Το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν»· σύγκριση με την «Ιλιάδα» του Ομήρου

Και γενικά, η γερμανική λυρική ποίηση του ΙΓ’ αιώνα σημειώνει σε πολλά κάτι το μοναδικό και το πρωτάκουστο. Κι απ’ τις μέρες εκείνες δε σβήνουν πια οι τόνοι της. Στα πρώτα πενήντα χρόνια του ΙΕ’ αιώνα προβάλλει σα μια ξεχωριστή μορφή στην ιστορία του γερμανικού λυρισμού ο Όσβαλτ φον Βόλκενστάιν (Oswald von Wolkenstein). Κι αν έπρεπε, ύστερα από τον Βόλκενστάιν, να ρθει ο Γκαίτε, ή έστω, λίγες δεκαετίες πριν από τον Γκαίτε, ο άτυχος πρόδρομός του Κρίστιαν Γκύντερ, για ν’ ανεβάσουν τον ιδιότυπο γερμανικό λυρισμό σε νέα μεγάλα ύψη, ωστόσο οι τόνοι του λυρισμού αυτού δε σβήσανε ούτε στο ΙϚ’ αιώνα, κι ακούστηκαν κάπου – κάπου και στο ΙΖ’. Στο IϚ’ μάλιστα αιώνα το ρομαντικό λυρικό τραγούδι προβάλλει σαν αποκλειστική υπόθεση του λαού, και ο ανώνυμος λαϊκός ποιητής, που και πριν απ’ τα 1500 τραγουδάει και χαίρεται τους λυρικούς του τόνους, αναπληρώνει λαμπρά την έλλειψη δυνατών ατομικών δημιουργών.

Πέτερ φον Κορνέλιους, 1859

 

Ας μείνουμε όμως στο ΙΓ’ αιώνα. Γύρω στα 1200 σημειώθηκε, όπως είπαμε, η πρώτη μεγάλη άνθηση του γερμανικού λυρικού τραγουδιού, και διόλου άσχετη απ’ τη σφαίρα των ψυχικών προβλημάτων και των καλλιτεχνικών μορφών του ρομαντικού αυτού λυρισμού είναι και η επική δημιουργία των Γερμανών που πρόβαλε τις μέρες εκείνες. Το σπουδαιότερο κατόρθωμα της επικής αυτής δημιουργίας ήταν το μεγάλο «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν». Ας το προσέξουμε τώρα ιδιαίτερα.

 

Ανεξάρτητα απ’ την αξία του (που κι αυτή, όπως θα δούμε, είναι σημαντική) το μεγάλο γερμανικό έπος παρουσιάζει στον τρόπο και στην ώρα που γεννήθηκε, καθώς και στην ιστορική σημασία που πήρε, σοβαρές αναλογίες με τα ομηρικά έπη. Το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν» διαμορφώθηκε και πρόβαλε στη στροφή του IB’ προς το ΙΓ’ αιώνα, μα —εκτός του ότι οι αντιγραφείς του εξακολούθησαν ως τον ΙϚ’ αιώνα να το συμπληρώνουν και να το παραγεμίζουν— οι πηγές του (όχι μόνο οι πηγές του μύθου, αλλά και οι πηγές του ποιητικού περιεχομένου του) ανάγονται σε παλαιότερες εποχές. Ο μύθος —σωστότερα: ο κύκλος των μύθων που έχουν συσχετισθεί μεταξύ τους στο «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν»— είναι κοινός σε όλους τους γερμανικούς λαούς, σ’ ολόκληρο το Βορρά, ως την Ισλανδία κι ακόμα ως τη Γροιλανδία. Στη διαμόρφωση του μύθου συμπράξανε πολλοί λαοί και πολλοί αιώνες. Όταν τον ξαναδούλεψε στο ΙΘ’ αιώνα ο Ριχάρδος Βάγκνερ για να τον χρησιμοποιήσει ως δραματικό ποιητικό κείμενο για τη μεγάλη μουσική τετραλογία του, βασίστηκε λιγότερο στη γερμανική μορφή του και περισσότερο στη σκανδιναβική, που, αντίθετα απ’ τη γερμανική, δείχνει μιαν ιδιαίτερη προτίμηση στα μυθολογικά, φαντασμαγορικά και υπερκόσμια στοιχεία. Η γερμανική μορφή του μύθου, που κι αυτή δεν είναι βέβαια απόλυτα απαλλαγμένη απ’ τα τέτοια στοιχεία, έχει ένα σοβαρό ιστορικό προσανατολισμό και, χρησιμοποιώντας τον ωραίο Ρήνο ως κέντρο ποιητικό και γεωγραφικό, παίρνει επεισόδια απ’ τη ζωή πολλών γερμανικών φυλών, ιδιαίτερα των Βουργουνδών, των Φράγκων και των Γότθων, συνδυάζει, αίροντας τις χρονολογικές αποστάσεις, τα επεισόδια αυτά μεταξύ τους καθώς και με την εμφάνιση των Ούνων, παίρνει τα ονόματα, καθώς και επεισόδια, απ’ τη ζωή πολλών ηγεμόνων και ιστορικών προσώπων και τα χρησιμοποιεί όλ’ αυτά ως βάση ενός ενιαίου έργου φαντασίας. Ο Ντίτριχ είναι ο Θευδέριχος των Γότθων· ο Έτσελ είναι ο Αττίλας, μεταμορφωμένος σ’ έναν απαλό και αδύνατο τύπο· ο Γκούντερ, ο Γκέρνοτ και ο Γκάιζελχερ είναι οι τρεις από τους τέσσερις τελευταίους ηγεμόνες των Βουργουνδών, που τους αφάνισε ο Αττίλας· η Κριμχίλδη (Κρίμχιλντ) έχει για ιστορικό πρότυπο την Κροτίλδη, μια βασιλοπούλα των Βουργουνδών, που παντρεύτηκε ένα Βασιλιά των Φράγκων και τον έβαλε να εκδικηθεί τον ίδιο της το λαό, δηλαδή το θείο της τον ηγεμόνα που είχε σκοτώσει τους γονείς της. Οι λαϊκοί βάρδοι της Γερμανίας είχαν διαμορφώσει ποιητικά πολλά κομμάτια του μύθου στον Ϛ’ και στον Ζ’ κιόλας αιώνα, μα ενώ σ’ όλες τις άλλες περιοχές, όπου ο μύθος βρήκε μια ποιητική διαμόρφωση, η ποιητική δημιουργία δεν ξεπέρασε τα όρια του κομματιασμένου λαϊκού τραγουδιού, στη Γερμανία έγινε, γύρω στα 1200, η ξαφνική αποκάλυψη ενός ενιαίου επικού συνόλου που ο μύθος του χρησιμοποίησε, πλάι στα βασικά παλαιά ιστορικά στοιχεία, και κάμποσα νεώτερα.

 

Από την καθαρά αισθητική άποψη, η σύγκριση του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» με τα ομηρικά έπη δε μπορεί βέβαια να βγει σε καλό των γερμανικού έπους. Ενώ τα ομηρικά έπη, αν και δε βασίζονται σε τίποτε προηγούμενο, πρέπει —καθαρά αισθητικά— να χαρακτηρισθούν ως θαύματα ύφους, ποιητικού ρυθμού, συμμετρίας και επικής διαύγειας, το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν» είναι, ως αισθητικό δημιούργημα, πολύ ελαττωματικό. Το ότι τα επικά του στοιχεία συνυφαίνονται με πολλά λυρικά και δραματικά στοιχεία, αυτό είναι το λιγότερο, γιατί με τη νοθεία τούτη αίρεται βέβαια η αισθητική ενότητα του ποιητικού είδους, η αντικειμενική πλαστικότητα και διαύγεια του έπους, μα εξασφαλίζεται απ’ την άλλη μεριά ένας βαθύτερος ανθρώπινος τόνος. Τα σημαντικότερα αισθητικά ελαττώματα του μεγάλου γερμανικού έπους βρίσκονται στο ύφος, που δε στέκεται παντού στο ίδιο ύψος, βρίσκονται στο μέτρο και στον ποιητικό ρυθμό, που η κατεργασία του δείχνει κάποια ανεπάρκεια, βρίσκονται τέλος στην έλλειψη συμμετρίας του συνόλου. Η τελευταία αυτή έλλειψη (που δεν παρουσιάζεται στο γαλλικό έπος, στο «Τραγούδι του Ρολάνδου») κάνει το γερμανικό έπος να μην έχει παντού την ίδια αξία. Σε μερικά μέρη αφήνει ο ποιητής κενά και επιχειρεί πηδήματα, σ’ αλλά πάλι μέρη είναι το έπος παραγεμισμένο με ασήμαντες και καμιά φορά κουραστικές λεπτομέρειες. Μ’ άλλα λόγια, ο ποιητής παρουσιάζεται ανίκανος να ελέγξει πέρα για πέρα το δημιούργημά του αισθητικά. Τα ομηρικά έπη θεσπίσανε ένα μέτρο αισθητικής και σημάνανε ένα απόλυτο πρότυπο. Το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν» μας ζητάει να μην είμαστε αυστηροί στην καθαρά αισθητική μας κρίση, αλλά να προσέξουμε περισσότερο το περιεχόμενο. Ο Έλλην —σαν κλασικός που ήταν απ’ το πρώτο του ξύπνημα— έριξε το κύριο βάρος στη «μορφή», και, χωρίς να παραμελήσει και το περιεχόμενο, το υπόταξε ωστόσο στους νόμους και στις απαιτήσεις της μορφής. Ο Γερμανός έριξε αντίθετα το κύριο βάρος στο περιεχόμενο, και, παραμελώντας αρκετά τη μορφή, την καλλιέργησε μονάχα όσο του χρειαζόταν για να βγάλει από μέσα του και να εκφράσει τα όσα ένιωθε, τα όσα ήξερε και τα όσα συγκινούσαν τη φαντασία του. Τη διάκριση αυτή μπορούμε να την κάνουμε πιο νοητή αν ρίξουμε μια ματιά στους μύθους (δηλαδή στην υπόθεση) καθώς και στην ποιότητα των ηρώων και στην πνευματική σημασία της «Ιλιάδας» απ’ τη μια μεριά και του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» απ’ την άλλη. Έτσι θα ‘χουμε και την ευκαιρία, ύστερ’ από τα μεγάλα ελαττώματα, ν’ αποκαλύψουμε και τις μεγάλες πνευματικές αρετές του γερμανικού έπους.

 

