έτοιμες να ορμήσετε στη/ ν’ αρπάξετε τη λεία σας. Οι γυναίκες πέφτουν στα γόνατα. Τώρα, με εκλιπαρείτε … Η δειλία σας δεν έχει όρια. Έτοιμες είστε για όλα προκειμένου να εξασφαλίσετε τη λεία σας. Ανασηκώνεται και όλες αναδιπλώνονται. Μολών λαβέ! Αφού αυτό θέλετε. Μα πρώτα θα περάσετε πάν’ απ’ το σώμα μου. Έχασα ήδη την ψυχή της, δεν θα σας αφήσω να πάρετε το κορμί της. Μέσα σε κραυγή, Είναι δικό μου! Το βάζουν στα πόδια. Είναι ό,τι έχω και δεν έχω πια… Μένει μόνος να την κοιτά. Είσαι το μόνο παρόν στη δίχως μέλλον ζωή μου. Σιωπή. Δεν θα σ’ εγκαταλείψω ποτέ…Γέρνει πάνω της και τρυφερά τη φιλά.

Σκηνή ΙΙΙ

Αχιλλέας, Πενθεσίλεια, Θερσίτης

Θερσίτης, εισβάλλοντας στη σκηνή.

Ντροπή σου, Αχιλλέα! Ο Αχιλλέας ανασηκώνεται αργά, ήρεμος. Πώς τόλμησες;

Αχιλέας, κοιτάζοντάς τον τελικά.

Να σε κοιτάξω, Θερσίτη;

Θερσίτης

Κανέναν δεν θα ξεγελάσεις! Σε είδα!

Αχιλλέας

Και πώς αλλιώς θα μπορούσες να κάνεις, αφού βρίσκομαι μπροστά σου;

Θερσίτης

Με εμπαίζεις;

Αχιλλέας

Ποτέ δεν θα το τολμούσα!

Θερσίτης

Με άφησες έκπληκτο από την αναζήτηση ποταπών απολαύσεων και ενάντια στη φύση. Σιωπή. Δεν λες τίποτε; Τούτη δω είν’ η μόνη σου άμυνα; Ο Αχιλλέας, σιωπηλός πάντοτε, συγκρατείται με κόπο. Ατίμασες την Ελλάδα ολόκληρη με την πράξη σου και παραμένεις σιωπηλός;

Aχιλλέας

Κάποτε, είναι προτιμότερο να παραμένεις σιωπηλός!

Θερσίτης

Δεν με τρομάζεις, Αχιλλέα… Είσαι δίχως πανοπλία και άοπλος… Πλησιάζει, χωρίς φόβο.

Αχιλλέας

Δυστυχώς!

Θερσίτης

Θα σε καταγγείλω, Αχιλλέα, ακούς; Θα πω σε όλους πως ήθελες να έχεις δική σου τούτη την Αμαζόνα πόρνη.

Ο Αχιλλέας σηκώνεται απότομα και αρπάζει τον Θερσίτη με μια λαβή.

Αχιλλέας

Θερσίτη, είσαι ο πιο απαίσιος από τους Έλληνες που ήρθαν στην Τροία κι ωστόσο η ψυχή είναι ακόμη πιο απαίσια.

Θερσίτης, τρομοκρατημένος.

Άφησέ με! Δεν θα τη γλυτώσεις έτσι, νεκρόφιλε!

Αχιλλέας

Η ζωή μου δεν έχει πια καμία σημασία! Τον σφίγγει ακόμα πιο πολύ. Η δική σου δεν είχε ποτέ, είχε δίκιο ο Οδυσσέας…

Θερσίτης

Άφησέ με! Τα χέρια σου με αηδιάζουν! Έχουν τη μυρωδιά του θανάτου!

Αχιλλέας

Αυτή τη φορά, εσύ έχεις δίκιο! Τον αποτελειώνει. Ο Θερσίτης καταρρέει. Η σκιά σου θα ζει στην έρημο των Ταρτάρων.

Ο Αχιλλέας τον σέρνει σαν έναν άχρηστο σάκο. Βγαίνει από τη σκηνή.

Σκηνή IV

Αχιλλέας, Πενθεσίλεια, Χορός γυναικών, Διομίδης, Αίας

Το κορμί της Πενθεσίλειας κείται στο κέντρο της σκηνής, μόνο. Μακρά σιωπή. Στη συνέχεια κάνει την είσοδό του ο χορός των γυναικών. Δύο γυναίκες ξεκινούν πρώτα με μεγάλη προφύλαξη. Αφού επιβεβαιώνουν ότι το πεδίο είναι ελεύθερο, κάνουν νεύμα και στις άλλες να προχωρήσουν που έχουν παραμείνει να παραμονεύουν στο σκοτάδι. Πλησιάζουν όλες και με κλεφτά βήματα σχηματίζοντας κύκλο γύρω από την Πενθεσίλεια. Την πλησιάζουν χωρίς, ωστόσο, να τολμούν να την αγγίξουν. Εκείνη τη στιγμή εμφανίζεται ο Διομήδης.

Διομήδης, συγκαταβατικός.

Εσύ, λοιπόν, είσαι η βασίλισσα των Αμαζόνων! Η πιο όμορφη γυναίκα-σελήνη… Σιωπή. Ως άψυχο σώμα δεν βλέπω τίποτ’ άλλο από ένα ακόμη πτώμα, έναν άμβωνα αφιερωμένο στην αποσύνθεση… Πολύ κακό για το τίποτε! Την πιάνει από το πόδι. Ο Αχιλλέας έκανε κομμάτια τον Θερσίτη, μόνο και μόνο για σένα … Φτύνει πάνω της. Θαρρούσες ασφαλής μέσα στον θάνατο… Οι γυναίκες είναιαγανακτισμένες. Τα δεινά σου, όμως, μακράν απέχουν του τέλους τους … Πατώντας πάνω στο σώματης Πενθεσίλειας. Μ’ ακούς; Δεν τελείωσαν όλα. Ο θάνατος είναι μόνον η αρχή, θα διαλύσω την ψυχή σου για πάντα. Κοιτά τον χορό γυναικών. Τι περιμένετε για να την μεταφέρετε στη σκηνή μου;Δεν κινούνται. Εκείνος προχωρά προς το μέρος τους. Να επαναλάβω τη διαταγή μου; Αν δεν υπακούσετε πάραυτα, θα σας δώσω βορά στ’ άλογά μου… Οπισθοχωρούν όλες ως την άκρη της σκηνής. Ποιον φοβάστε; Ήγγικεν η ώρα της δικής της καταδίκης. Κι όσο γι’ αυτό, θ’ ασχοληθώ εγώ προσωπικά! Αφαιρεί με βία το πέπλο που σκεπάζει το κορμί της Πενθεσίλειας, την αρπάζει από το πόδι, την περιστρέφει κι αρχίζει να την σέρνει προς την αντίθετη κατεύθυνση του χορού. Ο χορός ακολουθεί δίχως να λέει τίποτε. Εντελώς ξαφνικά, αρχίζουν όλες τους να ωρύοντα. Τι έχετε όλες και σκούζετε έτσι;

Ο Αχιλλέας εμφανίζεται, έξαλλος.

Αχιλλέας

Διομήδη !

Διομήδης

Αχιλλέα;

Αχιλλέας

Διομήδη, άφησέ την αμέσως! Και υπόσχομαι να σε λυπηθώ!

Διομήδης

Με απειλείς;

Αχιλλέας

Δεν σε απειλώ. Σε προειδοποιώ. Η Πενθεσίλεια είναι υπό την προστασία μου.

Διομήδης

Δεν είναι παρά μόνο μια γυναίκα, κι επιπλέον μια Αμαζόνα, γιατί τόση προσήλωση;

Αχιλλέας

Είναι ιερή!

Διομήδης

Αυτή; Αυτή η σύμμαχος της Τροίας; Στραγγάλισες τον εξάδελφο μου τον Θερσίτη γι’ αυτή την…

Αχιλλέας, τον διακόπτει.Μια λέξη ακόμα και θα το μετανιώσεις οικτρά!

Ο Διομήδης πάει κάτι να πει, όταν φτάνει ο Αίας.

Αίας

Διομήδη, τι κάνεις; Η θέση σου είναι κοντά στους άντρες σου.

Διομήδης

Σας αφήνω. Εδώ είναι πανταχού παρών ο θάνατος.

Ο Διομήδης βγαίνει, ακολουθούμενος κατά πόδας από τις γυναίκες του Χορού..

Αίας

Τι συνέβη, Αχιλλέα;

Ο Αχιλλέας δεν απαντά. Πλησιάζει την Πενθεσίλεια και της λέει γέρνοντας.

Αχιλλέας

Είμ’ εδώ, γλυκιά μου.

Αίας

Έμαθα πως πέταξες την σκιά του Θερσίτη στα Τάρταρα.

Αχιλλέας

Η σκιά αυτή ήταν σκιά κενή φωτός… Ανήκε ήδη στα Τάρταρα.

Αίας

Ο θάνατος της Πενθεσίλειας σε φέρνει σ’ αυτή την κατάσταση;

Ο Αχιλλέας, δίχως ούτε λέξη να πει, καλύπτει πάλι με το πέπλο το κορμί της Πενθεσίλειας. Σε προκάλεσε, Αχιλλέα, δεν έχεις εσύ ευθύνη!

Αχιλλέας

Εγώ φταίω για όλα! Σιωπή. Ήξερα να την καταλάβω, μα δεν μπόρεσα να την προστατέψω. Υπέφερε…

Αίας

Πώς θα μπορούσες να την προστατέψεις; Σκότωσε πάνω από δέκα πολεμιστές μας…

Αχιλλέας

Όλο εκείνο το αίμα είναι που με τύφλωσε. Σιωπή. Θα έπρεπε να της δείξω οίκτο…

Αίας

Μα αυτή ήταν που έχυσε όλο εκείνο το αίμα Εσύ όφειλες να την σκοτώσεις!

Αχιλλέας

Να σκοτώνεις δεν είναι καθήκον, μα επιλογή.

Αίας

Μόνον που το πεπρωμένο δεν σου έδωσε άλλη επιλογή!

Ο Αχιλλέας γέρνει και πάλι πάνω στην Πενθεσίλεια.

Αχιλλέας

Αγάπη μου…

Αίας

Την αγαπάς;

Αχιλλέας

Τη φορά τούτη δεν είχα επιλογή.

Αίας

Μα είναι νεκρή, Αχιλλέα, είναι νεκρή! Σιωπή. Δεν μπορείς ν’ αγαπάς μια νεκρή.

Αχιλλέας

Ο έρωτας είναι πιο ισχυρός. Ο θάνατος διαρκεί μια στιγμή μόνο. Τη στιγμή ενός αναστεναγμού. Ήμασταν φτιαγμένοι για να συναντήσουμε ο ένας τον άλλον. Θα συναντηθούμε!

Αίας

Αχιλλέα, παραληρείς;

Αχιλλέας

Όχι, Αία! Όλοι όσοι αγαπώ είναι νεκροί: ο Πάτροκλος είναι νεκρός μέσα σ’ αυτό που φαίνομαι, η Πενθεσίλεια σ’ αυτό που είμαι.

Αίας

Δεν είσαι συ ο ένοχος! Ο Πάτροκλος δεν μπόρεσε ν’ αντέξει το βάρος της φωτιάς και η Πενθεσίλεια τη θέα της φωτιάς.

Αχιλλέας

Είμαι ένοχος γιατί είμαι φωτιά!

Αίας

Είσαι φως, είσαι ο ήλιος μας!

Αχιλλέας

Τότε είναι ο καιρός μου να σβήσω. Σιωπή. Το λυκόφως μου άρχισε ήδη… Σιωπή. Πρώτα, όμως, οφείλω ν’ ασχοληθώ με την ταφή της Πενθεσίλειας.

Αίας, γεμάτος συμπόνια.Πάω να βρω τον Οδυσσέα. Είναι ο πιο κατάλληλος να σε εξαγνίσει.

Ο Αίας φεύγει από τη σκηνή. Ο Αχιλλέας αποθέτει το κορμί της Πενθεσίλειας στη βάση του μνημείου. Ο Αχιλλέας είναι μόνος μπροστά στο κορμί της Πενθεσίλειας και στο μνημείο του Πατρόκλου.

Αχιλλέας

Το συντομότερο δυνατόν, θα βάλω πλώρη για τη Λέσβο κι εκεί θα κάνω θυσίες στον Απόλλωνα, στην Αρτέμιδα και στη Λητώ. Θα πλεύσω πάνω στα κύματα των δακρύων, θα χύσω/ θ’ αδειάσω πάνω στη γη μας ό,τι απέμεινε από την ψυχή μου… Νιώθω, βαθιά μέσα μου, μια απέραντη εξάντληση από τούτη την κενή νοήματος ζωή. Έχασα τον φίλο μου, έχασα την αγάπη μου, δεν μου απομένει παρά να χάσω και τη ζωή μου.

Σκηνή V

Αχιλλέας, Οδυσσέας

Ο Οδυσσέας μπαίνει στη σκηνή. Η ευφυΐα του φωτίζει τη σκηνή. Είν’ ένας ήλιος καινούργιος.

Οδυσσέας

Δεν είσαι μόνος, Αχιλλέα, εγώ είμαι μαζί σου!

Αχιλλέας

Οδυσσέα! Ευχαριστώ που ήρθες τόσο γρήγορα. Σιωπή. Ήξερα πως μπορώ να υπολογίζω σε σένα. Μόνο που, καταλαβαίνεις, είμαι λίγο…

Οδυσσέας, τον διακόπτει.

Εγώ! Το ξέρω, Αχιλλέα, η ύπαρξή μας είναι Ένα!

Αχιλλέας

Μολονότι είμαστε σε όλα διαφορετικοί: οργή και γαλήνη, πάθος και συμπόνια.

Οδυσσέας

Είμαστε πρώτα κι ύστερα η ίδια ύπαρξη.

Αχιλλέας

Έτσι τα ξέρεις όλα για μένα!

Οδυσσέας

Είμαι η ψυχή σου…

Αχιλλέας

Φλεγόμαστε από την ίδια φωτιά.

Οδυσσέας

Και ξέρω πόσο υποφέρεις…

Ο Οδυσσέας πλησιάζει τον Αχιλλέα και του πιάνει τον ώμο. Ο Αχιλλέας ανασηκώνεται και του πιάνει κι εκείνος τον ώμο.

Αχιλλέας

Είσαι, το δίχως άλλο, ο μόνος που με καταλαβαίνει. Σιωπή. Η Πενθεσίλεια είναι η στιγμή της ειρήνης που γνώρισα μέσα σε τούτο τον πόλεμο.