Ας αρχίσουμε απ’ την υπόθεση. Απλή και σύντομη είναι η βασική υπόθεση της «Ιλιάδας». Απλή και σχετικά σύντομη είναι και η βασική υπόθεση του γερμανικού έπους. Το ότι τα γεγονότα, που μας περιγράφει ο Όμηρος στην «Ιλιάδα», σημειώνονται μέσα σε λίγες μέρες, ενώ τα γεγονότα του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» χρειάζονται κάμποσες δεκαετίες για να ξετυλιχθούν, αυτό δεν αίρει την απλότητα που παρουσιάζει και η υπόθεση του γερμανικού έπους, αλλά σημαίνει μόνο μια μεγάλη αισθητική υπεροχή της «Ιλιάδας», που ο ποιητής της κατάφερε, χωρίς ούτε μια στιγμή να μας κουράσει, να περιγράψει μερικά απλά γεγονότα ελάχιστων ημερών μέσα σε χιλιάδες στίχους. Η υπόθεση πάντως και του ενός και του άλλου έπους μπορεί (στα βασικά και κεντρικά της σημεία) να ειπωθεί και με λίγες λέξεις. Τι συμβαίνει στην «Ιλιάδα»; Ο ξακουστός Αχιλλεύς θυμώνει με τον Αγαμέμνονα, κι ως που να περάσει ο θυμός του έπρεπε —και σ’ αυτό τον βοήθησε ο Ζευς, που για χατίρι της Θέτιδος και μ’ όλη τη γκρίνια της Ήρας τον υποστήριξε— να χαθούν πλήθος λεβέντικες ψυχές μπροστά στα τείχη της Τροίας, να κινδυνεύσουν οι Αχαιοί και ν’ αρχίσει η πυρπόληση των καραβιών τους. Και πάλι ο Αχιλλεύς δεν ξεθυμώνει απόλυτα, δε βγαίνει ο ίδιος στη μάχη, παρά στέλνει τον Πάτροκλο. Και μόνο όταν σκοτώνεται ο αγαπημένος του Πάτροκλος ξεθυμώνει ο πεισματάρης, μπαίνει στον αγώνα, αλωνίζει τους Τρώες, τους κλείνει στα τείχη τους και σκοτώνει τον Έκτορα. Ας πούμε τώρα με λίγα λόγια και την υπόθεση του γερμανικού έπους. Ο ξακουστός ήρωας Ζίγκφριντ, που κι αυτός είναι άτρωτος και (αντί για «αχίλλειο πτέρνα») έχει μονάχα στον ώμο του ένα τρωτό σημείο, ερωτεύεται, βασιλόπουλο κι ο ίδιος, τη βασιλοπούλα των Βουργουνδών Κριμχίλδη, την αδερφή του βασιλιά Γκούντερ. Του Γκούντερ επίσης του μπήκε στο νου να πάει από το Ρήνο στην Ισλανδία, να κατακτήσει την καρδιά και το κορμί της φοβερής και τρομερής Μπρουνχίλδης, που όλοι ως τότε οι μνηστήρες της βρήκαν, σύμφωνα με τους όρους της, έναν άδοξο θάνατο, γιατί, υποχρεωμένοι να παραβγούν μαζί της (μαζί με την Αταλάντη του Βορρά) σε διάφορα αγωνίσματα, την παθαίνανε. Ο Ζίγκφριντ, που κι από άλλες δύσκολες στιγμές έσωσε τους Βουργουνδούς, υπόσχεται να βοηθήσει τον Γκούντερ· κι αυτός πάλι υπόσχεται να του δώσει την αδερφή του. Με το χέρι του Ζίγκφριντ, που έχει γίνει αόρατος, νικάει ο Γκούντερ την Μπρουνχίλδη και τη φέρνει στο Ρήνο. Με τα χέρια επίσης του Ζίγκφριντ δαμάζεται και ερωτικά το κορμί της φοβερής αυτής παρθένας, μέσ’ στη σκοτεινή κρεβατοκάμαρα του Γούντερ, κι έτσι ο Γούντερ γίνεται άντρας της. Επίσης κι ο Ζίγκφριντ έχει γίνει άντρας της Κριμχίλδης. Δέκα χρόνια ζουν οι δυο τελευταίοι ευτυχισμένοι στο μακρυνό τους βασίλειο, μα η Μπρουνχίλδη πείθει τον άντρα της να τους καλέσει ξανά στο Ρήνο. Η Μπρουνχίλδη και η Κριμχίλδη τσακώνονται, κι η τελευταία, πάνω στο θυμό της, βρίζει άσχημα την Μπρουνχίλδη και της μαρτυράει ότι τα χέρια του Ζίγκφριντ τη δάμασαν ερωτικά. Ο πιστός βασάλος του Γκούντερ, ο Χάγκεν, πείθει τον Γκούντερ, για ν’ απαλλαγεί από την προσβολή η Μπρουνχίλδη, μα και για να πάψει να επισκιάζεται η δύναμη των Βουργουνδών από τον Ζίγκφριντ, να στήσουν μια παγίδα στον τελευταίο και να τον σκοτώσουν. Η Κριμχίλδη, από φροντίδα για τον άντρα της (μα κι από επιπολαιότητα) εμπιστεύεται στον Γκούντερ το μυστικό του τρωτού σημείου του Ζίγκφριντ, κι έτσι ο τελευταίος βρίσκει απ’ τα χέρια του Γκούντερ το θάνατο. Η Κριμχίλδη, που είναι απαρηγόρητη, και που της έκλεψε ύστερα ο Χάγκεν και το θησαυρό των Νίμπελούνγκεν, παντρεύεται έπειτ’ από πολλά χρόνια τον Έτσελ (τον Αττίλα) μόνο και μόνο για ν’ αποχτήσει δύναμη και να εκδικηθεί το φονιά του Ζίγκφριντ. Μα η Μοίρα ξεπερνάει την πρόθεσή της. Η Κριμχίλδη βάζει τον Έτσελ να καλέσει και να προσελκύσει τους Βουργουνδούς στο βασίλειο των Ούνων, ενώ όμως ο σκοπός της είναι να σκοτώσει μόνο τον Χάγκεν, τα γεγονότα παίρνουνε δικό τους δρόμο, και αφανίζονται όλοι τους, τ’ αδέρφια της, δηλαδή οι τρεις βασιλιάδες των Βουργουνδών, τ’ αξιότερα κορμιά που τους υπηρετούσαν, κι η ίδια η Κριμχίλδη. Η υπόθεση του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν», όπως βλέπουμε, δε μπορεί βέβαια να συνοψισθεί σε τόσο λίγα λόγια, όσα είναι αρκετά για την υπόθεση της «Ιλιάδας», μα κι αυτή πάντως —τουλάχιστον φαινομενικά— είναι μια υπόθεση σχετικά απλή. Και όμως (ανεξάρτητα κι από το πλήθος των ιδιαίτερων επεισοδίων, που ανάλογο πλήθος θαυμαστών επεισοδίων έχει και η «Ιλιάδα») η υπόθεση του γερμανικού έπους και στις απλές βασικές της γραμμές, όπως τις χαράξαμε πρόχειρα παραπάνω, έχει μια σημασία που δεν την έχει η υπόθεση της «Ιλιάδας» ούτε στις βασικές, ούτε καν στις ιδιαίτερες, πιο μυστικές, γραμμές της. Η υπόθεση της «Ιλιάδας» είναι μάλιστα σχεδόν ασήμαντη. Δεν έχει —παρμένη μονάχη της και ανεξάρτητα από την αφορμή που δίνει στη δημιουργία ενός αισθητικού αριστουργήματος καθώς και στη διατύπωση μερικών σκέψεων— καμιά πνευματική σημασία. Ο Αχιλλεύς θύμωσε επειδή ο Αγαμέμνων του πήρε την κοπέλα, χωρίς ούτε ο πρώτος να την αγαπάει, ούτε ο δεύτερος να την πάρει κοντά του από αγάπη. Πείσματα, φιλότιμα, και το πολύ – πολύ σαρκικές ανάγκες, χρησιμεύουν για βάση σ’ ολόκληρη την υπόθεση. Ό,τι κάνουν οι άνθρωποι, το κάνουν κι οι θεοί στον Όλυμπο ή οπουδήποτε αλλού βρίσκονται. Κι η διαίρεση επίσης των θεών, που άλλοι πάνε με το μέρος των Αχαιών κι άλλοι με το μέρος των Τρώων δεν έχει καμιά ουσιαστική πνευματική σημασία. Πνευματικά, είναι τυχαίο, ή έστω ασήμαντο, το ότι η Ήρα, η Αθηνά, ο Ποσειδών, ο Ερμής και ο κουτσός Ήφαιστος υποστηρίζουν τους Αχαιούς, ενώ ο Άρης, η Λητώ, η Αφροδίτη, η Άρτεμις, ο Απόλλων και ο Ξάνθος προτιμάνε τους Τρώες. Αν μέσ’ στο πλαίσιο των γεγονότων δίνεται στον Όμηρο η αφορμή όχι μόνο να μας κάνει μιαν αφήγηση αισθητικά υπέροχη, αλλά και να μας πει μερικές πολιτειακές, ηθικές ή άλλες ιδέες, να μας μιλήσει σοφά και διδακτικά, αυτό είναι άλλο πράμα. Τα γεγονότα μονάχα τους —ως απλά γεγονότα— είναι, πνευματικά, χωρίς σημασία, είναι τυχαία. Το αντίθετο συμβαίνει με την υπόθεση του γερμανικού έπους. Ο ποιητής του δεν καταφέρνει στα πιο πολλά μέρη του έπους ν’ ανεβάσει την αφήγηση παραπάνω από ένα μέτριο αισθητικό επίπεδο, ούτε οι σοφίες του κι οι διδασκαλίες του είναι τόσες, όσες στον Όμηρο. Αντίθετα όμως από τον Όμηρο, στο γερμανικό έπος και μονάχη της η υπόθεση, όπως την έχει ο ποιητής συναρμολογήσει, έχει μια μεγάλη πνευματική σημασία. Το κακό —αυτό μας δείχνει και στις πιο απλές και βασικές της γραμμές η υπόθεση του γερμανικού έπους— δε μπορεί να μείνει στον κόσμο ανεξιλέωτο, μα κι εκείνος, που με κίνητρο το πιο μεγάλο και ωραίο αίσθημα —την αγάπη— αναλαβαίνει να επιβάλει την εξιλέωση ως δικαιοσύνη, ή έστω ως μετρημένη εκδίκηση, δεν υπηρετεί μόνο τη συνειδητή του βούληση, αλλά γίνεται και τυφλό όργανο της Μοίρας, που αυτή, πέρα από κάθε φωτεινή θεία καθοδήγηση, αίρει το πρώτο κακό με το να βάζει στη θέση του ένα κακό ακόμα μεγαλύτερο. Η Μοίρα ούτε σώζει κανέναν, ούτε αμείβει τον άξιο και τον αγνό. Και τους πιο άξιους και αγνούς —όπως τον Ρύντιγκερ και τον Ντίτριχ— τους φέρνει μπροστά σε φοβερά ψυχικά διλήμματα. Δεν είναι η Μοίρα καμωμένη ν’ αμείβει και ν’ απονέμει δικαιοσύνη. Η αμοιβή του άξιου είναι η συναίσθηση ότι έκανε το χρέος του, μια συναίσθηση που τη χρωστάει μόνο στον εαυτό του. Ο άνθρωπος —κι ο ήρωας ακόμα— είναι έρημος κι ολομόναχος. Παραστατικότατο είναι το ότι ο πιο αγνός απ’ τους ήρωες, ο Ντίτριχ, χάνει ξαφνικά, και χωρίς να φταίει σε τίποτα, όλους τους ήρωες που είχε βοηθούς του. Η μοίρα του ανθρώπου είναι η μεγάλη μοναξιά. Το γερμανικό πνεύμα, που έβαλε τον Νίτσε να γράψει με τον «Ζαρατούστρα» του την τραγωδία της μοναξιάς, ξεκίνησε και στα πρώτα του βήματα απ’ αυτό το θέμα.

Ο Θρήνος του Αχιλλέα για τον Πάτροκλο. Πίνακας του Νικολάι Γκαι (1855).

 