Οδυσσέας

Η συνάντηση με την Πενθεσίλεια, είναι το ορόσημο στη ζωή σου.

Αχιλλέας

Είναι και η αρχή του θανάτου μου…

Οδυσσέας

Η ζωή είναι η αρχή του θανάτου!

Αχιλλέας

Οδυσσέα, νιώθω κοντά σου όλο και πιο πολύ.

Οδυσσέας

Σ’ αυτό δεν υπάρχει τίποτε που εκπλήσσει, Αχιλλέα, εσύ γίνεσαι εγώ κι εγώ εσύ!

Αχιλλέας

Δίχως αμφιβολία, γι’ αυτό τα λόγια σου είναι τα μόνα λόγια που με ανακουφίζουν.

Οδυσσέας

Είναι το ίδιον της αντανάκλασης πάνω σου…

Αχιλλέας

Μετά τον θάνατο του Πατρόκλου και της Πενθεσίλειας, νιώθω ο ίδιος καταδικασμένος.

Οδυσσέας

Τούτο δεν είναι καταδίκη, Αχιλλέας, είναι απελευθέρωση. Τώρα, ξέρεις, εσύ ο ισόθεος, πως το ίδιον του ανθρώπινου μεγαλείου προέρχεται από τη θνητή μας φύση. Σιωπή. Όσο για τη σκέψη σου, θα ζει μέσ’ από μένα.

Αχιλλέας

Θα ξαναζήσω μέσα σου, λοιπόν;

Οδυσσέας

Ναι, Αχιλλέα, τώρα έχεις το δικαίωμα να ξέρεις.

Αχιλλέας

Σ’ αυτή την περίπτωση, είσαι συ, Οδυσσέα, σαν άλλος Άτλας, που θα βαστάξεις τους πόνους μου στο εξής.

Οδυσσέας

Το ξέρω, Αχιλλέα. Γι’ αυτό βρίσκομαι εδώ.

Αχιλλέας

Έτσι ο εξαγνισμός μου δεν ήταν παρά μόνον πρόσχημα.

Οδυσσέας

Κατά κάποιον τρόπο· εν πάση περιπτώσει, δεν έχει τη συνήθη έννοια… ο Θερσίτης δεν είχε τίποτε Ελληνικό. Χρόνος. Ρίχνοντάς τον στα Τάρταρα, ελευθέρωσες την Ελλάδα από έναν εχθρό.

Αχιλλέας

Οδυσσέα, όμως ένας πολύ ιδιαίτερος άνθρωπος… Σιωπή. Και δεν καταφέρνω να εννοήσω όλες σου τις σκέψεις.

Οδυσσέας

Οφείλεις να αρκεστείς στο να με βοηθήσεις να σε καταλάβω. Έτσι, με μια εμβάπτιση, όλα θα λάβουν ένα νόημα νέο.

Αχιλλέας

Οφείλω, λοιπόν, να βυθιστώ μέσα στα βάθη της σκέψης σου. Ο Οδυσσέας κλονίζεται. Τι έχεις, Οδυσσέα;

Οδυσσέας

Φτάνω σχεδόν στη γνώση…

Αχιλλέας

Πώς μπορείς να το αντέχεις αυτό;

Οδυσσέας

Δεν είν’ αυτό το θέμα. Χρόνος. Γεννήθηκα γι’ αυτό, είναι μια ανάγκη.

Αχιλλέας

Γεννήθηκες για ν’ αντέχεις τα βάσανά μου; Εγώ δεν…

Οδυσσέας, τον διακόπτει.Πάψε να βασανίζεσαι. Σιωπή. Πες, απλώς, πως δεν μπορεί όλος ο κόσμος να κοιτάζει τον ήλιο.

Αχιλλέας

Έχεις δίκιο, απέναντι στον ήλιο, υπάρχουν μόνο δύο δυνατές επιλογές: ο φόβος και ο θαυμασμός.

Οδυσσέας

Δεν πρέπει να τους φθονείς. Είμαστε μόνοι, τούτο χρειάζεται να ξέρεις.

Αχιλλέας

Η μοναξιά σου, Οδυσσέα, θα πρέπει να είναι πολύ μεγάλη, ακόμη μεγαλύτερη από τη δική μου.

Οδυσσέας

Είναι ο μόνος τρόπος για ν’ αγαπάς την ανθρωπότητα.

Αχιλλέας

Η θεά Αθηνά, η προστάτιδά μας, είθε να σε φροντίζει σ’ αυτή τη νέα δοκιμασία. Σιωπή.

Οδυσσέας

Είναι πανταχού παρούσα στο πνεύμα μου.

Αχιλλέας

Η καρδιά μου είναι λαβωμένη για πάντα, Οδυσσέα, μα εσύ μπόρεσες να ανακουφίσεις την ψυχή μου. Σιωπή. Γέρνει για μια τελευταία φορά πάνω στην Πενθεσίλεια. Βοήθησέ με να σηκώσω το δώρο της ζωής μου.

Ο Οδυσσέας γέρνει κι εκείνος, δίχως να λέει τίποτε. Τώρα, έχουν γίνει μόνον ένας. Την παίρνουν στην αγκαλιά τους και σηκώνουν το κορμί της. Προχωρούν δίπλα-δίπλα και καταλήγουν στην άκρη της σκηνής. Με δάκρυα στα μάτια, με μια τελευταία προσπάθεια, υψώνουν πολύ ψηλά τα χέρια.

Αχιλλέας και Οδυσσέας

Θεοί, ιδού το έσχατο δώρο!

Αυλαία.

Επικούρειοι και Στωικοί

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Τόσο οι Επικούρειοι όσο και οι Στωικοί χώριζαν τη φιλοσοφία σε τρεις κλάδους, στην ηθική, στη φυσική και στη λογική, και αμφότεροι θεωρούσαν ότι η φυσική και η λογική υπάγονταν στην ηθική. Και οι δυο σχολές επέμεναν ότι κύριος σκοπός της φιλοσοφίας ήταν η κατάκτηση της ευτυχίας, και ότι για να είναι ευτυχής ο άνθρωπος πρέπει να ζει απαλλαγμένος υπό το άγχος και τον φόβο. Αλλά επειδή, όσο παραμένει αδαής σε σχέση με τις αιτίες των φυσικών φαινομένων, θα συνεχίσει να βασανίζεται από παράλογους φόβους, έπεται ότι πρέπει να μελετήσει τη φυσική καθώς και την ηθική φιλοσοφία. Παρ’ όλο που Επικούρειοι και Στωικοί διαφωνούσαν τόσο στο ζήτημα του υπέρτατου αγαθού όσο και σε πολλά θεμελιώδη προβλήματα της φυσικής, αμφότεροι υποστήριζαν ότι το βασικό κίνητρο για τη διερεύνηση των προβλημάτων αυτών ήταν η κατάκτηση της αταραξίας.

Ο Επίκουρος, που γεννήθηκε στη Σάμο από Αθηναίους γονείς γύρω στο 341 π.Χ. και ίδρυσε τη σχολή του, τον Κήπο, στην Αθήνα στα τέλη του ίδιου αιώνα, δηλώνει κατηγορηματικά στο σύγγραμμά ίου Κύριαι δόξαι (11) ότι «αν δεν μας βασάνιζαν υποψίες για τα ουράνια φαινόμενα και σε σχέση με τον θάνατο, μήπως τελικά σημαίνουν κάτι για μας, και ακόμη η αδυναμία μας να διακρίνουμε τα όρια του πόνου και των επιθυμιών, δεν θα μας χρειαζόταν η μελέτη της φύσης». Και στην Επιστολή προς Πυθοκλήν (85) υποστηρίζει «να θυμάσαι ότι η μελέτη των ουράνιων φαινομένων δεν έχει άλλο σκοπό... από την αταραξία και τη βέβαιη πίστη». Καταφέρεται επανειλημμένα κατά της δεισιδαιμονίας και της μυθολογίας. «Ηλιοστάσια, εκλείψεις, ανατολές και δύσεις» κ.ο.κ. συμβαίνουν «χωρίς την αρωγή ή τη διαταγή» των θεών, και η τακτικότητα των φαινομένων στον ουρανό οφείλεται στη διευθέτηση των ατόμων και όχι στον θεό (Επιστολή προς Ηρόδοτον, 76 κ. εξ.). Αλλά παρ’ όλο που η φυσική επιστήμη χρησιμοποιείται για την κατάρριψη ψευδών θρησκευτικών πεποιθήσεων, η συνέχιση της μελέτης της φυσικής θεωρείται περιττή εφόσον έχει φτάσει κανείς οε κάποιες εξηγήσεις για φαινόμενα τα οποία θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι οφείλονται σε υπερφυσικές δυνάμεις ή που θα μπορούσαν, με άλλο τρόπο, να γεννήσουν παράλογους φόβους.

Πάντως, ο ίδιος ο Επίκουρος προχώρησε τις έρευνες του σε ορισμένα προβλήματα της φυσικής πολύ περισσότερο απ’ όσο θα υπέθετε κανείς, με δεδομένα τα κίνητρά του. Οι κύριες πηγές μας για τη φυσική του είναι οι Επιστολές προς Ηρόδοτον και προς Πυθοκλήν, ενώ το λατινικό ποίημα Περί της φύσεως των πραγμάτων (De rerum natura), έργο του ένθερμου οπαδού του Λουκρητίου (1ος αιώνας π.Χ.), είναι επίσης πολύτιμο. Αν και ο ίδιος αρνούνταν οποιαδήποτε οφειλή σε προγενέστερους στοχαστές, οι βασικές φυσικές θεωρίες του προέρχονται από τους ατομικούς του 5ον αιώνα π.Χ., τον Λεύκιππο και τον Δημόκριτο. Όπως και εκείνοι, υποστήριζε ότι μόνον τα άτομα και το κενό υφίστανται. Υπάρχει άπειρος αριθμός ατόμων τα οποία βρίσκονται σε διαρκή κίνηση μέσα σε ένα άπειρο κενό. Συγκρούονται μεταξύ τους και αναπηδούν το ένα πάνω στο άλλο, σχηματίζοντας, έτσι, σύνθετα σώματα· οι δε αισθητές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τα σώματα αυτά δεν είναι πραγματικές αλλά φαινομενικές. Όλες αυτές οι ιδιότητες όπως η θερμότητα, το χρώμα, η γεύση κ.ο.κ. οφείλονται, και μπορούν να αναχθούν, σε διαφορές στις πρωταρχικές ιδιότητες των ατόμων, όπως το σχήμα και η θέση.

Ως εδώ, ο Επίκουρος απλώς συμβαδίζει με τον Δημόκριτο. Αλλά σε ορισμένα σημεία της θεωρίας του παρέκκλινε από τη δημοκρίτεια διδασκαλία - στις περισσότερες περιπτώσεις, όπως φαίνεται, εν είδει απάντησης στις επικρίσεις που είχε διατυπώσει ο Αριστοτέλης κατά του ατομισμού στην αρχική μορφή του. Ένα από τα ζητήματα που οι προγενέστεροι ατομικοί είχαν αφήσει αναπάντητο αφορά τη φύση των ίδιων των ατόμων. Ενώ είναι βέβαιο ότι πίστευαν πως τα άτομα είναι φυσικώς αδιαίρετα (πως δηλαδή δεν μπορούν να κατατμηθούν), παραμένει ασαφές αν πίστευαν ότι είναι μαθηματικώς διαιρετά (δηλαδή, διαιρετά τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο).[1] Έτσι, ο Αριστοτέλης καταφέρθηκε εναντίον των ατομικών με ένα σκεπτικό που ότι πίστευε πως δεν μπόρεσαν να διακρίνουν μεταξύ της φυσικής και της μαθηματικής αδιαιρετότητας. Η απάντηση του Επικούρου ήταν να θεωρήσει δύο είδη «ελάχιστων» και να καταστήσει σαφή τη διάκρισή ανάμεσά τους. Τα άτομα είναι τα φυσικά «ελάχιστα», οι αδιαίρετες μονάδες από τις οποίες απαρτίζονται τα φυσικά αντικείμενα, αλλά το ίδιο το άτομο έχει μέγεθος και περιλαμβάνει, και αποτελείται από, μαθηματικώς αδιαίρετα μέρη.

Τώρα, όσον αφορά το σχήμα των ατόμων, οι προγενέστεροι ατομικοί μπορεί να θεωρούσαν ότι, όπως ακριβώς τα άτομα ήταν άπειρα σε αριθμό, έτσι άπειρα σε ποικιλία ήταν και τα σχήματά τους. Αλλά τότε θα μπορούσε να διατυπωθεί η ένσταση ότι, αν υπήρχε άπειρη ποικιλία σχημάτων, τότε κάποια από τα άτομα θα ήταν εξαιρετικά μεγάλα, σίγουρα αρκετά μεγάλα ώστε να είναι ορατά. Αυτό δεν μπορούσε σε καμία περίπτωση να γίνει δεκτό, και η απάντηση του Επικούρου ήταν να υποστηρίξει ότι τα σχήματα -και τα μεγέθη- των ατόμων δεν είναι άπειρα, αλλά απροσδιορίστου αριθμού.

Αλλά η σημαντικότερη αναθεώρηση που εισήγαγε ο Επίκουρος αφορά το βάρος. Ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος υποστήριζαν ότι οι πρωταρχικές ιδιότητες των ατόμων είναι μόνον το σχήμα, η διάταξη και η θέση. Στις ιδιότητες αυτές ο Επίκουρος προσέθεσε το βάρος - κατά τους προγενέστερους ατομικούς, μια δευτερεύουσα ιδιότητα η οποία αποκτάται όταν τα άτομα έχουν συναθροιστεί για να δημιουργήσουν έναν κόσμο. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ο Επίκουρος ερμήνευε πολύ διαφορετικά από εκείνους τη διεργασία μέσω της οποίας δημιουργούνται οι κόσμοι. Ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος υποστήριζαν ότι τα άτομα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση προς όλες τις κατευθύνσεις και ότι οι τυχαίες συγκρούσεις τους προκαλούν συσφαιρώσεις που με τη σειρά τους προσελκύουν και άλλα άτομα. Αντιθέτως, ο Επίκουρος θεωρούσε ότι πριν από τον σχηματισμό ενός κόσμου όλα τα άτομα κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση μέσα στον χώρο, συγκεκριμένα «προς τα κάτω». Επίσης, ενώ ο Αριστοτέλης, π.χ., είχε υποστηρίξει ότι όσο βαρύτερο είναι ένα σώμα τόσο γρηγορότερα πέφτει, ο Επίκουρος διατεινόταν ότι στο κενό η ταχύτητα δεν εξαρτάται από το βάρος και ότι τόσο τα βαριά όσο και τα ελαφρά άτομα πέφτουν «γρήγορα σαν τη σκέψη». Αλλά τότε, κανένα άτομο δεν θα συναντούσε ούτε θα συγκρούονταν με άλλα άτομα - και κανένας κόσμος δεν θα δημιουργούνταν έτσι, ο Επίκουρος διατύπωσε την περίφημη, ή μάλλον διαβόητη, θεωρία της παρεγκλίσεως. Ενίοτε, ένα άτομο αποκλίνει ελάχιστα από την κάθετη πτώση. Η απόκλιση αυτή δεν αιτιολογείται - είναι απλώς ένα αποτέλεσμα χωρίς αιτία. Πάντως, οι εν λόγω αποκλίσεις πρέπει, όπως πίστευε, να συμβαίνουν τόσο στην αρχή της δημιουργίας ενός κόσμου αλλά και μέσα στους κόσμους μετά τη διαμόρφωσή τους. Παρ’ όλο που οι πηγές μας είναι ελλιπείς και σε ορισμένα σημεία ασαφείς, φαίνεται ότι ο Επίκουρος εφάρμοσε τη θεωρία της απόκλισης στην περιγραφή της ψυχής, προσπαθώντας να διαφυλάξει την ηθική φιλοσοφία του από τον ντετερμινισμό.