Ας προχωρήσουμε τώρα και περισσότερο. Αφού τα γεγονότα, που μας παρουσιάζει το «Τραγούδι των Νίμπελούγκεν», έχουν και στις γενικές και βασικές τους γραμμές μια βαθιά ανθρώπινη και πνευματικά ουσιαστική σημασία, δε μπορεί παρά και τα πρόσωπα, που συνυφαίνονται με τα γεγονότα τούτα, να ‘ναι πιο προβληματικά, δηλαδή ψυχολογικά, ηθικά και πνευματικά πιο πολύπλοκα και πιο πλούσια απ’ τους ήρωες ή και τους θεούς του Ομήρου. Προβληματικοί ανθρώπινοι τύποι δεν υπάρχουν στον Όμηρο διόλου. Δεν υπάρχουν καν διαφορές ουσιαστικές στην ποιότητα της ψυχής και του πνεύματος των ηρώων του. Όλοι τους (δε μιλάμε εδώ για μερικούς τύπους που στιγμιαία εμφανίζονται) είναι λεβέντες και παλικάρια. Όλοι τους έχουν λίγο ή πολύ μια καλή καρδιά. Οι σπουδαιότερες καθαρά ατομικές διαφορές αφορούν την κατασκευή του κορμιού και τη ρώμη. Ο Αχιλλεύς, ο Έκτωρ, ο Διομήδης και ο Αίας ο Τελαμώνιος είναι οι πιο δυνατοί απ’ όλους. Οι άλλες διαφορές δεν είναι ουσιαστικά και ποιοτικά ατομικές· οι γεροντότεροι είναι πιο μυαλωμένοι και πιο πεπειραμένοι από τους νεώτερους (ο Νέστωρ είναι ο πιο μυαλωμένος μα και ο πιο περιαυτολόγος απ’ όλους) άλλοι πάλι είναι πιο οξύθυμοι ή πιο πεισματάρηδες ή πιο επιπόλαιοι, άλλοι είναι πιο μπερμπάντηδες και πονηροί, κι ο πιο πολυμήχανος απ’ όλους είναι ο Οδυσσεύς, άλλοι τέλος είναι πιο αχόρταγοι σε πλιάτσικα και σε γυναίκες, ή αντίθετα πιο μετρημένοι και πιο υποχωρητικοί. Τέτοιες και άλλες παρόμοιες διαφορές μας αποκαλύπτουν βέβαια «χαρακτήρες» —κι αυτό σωστά το τονίζει ο περίφημος Δανός κριτικός Μπράντες (Brandes) στην πραγματεία του για τον Όμηρο— μα δε μας αποκαλύπτουν μοναδικούς ανθρώπινους τύπους με ιδιαίτερη ψυχική ή πνευματική ζωή, δηλαδή τύπους άξιους να προκαλέσουν μιαν εσωτερική βιογραφία, τύπους που η ιδιομορφία τους θα ‘πρεπε να βασίζεται σ’ έναν εσωτερικό κόσμο με τις συγκρούσεις και τις αντιφάσεις του, ή έστω με μερικά απλά εσωτερικά ερωτηματικά. Κι αυτός ο Αχιλλεύς είναι υπέροχος σαν άγαλμα, σαν ένα αντικειμενικό και μάλιστα αντικειμενικά ενιαίο δεδομένο, ενώ η εσωτερική ζωή του δε γίνεται πρόβλημα ούτε για τον εαυτό του, ούτε για τον ποιητή του, ούτε για μας. Και αν ακόμα πάρουμε τον Αχιλλέα όπως τον παίρνει σ’ ένα ωραιότατο μικρό σημείωμά του ο μεγάλος Γερμανός ποιητής Χαίλδερλιν (Hölderlin) και πάλι η ουσιαστική διαφορά, που θεσπίζεται έτσι ανάμεσα στον Αχιλλέα και στον Έκτορα, δηλαδή η διαφορά ανάμεσα σ’ εκείνον που είναι ήρωας από μια πλούσια όμορφη φύση (τέτοιος είναι ο Αχιλλεύς) και σ’ εκείνον που είναι ήρωας από χρέος κι από μια λεπτή συνείδηση (τέτοιος είναι ο Έκτωρ) κι η τέτοια ακόμα σπουδαία διαφορά είναι μονάχα η αντικειμενικά και κοινωνικά θεμελιακή διαφορά ανάμεσα στη φύση και στην ηθική, ανάμεσα στην ομορφιά και στο χρέος, και εκδηλώνεται άλλωστε (αν εκδηλώνεται πραγματικά στο πνεύμα του Ομήρου) όχι στην ψυχή του καθενός ήρωα σα μια εσωτερική αντινομία, αλλά σα μια πάλη στον αντικειμενικό στίβο της κοινωνίας. Επιμένουμε στα σημεία αυτά, γιατί με τη σύγκριση της «Ιλιάδας» και του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» μας δίνεται η ευκαιρία να ξεκαθαρίσουμε ακόμα πιο πολύ το βασικό πρόβλημα της διαφοράς του ελληνικού από το χριστιανικό ευρωπαϊκό πνεύμα, καθώς και τα νέα στοιχεία ψυχικής και πνευματικής ζωής που πρόσθεσαν ο Χριστιανισμός και ο ρομαντισμός στον κλασικό ελληνικό κόσμο. Όπως στον Όμηρο, που είναι όχι μόνο ο πατέρας των Ελλήνων, αλλά και η πηγή του κλασικού πνεύματος στον κόσμο ολόκληρο, έτσι και αργότερα, στο μύθο, στη σκέψη και στην ποίηση των κλασικών Ελλήνων, κι οι πιο χτυπητοί τύποι ανθρώπων, όπως ο Προμηθεύς, ο Οιδίπους, η Μήδεια, η Αντιγόνη και τόσοι άλλοι, είναι τύποι απόλυτα ξένοι προς κάθε εσωτερική αντινομία, προς κάθε πολύπλοκη και αντιφατική και τραγική υποκειμενικότητα, είναι τύποι τραγικοί ως φυσικές δυνάμεις, ως αντικειμενικά δεδομένα, είναι «αγάλματα» και όχι «μουσικές φράσεις», είναι ακέραιοι και όχι εσωτερικά διασπασμένοι, είναι πεπερασμένοι και όχι άπειροι μέσα τους. Άπειρος είναι ο Αμλέτος, που θέλει και τούτο κι εκείνο, άπειρος είναι ο Φάουστ ή ο Μανφρέδος, ενώ δεν είναι διόλου άπειρος και αντιφατικός μέσα του ο Προμηθεύς, δεν είναι διόλου άπειρη ούτε η Μήδεια, που αυτή επιτέλους θα ‘πρεπε, σπάζοντας την κλασική ενότητά της και τα κλασικά της πέρατα, να ρθει σε κάποιαν αντίφαση με τον εαυτό της. Κι όσες φορές ταλαντεύονται οι ελληνικοί τραγικοί τύποι, ταλαντεύονται ανάμεσα σε κοινωνικά θεσπισμένα χρέη κι όχι ανάμεσα σε δυο «εγώ» (που και με το να ‘ναι μόνο δυο τραβάνε κιόλας προς τη δυνατότητα του άπειρου) ταλαντεύονται ανάμεσα σε εξωτερικά χαραγμένους δρόμους, όπου υπάρχει πάντοτε μια έκβαση και λύση, κι όχι ανάμεσα σε άδηλους εσωτερικούς δρόμους, όπου το άλυτο γίνεται ρομαντικό άπειρο. Τύπους εξαιρετικά προβληματικούς, που η προβληματικότητά τους οφείλεται σε «αμλετικές» ή «δονκιχωτικές» ή «φαουστικές» εσωτερικές αντινομίες, δε μας παρουσιάζει βέβαια και δε μπορούσε να μας παρουσιάσει ούτε το παλιό (και στην πνευματικότητά του σχετικά πρωτόγονο) γερμανικό έπος. Μα μέσ’ στο έπος τούτο βλέπουμε κιόλας να ξυπνάει και να ενεργεί συνειδητά η πολυσύνθετη ύπαρξη του Ευρωπαίου, βλέπουμε το ρομαντικό πάλεμα με εσωτερικές δυνάμεις και με εσωτερικά σκοτάδια, βλέπουμε ανθρώπινους τύλους που η βασική ψυχική τους τοποθέτηση είναι μοιραίο να τους φέρνει μπροστά σε διλήμματα, μπροστά σε ουσιαστικές και τραγικές αμφιβολίες, μπροστά σε θολές αλήθειες. Ο ποιητής βέβαια δεν καταφέρνει —γιατί δεν είναι απόλυτα κύριος του εσωτερικού του κόσμου— να τα δαμάσει όλ’ αυτά κι έτσι βλέπουμε π.χ. τον υπέροχο εκείνο τύπο, τον Ρύντιγκερ —τον «πατέρα κάθε αρετής»— να λέει πάρα πολλά λόγια για να δώσει έκφραση στις εσωτερικές ψυχικές του αντινομίες, ή βλέπουμε το θαυμαστό Ντίτριχ, που συνδυάζει τον ηρωισμό με την πιο απαλή και άκακη και υποχωρητική φύση, να ξεσπάει σε υπερβολικές θρηνωδίες την ώρα που ουσιαστικά είναι η ώρα του ψυχικού μεγαλείου του. Ωστόσο, όχι μόνο αυτοί οι δυο, που η δράση τους σημειώνεται στο τέλος του έργου, αλλά τα περισσότερα πρόσωπα του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» —και περισσότερο απ’ όλα το πρόσωπο της Κριμχίλδης— είναι προβληματικά, και το καθένα αρκετά ιδιότυπο στην ψυχική του ουσία. Μήπως είναι ο Χάγκεν απλός τύπος; Είναι τάχα κακός ο άνθρωπος αυτός, που οι κακές του πράξεις —προδοσίες βασισμένες σε μια βαθύτατη συναίσθηση χρέους— δίνουν αφορμή στο ξέσπασμα της τραγωδίας; Μήπως τέλος και μερικά απ’ τα πιο δευτερεύοντα και σχεδόν τυχαία πρόσωπα δε γίνονται για μια στιγμή σημαντικά; Ενώ στην «Ιλιάδα» όλα τα δευτερεύοντα πρόσωπα, όταν κινδυνεύουν να βρουν το θάνατο από το χέρι ενός ήρωα, πέφτουν στα πόδια του και ικετεύουν έλεος, ο Βόλφχαρτ, στο «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν», λέει πεθαίνοντας στο θείο του τον Χίλντεμπραντ: «Από τα χέρια ενός βασιλιά βρήκα εδώ ένα εξαίσιο θάνατο!» Ο Όμηρος —σαν πατέρας των Ελλήνων, εκείνων που ήταν ταγμένοι ν’ ανακαλύψουν πρώτοι στον κόσμο την κλασική λύση του πνεύματος και της ζωής (μα και να περιορισθούν με κάποια μονομέρεια σ’ αυτήν)— εγκαινιάζει την ήρεμη υπερατομική ενατένιση του κόσμου, γι’ αυτό και τον ενδιαφέρουν οι κανόνες της ζωής, κι όχι οι εξαιρέσεις που σημειώνουν οι ανθρώπινοι τύποι με την προβληματική εσωτερικότητα. Και κάτι άλλο πρέπει ακόμη να τονισθεί: αντίθετα από το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν», που η υπόθεσή του είναι η μοίρα ατόμων και που γι’ αυτό είναι γιομάτο λυρικά (και μάλιστα ρομαντικά λυρικά) ή και δραματικά στοιχεία, η «Ιλιάδα» είναι το έπος εκείνο που έχει στην ουσία του —και σ’ αυτό είναι μοναδικό στον κόσμο— όχι άτομα, αλλά λαούς για πρωταγωνιστές. Τα πρόσωπα είναι στο βάθος δευτερεύοντα. Τα έθιμα, οι ηθικές αρχές η ιστορική παρουσία του λαού των Ελλήνων, αυτά είναι τα θέματα, που πίσω απ’ την πνευματικά ασήμαντη πλοκή του μύθου της «Ιλιάδας» δίνουν στο έπος τούτο, πλάι στην αισθητικά θαυμαστή αφηγηματική μορφή του, και μιαν εξαιρετική σημασία από την άποψη του περιεχόμενου.

«τοὺς δ’ ἔλαθ’ εἰσελθὼν Πρίαμος μέγας, ἄγχι δ’ ἄρα στὰς χερσὶν Ἀχιλλῆος λάβε γούνατα καὶ κύσε χεῖρας δεινὰς ἀνδροφόνους, αἵ οἱ πολέας κτάνον υἷας». Πίνακας του Αλεξάντρ Ιβάνοφ (1824). -Ο μέγας Πρίαμος μπήκε χωρίς αυτοί να τον καταλάβουν και αφού στάθηκε κοντά με τα χέρια του έπιασε τα γόνατα του Αχιλλέα και του φίλησε τα χέρια τα φοβερά και ανδροφόνα, τα οποία του είχαν σκοτώσει πολλούς γιους.Ραψωδία Ω (477-479).

 

Ας σημειώσουμε τώρα και μερικές άλλες διαφορές ανάμεσα στα δυο έπη, διαφορές που ούτε την αισθητική άποψη αφορούν, ούτε τη γενικότερη πνευματική, μα που είναι κι αυτές χαρακτηριστικές για τη διαφορετική ψυχική διάθεση του αρχαίου ελληνικού και του μεταχριστιανικού ευρωπαϊκού κόσμου. Τη συνοχή στην πλοκή του μύθου την ενσαρκώνει στο γερμανικό έπος και την κρατάει ως το τέλος στα χέρια της μια γυναίκα, η Κριμχίλδη. Ο Ζίγκφριντ είναι κιόλας στη μέση του έργου πεθαμένος. Μπορούμε τάχα να φαντασθούμε μιαν «Ιλιάδα» που στα μισά του ποιητικού της δρόμου θα εξαφάνιζε τον Αχιλλέα ή τον Έκτορα, και θ’ άφηνε την Ανδρομάχη να ενσαρκώσει ως το τέλος τη συνοχή και την ενότητα της πλοκής; Η γυναίκα (τουλάχιστον στον κύκλο των θνητών) κατέχει στον Όμηρο —όπως και σ’ ολόκληρο τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό— μια θέση κατώτερη ή κι ασήμαντη. Στο «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν», η γυναίκα είναι το κέντρο. Η αγάπη, ο πόνος της αγάπης, —κι η Κριμχίλδη το ξέρει ότι «η αγάπη στο τέλος πληρώνεται με πόνο»— βρίσκονται από την αρχή στη βάση του έργου. Η «Ιλιάδα» περιφρονεί την αγάπη και την αφοσίωση σε μια γυναίκα, —ο Πάρις δέχεται όλο βρισιές— ή την παρουσιάζει με μέτρο και με μιαν όμορφη αξιοπρέπεια συνυφασμένη (κι αυτό εκδηλώνεται προπάντων στη στάση του Έκτορος απέναντι της Ανδρομάχης) με το χρέος το συζυγικό. Έρωτα που να ‘χει το δικαίωμα να ξεσπάσει, δεν αναγνωρίζει ο Όμηρος ανάμεσα σε άντρα και σε γυναίκα. Μόνο ο Αχιλλεύς έχει το δικαίωμα, για το χαμό του αγαπημένου του Πατρόκλου, να ξεσπάσει στους πιο ατέλειωτους και στους πιο ηχηρούς θρήνους, ρίχνοντας στάχτη στο κεφάλι του, ξαγρυπνώντας και νηστεύοντας, ξαναρχίζοντας πάντα απ’ την αρχή το μοιρολόι. Χαρακτηριστικό επίσης είναι, ότι ενώ ο ποιητής της «Ιλιάδας» την πρώτη θέση του πόνου και του πένθους για το θάνατο του Έκτορος τη δίνει στον πατέρα του τον Πρίαμο κι όχι στην Ανδρομάχη (ούτε στη μητέρα του Έκτορος, την Εκάβη) ο ποιητής του «Τραγουδιού των Νίμπελούνγκεν» αντιστρέφει τους όρους, και το πρώτο δικαίωμα του θρήνου, του πένθους και του καημού για το θάνατο του Ζίγκφριντ το δίνει στην Κριμχίλδη, και το δεύτερο στον πατέρα του, το βασιλιά Ζίγκμουντ. Σε κάτι τέτοια σημεία, που φαίνονται ασήμαντα και που δεν έχουν ίσως προκαλέσει κανενός την προσοχή, εκδηλώνεται η διαφορά ολόκληρων κόσμων, η διαφορά της ουσίας των πολιτισμών