Ήδη από την αρχαιότητα το δόγμα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο χλεύης. Εντούτοις η ηθική θεωρία δεν είναι τόσο ανόητη όσο έχει πολλές φορές υποστηριχθεί. Όντας υλιστής, ο Επίκουρος ερμήνευε τα νοητικά φαινόμενα ως φυσικές αλληλεπιδράσεις ίων «ατόμων της ψυχής» και το πρόβλημά του ήταν να σηματοδοτήσει την έννοια της ηθικής ευθύνης σε ένα τέτοιο σύστημα. Πολλοί μελετητές διατύπωσαν την άποψη ότι η λύση που έδωσε ήταν η εισαγωγή μιας παρεγκλίσεως στα άτομα της ψυχής για κάθε «ελεύθερη» ενέργεια. Ωστόσο, δεν διαθέτουμε άμεση μαρτυρία ότι αυτή ήταν η πεποίθη­σή του, και είναι αλήθεια ότι φαντάζει παράδοξο να εξηγεί κανείς την επιλογή μέσω της επέμβασης ενός μη αιτιολογημένου γεγονότος κατά τη στιγμή της απόφασης. Το πιθανότερο είναι (όπως έχει υποστηριχθεί πρόσφατα[2]) ότι η επικούρεια θεωρία περί ευθύνης, όπως άλλωστε και η αντίστοιχη του Αριστοτέλη, εξαρτάται περισσότερο από την έννοια του χαρακτήρα και ότι η λειτουργία της παρεγκλίσεως είναι απλώς η δημιουργία μιας ασυνέχειας, κάποια στιγμή, στις κινήσεις των ατόμων της ψυχής ώστε να υπάρξει περιθώριο για τη δυνατότητα ελεύθερης επιλογής. Η παρέγκλισις δεν χρειάζεται, και στην πραγματικότητα δεν πρέπει, να συμπίπτει χρονικά με τη στιγμή της επιλογής: το μόνο που απαιτείται είναι να επέλθει κάποια στιγμή ώστε να προκύψει μια εξαίρεση στον κανόνα ότι οι αλληλεπιδράσεις τους είναι απολύτως προκαθορισμένες.

Η ερμηνεία του κοσμολογικού σκέλους της θεωρίας της παρεγκλίσεως είναι λιγότερο αμφιλεγόμενη. Εφόσον θεωρούνταν ότι όλα τα άτομα κινούνται με την ίδια ταχύτητα προς την ίδια κατεύθυνση, τότε θα έπρεπε να υπάρχουν εξαιρέσεις στον κανόνα αυτό προκειμένου να εξηγηθεί η κοσμογονική διαδικασία. Γνωρίζουμε ότι ο κόσμος μας, τουλάχιστον, υπάρχει: συνεπώς, πρέπει, με κάποιον τρόπο να είχαν επέλθει συγκρούσεις ατόμων. Εξάλλου, η πρότασή του ότι ένα μεμονωμένο άτομο αποκλίνει κάθε τόσο από τον κανόνα μπορεί να είναι λιγότερο ανατρεπτική για εμάς σήμερα απ’ όσο για ορισμένους αρχαίους μελετητές. Η επικρατούσα, αν και όχι μοναδική, αρχαία αντίληψη περί φυσικού νόμου ήταν ότι επρόκειτο για μια αναγκαιότητα που ίσχυε σε όλες ανεξαιρέτως τις εκδηλώσεις ενός δοσμένου φαινομένου - σε αντίθεση με τη σύγχρονη αντίληψη του φυσικού νόμου ως δήλωσης μιας στατιστικής πιθανότητας. Εξάλλου, σύμφωνα με την αρχή της απροσδιοριστίας του Χάιζενμπεργκ, η συμπεριφορά ενός μεμονωμένου πυρηνικού σωματιδίου δεν μπορεί να περιγράφει πλήρως - δηλαδή, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε ταυτόχρονα τόσο τη θέση όσο και την ορμή του. Ωστόσο, αυτή η επιφανειακή ομοιότητα δεν πρέπει να επισκιάζει τις θεμελιώδεις διαφορές κινήτρων και πλαισίου ανάμεσα στην επικούρεια θεωρία από τη μια και την πυρηνική φυσική από την άλλη. Όταν ο Επίκουρος εισήγαγε τις εξαιρέσεις στον κανόνα που, κατά τα άλλα, πίστευε ότι ισχύει, αντιλαμβανόταν αυτόν τον κανόνα, σύμφωνα και με την επικρατούσα στην αρχαιότητα άποψη, ως αδήριτη αναγκαιότητα - είναι αυτή ακριβώς η αντίληψη που η σύγχρονη έννοια του φυσικού νόμου έχει εκτοπίσει. Η θεωρία της παρεγκλίσεως δεν ήταν τόσο το αποτέλεσμα έρευνας (λογικής ή εμπειρικής) της φύσης των διαθέσιμων δεδομένων σχετικά με τα άτομα, όσο η απέλπιδα προσπάθειά του να αποσυνδέσει με μια κίνηση την κοσμολογία και την ηθική φιλοσοφία του από τις συνέπειες της φυσικής θεωρίας του.

Ο Επίκουρος διατείνεται ότι δεν μπορεί να δοθεί παρά μία και μοναδική ερμηνεία για θεμελιώδεις αρχές όπως το ότι δεν υπάρχει τίποτε εκτός από τα άτομα και το κενό. Αλλά όσον αφορά την αιτιολόγηση επιμέρους φυσικών φαινομένων, ακολουθεί διαφορετική μέθοδο εξήγησης. Εδώ επιμένει ότι κάθε φαινόμενο μπορεί να έχει, και συνήθως έχει πράγματι, περισσότερες από μία αιτίες. Εάν φαίνεται να υπάρχουν περισσότερες από μία πιθανές εξηγήσεις, πρέπει να γίνονται όλες δεκτές. Στην Επιστολή προς Πυθοκλήν (86 στ) υποστηρίζει ότι τα ουράνια φαινόμενα «έχουν πολλαπλές αιτίες»: «αν δεχθούμε μία εξ αυτών και απορρίψουμε κάποια άλλη που είναι εξίσου σύμφωνη με το φαινόμενο, είναι φανερό ότι εγκαταλείπουμε τελείως τη μελέτη της φύσης και διολισθαίνουμε απερίσκεπτα προς τον μύθο».

Στην πράξη εφαρμόζει την παραπάνω αρχή όχι μόνο σε ζητήματα όπως η φύση του κεραυνού και της αστραπής, των κομητών, του χαλαζιού ή των ανεμοστροβίλων -στα οποία το επίπεδο των γνώσεων εκείνης της εποχή ήταν πρωτόγονο- αλλά και οε αστρονομικά προβλήματα τα οποία είχαν ήδη ερευνηθεί εκτενώς και με επιτυχία. Παραθέτω, π.χ., τις παρατηρήσεις του για τις φάσεις της Σελήνης από την Επιστολή προς Πυθοκλήν (94):

«Η λίγωση της σελήνης και ξανά το γέμισμά της μπορεί να προκαλείται από την περιστροφή της ή, επίσης, από τους σχηματισμούς του αέρα ή, πάλι, από την παρεμβολή άλλων σωμάτων, ή με κάποιον άλλο από τους τρόπους με τους οποίους τα επίγεια φαινόμενα μας κατευθύνουν να εξηγήσουμε ένα τέτοιο γεγονός, υπό την προϋπόθεση ότι δεν εγκλωβίζεται κανείς στη μέθοδο της μίας και μοναδικής εξήγησης ώστε να απορρίπτει αδικαιολόγητα τις άλλες χωρίς πρώτα να έχει εξετάσει τι μπορεί -και τι δεν μπορεί- να ερευνήσει ο άνθρωπος.»

Σε αυτό, και σε πολλά παρόμοια χωρία, γίνεται φανερή η απουσία επιστημονικού πνεύματος, ουσιαστικά η αντιεπιστημονικότητα, του Επικουρισμού. Ο Επίκουρος πιστεύει ότι η έρευνα είναι μάταιη αν δεν συμβάλλει στην αταραξία. Απορρίπτει την βαθύτερη έρευνα με στόχο να διαπιστωθεί ποια από τις αντικρουόμενες εξηγήσεις ενός φαινομένου είναι η ορθή, και καταφέρεται εναντίον όσων επιδίδονταν σε τέτοιες έρευνες, κατηγορώντας τους αφ’ ενός για δογματικότητα σε θέματα στα οποία ισχύει η αρχή των πολλαπλών αιτίων και αφ’ ετέρου για ροπή προς τη δεισιδαιμονία και τον μύθο. Όμως, αυτοί ακριβώς οι αστρονόμοι που ο Επίκουρος απέρριπτε είχαν, πολύ νωρίτερα, βρει τη σωστή εξήγηση για τις φάσεις της Σελήνης.

Ο Επικουρισμός είναι ένα παράξενο αμάλγαμα που συνδυάζει τη σοβαρή έρευνα σε ορισμένα από τα θεμελιώδη προβλήματα της φυσικής με μια κατά βάση αρνητική στάση απέναντι στην έρευνα των επιμέρους φυσικών φαινομένων. Με την εισαγωγή ορισμένων τροποποιήσεων στην ατομική θεωρία ως απάντηση στους επικριτές της, ο Επίκουρος συνεισέφερε στον διάλογο σχετικά με τα θεμελιώδη συστατικά της ύλης. Αλλά σε ειδικότερα ζητήματα τομέων όπως η αστρονομία, μόλις η διερεύνηση έφτανε σε κάποια αληθοφανή εξήγηση ή εξηγήσεις και απομακρυνόταν ο πειρασμός να καταφύγει κανείς στον μύθο, η έρευνα σταματούσε. Ο Επικουρισμός αποτελεί διαφωτιστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι βαθύτερες φιλοσοφικές παραδοχές επηρέαζαν τη φύση της επιστημονικής έρευνας, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση η επίδραση αυτών των παραδοχών ήταν διττή και αντικρουόμενη, καθώς περισσότερο αντιτάσσονταν στην εμπειρική έρευνα παρά ενθάρρυναν την αφηρημένη διερεύνηση των θεμελιωδών φυσικών προβλημάτων.

Το αντίπαλο, και μακροπρόθεσμα ευρύτερης επιρροής, φιλοσοφικό σύστημα του Στωικισμού θεμελιώθηκε και αναπτύχθηκε από τρεις στοχαστές, τον Ζήνωνα τον Κυτιέα, τον Κλεάνθη τον Άσσιο και τον Χρύσιππο τον Σολέα. Οι δύο πρώτοι ήταν ελάχιστα νεώτεροι του Επικούρου και ο τρίτος κάπου 50 χρόνια μεταγενέστερός τους, αλλά και οι τρεις έδρασαν κυρίως στην Αθήνα. Ενώ οι θεωρίες των Επικούρειων παρέμειναν αξιοσημείωτα σταθερές καθ’ όλη τη διάρκεια του μακρού βίου της σχολής -όπως διαπιστώνουμε και από τον Λουκρήτιο· ο Στωικισμός πέρασε από πολλές φάσεις, όχι μόνο στην πρώιμη περίοδό του, αλλά και, κυρίως, κατά τις περιόδους της λεγόμενης Μέσης και Ύστερης ή Νέας Στοάς, υπό τη διεύθυνση στοχαστών όπως ο Παναίτιος ο Ρόδιος (γενν. περί το 185 π.Χ.), ο Ποσειδώνιος ο Απαμεύς (περ. 130-50 π.Χ.) και ο Σενέκας (1ος αιώνας μ.Χ.). Ωστόσο, αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι τα πιστεύω των ιδρυτών της σχολής. Οι κύριες φυσικές θεωρίες ήταν κατά κύριο λόγο έργο του Ζήνωνα, ενώ ο Χρύσιππος ήταν υπεύθυνος για πολλές από τις επιμέρους θεωρίες και τα επιχειρήματα που συνέβαλαν στην εδραίωση του συστήματος έναντι της κριτικής που διατύπωναν οι αντίπαλοί του.

Ο απώτερος σκοπός της μελέτης των φυσικών φαινομένων ήταν, όπως είπαμε, κοινός για τους Στωικούς και τους Επικουρείους: η επίτευξη της αταραξίας. Ωστόσο, κατά τα άλλα, οι δύο σχολές είχαν θεμελιώδεις διαφωνίες σχεδόν σε όλα τα σημαντικά ζητήματα της φυσικής. Ενώ ο Επίκουρος υποστήριζε ότι τα άτομα και το κενό είναι υπαρκτά, οι Στωικοί αρνούνταν ότι υπάρχει κενό μέσα στον κόσμο, αν και δέχονταν την ύπαρξη άπειρου κε­νού εκτός του κόσμου. Απέρριπταν το επιχείρημα ότι το κενό είναι αναγκαίο για την ερμηνεία της κίνησης. Ο κόσμος είναι ένα πλήρες, αλλά αυτό δεν εμποδίζει την ύπαρξη κίνησης. Όπως τα ψάρια κινούνται μέσα στο νερό, έτσι και κάθε αντικείμενο μπορεί να κινηθεί μέσα στο πλήρες, το οποίο γίνεται αντιληπτό ως ένα ελαστικό μέσο. Στην άποψη ότι η ύλη υπάρχει ως άθροισμα αδιαίρετων μονάδων, οι Στωικοί αντέταξαν ότι ο κόσμος είναι ένα συνεχές η ουσία του οποίου είναι απείρως διαιρετή. Επίσης, ενώ ο Επίκουρος πίστευε ότι ο χώρος και ο χρόνος συγκροτούνται από ελάχιστα μέρη, οι Στωικοί τους αντιλαμβάνονταν ως συνεχή.