 

Ας κλείσουμε τώρα τα όσα είχαμε να πούμε για το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν» με μερικές γενικές πάλι παρατηρήσεις. Ως αισθητικό δημιούργημα, δε μπορεί να συγκριθεί βέβαια με τα ομηρικά έπη. Έπρεπε να ρθουν ο Δάντης και ο Θερβάντες, για να δημιουργήσουν στην Ευρώπη, με τη «Θεία Κωμωδία» και με τον «Δον Κιχώτη», τα δυο πρώτα έργα που και στην αισθητική τους μορφή και σημασία στάθηκαν στο ίδιο ύψος με τα ομηρικά έπη ή πλησίασαν έστω το ύψος τους. Πάντως και το «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν» είναι ένα κατόρθωμα, γιατί, αν είναι ελαττωματικό από την καθαρά αισθητική άποψη, δηλαδή ως έργο τέχνης, έχει όμως μιαν εξαιρετική πνευματική σημασία, είναι έργο μιας βαθιάς και στις αλήθειες (ή πλάνες) της πολύχρωμης και σύνθετης ψυχής

Καλύτερα όρθιος παρά γονατιστός

Κάποιες περιόδους νιώθεις σαν να σε έχει πατήσει οδοστρωτήρας. Οι πιέσεις της δουλειάς και της οικογένειας σου φαίνονται αβάσταχτες. Κάποιος δικός σου μπορεί να έχει πρόβλημα υγείας. Μπορεί η σχέση σου να περνάει κρίση ή να τελειώνει και να νιώθεις ότι φεύγει η γη κάτω από τα πόδια σου.

Ωστόσο, δεν είσαι μόνος. Υπάρχουν πολλοί άλλοι σαν κι εσένα εκεί έξω που έχουν περάσει πολύ χειρότερα. Άνθρωποι που έχουν ξεριζωθεί από τα σπίτια τους στην Αμμόχωστο μέσα σε μια βραδιά, άνθρωποι που απολύθηκαν από υψηλόβαθμες θέσεις, άνθρωποι που δεν μπορούν να δουν τα παιδιά τους γιατί παντρεύτηκαν κάποια αλλοδαπή, άνθρωποι που κινδύνεψαν να πεθάνουν.

Όλοι φοβόμαστε κάτι. Ζώντας με τον φόβο της απώλειας, χαλάς την υγεία σου και το παρόν σου. Αντιμετωπίζοντας γενναία τα δύσκολα νέα δεδομένα, μπορείς να αλλάξεις τη διαδρομή της ζωής σου, τις συνήθειές σου, τη χώρα σου, και να ξαναγεννηθείς όρθιος ή να μείνεις στα γόνατα αυτοπεριοριζόμενος και στερώντας από τον εαυτό σου την ομορφιά του τοπίου που απλώνεται μπροστά σου.

Χρειάζεσαι κουράγιο, κίνητρα και ένα σύστημα στήριξης για να σταθείς στα πόδια σου. Αλλά αυτό θα το κάνεις με τις δικές σου δυνάμεις. Όπως όταν μπαίνεις στο χειρουργείο. Υπάρχουν έξω άνθρωποι για εσένα που σε περιμένουν και σου στέλνουν την αγάπη τους, αλλά το χειρουργείο το περνάς μόνος σου. Εσύ, το σώμα σου και ο εαυτός σου. Και μάλιστα γυμνός. Αλλά έχεις λόγο που το κάνεις. Θέλεις να βγεις καλύτερα. Θέλεις να γίνεις καλύτερα.

Το ίδιο και στη ζωή. Ορισμένες δύσκολες στιγμές θα τις περάσεις στα γόνατα, για να σηκωθείς γρήγορα όρθιος και να ζήσεις καλύτερα. Θα εύχεσαι στον εαυτό σου περαστικά, θα προσεύχεσαι στον Θεό και θα είσαι σοφότερος από την εμπειρία αυτή.

Και το μπόνους σου θα είναι ότι, μόλις σηκωθείς, θα εκτιμάς στη ζωή σου, θα τη σέβεσαι πολύ περισσότερο από ό,τι πριν.

Ήρθε η Ώρα να Διδάξουμε στα Παιδιά μας τα Ηθικά του Πλουτάρχου αντί των Θρησκευτικών

Για να γίνεις Έλληνας δεν χρειάζεσαι τα Εβραϊκά Θρησκευτικά αλλά την Ελληνική Παιδεία.

Εδώ και χρόνια έχω γράψει ότι το μάθημα των Θρησκευτικών πρέπει να μετατραπεί σε θρησκειολογία και να εισαχθεί στα Λύκεια η διδασκαλία των Ηθικών του Πλουτάρχου.

Πράγματι, ο Πλούταρχος έγραψε ωφέλιμα βιβλία με θέματα όπως:

Ει διδακτόν η αρετή, Περί ηθικής αρετής, Περί αοργησίας, Περί ευθυμίας, Περί φιλαδελφίας, Περί της εις τα έγγονα φιλοστοργίας, Ει αυτάρκης η κακία προς κακοδαιμονίαν, Περί του πότερον τα ψυχής ή τα σώματος πάθη χείρονα, Περί αδολεσχίας, Περί πολυπραγμοσύνης, Περί φιλοπλουτίας, Περί δυσωπίας, Περί φθόνου και μίσους, Περί του εαυτόν επαινείν ανεπιφθόνως, Περί των υπό του θείου βραδέως τιμωρουμένων, Προς ηγεμόνα απαίδευτον, Ει πρεσβυτέρω πολιτευτέον, Περί του μη δειν δανείζεσθαι, Περί παίδων αγωγής, Πώς δει τον νέον ποιημάτων ακούειν, Περί του ακούειν, Πώς αν τις διακρίνοιε τον κόλακα του φίλου, Πώς αν τις αίσθοιτο εαυτού προκόπτοντος επ’ αρετή, Πώς αν τις υπ’ εχθρών ωφελοίτο, Περί Δεισιδαιμονίας, Γυναικών αρεταί κ.α.

Αντί να διδάσκουμε στα παιδιά μας αυτά τα ωφέλημα βιβλία, που διαμορφώνουν Ελεύθερους Πολίτες και Έλληνες, τους γεμίζουμε τα μυαλά με μεταφυσικές δοξασίες και δουλικά μοιρολατρικά πρότυπα, που έχουν αποτέλεσμα τη σημερινή κοινωνική σαπίλα και αμορφωσιά στην οποία είναι βυθισμένη η πλειονότητα των νεοελλήνων.

Βεβαίως, ένα μέγα ζήτημα είναι εάν έχουμε και «εκπαιδευτικούς» να διδάξουν αυτά τα βιβλία στα παιδιά μας… Αυτή είναι η κατάρα μας…

Πράγματι, πρώτα πρέπει να φτιάξουμε δασκάλους…

Και μέχρι να τους φτιάξουμε, μια ακόμα γενιά Ελλήνων θα παραδοθεί στην άγνοια και στα σκουπίδια…

Προδοσία Φιλίας: γιατί πληγώνει τόσο πολύ;

Η Φιλία είναι ένα από τα βασικότερα στοιχεία στη ζωή ενός ανθρώπου, επιβεβαιώνει την ανθρώπινη και έμφυτη ανάγκη για αλληλεπίδραση και κοινωνικότητα. Είναι ένα συναίσθημα τόσο αναγκαίο, όσο και ο έρωτας.

Ο Έρωτας είναι ένα συναίσθημα που οδηγεί και στη σαρκική ένωση, η φιλία αντιθέτως ορίζεται ως πλατωνική αγάπη.

Μπορούμε όμως να εντοπίσουμε φιλικά στοιχεία σε ερωτικό συναίσθημα, όπως και ερωτικά στοιχεία σε φιλικές σχέσεις. Η Φιλία αν και ορίζεται ως πλατωνική αγάπη, εμπεριέχει μέσα της το θαυμασμό, τη σαγήνη, την έλξη και την επιθυμία να έχουμε κοντά μας τον άλλον άνθρωπο, όπως και σε μία συναισθηματική σχέση.

Η προδοσία σε μία φιλική σχέση, είναι η ασχημότερη έκβαση, όπως και σε οποιαδήποτε άλλη. Φίλοι που σε δύσκολες στιγμές δε μας στάθηκαν, που μας πρόδωσα ή φάνηκαν ανάξιοι της εμπιστοσύνης μας.

Γιατί όμως πολλές φορές, η προδοσία μίας φιλίας πληγώνει περισσότερο από την προδοσία ενός συντρόφου;

Η βασικότερη διαφορά του Έρωτα και της Φιλίας, είναι ότι στο ερωτικό συναίσθημα δεν πρυτανεύει πάντα η λογική, ερωτευόμαστε ακόμα και χωρίς να έχουμε απόλυτη επίγνωση του χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Ο Έρωτας έχει τόσο καταλυτική δύναμη, ώστε πολλές φορές φτάνει και στο σημείο να ωραιοποιεί ή να αγνοεί τις αρνητικές πτυχές του χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Η Φιλία, από την άλλη, είναι ένα συναίσθημα το οποίο στηρίζεται στη λογική. Γνωρίζεις το χαρακτήρα του άλλου ανθρώπου, βλέπεις τα τρωτά του σημεία , τα κοινά σας στοιχεία , και μετά οδηγείσαι στη δημιουργία μίας φιλικής σχέσης.

Στη φιλία δεν υπάρχει η φλόγα του έρωτα η οποία ωραιοποιεί κάθε άσχημη πτυχή ενός ανθρώπου και πολλές φορές τυφλώνει και δε σε αφήνει να σκεφτείς λογικά. Για αυτό το λόγο και η προδοσία μίας φιλίας πληγώνει περισσότερο. Διότι αμφισβητείται μέσα μας η ίδια μας η κριτική ικανότητα, είναι πιο δύσκολο να αποδεχθούμε το γεγονός ότι ένας φίλος που πιστεύαμε ότι ξέραμε , μας συμπεριφέρεται διπρόσωπα. Από την άλλη στον έρωτα ξέρουμε και εμείς οι ίδιοι ότι το πρόσωπο το οποίο έχουμε εξιδανικεύσει , έχει τρωτά στοιχεία και αυτό μπορεί να φανερωθεί, αργά ή γρήγορα.

Επιπλέον, όλοι μέσα μας – όσο και αν δεν το παραδεχόμαστε- περιμένουμε ή έχουμε σα σκέψη μέσα στο μυαλό μας το ενδεχόμενο ότι μία συναισθηματική σχέση μπορεί να μην είναι τόσο ονειρεμένη όσο θέλουμε να πιστεύουμε, ξέρουμε ότι το απόλυτο , εξιδανικευμένο, ιδεατό παραμύθι δεν υφίσταται, ακόμα και αν έτσι φαίνεται στην αρχή.

Όλοι μέσα μας γνωρίζουμε ότι αργά ή γρήγορα η καθημερινότητα, η ρουτίνα, η εκλογίκευση και χαλάρωση του ερωτικού συναισθήματος, οι συνεχείς υποχρεώσεις υποβιβάζουν τη μαγεία και την κατεβάζουν σε μία πιο "γήινη" αντιμετώπιση. Στη Φιλία όμως υπάρχει από την αρχή η επίγνωση του άλλου, για αυτό και η δυσκολία στην αποδοχή είναι ακόμα μεγαλύτερη. Είναι πιο δύσκολο να δεχθούμε ότι η κολλητή μας φάνηκε ανάξια της εμπιστοσύνης μας, βγήκε με έναν δικό μας σύντροφο ή αδιαφόρησε για την ανάγκη μας, από έναν σύντροφο που μας πρόδωσε.