Σε αντίθεση με την κατ’ ουσίαν ποσοτική θεωρία των ατομικών, στην οποία οι ποιοτικές διαφορές ανάγονται σε διαφορές ως προς το σχήμα, τη διάταξη και τη θέση των ατόμων, η φυσική των Στωικών ήταν κατά βάσιν ποιοτική. Αφετηρία της κοσμολογίας τους είναι η διάκριση ανάμεσα στις δυο θεμελιώδεις αρχές, την ενεργητική (ποιοῦν) και την παθητική (πάσχον). Το πάσχον είναι η χωρίς ποιοτικές διαφοροποιήσεις ουσία της ύλης (ἀποιος οὐσία τῆς ὕλης). Το ποιούν ορίζεται με διάφορους τρόπους ως αιτία, θεός, λογική, πνεύμα (ζα)ογόνος πνοή), ψυχή και ειμαρμένη. Και οι δύο αρχές έχουν υλική (σωματική) υπόσταση και για να περιγράφουν τη σχέση τους οι Στωικοί χρησιμοποιούσαν τον όρο κρᾶσις δι’ ὅλων, «γενική μίξη», εισάγοντας μια πρωτότυπη θεωρία η οποία ορίζει διάφορες μορφές σύνθεσης. Ως κρᾶσις ορίζεται η εξ ολοκλήρου αλληλοδιείσδυση δύο ή περισσότερων ουσιών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ανάμιξη δύο υγρών όπως ο οίνος και το νε­ρό. Διακρίνεται τόσο από την παράθεσιν - το απλό ανακάτεμα μερών, π.χ. δύο ειδών σπόρων- όσο και από τη σύγχυσιν - στην οποία, όπως σε αυτό που θα ονομάζαμε χημική ένωση, οι συμμετέχουσες ουσίες καταστρέφονται για να δημιουργήσουν μια νέα ουσία. Συνεπώς, η ενεργός αρχή θεωρείται ότι είναι σύμφυτη με ολόκληρο τον κόσμο και ότι διαποτίζει όλα τα μέρη του.

Οι δύο θεμελιώδεις αρχές είναι αγέννητες και άφθαρτες. Αλλά τα φυσικά στοιχεία των υλικών σωμάτων, όπως και το ίδιο το σύμπαν, δημιουργούνται (διακοσμεῖσθαι) και καταστρέφονται (ἐμπυροῦσθαι). Στα χνάρια του Εμπεδο­κλή, του Πλάτωνος και του Αριστοτέλη, οι Στωικοί υποστήριζαν ότι όλες οι άλλες φυσικές ουσίες αποτελούνται από τέσσερα στοιχεία: η φωτιά και ο αέρας, που συνδέονται αντίστοιχα με το θερμό και το ψυχρό, είναι τα πιο ενεργητικά στοιχεία, ενώ το νερό και η γη, που συνδέονται αντίστοιχα με το υγρό και το ξηρό, τα πιο παθητικά. Η διαδικασία της κοσμογονίας αρχίζει όταν η φωτιά μεταβάλλεται πρώτα σε αέρα, μετά σε νερό και, τέλος, σε γη. Αντιστρόφως, ο κόσμος κατά διαστήματα καταστρέφεται όταν η διαδικασία αντιστραφεί και τα άλλα στοιχεία γίνουν και πάλι φωτιά. Έτσι ο κόσμος αρχίζει και τελειώνει ως πϋρ σε μια διαδικασία που επαναλαμβάνεται αενάως.

Ως εδώ, η θεωρία των στοιχείων και η κοσμογονία των Στωικών απηχούν παραδοσιακές πεποιθήσεις, αλλά στη θεωρία περί πνεύματος, επέδειξαν μεγαλύτερη πρωτοτυπία, παρ’ όλο που και στην περίπτωση αυτή δανείζονται στοιχεία από την προγενέστερη φιλοσοφία. Κρίνοντας από τις αντικρουόμενες μαρτυρίες, η ερμηνεία της συγκεκριμένης θεωρίας παρουσίαζε δυσκολίες ακόμη και για τους αρχαίους. Αλλά παρά την ύπαρξη ενός χωρίου που αφήνει να εννοηθεί ότι το πνεύμα είναι ένα πέμπτο στοιχείο ισότιμο με τα άλλα τέσσερα (όπως ο αιθήρ του Αριστοτέλη[3]), είναι μάλλον ξεκάθαρο ότι πρέπει να ταυτιστεί με, ή να θεωρηθεί ως, μια μορφή της ενεργού αρχής: και επειδή είναι πανταχού παρόν, το πνεύμα πρέπει, συνεπώς, να ενυπάρχει σε όλα τα πράγματα, όπως πράγματι μαρτυρούν πολλές πηγές. Το πνεύμα πιστευόταν ότι αποτελείται από αέρα και φωτιά στον βαθμό που τα δύο αυτά στοιχεία είναι τα πιο ενεργητικά. Σύμφωνα με τον Γαληνό (Κ VII 525 11 κ. εξ.), «το πνεύμα δημιουργεί συνεκτικότητα, η ύλη γίνεται συνεκτική, και έτσι λένε ότι ο αέρας και η φωτιά προσδίδουν συνεκτικότητα ενώ η γη και το νερό αποκτούν συνεκτικότητα».

Η θεωρία του πνεύματος μας οδηγεί στη θεωρία των διαφορετικών επιπέδων ενοποιημένης δομής. Σε αντίθεση με τα σύνολα που αποτελούνται από διακριτά στοιχεία, όπως ένας στρατός, ή τις οντότητες λόγω γειτνίασης, οι οποίες αποτελούνται από διασυνδεόμενα στοιχεία, όπως ένα πλοίο, και στις οποίες ένα στοιχείο μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ακόμη και αν όλα τα υπόλοιπα καταστραφούν, μια ενοποιημένη δομή χαρακτηρίζεται από συμπάθεια μεταξύ των μερών, με αποτέλεσμα όταν επηρεάζεται ένα μέρος να επηρεάζεται και το σύνολο. Αλλά οι ενοποιημένες δομές είναι διαφόρων ειδών. Το απλούστερο είδος, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την πέτρα, το ξύλο και το μέταλλο, χαρακτηρίζεται από τη λεγάμενη ἕξιν, την κατάσταση συνεκτικότητας μεταξύ των μερών. Σε ένα δεύτερο, πιο σύνθετο επίπεδο οργάνωσης, βρίσκουμε την φύσιν, το είδος ενοποιημένης δομής που χαρακτηρίζει, π.χ., τα φυτά. Τρίτον, τα ζώα δεν διαθέτουν μόνο φύσιν, δεδομένου ότι αναπτύσσονται και αναπαράγονται, αλλά και ψυχήν, εφόσον είναι σε θέση να κινούνται και να αισθάνονται. Επομένως, οι ενοποιημένες οντότητες διακρίνονται με βάση το είδος της δομής τους, αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό που τις συνέχει είναι το πνεύμα, που γίνεται αντιληπτό όχι ως μια στατική, εξωτερική, περιοριστική δύναμη αλλά ως δυναμική, εσωτερική ένταση.

Η θεωρία αυτή ισχύει για το σύμπαν ως σύνολο, καθώς και αυτό είναι μια «ενοποιημένη» δομή όπως την ορίσαμε παραπάνω. Αναφέρεται, π.χ., ότι ο Χρύσιππος πίστευε πως όλη η ουσία του σύμπαντος ενοποιείται από ένα πνεύμα που τη διαποτίζει συνολικά. Το σύνολο είναι ένα δυναμικό συνεχές στο οποίο, όπως σε έναν ζωντανό οργανισμό, όλα τα μέρη βρίσκονται σε μια κατάσταση έντασης και μεταδίδουν το ένα στο άλλο ό, τι τα επηρεάζει.

Ο παραλληλισμός ανάμεσα στον μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο συγκαταλέγεται στα αγαπημένα θέματα των Στωικών, κατ’ ουσίαν μάλιστα, δεν αποτελεί απλό παραλληλισμό. Το σύμπαν δεν μοιάζει απλώς με ζωντανό οργανισμό, είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Σαν τον άνθρωπο, διαπνέεται από πνεύμα (ζωτική δύναμη), ψυχήν και νοῦν. Η ενεργός αρχή δεν είναι απλώς ένα στοιχείο συνεκτικότητας αλλά και μια γενεσιουργός δύναμη. Σε περιγρα­φές της κοσμογονικής διεργασίας ο θεός περιγράφεται ως ο «σπερματικός λόγος» του σύμπαντος και αυτή η γενεσιουργός δράση γίνεται αντιληπτή σαν το σπέρμα των ζώων. Εξάλλου, η λογική που ενυπάρχει στο σύμπαν δεν είναι απλώς μια νοήμων αιτία, αλλά και μια δύναμη πρόνοιας. Αλλά η θεία πρόνοια δεν υπονοεί κάποια ρήξη στην αλληλουχία των φυσικών αιτίων και αποτελεσμάτων. Απεναντίας, μάλλον δίνει όνομα στην αλληλουχία αυτή: η διαδοχή αιτίας και αποτελέσματος συνιστά αφ’ ενός μοίρα και αφ’ ετέρου θεία βούληση. Η τύχη αποκλείεται ή μάλλον ερμηνεύεται τελείως υποκειμενικά ως το στοιχείο που παραμένει άδηλο για την ανθρώπινη νόηση. Παρ’ όλο που στην ηθική σφαίρα οι Στωικοί δεν αρνούνταν την ηθική ευθύνη -υποστηρίζοντας, με τη βοήθεια μιας διάκρισης ανάμεσα στα διάφορα είδη αιτίων, ότι μέρος των πράξεών μας τελεί «υπό τον έλεγχό μας», με την έννοια ότι εξαρτάται από τον χαρακτήρα μας- παρέμειναν συνεπείς φυσικοί ντετερμινιστές. Και εδώ, η αντίθεση με τον Επίκουρο είναι εντυπωσιακή. Ενώ εκείνος αρνούνταν ότι ο κόσμος είναι ζωντανός οργανισμός, ότι αποτελεί προϊόν σχεδιασμού και ότι υπάρχει μια αναπόδραστη αλληλουχία αιτίου και αποτελέσματος, οι Στωικοί υιοθετούσαν και τις τρεις πεποιθήσεις. Επίσης διατείνονταν όχι μόνον ότι το μέλλον είναι προκαθορισμένο, αλλά και ότι μπορεί, κατ’ αρχήν, να προβλεφθεί, το οποίο και επεδίωξαν με διάφορες μαντικές μεθόδους.

Δεν είναι δυνατό να αναφερθούμε εδώ ούτε σε λεπτομερείς θεωρίες ούτε σε αμφιλεγόμενες επιμέρους ερμηνείες, ωστόσο δώσαμε, ίσως, ένα επαρκές περίγραμμα των βασικών αρχών της φυσικής των πρώιμων Στανικών. Πρόκειται για την πρώτη πλήρως επεξεργασμένη θεωρία της ύλης ως συνεχούς στην αρχαιότητα. Άλλοι φιλόσοφοι είχαν αρνηθεί την ύπαρξη του κενού και είχαν επιχειρήσει να δώσουν μια ανάλυση των διαφόρων τρόπων μίξης. Αλλά οι Στωικοί ήταν οι πρώτοι που επεξεργάστηκαν ένα λεπτομερές φυσικό σύστημα με βάση την έννοια ενός συνεχούς στο οποίο όλα τα μέρη επικοινωνούν μεταξύ τους. Η έννοια του πνεύματος, η θεωρία της συνολικής μίξης ή αλληλοδιείσδυσης, της λεγάμενης κράσεως, η αρχή της συμπάθειας, η σύλληψη του χώρου και του χρόνου ως δύο συνεχών, αποτελούν όλα μέρος ενός προσεκτικά επεξεργασμένου και αξιοσημείωτα συνεκτικού συνόλου. Η αντίληψη περί αλληλουχίας αιτίου και αποτελέσματος ήταν παρεπόμενο αυτής της θεωρίας. Η πεποίθησή τους ότι το μέλλον είναι προβλέψιμο είναι, με τη σειρά της, συμβατή με, και ουσιαστικά απορρέει από, τον ντετερμινισμό τους. Το να χαρακτηρίσουμε τις προσπάθειές τους στη μαντική ως «αντιεπιστημονικές» είναι εκτός θέματος. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι, κατά την αντίληψή τους, η προσπάθεια του φυσικού να διατυπώσει με επαγωγικό τρόπο γενικούς νόμους δεν διέφερε σε τίποτε από την προσπάθεια του μάντη να προβλέψει το μέλλον χρησιμοποιώντας τις παρατηρήσεις και την «τέχνη» του. Η συγκριτική επιτυχία των προβλέψεών τους μπορεί να ποικίλλει, όχι όμως και ο ορθολογισμός των διαδικασιών τους. Στα μάτια των Στωικών, η ορθολογική βάση για την άσκηση της μαντικής, όπως και της ίδιας της επιστήμης, είναι η φιλοσοφική πίστη στην αδιάρρηκτη αλληλουχία αιτίου και αποτελέσματος.