Χρειάζεται δύναμη στην προδοσία μίας φιλίας – και οποιασδήποτε άλλης σχέσης βέβαια. Δεν πρέπει να χάσουμε την αυτοεκτίμησή μας και να μπούμε σε φαύλους κύκλους ανταπόδοσης και μίσους, αισθημάτων και ενεργειών που βλάπτουν την ψυχική μας υγεία. Το σημαντικό είναι να αντιληφθούμε ότι κάθε εμπόδιο στη ζωή έρχεται για ένα και μόνο λόγο: για να γίνουμε καλύτεροι και σοφότεροι στις επόμενες επιλογές μας.

Είναι προτιμότερο να μείνουμε για λίγο καιρό μόνοι, παρά να είμαστε με ένα φίλο / φίλη που δε μας σέβεται. Το σημαντικό είναι να μη χάσουμε την πίστη στον εαυτό μας και να μη σταματήσουμε ποτέ να πιστεύουμε ότι μας αξίζουν τα καλύτερα

Μην τη μισήσεις

Είμαστε πιο σίγουροι πως μια φλόγα έχει σβήσει όταν τη βλέπουμε να σιγοσβήνει, παρά όταν σβήσει μονομιάς. Ένας χείμαρρος είναι συχνά πιο βαθύς από ένα ήσυχο ποτάμι, μόνο που ο πρώτος δεν έχει πάντα νερό ενώ το δεύτερο έχει συνεχώς. Ας φύγει ο έρωτας, ας διαλυθεί, ας εξατμισθεί κι ας πεθάνει σιγά σιγά, λίγο λίγο.

Είναι κρίμα να μισήσει κανείς μια γυναίκα. Κάτι τέτοιο θα ταίριαζε μόνο σ’ έναν αγροίκο. Το να αδιαφορεί γι’ αυτήν φτάνει και περισσεύει. Αυτός που τερματίζει τον έρωτά του με μίσος εξακολουθεί να είναι ερωτευμένος. Μα κι ακόμη αν δεν αγαπάει πολύ, θα δυσκολευτεί να πάψει να νιώθει δυστυχισμένος.

Είναι ντροπή να βλέπεις έναν άντρα και μια γυναίκα που μέχρι χθες ήταν μαζί σήμερα να είναι εχθροί. H Αππιάδα νύμφη δε θα ήθελε τέτοιου είδους αντιδικίες. Συχνά οι πρώην εραστές ανταλλάσσουν ύβρεις και στην ουσία εξακολουθούν ν’ αγαπιούνται. Όταν παύσουν οι ανταλλαγές βελών, τότε εξαφανίζεται ο έρωτας.

Μια μέρα έβλεπα ένα νέο να εξαπολύει τρομερές απειλές εναντίον της ερωμένης του που βρισκόταν στο εδώλιο. Κράδαινε μια δικογραφία κι έλεγε πως θα βρει το δίκιο του στα δικαστήρια. Στο τέλος φώναξε «Ας σηκωθεί λοιπόν κι αυτή να μιλήσει!» Με το που σηκώθηκε του έφυγαν τα χαρτιά από τα χέρια, μένει άφωνος, μετά κάνει ένα βήμα μπροστά, την αγκαλιάζει, τη σφίγγει και ξαναφωνάζει: «Με νίκησες!». Είναι πολύ πιο λογικό και σίγουρο να χωρίσεις ειρηνικά παρά να περάσεις από την κρεβατοκάμαρα κατευθείαν στην αίθουσα του δικαστηρίου.

Τα δε δώρα που της έχεις κάνει, άκουσέ με, άφησέ τα χάρισμά της, ασυζητητί. Μικρή η θυσία μπροστά στο καλό που θ’ απολαύσεις.

Οβιδίου, Τα αντίδοτα του έρωτα

Πώς μπορεί η μετριοφροσύνη να σας κάνει καλύτερο άνθρωπο;

Το κλειδί για την ανάπτυξη της ταπεινότητας είναι η αντιμετώπιση της ζωής ως ταξίδι προς την καλλιέργεια

Είναι δύσκολο να είσαι ταπεινός. Ας δούμε μερικές συμβουλές για να τιθασεύσουμε τον εγωισμό μας.

Υπό το φως της επερχόμενης αναμέτρησης για τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και την αύξηση του ναρκισσισμού στους νέους, νομίζω ότι είναι σκόπιμο να πούμε ότι ως κοινωνία, χρειαζόμαστε περισσότερη μετριοφροσύνη. Ο πολιτισμός μας αποδίδει τόση πολλή αξία στα επιτεύγματα, στην εμφάνιση και στην διόγκωση του Εγώ, -όλα αυτά τα εφήμερα- που ακόμα και ένα ψήγμα αυτής της ήπιας αρετής -δηλαδή της ταπεινότητας- μπορεί να μοιάζει με πνοή ζωής για κάποιον που ασφυκτιά.

Ωστόσο, γιατί μας είναι τόσο δύσκολο να εκφραζόμαστε με ταπεινότητα; Μήπως είναι επειδή συχνά την παρερμηνεύουμε ως σημάδι αδυναμίας, όταν στην πραγματικότητα είναι ένδειξη εξαιρετικά μεγάλης εσωτερικής δύναμης; Οι απαντήσεις μπορεί να βρίσκονται σε αυτά που ανακαλύπτουν οι επιστήμονες για αυτή την ιδιότητα που έχει υμνηθεί από όλες τις θρησκευτικές παραδόσεις και θεωρείται από πολλούς ύψιστη αρετή.

Γιατί είναι καλή η ταπεινότητα;
Όταν συναντώ κάποιον που ακτινοβολεί ταπεινότητα, οι ώμοι μου χαλαρώνουν, η καρδιά μου χτυπάει λίγο πιο ήπια και κάτι μέσα μου αφήνεται. Γιατί; Επειδή γνωρίζω ότι είμαι απολύτως ορατός, ότι με ακούν και με αποδέχονται για αυτό που είμαι, με όλα μου τα ψεγάδια. Eίναι ένα πολύτιμο και σπάνιο δώρο που μου δίνει τη δυνατότητα να επιτρέψω στις άμυνες μου να χαλαρώσουν. Οι πραγματικά ταπεινοί άνθρωποι μπορούν να προσφέρουν αυτό το δώρο γιατί αναγνωρίζουν και αποδέχονται τα δικά τους δυνατά σημεία και τους περιορισμούς τους χωρίς επίκριση ή αμυντικότητα και αυτό είναι θεμελιώδες, σύμφωνα με τους ερευνητές, για την ανάπτυξη της ταπεινότητας η οποία καλλιεργεί με τη σειρά της ένα ισχυρό αίσθημα συμπόνιας για την ανθρωπότητα.

Αυτού του είδους η αυτό-αποδοχή, προκύπτει από την ενσωμάτωση της αυταξίας μας ως εγγενούς ιδιότητας του εαυτού ως ανθρώπινου όντος σε αντίθεση με πράγματα όπως οι εξαψήφιοι μισθοί, τα σώματα των αστέρων του κινηματογράφου, η επαγγελματική ανέλιξη ή ο αριθμός των φίλων στο Facebook. Αντί αυτών, οι ταπεινοί άνθρωποι θεωρούν πιο σημαντικά τα πράγματα που ωφελούν και άλλους, πιο ευγενείς ιδιότητες. Αντιμετωπίζουν τη ζωή ως αφορμή για μάθηση και αναγνωρίζοντας ότι κανείς μας δεν είναι τέλειος θεωρούν ότι μπορούμε χωρίς να τραυματίσουμε την αυτοεκτίμησή μας να εργαζόμαστε για τη βελτίωση των ατελειών μας, όντας ανοικτοί σε νέες ιδέες, συμβουλές και στην κριτική.

Αυτή η ικανότητα είναι αρκετή να εμπνεύσει εσωτερική δύναμη, της οποίας το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Γκάντι, του οποίου η «Αυτοβιογραφία» είναι ένα ταπεινό ταξίδι ψυχικής ανατομίας του εαυτού του. Υπάρχει η φήμη πως κάποτε ο Γκάντι είπε: «Πιστεύω ότι είμαι ένας απλός άνθρωπος με τάση να κάνω λάθη όπως ο καθένας. Ωστόσο αναγνωρίζω ότι είμαι αρκετά ταπεινός ώστε να αναγνωρίζω τα λάθη μου και να προσπαθώ να επανορθώσω». Αν ο Γκάντι αποτελεί παράδειγμα για το τι μπορεί να κατορθώσει ένας μετριόφρων ηγέτης, τότε η κοινωνία έχει πολλά να ωφεληθεί από αυτού του είδους τη διακυβέρνηση. Ας λάβουμε υπόψη μας αυτά που έχουν ανακαλύψει ερευνητές σε σχέση με το «ήπιο εγώ» – ένα γνώρισμα παρόμοιο με τη μετριοφροσύνη – που μας βοηθάει να ελέγχουμε τον εγωισμό μας. Έτσι γινόμαστε λιγότερο επιθετικοί, δεν χειριζόμαστε τους άλλους, φερόμαστε έντιμα και δεν καταστρέφουμε τους διαθέσιμους πόρους. Αντί αυτών αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τη διόρθωση των λαθών μας, ενδιαφερόμαστε για τις ιδέες των άλλων ανθρώπων και είμαστε μετριόφρονες σε ότι αφορά τις ικανότητές μας.

Ποιος δεν θα προτιμούσε αυτό το είδος ηγεσίας για τη χώρα μας και ολόκληρο τον κόσμο; Ωστόσο τα οφέλη της μετριοφροσύνης δεν φθάνουν μόνον ως τους ηγέτες μας. Πρόσφατες έρευνες υποδεικνύουν ότι αυτή η αρετή κάνει καλό σε εμάς τους ίδιους και τις σχέσεις που διατηρούμε. Για παράδειγμα, οι μετριόφρονες άνθρωποι διαχειρίζονται καλύτερα το άγχος και έχουν καλύτερα επίπεδα φυσικής και ψυχικής υγείας. Επίσης, είναι περισσότερο γενναιόδωροι, πρόθυμοι να παρέχουν βοήθεια και νιώθουν ευγνώμονες. Όλα τα παραπάνω μας φέρνουν, χωρίς αμφιβολία, πιο κοντά στους άλλους ανθρώπους.

Τρία μυστικά για την ανάπτυξη της ταπεινοφροσύνης
Λαμβάνοντας υπόψη τα ευρήματα των επιστημόνων για την ταπεινοφροσύνη, είναι προφανές ότι η καλλιέργεια αυτού του γνωρίσματος δεν είναι μια εύκολη υπόθεση και δεν συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Παρ’ όλα αυτά φαίνεται ότι μια από τις μεγαλύτερες ανταμοιβές της ταπεινοφροσύνης είναι η εσωτερική απελευθέρωση από την προστασία εκείνων των χαρακτηριστικών που προσπαθούμε να κρύψουμε από τον εαυτό μας και τους άλλους. Με άλλα λόγια, αναπτύσσουμε μια ήσυχη καρδιά γεμάτη συμπόνια και κατανόηση.

Δείτε στη συνέχεια τρεις επιστημονικά αποδεδειγμένους τρόπους να ξεκινήσετε.

1. Αγκαλιάστε την ανθρώπινη φύση σας
Πολλοί από εμάς χάνουμε μέρος της αυτοεκτίμησής μας όταν αποτυγχάνουμε σε κάτι που είναι σημαντικό για μας, -όπως μια δουλειά ή μια σχέση για παράδειγμα- γιατί έχουμε συνδέσει την αυταξία μας με αυτά τα πράγματα. Ξαφνικά γινόμαστε κακοί ή ανάξιοι άνθρωποι και μπορεί να μας πάρει αρκετό καιρό να ξεπεράσουμε αυτή την ιδέα. Όμως, οι ταπεινόφρονες άνθρωποι έχουν την ικανότητα να αντιπαρέρχονται την αποτυχία ή την κριτική, εξαιτίας της εγγενούς αίσθησης αξίας που αποδίδουν στην ανθρώπινη φύση και που αξιολογούν υψηλότερα από κάθε εξωτερικό μέτρο σύγκρισης. Έτσι όταν αποτυγχάνουν σε κάτι ή δεν καταφέρνουν να εκπληρώσουν τις φιλοδοξίες τους, δεν πιστεύουν ότι κάτι πάει στραβά με τους ίδιους. Σημαίνει απλώς, πως είναι άνθρωποι ακριβώς όπως και οι άλλοι.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι το αίσθημα της εγγενούς αξίας προκύπτουν από τον ασφαλή δεσμό ή αλλιώς τον υγιή δεσμό που αναπτύσσεται με τους πολύ κοντινούς μας ανθρώπους, συνηθέστερα τους ανθρώπους που μας ανατρέφουν. Η εμπειρία της άνευ όρων αποδοχής και αγάπης, ειδικά όταν είμαστε μικροί, χρησιμεύει ως ανάχωμα απέναντι στις συνέπειες της κριτικής και τις αποτυχίας. Δυστυχώς πολλοί από εμάς δεν αναπτύξαμε ασφαλή δεσμό όταν ήμαστε παιδιά. Μια έρευνα αποκάλυψε πως το 40% των ενηλίκων δεν έχουν αναπτύξει ασφαλή δεσμό αλλά ευτυχώς αυτό δε σημαίνει πως είναι καταδικασμένοι, Μπορούμε να θεραπευτούμε μέσω των υγιών ενήλικων σχέσεων με φίλους, συντρόφους ή ακόμα και δια μέσω της πίστης σε μια ανώτερη δύναμη.

2. Μείνετε συνειδητοί και νιώστε συμπόνια για τον εαυτό σας
Στις μέρες μας, φαίνεται πως η συνειδητότητα και η συμπόνια του εαυτού είναι το αντίδοτο σε πολλές ψυχικές παθήσεις. Ωστόσο, δεν βρίσκω πως θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε ταπεινότητα χωρίς αυτές. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, οι ταπεινοί άνθρωποι έχουν μια ακριβή εικόνα για τους εαυτούς τους – για τα ελαττώματα και τα προτερήματά τους – που τους βοηθά να βλέπουν τι μπορεί να μεταβάλλεται εντός τους.

Η συνειδητότητα αυξάνει την αυτοεπίγνωση γιατί μας επιτρέπει να κάνουμε μια παύση και να παρατηρήσουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας χωρίς να τα επικρίνουμε – αν κατακρίνουμε αυτά που συμβαίνουν μέσα μας, κατασκευάζουμε μια διαστρεβλωμένη άποψη για την αυτοεικόνα μας. Όσο περισσότερο γινόμαστε συνειδητοί της εσωτερικής ζωής μας, τόσο ευκολότερο γίνεται να εντοπίσουμε τις ανθυγιεινές μας πεποιθήσεις και τις πράξεις που μας περιορίζουν. Όταν παρατηρούμε και στη συνέχεια αποδεχόμαστε αυτά τα σημεία του εαυτού μας που σπέρνουν τον όλεθρο, απαιτείται από εμάς να αλλάξουμε προς την κατανόηση του εαυτού μας ώστε να του φερθούμε με καλοσύνη και συμπόνια.

Μόλις αποδεχτούμε οτιδήποτε χρειάζεται αλλαγή, τότε μπορούμε να ξεκινήσουμε τη διαδικασία της μεταμόρφωσης. Αγαπώ το ρητό από έναν σοφό: «Αν βρίσκεστε σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, μην προσπαθείτε να διώξετε το σκοτάδι με το ραβδί. Καλύτερα να ανάψετε το φως». Με άλλα λόγια, αντικαταστήστε μια αρνητική σκέψη ή πράξη με μια θετική, με υπομονή και τρυφερότητα και σταδιακά, μπορεί να μην αναγνωρίζετε το άτομο που ήσασταν κάποτε.

3. Εκφράστε ευγνωμοσύνη
Το να λέμε «ευχαριστώ» σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τα δώρα που έρχονται στη ζωή μας, και ως αποτέλεσμα, εκτιμούμε την αξία των άλλων ανθρώπων. Πολύ απλά, η ευγνωμοσύνη μας κάνει λιγότερο εγωκεντρικούς και περισσότερο εστιασμένους στους άλλους γύρω μας – το σήμα κατατεθέν των ταπεινών ανθρώπων.

Πράγματι μια πρόσφατη έρευνα ανακάλυψε ότι η ευγνωμοσύνη και η ταπεινότητα είναι αμοιβαία ενισχυτικές. Η έκφραση ευγνωμοσύνης μπορεί να αναδείξει την ταπεινοφροσύνη και οι ταπεινοί άνθρωποι έχουν με τη σειρά τους μια μεγαλύτερη ικανότητα να εκφράζουν ευγνωμοσύνη. Σε αυτή την έρευνα χρησιμοποιήθηκαν γράμματα ευγνωμοσύνης και ημερολόγια ευγνωμοσύνης που είναι και οι δυο εύκολα εφαρμόσιμες πρακτικές (Greater Good in Action, http://ggia.berkeley.edu).

Ίσως το κλειδί για την ανάπτυξη της ταπεινότητας να είναι η αντιμετώπιση της ζωής ως ταξίδι προς την καλλιέργεια των αρετών που αναδεικνύουν την καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας και των άλλων ώστε να γίνει αυτός ο κόσμος συνολικά καλύτερος. Αυτό το ταξίδι δεν αφορά μονάχα το μέσο όρο γιατί είναι ένα ταξίδι που έχουν κάνει πολλοί από τους μεγαλύτερους ηγέτες. Κλείνουμε με τα λόγια κάποιου που γνώριζε από ταπεινότητα, του Nelson Mandela: «Όπως έχω πει το πιο σημαντικό πράγμα είναι να είσαι ειλικρινής με τον εαυτό σου. Δε μπορείς να έχεις οποιαδήποτε επιρροή στην κοινωνία αν δεν έχεις αλλάξει τον εαυτό σου. Οι μεγαλύτεροι ειρηνοποιοί είναι άνθρωποι που διαθέτουν ακεραιότητα, ειλικρίνεια και εντιμότητα».

Να μείνω ή να φύγω από τη σχέση μου;

Όταν έρχεται η ώρα για το πικρό ποτήρι του χωρισμού, πολλοί λιποψυχούν. Πότε όμως μια σχέση γίνεται τοξική, και πότε το αίσθημα του τέλους είναι στην πραγματικότητα αντίσταση για εμβάθυνση στη σχέση, και για περαιτέρω δουλειά με τον εαυτό μας;

Τα ποσοστά δυσαρεστημένων ανθρώπων μέσα στη σχέση έχουν πλέον αυξηθεί τραγικά. Το ίδιο τραγικά όμως έχουν αυξηθεί και τα διαζύγια, δείχνοντας μας πως η ανθρώπινη φυλή ‘πάσχει’ από σχέσεις, αφού και οι δυο περιπτώσεις δηλώνουν αποτυχία. Σήμερα, πολλοί μένουν σε μια σχέση ενώ δεν είναι ευτυχισμένοι× άλλοι επειδή φοβούνται τη μοναξιά, άλλοι γιατί δεν θέλουν να βρεθούν πάλι στην αρχή. Άλλοι πάλι φεύγουν μετά από πολύ πόνο, ή πριν καλά-καλά γνωρίσουν το σύντροφό τους.

Όμως κάθε σχέση που μοιάζει να έχει φτάσει στο απροχώρητο, δεν είναι πάντα στο τέλος της. Επίσης όμως, κάποιες σχέσεις έχουν ημερομηνία λήξης όση προσπάθεια και να καταβάλλουν και οι δυο πλευρές. Το δίλημμα είναι το εξής: Πότε μένω και πότε φεύγω;

Φεύγω γιατί:

1. Νιώθω πως πλέον δεν μπορώ να πάρω κάτι άλλο από τη σχέση μου’. Κάθε ερέθισμα στη σχέση καλό ή κακό, σηματοδοτεί πιθανή δουλειά που μπορεί να γίνει είτε στο ζευγάρι, είτε στον εαυτό μας. Όταν πλέον υπάρχει καθαρή αδιαφορία – και όχι ψυχρότητα λόγο πόνου, υπάρχει διαφορά! – τότε σημαίνει πως η σχέση έχει μάλλον κάνει τον κύκλο της. Το ζευγάρι δεν έχει πια κάτι άλλο να δουλέψει μαζί, και όλα τα συναισθήματα που δημιουργήθηκαν στην αρχή έχουν πλέον σβήσει…

Εκτός και αν το ζευγάρι είναι ικανό να ξεκινήσει έναν καινούριο κύκλο, και να χτίσει πάλι από την αρχή – αντί απλά να μεταπηδήσει στον… επόμενο! Αυτή η επιλογή είναι αρκετά δημοφιλής, καθώς οι σχέσεις που έχουν φτάσει πραγματικά στο απροχώρητο είναι σχετικά λίγες, και έτσι συχνά υπάρχει αρκετός χώρος για βελτίωση.

2. Η συμπεριφορά του συντρόφου μου έχει γίνει τοξική για εμένα’. Άλλο ένα σημάδι του τέλους, είναι όταν πλέον οι συμπεριφορές που διαδραματίζονται μέσα στο σπίτι ανάμεσα στο ζευγάρι αποσκοπούν στην προξένηση πόνου της άλλης πλευράς και πλέον δεν εκδηλώνουν κανένα χαρακτηριστικό αγάπης.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε:

α. Έναν άντρα ή μια γυναίκα, που λόγο του δικού τους πόνου αδυνατούν να επικοινωνήσουν με τον σύντροφό τους – αλλά είναι εκεί για να προσπαθήσουν -, και

β. έναν άντρα ή μια γυναίκα που έχουν πάρει απόφαση να μείνουν στο τραύμα τους ή την αδυναμία τους, και πλέον δεν επιδιώκουν να κάνουν καμία περεταίρω προσπάθεια. Πρέπει λοιπόν να καταλάβουμε ποτέ ο σύντροφος μας πονάει ενώ όμως έχει πρόθεση να χτίσει σχέση, και πότε έχει πάρει την κρυφή του (ή και ασυνείδητη ίσως) απόφαση να μείνει στον πόνο του μόνος του.

Μένω γιατί:

1. Υπάρχει περίπτωση να καταφέρουμε να κολλήσουμε τα σπασμένα. Σε αυτή την περίπτωση δεν επιδιώκουμε να κολλήσουμε κάτι παλιό, γιατί για να έσπασε μάλλον δεν λειτούργησε όπως έπρεπε, και ήταν αδύναμο. Εδώ προσπαθούμε να δημιουργήσουμε κάτι καινούριο φρέσκες συνήθειες για το ζευγάρι ώστε να αναπτυχθεί η μεταξύ τους επικοινωνία και να προωθηθεί η ψυχική υγεία και ισορροπία των συντρόφων.

2. Περνάω φάση. Νομίζω πως η πιο κοινή αιτία διάλυσης των σχέσεων είναι η έλλειψη υπομονής και η αδυναμία διορατικότητας. Δυστυχώς, όλοι μας όταν βρισκόμαστε μέσα στην προσωπική μας συναισθηματική θύελλα, συχνά αδυνατούμε να λάβουμε σωστές αποφάσεις. Κάθε φορά που η σχέση φαίνεται να είναι στα τελευταία της, καλό θα ήταν να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να αναρωτηθούμε ποιοι ήταν οι παράγοντες και τα γεγονότα που οδήγησαν τη σχέση μας σε αυτό το σημείο.

Είναι πολύ πιθανό, πως κάπου στον δρόμο, χάσαμε την πραγματικότητα και βυθιστήκαμε τόσο πολύ στα συναισθήματα μας, που μετατρέψαμε την σχέση μας σε μια μαύρη τρύπα. Όταν λέω πως μια σχέση έχει γίνει μαύρη τρύπα, εννοώ πως πλέον χρησιμοποιείται από το ζευγάρι ως υπαίτιος της καταστροφής: «Η σχέση μου φταίει που δεν βγαίνω πιο συχνά, η σχέση μου φταίει που δεν πάω γυμναστήριο, η σχέση μου φταίει για αυτά τα έξτρα κιλά και τις κακές συνήθειες».

Καλό θα ήταν λοιπόν, να μπούμε σε μια διαδικασία συνειδητοποίησης και εξισορρόπησης, πριν αυτή η μαύρη τρύπα ρουφήξει όλες τις ελπίδες μας για συντροφικότητα, εμπιστοσύνη και αγάπη.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ

ΗΣΙΟΔΟΣ, Έργα και Ημέρες στίχοι 70 – 82

Το κείμενο του Ησίοδου μας αναφέρει την γένεση της γυναίκας:

‘Ετσι είπε εκείνοι υπάκουσαν στο Δία, τον άνακτα, το γιο του Κρόνου.