Οι φυσικές θεωρίες του Επικούρου και των πρώιμων Στωικών ήταν αφηρημένα συστήματα, προϊόντα στοχασμού πάνω στο πρόβλημα των θεμελιωδών συστατικών της ύλης. Αν και αμφότερες οι σχολές πρότειναν αιτιώδεις εξηγήσεις πολλών αστρονομικών, μετεωρολογικών και βιολογικών φαινομένων, καμία από τις δύο δεν επιδόθηκε ιδιαίτερα στην εμπειρική έρευνα. Ωστόσο, η αντιπαράθεσή τους ανέδειξε δύο διαμετρικά αντίθετες, αλλά συμπληρωματικές, αντιλήψεις περί ύλης - τον ατομισμό και τη θεωρία του συνεχούς. Η ύλη υπάρχει είτε με τη μορφή διακριτών σωματιδίων, που διαχωρίζονται από το κενό, είτε ως ένα συνεχές που αποτελείται από αλληλοεπικοινωνούντα μέρη. Στην κάθε αντίληψη αντιστοιχεί μια διαφορετική θεωρία της κίνησης - η μια σωματιδιακή και η άλλη κυματική: η κίνηση είτε ερμηνεύεται ως μεταφορά υλικών σωματιδίων μέσω του κενού είτε είναι η διάδοση μιας διαταραχής σε ελαστικό μέσο. Παρά τις θεμελιώδεις διαφορές ανάμεσα στις διάφορες θεωρίες που φέρουν το ίδιο όνομα, μπορεί κανείς να θεωρήσει τον αρχαίο ελληνικό ατομισμό ως το πρότυπο όλων των θεωριών που ανάγουν την ύλη σε σωματίδια, και τη φυσική των Στωικών ως πρόδρομο των μεταγενέστερων θεωριών της ύλης ως συνεχούς. Πράγματι, η μεγαλύτερη σύγχρονη αυθεντία στη φυσική των Στωικών, ο S. Sambursky, υποστηρίζει ότι μπορούμε να διακρίνουμε στο δόγμα του πνεύματος που διαπερνά την ύλη «την πρώτη διατύπωση του πεδίου ισχύος όπως αναπτύχθηκε στη φυσική του 19ου αιώνα», προσθέτοντας, ωστόσο: «με σημαίνουσα διαφορά ότι στην εποχή της μαθηματικής φυσικής αυτή η έτερη έννοια του πεδίου ήταν τελείως απογυμνωμένη από κάθε υπόσταση με την αμιγώς υλική έννοια της λέξης»[4].

Η φυσική επιστήμη συνδέεται στενά με την ηθική και τη θεολογία τόσο στον Επικουρισμό όσο και στον Στωικισμό. Αμφότερες οι σχολές συνέδεαν το πρόβλημα της αιτιότητας εν γένει με το ηθικό ζήτημα της επιλογής και της ευθύνης. Επίσης, και οι δύο θεωρούσαν την κατανόηση της πραγματικής φύσης των θεών ως ένα από τα οφέλη που προέκυπταν από τη μελέτη της φυσικής. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το κίνητρο για να εγκύψει κανείς στη φυσική επιστήμη ήταν, και στις δύο περιπτώσεις, ηθικής τάξεως, γεγονός που επηρέασε ουσιαστικά τόσο τα είδη των θεμάτων που ερεύνησαν όσο και τον τρόπο διερεύνησης των θεμάτων αυτών. Αν και αμφότερες οι σχολές πίστευαν ότι η ως ένα βαθμό γνώση των βασικών προβλημάτων της φυσικής ήταν ουσιαστικής σημασίας για την επίτευξη της αταραξίας, καμία δεν ενθάρρυνε την σε βάθος έρευνα επιμέρους κλάδων της επιστήμης. Αντιθέτως μάλιστα, η έμφαση που απέδιδαν στους πρακτικούς ηθικούς σκοπούς της θεωρητικής έρευνας -η άποψη ότι η επιστήμη είναι το μέσο προς έναν σκοπό, και όχι ο καθαυτό σκοπός- λειτουργούσε ως ισχυρό αντικίνητρο για την ανάληψη αυτού του είδους έρευνας. Παρ’ όλη τη σπουδαιότητα του έργου τους όσον αφορά τη γενική θεωρία της ύλης, ούτε ο Επίκουρος ούτε οι πρώιμοι Στωικοί[5] προσέφεραν ιδιαίτερα σε τομείς της επιστήμης που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την παρατήρηση. Τα μεγάλα βήματα προόδου που καταγράφηκαν σε τομείς όπως η αστρονομία και η βιολογία κατά τον 3° και τον 2° αιώνα π.Χ. ήταν έργο ανθρώπων που, αν και συχνά επηρεασμένοι από φιλοσοφικές παραδοχές, δεν ήταν πρωτίστως φιλόσοφοι, αλλά μαθηματικοί ή γιατροί' το έργο αυτών των ανθρώπων πρέπει να δούμε με προσοχή στη συνέχεια, ξεκινώντας από μια σύντομη επισκόπηση των κα­θαυτό μαθηματικών.
-------------------------------------
[1] Πρβλ. Αρχαία Ελληνική Επιστήμη, σελ. 54.

[2] Πρβλ. D. J. Furley, Two Studies in the Greek Atomists, Princeton University Press, 1967.

[3] Πρβλ. Αρχαία Ελληνική Επιστήμη, ο. 109 κ. εξ.

[4] Physics of the Stoics, Routledge and Kegan Paul, London 1959, σ. 37.

[5] Υπάρχουν, πάντως, εξαιρέσεις μεταξύ των ύστερων Στωικών. Ο σημαντικότερος εξ αυτών είναι ο Ποσειδώνιος, το έργου του οποίου δεν είναι δυνατόν να εξεταστεί εδώ για λόγους χώρου· σημειώνεται μόνο ότι, παρ’ όλο που αυτή η εξαιρετικά αμφιλεγόμενη προσωπικότητα δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί οριστικά όσον αφορά τις περισσότερες πτυχές της, υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία πως επιδόθηκε σε εμπειρικές έρευνες που αφορούσαν ορισμένα φυσικά προβλήματα. Έτσι, γνωρίζουμε από τον Στράβωνα, που συνέγραψε τη Γεωγραφία του τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, ότι αντικείμενο των παρατηρήσεων του Ποσειδωνίου υπήρξε η περιοδικότητα των παλιρροιών, για τις οποίες ήταν ο πρώτος που έδωσε μια ικανοποιητική ερμηνεία.

Πέντε ἀλήθειαι περὶ τῆς καλουμένης «Βυζαντινῆς» αὐτοκρατορίας

Πέντε ἀλήθειαι περὶ τῆς καλουμένης «Βυζαντινῆς» αὐτοκρατορίας:

1. Ἡ λεγομένη Βυζαντινὴ βασιλεία οὐκ ἄλλη ἦν ἢ ἡ συνέχισις τῆς παλαιᾶς Ῥωμαίων αὐτοκρατορίας, μέχρι τοῦ ἐσχάτου αὐτῆς τέλους ἐν ἔτει 1453. Ῥωμαϊκὴ γὰρ ἐκαλεῖτο, οὐδ᾽ ὅλως Βυζαντινή• καὶ οὐδεμίαν ἔσχεν ἁρμονίαν πρὸς τὸν ἀρχαῖον Ἑλληνικὸν πολιτισμόν.

2. Καίπερ Ἑλληνόγλωττοι ὄντες οἱ πλεῖστοι τῶν ὑπηκόων, διὰ τὴν τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐπικράτησιν οὔτε ἠσθάνοντο ἑαυτοὺς Ἕλληνας, οὔτε τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων ἐνόμιζον εἶναι ἀπόγονοι• ἀντιθέτως, ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι ἐγένοντο τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος. Ὁ γὰρ Χριστιανισμὸς βίᾳ ἐπεκράτησεν, ἐξαφανίζων πάντα τὰ Ἑλληνικά, ὡς εἰδωλολατρικά. Τὸ καλούμενον Βυζάντιον ἐγένετο ὁ τάφος τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος. Καὶ τὸ ὄνομα «Ἕλλην» δι᾽ αἰῶνας ἐσήμαινεν οὐ πολίτην σοφὸν ἀλλ᾽ «ἀσεβῆ» καὶ «εἰδωλολάτρην».

3. Ἡ αὐτοκρατορία ἐγένετο κατ᾽ οὐσίαν Ἀρχὴ χριστιανική• μετὰ δὲ τὸ σχίσμα τῶν Ἐκκλησιῶν ἐν ἔτει 1054, ἦν ἤδη Ὀρθόδοξος βασιλεία, χρωμένη τῇ Ἑλληνικῇ γλώσσῃ, ᾗ καὶ ὁ Χριστιανισμὸς ἐξ ἀρχῆς ἐκηρύχθη.

4. Οὐχ Ἑλλήνων μόνον ἦν ἡ βασιλεία, ἀλλ᾽ ἐξ ἐθνῶν πολλῶν συνεστᾶσα, ὥσπερ μωσαϊκὸν πολύχρουν• ἀλλ᾽ ὅμως ἐν τοῖς ὑστέροις χρόνοις, ἐπεὶ συνεστάλη τὰ ὅρια, ἐπεκράτησεν ἐν μέρει τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον. Πολλοὶ δὲ βασιλεῖς οὐδὲ Ἑλληνόγλωττοι ἦσαν, οἷον Ἰουστινιανὸς ὁ λατινόφωνος, ὃν οἱ φιλοβυζάντιοι ὡς ἔπαρνον τιμῶσιν.

5. Ὅτε δὲ ἡ βασιλεία ἤρξατο φθίνειν, καὶ μετὰ τὴν τῶν Φράγκων ἅλωσιν ἐν τῇ δʹ Σταυροφορίᾳ 1204, ἐπειδὴ συρρικνωθεῖσα ἐγένετο σχεδὸν Ἑλλαδικὴ, τότε μόνον ἔλαβε χρῶμα Ἑλληνικώτερον• ἀλλ᾽ οὐκέτι Ἕλληνες ὡς οἱ παλαιοί, ἀλλ᾽ Ἕλληνες τῇ φωνῇ, Ῥωμαῖοι τῇ συνειδήσει, καὶ ἄνδρες μεταπεποιημένοι εἰς Ῥωμιούς.

Ἀκούσατέ με, ὦ Ἕλληνες· ἀποτάσσομαι τὸν Χριστιανισμόν ἄχρι ἐσχάτου μορίου της ἐμῆς ὑπάρξεως· οὐδὲν ἔτι ἀξιῶ συνομιλῆσαι μετ’ αὐτῶν. Οὐδὲ λόγον ἔχουσιν ἢ τιμὴν ἀξιοῦν· ἀνάξιοι γὰρ εἰσίν, ὥσπερ σκύλακες ἄλογοι, ὅπως τὴν ἀξίαν τῆς λογικῆς παραδώσω.

 
Ἡ δὲ ἀλήθεια ἡμῖν φαίνεται σαφής: οὐδὲν πολὺ δεῖ λέγειν· μῦθος Ἰουδαϊκός ἐστιν, καὶ ἄν τις ἐπιχειρῇ ἀναλύειν, μόνον ἀναπαράγεται τὸ αὐτὸ, ἵνα τοῖς ἐπιτρέψασιν ἀφύπνισιν δώσωμεν τοῖς ἔτι λογιστικοῖς. Καὶ ὁ ἀνθρωπὸς ὁ πιστεύων ἐν αὐτῷ καταβαίνει εἰς ἄβυσσον ἀτιμίας καὶ ἀνοίας.

Οὐ γὰρ πρὸς τοὺς ἀνοήτους ἀπευθυνόμεθα· οἱ μὴ ἀπωλελυμένοι τὴν δύναμιν τῆς κρίσεως ἔτι ἔχοντες μόνον ἡμῖν ὑπακούσουσιν.

 
Περὶ δὲ τῶν Χριστιανῶν, οὐδεὶς ἂν ἐπαφῇ, οὐδ’ ἂν τὰ ἱερὰ αὐτῶν ἅψηται· ἀπαξίωσις τέ καὶ ἀμέλεια παντελῶς δεῖ ἔσθαι· μὴ γὰρ ἐπιτρέψωμεν ταράττειν τὴν γαλήνην ἡμῶν διὰ τὰς ἀφροσύνας αὐτῶν, ἀλλὰ φυλάττεσθαι ἡσυχίαν ψυχῆς.

Χριστιανοὶ ἔσονται ἀεί λοιμὸς πνευματικός ὥσπερ ἀνέκλεπτος· ἀλλ’ ὥσπερ διδάγματα κακοῦ ὁρῶμεν αὐτούς, μνημεῖον σκοταδισμοῦ ἀνθελληνικοῦ καὶ ἀτιμίας τοῦ ἀνθρώπου, ὑπὸ τοῦ μύθου τοῦ ἐλεεινοῦ, ὃς φόβον ἐμποιεῖ, δουλείαν ἐπιβάλλει, νουν ὑπνωτίζει, λογικὴν ἀκυροῖ.

 
Ἄρα, ὦ Ἕλληνες, μὴ ἐπιζητεῖτε διαλόγους μετ’ αὐτῶν· ἀλλ’ ἀπαξιώσατε, ἀγνοήσατε, καὶ τῇ ἀρετῇ τῆς ψυχῆς φυλάττεσθε· καὶ μὴ ἀφεῖτε τὸν βδελυγμὸν αὐτῶν ἡμᾶς ταράττειν.

Η θρησκεία είναι μια πίστη σε υπερφυσικά όντα

Η θρησκεία είναι ένα σύστημα πεποιθήσεων που περιλαμβάνει τη λατρεία υπερφυσικών όντων. Είναι μια αρχαία πρακτική που υπάρχει από την αυγή του πολιτισμού. Η θρησκεία αποτελεί σημαντικό μέρος της ανθρώπινης ζωής για αιώνες και εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής πολλών ανθρώπων σήμερα.

Η θρησκεία βασίζεται στην πίστη και στην πεποίθηση ότι υπάρχουν ανώτερες δυνάμεις που μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή μας. Είναι ένας τρόπος σύνδεσης με το θείο και κατανόησης του κόσμου γύρω μας. Οι άνθρωποι που ασκούν τη θρησκεία έχουν συχνά μια σειρά από πεποιθήσεις και τελετουργίες που ακολουθούν. Αυτές οι πεποιθήσεις και τα τελετουργικά μπορεί να διαφέρουν από τη μια θρησκεία στην άλλη, αλλά όλες έχουν έναν κοινό στόχο: να φέρουν τους ανθρώπους πιο κοντά στο θείο.

Η θρησκεία παρέχει επίσης την αίσθηση της κοινότητας και του ανήκειν. Οι άνθρωποι που μοιράζονται τις ίδιες πεποιθήσεις και πρακτικές μπορούν να ενωθούν και να δημιουργήσουν έναν ισχυρό δεσμό. Αυτός ο δεσμός μπορεί να είναι πηγή άνεσης και δύναμης σε δύσκολες στιγμές.

Η θρησκεία μπορεί επίσης να είναι πηγή έμπνευσης και καθοδήγησης. Οι άνθρωποι μπορούν να αναζητήσουν την πίστη τους για απαντήσεις στα ερωτήματα της ζωής και για καθοδήγηση για το πώς να ζήσουν τη ζωή τους.

Συνολικά, η θρησκεία είναι σημαντικό μέρος της ζωής πολλών ανθρώπων. Παρέχει μια αίσθηση σύνδεσης με το θείο, μια αίσθηση κοινότητας και ανήκειν, και μια πηγή έμπνευσης και καθοδήγησης. Είναι μια αρχαία πρακτική που εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής πολλών ανθρώπων σήμερα.

Η πίστη στο υπερφυσικό, ιδιαίτερα στους θεούς, είναι ένα από τα πιο προφανή χαρακτηριστικά της θρησκείας. Είναι τόσο συνηθισμένο, στην πραγματικότητα, ότι μερικοί άνθρωποι μπερδεύουν τον απλό θεϊσμό με την ίδια τη θρησκεία, αλλά αυτό είναι εσφαλμένο. Ο θεϊσμός μπορεί να συμβεί έξω από τη θρησκεία, και ορισμένες θρησκείες είναι αθεϊστικές. Παρόλα αυτά, οι υπερφυσικές πεποιθήσεις είναι μια κοινή και θεμελιώδης πτυχή για τις περισσότερες θρησκείες, ενώ η ύπαρξη υπερφυσικών όντων σχεδόν ποτέ δεν ορίζεται σε μη θρησκευτικά συστήματα πεποιθήσεων.

Τι είναι το Υπερφυσικό;

Σύμφωνα με τον υπερφυσικό, μια υπερφυσική τάξη είναι η αρχική και θεμελιώδης πηγή όλων όσων υπάρχουν. Είναι αυτή η υπερφυσική τάξη που ορίζει τα όρια αυτού που μπορεί να είναι γνωστό. Κάτι που είναι υπερφυσικό είναι πάνω, πέρα ​​ή υπερβατικός στον φυσικό κόσμο—δεν είναι μέρος ούτε εξαρτάται από τη φύση ή από οποιουσδήποτε φυσικούς νόμους. Το υπερφυσικό θεωρείται επίσης συνήθως ως καλύτερο, υψηλότερο ή πιο αγνό από τον εγκόσμιο, φυσικό κόσμο γύρω μας.

Τι είναι ο Θεϊσμός; Ποιοι είναι οι Θεϊστές;

Για να το θέσω απλά, ο θεϊσμός είναι μια πίστη στην ύπαρξη τουλάχιστον ενός θεού — τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Ο θεϊσμός δεν εξαρτάται από το πόσους θεούς πιστεύει κανείς. Ο θεϊσμός δεν εξαρτάται από το πώς ορίζεται ο όρος «θεός». Ο θεϊσμός δεν εξαρτάται από το πώς θα φτάσει κανείς στην πίστη του. Ο θεϊσμός δεν εξαρτάται από το πώς κάποιος υπερασπίζεται τις πεποιθήσεις του. Θεϊσμός και θεϊστής είναι γενικοί όροι που καλύπτουν πολλές διαφορετικές πεποιθήσεις και ανθρώπους.

Τι είναι ο Θεός;

Αν και υπάρχει δυνητικά άπειρη ποικιλία στο τι εννοούν οι άνθρωποι με τον όρο «Θεός», υπάρχουν ορισμένες κοινές ιδιότητες που συζητούνται συχνά, ειδικά μεταξύ εκείνων που προέρχονται από μια γενικά δυτική παράδοση θρησκείας και φιλοσοφίας. Επειδή βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μια μακρά παράδοση διασταύρωσης θρησκευτικών και φιλοσοφικών ερευνών, αναφέρεται συνήθως ως «κλασικός θεϊσμός», «τυπικός θεϊσμός» ή ακόμα καλύτερα «φιλοσοφικός θεϊσμός».

Λατρεία του Υπερφυσικού

Θα ήταν σπάνιο για μια θρησκεία να προωθήσει την απλή πίστη στο υπερφυσικό - η λατρεία του υπερφυσικού απαιτείται σχεδόν πάντα. Μία από τις ιδιότητες του Θεού στον παραδοσιακό θεϊσμό είναι ένα ον που είναι «άξια λατρείας.» Η λατρεία μπορεί να λάβει τη μορφή τελετουργικών θυσιών, προσευχής, διαβουλεύσεων ή απλής υπακοής σε εντολές από υπερφυσικά όντα. Ένα σημαντικό ποσοστό της θρησκευτικής δραστηριότητας μπορεί να περιλαμβάνει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι πρέπει να τιμούν και να λατρεύουν τις υπερφυσικές δυνάμεις ή και τα δύο.

Υπάρχει Θεός;

Μια κοινή ερώτηση που ακούν πολύ οι άθεοι είναι «γιατί δεν πιστεύετε στον Θεό;» Οι θεϊστές, θρησκευόμενοι ή μη, δυσκολεύονται να φανταστούν γιατί κάποιος δεν θα πίστευε τουλάχιστον σε κάποιο είδος θεού, κατά προτίμηση τον δικό του. Όταν μια πεποίθηση κατέχει τόσο κεντρική θέση στη ζωή ενός ατόμου, ακόμη και στην ταυτότητα, αυτό είναι κατανοητό. Το γεγονός είναι ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι άθεοι μπορεί να μην πιστεύει σε κανέναν θεό. Οι περισσότεροι άθεοι μπορούν να αναφέρουν πολλούς λόγους και κάθε άθεος είναι διαφορετικός.

Πρέπει οι Θεοί να είναι Υπερφυσικοί;

Η έννοια του θεού συνδέεται συνήθως με το υπερφυσικό σήμερα, αλλά αυτό δεν συμβαίνει πάντα. Οι Έλληνες θεοί, για παράδειγμα, δεν είναι υπερφυσικοί με τον τρόπο που συνήθως σκεφτόμαστε. Η ελληνική μυθολογία δεν περιγράφει τους θεούς τους ως δημιουργούς της φύσης. Έχουν μεγάλη δύναμη και μεγάλους ρόλους να παίξουν, αλλά δεν υπάρχουν έξω από τη φύση ή ακόμη και έξω από ορισμένους φυσικούς περιορισμούς. Είναι πιο ισχυροί από τα θνητά ανθρώπινα όντα, αλλά δεν είναι καλύτεροι από τους θνητούς ή υπερβατικοί από την ίδια τη φύση.

Έχει σημασία ο Θεός;

Θα πρέπει να αναμένεται ότι οι θεϊστές, και ειδικότερα οι Χριστιανοί, θα πουν γρήγορα ότι το ζήτημα της ύπαρξης του θεού τους είναι πράγματι ζωτικής σημασίας. Δεν θα ήταν ασυνήθιστο να τους βρίσκουμε να λένε ότι αυτή η ερώτηση επισκιάζει όλες τις άλλες ερωτήσεις που μπορεί να κάνει η ανθρωπότητα. Αλλά ο σκεπτικιστής ή ο μη πιστός δεν πρέπει απλώς να τους αποδώσει αυτή την υπόθεση. Ακόμα κι αν υπάρχουν θεοί ή θεοί, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουν η ύπαρξη πρέπει να έχει σημασία πολλά για εμάς.

Τι είναι ο Ανιμισμός;

Ο ανιμισμός είναι ίσως μια από τις παλαιότερες πεποιθήσεις της ανθρωπότητας, με την προέλευσή του πιθανώς να χρονολογείται από την παλαιολιθική εποχή. Ο όρος ανιμισμός προέρχεται από τη λατινική λέξηψυχήπου σημαίνει ανάσα ή ψυχή. Ανιμισμός είναι η πεποίθηση ότι τα πάντα στη φύση - συμπεριλαμβανομένων των έμβιων όντων όπως τα δέντρα, τα φυτά, ακόμη και οι άβιοι βράχοι ή τα ρυάκια - έχουν το δικό τους πνεύμα ή θεϊκότητα. Οι ανιμιστικές πεποιθήσεις μπορεί να έχουν ξεπεραστεί από διάφορα είδη θεϊσμού στις παγκόσμιες θρησκείες, αλλά ποτέ δεν εξαφανίστηκαν εντελώς.

Η Τσαγιέρα του ΡΑΣΕΛ, η αρχή της διαψευσιμότητας και ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ

Η Τσαγιέρα του ΡΑΣΕΛ, η αρχή της διαψευσιμότητας και ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
[Το βάρος της απόδειξης το φέρει αυτός που κάνει τον ισχυρισμό και όχι αυτός που προσπαθεί να τον καταρρίψει]

Στο φιλοσοφικό δοκίμιο ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΕΟΣ, ο Μπέρτραντ Ράσελ χρησιμοποίησε μια έξυπνη αλληγορία για να δείξει το παράλογο του να ζητάμε από τους άλλους να αποδείξουν ότι κάτι δεν υπάρχει....

“Αν έλεγα ότι μεταξύ Γης και Άρη υπάρχει μια πορσελάνινη τσαγιέρα σε ελλειπτική τροχιά γύρω από τον ήλιο, κανείς δε θα μπορούσε να διαψεύσει τον ισχυρισμό μου, αρκεί να πρόσθετα ότι η τσαγιέρα είναι τόσο μικρή που δε θα μπορούσαν να την ανιχνεύσουν ούτε τα πιο ισχυρά τηλεσκόπιά μας.
Όμως, αν στη συνέχεια έλεγα ότι, αφού ο ισχυρισμός μου δεν μπορεί να διαψευστεί, θα ήταν ασυγχώρητη απρέπεια να τον αμφισβητούμε με τη λογική μας, τότε οι περισσότεροι δικαίως θα θεωρούσαν ότι έλεγα ανοησίες.

Αν όμως η ύπαρξη μιας τέτοιας επουράνιας τσαγιέρας αναφερόταν σε πανάρχαια βιβλία, διδασκόταν ως ιερή αλήθεια κάθε Κυριακή και ενσταλαζόταν στα μυαλά μικρών παιδιών σε όλα τα σχολεία, τότε ακόμα και ο παραμικρός δισταγμός θα ήταν τέτοιο δείγμα εκκεντρικότητας, που σε φωτισμένους καιρούς θα απέφερε στον αμφισβητία το επίζηλο προνόμιο της ψυχιατρικής φροντίδας, ενώ σε πιο πρώιμη περίοδο την Ιερά Εξέταση.”

Ο Ράσελ χρησιμοποίησε αυτή τη μεταφορά σύμφωνα με την οποία, για ένα ισχυρισμό ο οποίος δεν μπορεί να διαψευσθεί, το βάρος της απόδειξης το φέρει αυτός που κάνει τον ισχυρισμό και όχι αυτός που προσπαθεί να τον καταρρίψει.

Αυτή η ιδέα συνδέεται άμεσα με την αρχή της διαψευσιμότητας (falsifiability), που εισήγαγε ο Καρλ Πόπερ. Σύμφωνα με τον Πόπερ, τα κριτήρια των επαγωγιστών είναι λανθασμένα. Οι επιστημονικές θεωρίες δεν είναι μόνο (εξ ίσου) «μη επαληθεύσιμες», αλλά και (εξ ίσου) «μη πιθανές». Ο επιστημονικός χαρακτήρας μιας θεωρίας πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί ανεξάρτητα από τα γεγονότα. Μια θεωρία είναι “επιστημονική” αν κανείς είναι προετοιμασμένος να καθορίσει εκ των προτέρων κάποιο κρίσιμο πείραμα (κριτήριο απόρριψης) το οποίο μπορεί να τη διαψεύσει. Αν μια θεωρία είναι διατυπωμένη έτσι ώστε να μην μπορεί ποτέ να αποδειχθεί ψευδής, τότε δεν είναι επιστημονική αλλά μεταφυσική ή ψευδο-επιστημονική. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η αστρολογία ή θεωρίες που συνεχώς μετακινούν τα “δοκάρια” της απόδειξης όταν αντιμετωπίζουν αντίθετα δεδομένα.

Πώς να “στριμώξετε” κάποιον που ισχυρίζεται αφηρημένα, αόριστα και αναπόδεικτα πράγματα; Ρωτήστε τον τι ακριβώς, θα τον έκανε να παραδεχτεί ότι η θεωρία του είναι λανθασμένη: μπορεί να προτείνει, για παράδειγμα, ένα πείραμα με το οποίο μπορεί να δοκιμαστεί η θεωρία του; Εάν δεν μπορεί, τότε η θεωρία του είναι ανεπαρκής: πώς θα το καταλάβαινε ποτέ αν η θεωρία του είναι ψευδής;

Αυτό που δεν είναι και τόσο γνωστό είναι το πώς ο φιλόσοφος Επίκουρος, αρκετούς αιώνες πριν, είχε ήδη θέσει τις βάσεις ενός τέτοιου εμπειρικού τρόπου σκέψης. Σύμφωνα με την επικούρεια θεωρία της γνώσης, οι αισθήσεις είναι το θεμέλιο κάθε γνώσης. Οι αισθήσεις από μόνες τους δε σφάλλουν. Το λάθος εισέρχεται όταν προστίθεται σε αυτές μια κρίση ή γνώμη η οποία δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί (ἐπιμαρτυρεῖται) ή διαψευσθεί (ἀντιμαρτυρεῖται) από την εμπειρία.

Ενδεικτικά, ο Επίκουρος λέει:

«Τώρα το σφάλμα ή η πλάνη βρίσκεται πάντοτε στην προσθήκη της γνώμης σε σχέση με αυτό που προσμένει είτε επιβεβαίωση είτε μη διάψευση, και ύστερα δεν επιβεβαιώνεται ή διαψεύδεται [μέσω κάποιας κίνησης που συμβαίνει μέσα μας και που συνδέεται στενά με την ενεργητική αντίληψη, αλλά που διαφέρει από αυτήν, από την οποία παράγεται η πλάνη].»

Σύμφωνα με τη θεωρία του Επίκουρου, ο νους δέχεται τα δεδομένα της αισθητηριακής αντίληψης και εξάγει τα συμπεράσματά του από αυτά με επαγωγή. Τα συμπεράσματα αυτά από μόνα τους δεν είναι απαραίτητο να έχουν ισχύ, αλλά πρέπει να ελέγχονται συνεχώς από την αισθητηριακή αντίληψη, και να γίνονται αποδεκτά μόνο εάν επαληθεύονται (επιμαρτυρεῖται) ή δεν διαψεύδονται (ουκ ἆντιμαρτυρεῖται) από αυτήν.

Ουσιαστικά, η αποδοχή μιας θέσης πρέπει να εξαρτάται από τη συνεχή επαλήθευσή της από την εμπειρία. Αυτός ο μηχανισμός είναι, κατά μία έννοια, μια πρώιμη μορφή της επαγωγικής μεθόδου και της διαψευσιμότητας. Αν μια ιδέα δεν επιβεβαιώνεται ούτε διαψεύδεται, δεν μπορεί να θεωρείται αξιόπιστη. Αντίθετα, μια ιδέα που παραμένει σταθερή μετά από επανειλημμένες επιβεβαιώσεις των αισθήσεων, γίνεται αποδεκτή.