Κι αμέσως έπλασε χώμα ο ξακουστός Χωλός με την βουλή του Δία πλάσμα που ‘μοιαζε παρθένα σεβαστή.

Την έζωσε και τη στόλισε η θεά Αθηνά η αστραπομάτα.

Οι Χάριτες, οι θεές, και η σεβαστή Πειθώ γύρω στο δέρμα
της έβαλαν περιδέραια χρυσά. Κι από τριγύρω
οι Ώρες οι καλλίκομες τη στέφανε με άνθη εαρινά.

Και τα στολίδια της τα ταίριαξε στο κορμί η Αθηνά Παλλάδα
Μέσα στα στήθη της ο υπηρέτης των θεών, του Άργου ο φονιάς
Ψεύδη, θωπείας λόγια και δόλιο χαρακτήρα ετοίμασε με τη βουλή του Δία του βαρύβροντου.

Και μέσα της Φωνή της έβαλε των θεών κήρυκας και ονόμασε τούτη τη γυναίκα Πανδώρα, μια και όλοι οι θεών που κατοικούν στα Ολύμπια δώματα δώρο τη δώρισαν!

O μύθος και η πραγματικότητα με το μυστήριο του Μινώταυρου

Σύμφωνα με την μυθολογία, ο Μίνωας ήταν το παιδί της πριγκίπισσας της Φοινίκης, Ευρώπης, που είχε απαχθεί από τον Δία με τη μορφή ενός ταύρου.

Ο Μίνωας είχε το ως βασιλιάς νομοθετεί από τον θεϊκό πατέρα του Δία , τον οποίο συμβουλευόταν κάθε εννέα χρόνια. Ο Μίνωας ήταν παντρεμένος με την Πασιφάη.

Όταν κάποτε ο λαός της Κρήτης αψήφησε το δικαίωμα του στο θρόνο, ο Μίνωας είχε απαντήσει ότι ήταν απόφαση των οι θεών να είναι αυτός ο Βασιλιάς.

Ως ένδειξη για αυτή την εύνοια των Θεών, ο Ποσειδώνας έστειλε ένα ταύρο για να θυσιάσει ο Μίνωας, αλλά ο ταύρος ήταν τόσο όμορφος που ο Μίνωας αποφάσισε να τον κρατήσει, θυσιάζοντας έναν από του δικούς του ταύρους.

Αυτό εξόργισε τον θεό της θάλασσας και έκανε την Πασιφάη να ερωτευτεί το θεϊκό ταύρο. Το αποτέλεσμα αυτού του παρά φύσει δεσμού έφερε στη ζωή ένα παιδί, το Μινώταυρο.

Τότε κατ εντολή του Μίνωα, ο διάσημος αρχιτέκτονας και εφευρέτης Δαίδαλος κατασκεύασε ένα λαβύρινθο στον οποίο ο Μίνωας έκλεισε μέσα τον Μινώταυρο.

Λίγα χρόνια αργότερα ο γιος του Μίνωα Ανδρόγεως είχε πάει στην Αθήνα για να αγωνιστεί στους εκεί αγώνες κέρδισε, αλλά ο βασιλιάς της Αθήνας για να τον ανταμείψει έστειλε έθεσε ως όρο στον νεαρό πρίγκιπα να σκοτώσει ένα ταύρο στο Μαραθώνα. Ο ταύρος όμως σκότωσε τον Ανδρόγεω και όταν το έμαθε ο Μίνωας κήρυξε πόλεμο κατά της Αθήνας. Ο Μινωικός στόλος κατέστρεψε την πόλη, και ο βασιλιάς της αναγκάστηκε να ζητήσει συνθηκολόγηση με όποιους όρους του ζητούσε ο Μίνωας.

Ο Μίνωας τότε ζήτησε από τον βασιλιά της Αθήνας επτά νέα κορίτσια και επτά νεαρά αγόρια να στέλνονται στην Κρήτη για να θυσιαστούν στο Μινώταυρο κάθε εννέα χρόνια. Αυτό συνεχίστηκε μέχρι που ο ήρωας Θησέας στάθηκε ως ένας από τους νέους που έπρεπε να θυσιαστούν. Όταν ο Θησέας ήρθε στην Κρήτη η κόρη του Μίνωα, η Αριάδνη τον ερωτεύτηκε και μαζί με τον Δαίδαλο τον βοήθησαν να νικήσει και να σκοτώσει τον Μινώταυρο.

Αυτή είναι η μυθολογία, αυτό που δημιούργσηε η φαντασία των ανθρώπων. Πώς τώρα αυτή η μυθολογία μπορεί να αποκτήσει επιστημονική υπόσταση φράνηκε από μια περίεργη ανακάλυψη στα ερείπια της Κνωσού.

Το 1979, σε μια αρχαιολογική αποστολή στην Κνωσό, στην Κρήτη, ο καθηγητής αρχαιολογίας Peter Warren ανακάλυψε στο παλάτι της Κνωσού ένα σύμπλεγμα σπιτιών όπου μέσα σε αυτά βρέθηκαν μερικά σπιτικά αντικείμενα όπως και ένα μεγάλο βάζο που περιείχε κατάλοιπα από τροφές, καμένη γη και οστά ανθρώπου με σημάδια από κοψίματα.

Ερευνώντας περισσότερο στο διπλανό δωμάτιο, ο Peter Warren με την ομάδα του ανακάλυψαν 251 οστά από ζώα (πρόβατα, γουρούνια, σκύλους, κ.λ.π.) μαζί με 371 ανθρώπινα κόκαλα και θραύσματα από κόκαλα, όλα όμως ήταν κόκαλα παιδιών.

Όλα αυτά τα κόκαλα είχαν σημάδια από κοψίματα.

Ο Warren συμπέρανε πως επρόκειτο για κάποιο είδος καvνιβαλισμού, μιας και τα σημάδια των οστών έμοιαζαν με εκείνα που παρουσιάζονται όταν κάποιος προσπαθεί να αφαιρέσει το κρέας από αυτά. Κάποιο μακάβριο είδος λατρείας, με τον θάνατο και το φάγωμα των παιδιών για θρησκευτικούς σκοπούς, έδινε υπόσταση στο μύθο του ανθρωποφάγου Μινώταυρου.

Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με τα ταυροκαθάψια όπου οι Μινωίτες συμμετείχαν σε ταυρομαχίες για θρησκευτικούς σκοπούς κατά τις οποίες ακροβάτες προσπαθούσαν να πηδήξουν πάνω από τους επιτιθέμενους ταύρους χωρίς να κτυπήσουν στα κέρατά τους και το σύμπλεγμα του παλατιού της Κνωσού με τα αλληλοσυνδεόμενα προαύλια και διαμερίσματα θα μπορούσε να είχε εμπνεύσει την δημιουργική φαντασία των Ελλήνων για τον μύθο του Μινώταυρου

Πότε μπορώ να πάρω κινητό στο παιδί μου

Υπάρχουν άραγε παιδιά που δεν έχουν κινητό τηλέφωνο σήμερα; Η ηλικία στην οποία τα παιδιά αποκτούν το πρώτο του κινητό όλο και μικραίνει. Είναι όμως το δικό σας παιδί έτοιμο για να αποκτήσει αυτή την τόσο πολύτιμη συσκευή; Σίγουρα, θα μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί του ανά πάσα στιγμή, αλλά ποιοι είναι οι κίνδυνοι;

Τα πλεονεκτήματα

Είναι πολύ απλό· αν το παιδί σας έχει κινητό τηλέφωνο, μπορείτε να μιλήσετε μαζί του κάθε ώρα και στιγμή, να μάθετε πού βρίσκεται και τι κάνει, αλλά και το αντίστροφο. Η αίσθηση ασφάλειας που προσφέρει αυτό είναι ανεκτίμητη. Και, προφανώς, η άμεση επικοινωνία που το παιδί σας μπορεί να έχει με τους φίλους του είναι πολύ σημαντική, ειδικά αν βρίσκεται στην εφηβεία.
Τα πιθανά προβλήματα

Η ακτινοβολία είναι επικίνδυνη;

Το 2011 πραγματοποιήθηκε μια διεθνής μελέτη, η οποία κατέληξε ότι δεν υπάρχει συσχετισμός ανάμεσα στην χρήση κινητού τηλεφώνου και ανάπτυξης όγκων στον εγκέφαλο στους νέους. Βέβαια, υπάρχουν ειδικοί που ζητούν να επανεξεταστούν τα στοιχεία, ή να γίνουν επαναληπτικές έρευνες, καθώς μέσα σε πέντε μόλις χρόνια, η χρήση του κινητού τηλεφώνου έχει αλλάξει ριζικά. Σε κάθε περίπτωση, μάλλον θα χρειαστούν πολλά ακόμα χρόνια για να έχουμε σίγουρη απάντηση στην ερώτηση αυτή—προς το παρόν, η χρήση κινητού θεωρείται ασφαλής.

Το θέμα του ύπνου

Πόσο επηρεάζει η χρήση κινητού τον ύπνο; Οι παιδίατροι βλέπουν τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερα παιδιά να κοιμούνται με το κινητό τους δίπλα τους, σε περίπτωση που λάβουν κάποιο μήνυμα, ή για να ελέγχουν τις ενημερώσεις τους στα social media. Οι επιπτώσεις της χρήσης κινητού στο κρεβάτι θα αρχίσουν σύντομα να γίνονται ορατές, με λιγότερες ώρες ύπνου, αλλά και χειρότερη ποιότητα ύπνου. Ίσως να είναι καλή ιδέα να θέσετε μερικούς κανόνες σχετικά με την χρήση κινητού πριν τον ύπνο.

Τι συμβαίνει με τα social media;

Προφανώς, οι εποχές που το κινητό τηλέφωνο είχε τρεις μονάχα επιλογές (κλήση, μήνυμα, Φιδάκι) έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Εκατοντάδες εφαρμογές, πρόσβαση σε κάθε γωνιά του ίντερνετ και άμεση επικοινωνία με ανθρώπους από κάθε γωνιά του κόσμου—νιώθετε πως το παιδί σας είναι έτοιμο να διαχειριστεί σωστά αυτή την κατάσταση; Από την μία πλευρά, οι αλληλεπιδράσεις με κόσμο στα social media έχουν γίνει κομμάτι μας, και ένας τρόπος να γνωρίζουμε και να προσδιορίζουμε συνεχώς τον εαυτό μας, κι αυτή είναι μια διαδικασία που το παιδί σας θα αρχίσει να βιώνει ούτως ή άλλως. Από την άλλη, όμως, οι περιστάσεις cyber bullying, η δυνατότητα κοινοποίησης της παρουσίας μας οπουδήποτε αλλά και η κουλτούρα του πολύ ανοιχτού, χωρίς φίλτρο μοιράσματος της προσωπικής ζωής μπορεί να ανησυχήσουν κάθε γονέα—και, χειρότερα, να θέσουν ένα παιδί που δεν έχει συνειδητοποιήσει πλήρως τις ευθύνες των πράξεών του σε κίνδυνο.
 Πώς θα ξέρω αν το παιδί μου είναι έτοιμο;

Μην υπολογίζετε μονάχα την ηλικία του παιδιού σας προτού κάνετε την αγορά. Η ωριμότητα που δείχνει σε διάφορες καταστάσεις, όπως και η αίσθηση υπευθυνότητας είναι οι πιο σημαντικοί παράγοντες. Προφανώς, όσο περισσότερο το παιδί σας φτάνει σε μια ηλικία που θα έχει ανάγκη την ανεξαρτησία του (ή, τουλάχιστον, την αίσθηση ανεξαρτησίας), τόσο μεγαλύτερη είναι και η ανάγκη για το δικό του κινητό τηλέφωνο.

Συνεπώς, ίσως όλα να έχουν να κάνουν με την εμπιστοσύνη. Εμπιστεύεστε το παιδί σας; Χάνει συχνά τα πράγματά του ή τα προσέχει; Νιώθετε πως θα καταλάβει πώς να κάνει ασφαλή χρήση του κινητού και να μην αποκτήσει προβλήματα; Επίσης, μια σημαντική ερώτηση είναι αν το κινητό είναι κάτι που το παιδί σας χρειάζεται ή απλά θέλει.