Η τσαγιέρα του Ράσελ, ο αόρατος δράκος του Καρλ Σαγκάν, ακόμη και το ιπτάμενο μακαρονοτέρας του Ντόκινς, λειτουργούν ως παραδείγματα ισχυρισμών που δεν μπορούν να ελεγχθούν ούτε να διαψευστούν. Η επιστήμη όμως δεν επιβιώνει με τέτοιες θεωρίες. Η επιστήμη, όπως και η επικούρεια φιλοσοφία, βασίζεται στην εμπειρία, στην επαλήθευση, και στην αναγνώριση ότι κάθε γνώση μπορεί να ανατραπεί από τα νέα δεδομένα (ναι, προσομοιάζει και στον Μπειζ).

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Επίκουρος θα μπορούσε να ιδωθεί όχι μόνο ως ένας φιλόσοφος της ηδονής, αλλά και σαν ένας φιλόσοφος της λογικής, της εμπειρίας και της επιστημονικής προσέγγισης. Η απαίτηση για ἐπιμαρτύρηση και ἀντιμαρτύρηση λειτουργεί σαν ένα πρώιμο φίλτρο για τη διάκριση της αξιόπιστης γνώσης από την εικασία. Με άλλα λόγια, πριν από τον Popper, υπήρξε ο Επίκουρος.

Σύγχρονες εφαρμογές της αρχής της διαψευσιμότητας
Η διαψευσιμότητα δεν αφορά μόνο φιλοσοφικά ή επιστημονικά ερωτήματα του παρελθόντος. Είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο για να προσεγγίζουμε ισχυρισμούς που διατυπώνονται καθημερινά, από θεωρίες συνωμοσίας μέχρι new age ανόητες ψευτοφιλοσοφίες, ψευδοεπιστήμες και παραπληροφόρηση.

1. Θεωρίες συνωμοσίας

Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα μη διαψεύσιμων πεποιθήσεων. Ό,τι και να προτείνεις ως απόδειξη εναντίον τους, ερμηνεύεται ως μέρος της συνωμοσίας. Αυτό που φαίνεται ως αντίφαση, εντάσσεται στη θεωρία σαν “απόδειξη ότι είναι καλά κρυμμένη”. Μια τέτοια δομή καθιστά κάθε πιθανή διάψευση αδύνατη, ακριβώς το χαρακτηριστικό που ο Popper θεωρεί μη επιστημονικό.

2. Εναλλακτικές θεραπείες και ψευδοϊατρική

Από προϊόντα αποτοξίνωσης μέχρι ενεργειακές θεραπείες, πολλά διαφημίζονται με ασαφείς, μη μετρήσιμους όρους όπως “ζωτική ενέργεια”, “αρμονία κυττάρων” ή “ενεργειακά πεδία”. Αν δεν υπάρχει τρόπος να διαψεύσεις ότι μια τέτοια ενέργεια υπάρχει ή όχι, τότε δεν μπορεί να σταθεί ως επιστημονικός ισχυρισμός.

3. Ψευδοεπιστήμες στην καθημερινότητα

Δημοφιλείς εφαρμογές όπως το TikTok και το Instagram συχνά κατακλύζονται από ισχυρισμούς που βασίζονται σε εντυπωσιακές εικόνες και προσωπικές εμπειρίες, χωρίς καμία δυνατότητα ελέγχου: “Αυτή η διατροφή καθαρίζει το συκώτι σου σε 3 μέρες”. Τι θα σήμαινε αν δεν το έκανε; Τι μετράμε; Πώς;

4. Θρησκευτικοί και μεταφυσικοί ισχυρισμοί

Οι ισχυρισμοί που δηλώνουν ότι κάτι υπάρχει έξω από το σύμπαν, έξω από το χωροχρονικό πεδίο, ή είναι αόρατο και ανεξέλεγκτο, δεν μπορούν να αποδειχθούν αλλά ούτε και να διαψευστούν. Αυτό δεν τους καθιστά άχρηστους ή αναληθείς, αλλά τους τοποθετεί εκτός του πλαισίου της επιστημονικής συζήτησης. Αν όμως παρουσιαστούν ως επιστήμη, τότε η απαίτηση για απόδειξη είναι απολύτως θεμιτή.

Συμπερασματικά

Η πορεία από τον Επίκουρο ως τον Πόπερ και τον Ράσελ δεν είναι γραμμική, αλλά είναι ενδεικτική μιας διαχρονικής αναζήτησης της αλήθειας μέσα από την εμπειρία, τη λογική και την απόρριψη των ανεξέλεγκτων ισχυρισμών. Η φιλοσοφία δεν προσφέρει μόνο παρηγοριά, αλλά και εργαλεία διανοητικής υγείας. Και σε μια εποχή που η παραπληροφόρηση ανθεί — είτε στο διαδίκτυο, είτε στην καθημερινή ζωή, η τσαγιέρα του Ράσελ, η διαψευσιμότητα του Πόπερ και τα κριτήρια της αλήθειας του Επίκουρου είναι πιο επίκαιρα από ποτέ.

«Ιερές» αντιφάσεις και ασυναρτησίες ΜΕΡΟΣ ΜΔ' (456 - 470)

Αντιφάσεις της Βίβλου

(Έχω σταχυολογήσει 560 αντιφάσεις από ένα σύνολο περίπου 35000 αντιφάσεις και ασυναρτησίες που θα σας τις παρουσιάσω σε συνέχειες)

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΡΟΣ MΓ'

Όλες οι αντιφάσεις στη Βίβλο Ανά βιβλίο:

Ματθαίος

456.Είπε ο Ιησούς πριν λαλήσει ο πετεινός τρεις φορές ή πριν λαλήσει ο πετεινός δύο φορές;

Πριν λαλήσει ο πετεινός τρεις φορές.

Ο Ιησούς είπε σ' αυτόν: Αλήθεια σου λέω, ότι αυτή τη νύχτα, πριν λαλήσει ο πετεινός, τρεις φορές θα με απαρνηθείς. Ματθαίος 26: 34

Και είπεν, Λέγω σοι, Πέτρον, ότι ο πετεινός δεν θέλει λαλήσει σήμερον, πριν αρνηθής τρεις φορές ότι με γνωρίζεις. Κατά Λουκάν 22:34

Απεκρίθη προς αυτόν ο Ιησούς· Θέλεις θέσει την ψυχήν σου ένεκεν εμού; Αληθινά, αληθινά, σου λέω, Ο πετεινός δεν θα λαλήσει, μέχρις ότου με αρνηθείς τρεις φορές. Κατά Ιωάννην 13:38

Πριν λαλήσει ο πετεινός δύο φορές.

Και λέγει προς αυτόν ο Ιησούς· Αληθώς σοι λέγω ότι σήμερον, και εν τη νυκτί ταύτη, πριν ο πετεινός λαλήσει δύο φορές, τρεις φορές θέλεις με αρνηθή. Μάρκος 14:30

457. Ζήτησε ο Ιησούς από τον Θεό να τον σώσει από τη σταύρωση;

Ναι

Και προχωρώντας λίγο περισσότερο, έπεσε με το πρόσωπο αυτού, και προσευχόταν, λέγοντας: Πατέρα μου, αν είναι δυνατόν, ας αφήσουμε αυτό το ποτήρι πάσο από μένα: πλην ουχί ως εγώ θέλω, αλλ' ως συ. ... Πατέρα μου, αν αυτό το ποτήρι δεν παρέλθει από μένα, αν δεν το πιω, ας γίνει το θέλημά σου. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:36-42

Και προχώρησε λίγο, και έπεσε στη γη, και προσευχόταν, αν ήταν δυνατόν, να περάσει η ώρα απ' αυτόν. Και είπε: Αββά, Πατέρα, όλα είναι δυνατά σε σένα. Πάρε μου αυτό το ποτήρι: όμως, όχι ό,τι θέλω, αλλά ό,τι θέλεις. Μάρκος 14:35-36

Και αφού απομακρύνθηκε απ' αυτών ως πέτρας, γονάτισε και προσευχόταν: Λέγοντας: Πατέρα, αν θέλεις, Αφαιρέστε αυτό το ποτήρι από μένα: όμως, όχι το δικό μου θέλημα, αλλά το δικό σου, ας γίνει. ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 22:41-42

Όχι

Τώρα είναι ταραγμένη η ψυχή μου. και τι να πω; Πατέρα, σώσε με από αυτή την ώρα, αλλά γι' αυτό ήρθα μέχρι αυτή την ώρα. Ιωάννης 12:27

458. Ταύτισε ο Ιούδας τον Ιησού με ένα φιλί;

Ναι.

Ηλθεν ο Ιουδας εις των δωδεκα και μετ' αυτου οχλος πολυς μετα μαχαιρων και ξυλων απο των αρχιερεων και πρεσβυτερων του λαου. Εκείνος δε που τον πρόδωσε τους έδωσε ένα σημείο, λέγοντας: Όποιον φιλήσω, αυτός είναι: κρατήστε τον. Και αμέσως ήρθε στον Ιησού, και είπε: Χαίρε, κύριε. και τον φίλησε. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:47-49

Και αμέσως, ενώ αυτός ακόμα μιλούσε, έρχεται ο Ιούδας, ένας από τους δώδεκα, και μαζί του ένα μεγάλο πλήθος με μάχαιρες και ξύλα, από τους αρχιερείς και τους γραμματείς και τους πρεσβυτέρους. Και αυτός που τον πρόδωσε τους είχε δώσει ένα σημείωμα, λέγοντας: Όποιον φιλήσω, αυτός είναι. Πάρτε τον και οδηγήστε τον με ασφάλεια. Και μόλις ήρθε, πηγαίνει αμέσως σ' αυτόν, και λέει: Δάσκαλε, αφέντη. και τον φίλησε. Μάρκος 14:43-45

Και ενώ αυτός ελάλει έτι, ιδού όχλος, και ο λεγόμενος Ιούδας, εις των δώδεκα, προήγεν αυτών και επλησίασεν προς τον Ιησούν διά να φιλήση αυτόν. Ο δε Ιησούς είπε προς αυτόν· Ιούδα, με φιλίν παραδίδεις τον Υιόν του ανθρώπου; ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 22:47-48

Όχι, ο Ιησούς προσδιόρισε τον εαυτό του.

Ο Ιούδας λοιπόν, αφού έλαβε ένα τάγμα ανδρών και αξιωματούχων από τους αρχιερείς και τους Φαρισαίους, έρχεται εκεί με φανούς και λαμπάδες και όπλα. Ο Ιησούς, λοιπόν, γνωρίζοντας όλα όσα επρόκειτο να συμβούν σ' αυτόν, βγήκε έξω, και τους είπε: Τίνα ζητάτε; Του απάντησαν, Ιησούς ο Ναζωραίος. Λέγει προς αυτούς ο Ιησούς· Εγώ είμαι. Ιωάννης 18:3-5

459. Μεταφέρθηκε πρώτα ο Ιησούς στον Καϊάφα ή στον Άννα;

Καϊάφα

Και εκείνοι που είχαν πιάσει τον Ιησού, τον έφεραν στον Καϊάφα τον Ύψιστο ιερέας, όπου συγκεντρώνονταν οι γραμματείς και οι πρεσβύτεροι. Ματθαίος 26: 57

Και έφεραν τον Ιησού προς τον αρχιερέα, και μαζί του συγκεντρώθηκαν όλους τους αρχιερείς και τους πρεσβυτέρους και τους γραμματείς. Μάρκος 14:53

Τότε τον έπιασαν, τον οδήγησαν και τον έφεραν στο σπίτι του αρχιερέα σπίτι. Λουκάς 22:54

Άννα

Και τον οδήγησε πρώτα στον Άννα. γιατί ήταν πεθερός του Καϊάφα, που ήταν ο αρχιερέας εκείνη τη χρονιά. Ιωάννης 18:13

460. Είπε ο Ιησούς, «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον ανεγείρω»;

Ναι το έκανε.

Ο Ιησούς αποκρίθηκε και τους είπε: Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον ανεγείρω. Είπον δε οι Ιουδαίοι· Τεσσαράκοντα εξ έτη οικοδομήθη ο ναός ούτος, και θέλεις ανεγείρει αυτόν εν τρισίς ημέραις; Αλλά μίλησε για τον ναό του σώματός του. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 2:19-21

Όχι, δεν το έκανε.

Οι δε αρχιερείς και οι πρεσβύτεροι και όλο το συνέδριο ζητούσαν ψευδομαρτυρία εναντίον του Ιησού, για να τον θανατώσουν. Αλλά δεν βρήκαν κανέναν: ναι, αν και ήρθαν πολλοί ψευδομάρτυρες, δεν βρήκαν κανέναν. Στο τέλος ήρθαν δύο ψευδομάρτυρες, και είπαν: Αυτός είπε: Μπορώ να καταστρέψω τον ναό του Θεού, και να τον οικοδομήσω σε τρεις ημέρες. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:59-61

Και σηκώθηκαν τινά, και ψευδομαρτύρησαν εναντίον του, λέγοντας: Τον ακούσαμε να λέει: Θα καταστρέψω αυτόν τον ναό που είναι φτιαγμένος από χέρια, και μέσα σε τρεις ημέρες θα οικοδομήσω άλλον αχειροποίητο. Μάρκος 14:57-58

461. Πώς αντέδρασε ο Ιησούς όταν ρωτήθηκε από τον αρχιερέα;

Δεν απάντησε ευθέως.

Σε ορκίζω στον ζωντανό Θεό, για να μας πεις αν Εσύ να είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού. Του λέει ο Ιησούς: Έχεις είπε. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:63-64

Τότε είπον πάντες· Συ λοιπόν είσαι ο Υιός του Θεού; Και τους είπε: Λέτε ότι είμαι. Λουκάς 22:70

Απάντησε ευθέως λέγοντας: «Είμαι».

Και πάλι ο αρχιερέας τον ρώτησε, και του είπε: Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Ευλογημένου; Και είπεν ο Ιησούς, Εγώ είμαι. Μάρκος 14:62

462. Σε ποιον αρνήθηκε ο Πέτρος ότι γνώριζε τον Ιησού;

Μια υπηρέτρια, μια άλλη κοπέλα και μετά ένα πλήθος ανθρώπων.

Και ο Πέτρος καθόταν έξω στο παλάτι, και μια κοπέλα ήρθε σ' αυτόν, λέγοντας: Εσύ ήταν επίσης μαζί με τον Ιησού από τη Γαλιλαία. Αλλά αρνήθηκε μπροστά σε όλους... Και όταν βγήκε έξω τη στοά, μια άλλη κόρη τον είδε, και είπε σ' αυτούς που ήταν εκεί: Και αυτός ήταν με τον Ιησού από τη Ναζαρέτ. Και πάλι αρνήθηκε.... Και μετά από λίγο ήρθαν σ' αυτόν εκείνοι που Στάθηκε και είπε στον Πέτρο: Σίγουρα κι εσύ είσαι ένας από αυτούς. Γιατί η ομιλία σου είναι τρελή Σένα. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:69-73

Μια υπηρέτρια, πάλι η ίδια κοπέλα, και μετά ένα πλήθος ανθρώπων.

Και καθώς ο Πέτρος ήταν κάτω στο παλάτι, έρχεται μια από τις υπηρέτριες του αρχιερέα: Και όταν είδε τον Πέτρο να ζεσταίνεται, τον κοίταξε και είπε: Ήσασταν δε και συ μετά του Ιησού του Ναζωραίου. Αλλά αρνήθηκε..... Και βγήκε στη βεράντα. και το πλήρωμα του κόκορα. Και μια κόρη τον είδε πάλι, και άρχισε να λέει σ' αυτούς που στέκονταν κοντά: Αυτό είναι ένα από αυτά. Και το αρνήθηκε ξανά. Και λίγο μετά, αυτοί που στέκονταν δίπλα είπαν ξανά Πέτρον, Βεβαιώς είσαι ένας απ' αυτούς· επειδή, είσαι Γαλιλαίος, και ο λόγος σου συμφωνεί σ' αυτό. Ήρχισε δε να καταράται και να ορκίζη, λέγων· Δεν εξεύρω τον άνθρωπον τούτον, περί του οποίου λέγετε. Μάρκος 14:66-71

Μια υπηρέτρια, ένας άντρας και μετά ένας άλλος άντρας.

Τότε τον έπιασαν, τον οδήγησαν και τον έφεραν στο σπίτι του αρχιερέα σπίτι. Και ο Πέτρος ακολούθησε από μακριά. Αλλά κάποια υπηρέτρια τον είδε καθώς καθόταν κοντά στη φωτιά, και τον κοίταξε σοβαρά, και είπε: Αυτός ο άνθρωπος ήταν επίσης μαζί του. Και τον αρνήθηκε... Και μετά από λίγο ενώ άλλος τον είδε, και είπε: Κι εσύ είσαι απ' αυτούς. Και ο Πέτρος είπε: Άνθρωπε, Δεν είμαι. Και περίπου στο διάστημα της μιας ώρας μετά την άλλη επιβεβαίωσαν με σιγουριά, λέγων, Αληθώς και ούτος ήτο μετ' αυτού, διότι είναι Γαλιλαίος. Και ο Πέτρος είπε: Άνθρωπε, δεν ξέρω τι λες. ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 22:54-60

Μια κοπέλα στην πόρτα, πολλά ανώνυμα άτομα, ένας από τους υπηρέτες του αρχιερέα.

Και ο Σίμων Πέτρος ακολούθησε τον Ιησού... και μπήκα με Ο Ιησούς στο παλάτι του αρχιερέα. ... Τότε λέει η κοπέλα που φύλαγε την πόρτα στον Πέτρο: Δεν είσαι κι εσύ ένα των μαθητών αυτού του ανθρώπου; Λέει: Δεν είμαι... Και ο Σίμωνας Πέτρος στάθηκε και ζεστάθηκε. Του είπαν, λοιπόν: Δεν είσαι κι εσύ ένα των μαθητών του; Το αρνήθηκε και είπε, Δεν είμαι. Ένας από τους υπηρέτες του Ο αρχιερεύς, ων συγγενής αυτού, του οποίου το αυτί έκοψε ο Πέτρος, λέγει· Δεν σε είδον στον κήπο μαζί του; Ο Πέτρος τότε αρνήθηκε ξανά: και αμέσως ο πετεινός πλήρωσε. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 18:15-17, 25-27

463. Πώς πέθανε ο Ιούδας;

Κρεμάστηκε.

Τότε ο Ιούδας, που τον είχε παραδώσει, όταν είδε ότι καταδικάζεται, μετανόησε και έφερε τα τριάντα αργύρια στους αρχιερείς και πρεσβυτέρους, λέγοντας: Αμάρτησα επειδή παρέδωσα το αίμα του αθώου. Και είπαν: Τι είναι αυτό για εμάς; Κοίτα γι' αυτό. Και ερριψας τα αργυρια εν τω ιερω, και αναχωρησαντας, υπηγε και κρεμασθη. Και οι αρχιερείς πήραν τα αργύρια, και είπαν: Δεν είναι συγκεχωρημένο να τα βάλεις στο θησαυροφυλάκιο, επειδή είναι η τιμή του αίματος. Και αφού συνεβουλεύθησαν, αγόρασαν μετ' αυτών τον αγρόν του κεραμέως, διά να θάβωσιν τους ξένους. Διά τούτο εκλήθη ο αγρός εκείνος, Αγρός αίματος, έως της ημέρας ταύτης. Τότε επληρώθη το ρηθέν διά Ιερεμίου του προφήτου, λέγοντος, Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμήν του εκτιμηθέντος, τον οποίον εξετίμησαν εκ των υιών Ισραήλ· και τα έδωσα για το χωράφι του αγγειοπλάστη, όπως με όρισε ο Κύριος. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:3-10

Έπεσε κάτω και πέθανε.

Αυτός δε ο άνθρωπος [ο Ιούδας] αγόρασε ένα χωράφι με τον μισθό της ανομίας. και πέφτοντας με το κεφάλι, έσπασε στη μέση και όλα τα σπλάχνα του ξεχύθηκαν. Και ητο γνωστον εις παντας τους κατοικους της Ιερουσαλημ· στο βαθμό που αυτό το χωράφι ονομάζεται στη σωστή τους γλώσσα, Aceldama, δηλαδή Το χωράφι του αίματος. Πράξεις 1:18-19

464. Ποιος αγόρασε το χωράφι του αγγειοπλάστη;

Οι αρχιερείς αγόρασαν το χωράφι του αγγειοπλάστη.

Και οι αρχιερείς πήραν τα αργύρια, και είπαν: Δεν είναι νόμιμο να τα βάζετε στο ταμείο, γιατί είναι το τιμή του αίματος. Και αφού συνεβουλεύθησαν, αγόρασαν μετ' αυτών τα Το χωράφι του Πότερ. Ματθαίος 27:6

Ο Ιούδας αγόρασε το χωράφι του αγγειοπλάστη.

Τώρα αυτός ο άνθρωπος [ο Ιούδας] αγόρασε ένα χωράφι με την ανταμοιβή αδικία. Πράξεις 1:18

465. Ήταν ο Ιησούς σιωπηλός στη διάρκεια της δίκης του ενώπιον του Πιλάτου;

Ήταν σιωπηλός. Δεν απάντησε τίποτα, ούτε μια λέξη.

Και όταν κατηγορήθηκε από τους αρχιερείς και τους πρεσβυτέρους, Δεν απάντησε τίποτα. Τότε ο Πιλάτος είπε σ' αυτόν: Μην ακούς πώς πολλά πράγματα καταμαρτυρούν εναντίον σου; Και του απάντησε ποτέ μια λέξη; τόσο που ο κυβερνήτης θαύμασε πολύ. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:12-14

Οι αρχιερείς τον κατηγόρησαν για πολλά, αλλά δεν απάντησε τίποτα. Και ο Πιλάτος τον ρώτησε πάλι, λέγοντας: Δεν αποκρίνεσαι τίποτε; ιδού πόσα πράγματα καταμαρτυρούν εναντίον σου. Αλλά ο Ιησούς δεν απάντησε τίποτα. ώστε ο Πιλάτος θαύμασε. Μάρκος 15:3-5

Είπε πολλά λόγια για λογαριασμό του.

Τότε ο Πιλάτος μπήκε ξανά στην αίθουσα του δικαστηρίου και φώναξε Ο Ιησούς, και του είπε: Εσύ είσαι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;

Ο Ιησούς του απάντησε: Το λες αυτό για τον εαυτό σου, ή το είπαν άλλοι Εσύ από μένα;

Ο Πιλάτος αποκρίθηκε: Είμαι Ιουδαίος; Το δικό σου έθνος και το Οι αρχιερείς σε παρέδωσαν σε μένα· τι έκανες;

Ο Ιησούς απάντησε: Η βασιλεία μου δεν είναι από αυτόν τον κόσμο: αν η βασιλεία μου ήταν από αυτόν τότε οι δούλοι μου θα πολεμούσαν, για να μη παραδοθώ οι Ιουδαίοι, αλλά τώρα δεν είναι η βασιλεία μου από εκεί.

Είπεν λοιπόν προς αυτόν ο Πιλάτος· Συ λοιπόν βασιλεύς είσαι;

Ο Ιησούς απάντησε: Εσύ λες ότι είμαι βασιλιάς. Για αυτόν τον σκοπό γεννήθηκα, και γι' αυτόν τον λόγο ήρθα εις τον κόσμον, διά να μαρτυρήσω εις την αλήθειαν. Κάθε ένα Τούτο είναι εκ της αληθείας ακούει την φωνήν μου. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 18:33-37

466. Ποιος έβαλε τον χιτώνα στον Ιησού;

Οι στρατιώτες του Ηρώδη

Και ο Ηρώδης μαζί με τους άνδρες του πολεμιστές τον εξουθένωσε, και τον ενέπαιξε, και Τον έντυσε με ένα υπέροχο χιτώνα και τον έστειλε ξανά στον Πιλάτο. Κατά Λουκάν 23:11

Οι στρατιώτες του Πιλάτου

Τότε οι στρατιώτες του ηγεμόνα πήραν τον Ιησού στην κοινή αίθουσα, και συγκέντρωσε σ' αυτόν ολόκληρο το τάγμα των στρατιωτών. Και τον έγδυσαν, και φόρεσε επάνω του μια κόκκινη στολή. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:27-28

Και έτσι ο Πιλάτος, θέλοντας να ευχαριστήσει τον λαό, τους απέλυσε τον Βαραββά, και παρέδωσε τον Ιησού, αφού τον μαστίγωσε, για να σταυρωθεί. Και τον έντυσαν με μωβ. Μάρκος 15:15-17

Τότε λοιπόν ο Πιλάτος πήρε τον Ιησού και τον μαστίγωσε. Και οι στρατιώτες έπλεξαν ένα στεφάνι από αγκάθια, και το έβαλαν επάνω στο δικό του και του φόρεσαν πορφυρό χιτώνα. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 19:1-2

467. Τι χρώμα είχε ο χιτώνας του Ιησού;

Άλικος

Και τον έγδυσαν, και του φόρεσαν ένα κόκκινο ρόμπα. Ματθαίος 27: 28

Μοβ

Και τον έντυσαν με πορφύρα, και έπλεξαν στεφάνι από τα αγκάθια, και το έβαλε γύρω από το κεφάλι του. Μάρκος 15:17

Και οι στρατιώτες έπλεξαν ένα στεφάνι από αγκάθια, και το έβαλαν επάνω στο δικό του και του φόρεσαν πορφυρό χιτώνα. Ιωάννης 19:2

468. Ποιος κουβαλούσε τον σταυρό του Ιησού;

Ο Ιησούς κουβαλούσε τον δικό του σταυρό.

Και βαστάζοντας τον σταυρό του βγήκε σε έναν τόπο που λέγεται τη θέση ενός κρανίου. Ιωάννης 19:17

Ο Σίμων ο Κυρηναίος μετέφερε τον σταυρό του Ιησού.

Και καθώς βγήκαν, βρήκαν έναν άνδρα Κυρηναίο, τον Σίμωνα με το όνομα· αυτόν ανάγκασαν να σηκώσει τον σταυρό του. Ματθαίος 27: 32

Και αναγκάζουν κάποιον Σίμωνα τον Κυρηναίο, που περνούσε από εκεί, να έρθει έξω από τη χώρα, ο πατέρας του Αλεξάνδρου και του Ρούφου, για να σταυρός. Μάρκος 15:21

Και καθώς τον οδηγούσαν, έπιασαν κάποιον Σίμωνα, έναν Κυρηναίος, εξελθών εκ της χώρας, και επ' αυτόν εθεσαν τον σταυρόν, για να το βαστάξει μετά τον Ιησού. Λουκάς 23:26

469. Τι έδωσαν οι στρατιώτες στον Ιησού να πιει;

Ξίδι και χολή

Του έδωσαν να πιει ξύδι ανακατεμένο με χολή. Ματθαίος 27: 34

Κρασί και μύρο

Του έδωσαν να πιει κρασί ανακατεμένο με σμύρνα. Μάρκος 15:23

Ξίδι

Και έτρεξε κάποιος και γέμισε ένα σπόγγο γεμάτο ξύδι, και το έβαλε σε ένα καλάμι, και του έδωσε να πιει. Μάρκος 15:36

Και οι στρατιώτες τον ενέπαιζαν, ερχόμενοι σ' αυτόν, και προσφέροντάς του ξύδι. Λουκάς 23:36

Ξίδι και ύσσωπος

Και είχε στηθεί ένα σκεύος γεμάτο ξύδι· και γέμισαν ένα σφουγγάρι με ξύδι, και βάλτε το επάνω στον ύσσωπο, και βάλτε το στο στόμα του. Κατά Ιωάννην 19:29

470. Τι έλεγε η πινακίδα πάνω από το κεφάλι του Ιησού;

ΑΥΤΌΣ ΕΊΝΑΙ Ο ΙΗΣΟΎΣ Ο ΒΑΣΙΛΙΆΣ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΊΩΝ

Και έστησε πάνω από το κεφάλι του την κατηγορία του γραμμένη: ΑΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΙΗΣΟΥΣ Ο ΒΑΣΙΛΙΆΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΊΩΝ. Ματθαίος 27: 37

Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΙΩΝ

Και η επιγραφή της κατηγορίας του γράφτηκε από πάνω, Η ΒΑΣΙΛΙΆΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΊΩΝ. Μάρκος 15:26

ΑΥΤΌΣ ΕΊΝΑΙ Ο ΒΑΣΙΛΙΆΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΊΩΝ

Και μια επιγραφή ήταν επίσης γραμμένη πάνω του με γράμματα Ελληνικά, Λατινικά και Εβραϊκά, ΟΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΙΩΝ. Κατά Λουκάν 23:38

ΙΗΣΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗ ΝΑΖΑΡΕΤ Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΙΩΝ

Και ο Πιλάτος έγραψε έναν τίτλο και τον έβαλε στο σταυρό. Και το Η γραφή ήταν ΙΗΣΟΥΣ ΑΠΟ ΝΑΖΑΡΕΤ Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΙΩΝ. Κατά Ιωάννην 19:19

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ... ΜΕΡΟΣ ΜΕ'