Είναι σωστό να ελέγχω το κινητό του παιδιού μου;

Σε γενικές γραμμές, οφείλετε να σέβεστε απόλυτα την ιδιωτική ζωή του παιδιού σας. Από την άλλη, καταλαβαίνουμε ότι ως γονείς είναι πολύ εύκολο να ανησυχήσετε. Αν πιστεύετε ότι κάτι δεν πάει καλά, ή ότι το παιδί σας έχει μπλέξει κάπου… εξακολουθεί να είναι ευαίσθητο ζήτημα. Ίσως η καλύτερη επιλογή είναι να μιλήσετε με το παιδί σας, χωρίς να του δώσετε την αίσθηση ότι παρεμβαίνετε, και να το ρωτήσετε αν όλα είναι καλά και αν η εμπειρία του στα social media είναι θετική μέχρι στιγμής. Είναι μακράν πολύ καλύτερη στρατηγική να ενημερώσετε το παιδί σας για την σωστή χρήση κινητού τηλεφώνου, παρά να το αφήσετε να κινείται στα τυφλά και να προσπαθείτε να το ελέγξετε.

Κάποιοι κανόνες που μπορείτε να θέσετε…

Ίσως να τους αγοράσετε ένα πιο απλό κινητό. Το smartphone μπορεί να σας φαίνεται ότι δεν είναι ακόμα η καλύτερη επιλογή για το παιδί σας, αλλά θα εξακολουθείτε να έχετε άμεση επικοινωνία οπουδήποτε.

• Βάλτε όρια: Μιλήστε με τον εταιρία-πάροχό σας, και δείτε αν μπορείτε να βάλετε κάποιο όριο στα πόσα μηνύματα θα μπορεί να στείλει το παιδί σας από την συσκευή του, αν πιστεύετε ότι περνάει υπερβολικά πολλές ώρες.
• Βάλτε, επίσης, όρια στις ώρες που δεν θα μπορεί το παιδί σας να ασχολείται με το κινητό του. Για παράδειγμα, την ώρα του φαγητού ή μια ώρα πριν τον ύπνο. Προφανώς, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να δίνετε κι εσείς το καλό παράδειγμα.
• Αν το παιδί σας κοιμάται κυριολεκτικά με το κινητό του δίπλα στο κεφάλι του, ζητήστε του να το σταματήσει, και εξηγήστε του ότι υπάρχουν πιθανοί κίνδυνοι- κυρίως για τον ύπνο, μην μείνετε μονάχα στην ακτινοβολία.
• Μιλήστε τους για τους κινδύνους: Δεν απαντάμε σε άγνωστα νούμερα, δεν στέλνουμε προκλητικές φωτογραφίες και τηρούμε το savoir vivre μας και online…

Μαύρη τρύπα με απαράμιλλη όρεξη

Μία ομάδα αστρονόμων εντόπισε μία μαύρη τρύπα που καταναλώνει αέρια από το διπλανό της άστρο με ρυθμό 10 φορές μεγαλύτερο από αυτό που θεωρούσαν το δυνατό μέχρι σήμερα.

Η Ρ13 περιβάλλεται από ένα άλλο άστρο, 20 φορές μεγαλύτερο από τον Ήλιο, που αποτελεί και τον τροφοδότη της όρεξής της.

Η μαύρη τρύπα με το όνομα Ρ13 βρίσκεται στις εξώτερες περιοχές του γαλαξία NGC7793, 12 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά από το Ηλιακό μας Σύστημα και κίνησε την περιέργεια των αστρονόμων όταν διαπίστωσαν πως ενώ ήταν σχετικά μικρή σε μάζα, τα περίχωρά της εξέπεμπαν ακτινοβολία ένα εκατομμύριο φορές πιο ισχυρή από τον Ήλιο.

Στις περιπτώσεις αυτές, η γύρω περιοχή από τη μαύρη τρύπα παράγει μεγάλες ποσότητες ακτίνων Χ, που προέρχονται από την ακτινοβολία των αερίων που επιταχύνονται προς αυτή. Τα σωματίδια λίγο πριν περάσουν το απώτατο όριο του ορίζοντα γεγονότων της μαύρης τρύπας έχουν ταχύτητα λίγο μικρότερη από αυτή του φωτός και πολύ μεγάλη ενέργεια, μέρος της οποίας εκπέμπεται ως ακτινοβολία.

«Υπήρχε η πεποίθηση πως ο μέγιστος ρυθμός με τον οποίο μία μαύρη τρύπα μπορεί να απορροφήσει αέρια και να παραγάγει ακτινοβολία σχετιζόταν άμεσα με τη μάζα της», εξήγησε ο Δρ. Ρομπέρτο Σόρια από το πανεπιστήμιο Κέρτιν της Αυστραλίας, ο οποίος συμμετείχε στην έρευνα που δημοσιεύει το περιοδικό Nature. «Φαίνεται όμως πως δεν υπάρχει ένα τόσο αυστηρό όριο σαν αυτό που πιστεύαμε.

Οι μαύρες τρύπες τελικά μπορούν να καταναλώσουν περισσότερο αέριο και να παραγάγουν περισσότερο φως», συμπλήρωσε.

Η Ρ13 περιβάλλεται από ένα άλλο άστρο, 20 φορές μεγαλύτερο από τον Ήλιο, που αποτελεί και τον τροφοδότη της όρεξής της. Μία πλήρη περιφορά του άστρου γύρω από τη μαύρη τρύπα διαρκεί 64 ημέρες και υπολογίζοντας τη δυναμική του συστήματος, οι αστρονόμοι κατέληξαν πως η μαύρη τρύπα έχει μάζα περίπου 15 φορές αυτή του Ήλιου, μικρότερη δηλαδή από το άστρο-συνοδό της.

Στις παρατηρήσεις τους οι αστρονόμοι έβλεπαν την πλευρά του άστρου που αντίκριζε τη μαύρη τρύπα να είναι περισσότερο φωτεινή, καθώς λαμπίριζε από τις ακτίνες Χ που έστελνε η μαύρη τρύπα προς το άστρο.

Εάν συνεχίσει με τους ίδιους ρυθμούς, η Ρ13 θα έχει καταναλώσει ολόκληρο το άστρο-συνοδό της σε λιγότερο από ένα εκατομμύριο χρόνια. Χαριτολογώντας μάλιστα, οι αστρονόμοι το παρομοίωσαν με το «πρωταθλητή του χοτ ντογκ», τον Ιάπωνα Τακέρου Κομπαγιάσι, ο οποίος ενώ είναι μικρός σε μέγεθος έχει κερδίσει πολλάκις το τίτλο του παγκόσμιου πρωταθλητή στην κατανάλωση χοτ ντογκ.

Με τη διαφορά πως η Ρ13 καταναλώνει το αντίστοιχο των 100 δισεκατομμυρίων δισεκατομμυρίων χοτ ντογκ κάθε λεπτό.

Τα πρώτα πυροτεχνήματα του Σύμπαντος εκπέμπουν ακόμη το φως τους

H κοσμική υπέρυθρη ακτινοβολία υποβάθρου είναι μια αχνή λάμψη, που πιστεύεται πως εξέπεμψαν τα πρώτα άστρα που δημιουργήθηκαν στο Σύμπαν και η οποία έχει προταθεί εδώ και δεκαετίες, και με μια σειρά παρατηρήσεων από διαστημικά παρατηρητήρια, το 2005 και το 2007 ανιχνεύθηκε με μεγαλύτερη ακρίβεια από ποτέ, από το διαστημικό τηλεσκόπιο Spitzer της NASA.

H κοσμική υπέρυθρη ακτινοβολία υποβάθρου είναι μια αχνή λάμψη, που πιστεύεται πως εξέπεμψαν τα πρώτα άστρα που δημιουργήθηκαν στο Σύμπαν και η οποία έχει προταθεί εδώ και δεκαετίες.

Οι αστρονόμοι του κέντρου αστροφυσικής Smithsonian του πανεπιστημίου Harvard, Matt Ashby και Giovanni Fazio, μαζί με συναδέλφους τους από το διαστημικό κέντρο Goddard της NASA, και το πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, ανέλυσαν τα δεδομένα από το τηλεσκόπιο Spitzer, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον τους σε ένα κομμάτι του ουρανού μόλις 0.2 τετραγωνικών μοιρών. Οι εικόνες αυτές, είχαν ληφθεί αρχικά για άλλο λόγο, τη μελέτη του σχηματισμού κάποιων πολύ μακρινών γαλαξιών, περιείχαν όμως και πληροφορίες για την υπέρυθρη ακτινοβολία υποβάθρου.

Λαμβάνοντας υπόψη και αφαιρώντας την ακτινοβολία που εκπέμπουν στο υπέρυθρο σύγχρονα άστρα και γαλαξίες, στα στοιχεία του Spitzer οι επιστήμονες βρήκαν ενδείξεις που συναινούν με την αντίληψη πως η ακτινοβολία αυτή προέρχεται από αρχαία άστρα που έζησαν πριν από πάνω από 12 δισεκατομμύρια χρόνια, κι έχουν προ πολλού πεθάνει. Τα άστρα αυτά ήταν πολλά σε αριθμό, βραχύβια και πολύ λαμπρά, καθώς έκαιγαν με μένος τα καύσιμά τους. Σύμφωνα με τα κοσμολογικά μοντέλα που έχουμε σήμερα, τα άστρα αυτά δεν ήταν ομοιόμορφα κατανεμημένα στο Σύμπαν και δημιουργήθηκαν ως μέρος των νηματοειδών δομών που προέκυψαν μετά τη μεγάλη έκρηξη από τις αρχικές μικροσκοπικές διακυμάνσεις στην πυκνότητα των καυτών αερίων. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας συνάδουν απολύτως με την κατανόησή μας για τη δομή του Σύμπαντος, μια θεωρία που αποκαλείται Δομές Μεγάλης Κλίμακας, και με τις ιδέες μας για το πώς σχηματίστηκε η πρώτη γενιά άστρων.

Η εξαγωγή πληροφοριών από την υπέρυθρη ακτνοβολία υποβάθρου είναι δύσκολη διαδικασία, ακριβώς γιατί πρέπει να ληφθεί υπόψη ένα πλήθος παραγόντων που προστίθεται σε αυτήν ως «θόρυβος». Ένας από τους ερευνητές, ο Alexander Kashlinsky της NASA, το παρομοιάζει με το να παρακολουθεί κανείς τα πυροτεχνήματα στη Νέα Υόρκη, από το Λος Άντζελες: «Πρέπει να αφαιρέσεις όλα τα φώτα της Νέας Υόρκης, όπως και όλα τα φώτα που παρεμβάλλονται στο ενδιάμεσο. Και μετά μένει ένας θολός χάρτης από την κατανομή των πυροτεχνημάτων, πολύ μακρινός όμως για να βγάλεις μεμονωμένα συμπεράσματα. Κι εμείς, μελετάμε ακριβώς αυτά τα πρώτα πυροτεχνήματα του Σύμπαντος».

Οι μετρήσεις του Spitzer είναι οι καλύτερες που έχουν γίνει ποτέ με τα υπάρχοντα μέσα, για τη διαλεύκανση αυτής της νέα πηγής πληροφοριών για την ιστορία του Σύμπαντος και η νέα έρευνα βελτιώνει κατά πολύ την κατανόησή μας στο θέμα αυτό. Το νέο διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb στο οποίο συμμετέχει και η Ελλάδα ανάμεσα στις 17 συνολικά χώρες που συμπράττουν, και που αναμένεται να εκτοξευθεί το 2018 καθώς πρόσφατα ξεπέρασε τα προβλήματα χρηματοδότησής του, θα δώσει μια πληρέστερη εικόνα της αρχαίας αυτής εποχής, και θα μας πει περισσότερα για το τι ήταν αυτά τα πρώτα αντικείμενα.

Η ιδιαίτερη ερωτική σχέση των μαθηματικών και της φιλοσοφίας μέσω της λογικής

Είναι γνωστή η άποψη ότι ένας καλός φιλόσοφος πρέπει να ξέρει μαθηματικά. Όπως και ένας καλός μαθηματικός πρέπει να έχει γνώσεις φιλοσοφίας τουλάχιστον γύρω από το αντικείμενο του. Πολύ περισσότερο μάλιστα αν θέλει να είναι ταυτόχρονα καλός παιδαγωγός.

Η μαθηματική μεθοδολογία διαμορφώνεται σε σχέση με την κατανόηση της ως φιλοσοφική θεωρία γύρω από τις μεθόδους των γνωστικών διαδικασιών και του μετασχηματισμού της αντικειμενικής πραγματικότητας καθώς επίσης και της εφαρμογής της κοσμοθεωρίας μας στην γνωστική διαδικασία και την πνευματική δημιουργία γενικότερα.

Το κεντρικό ερώτημα που αφορά στη φύση των μαθηματικών και στην ανάπτυξη της επιστήμης είναι το εξής: «Οι άνθρωποι ανακαλύπτουν ή κατασκευάζουν τα μαθηματικά;» Ζούμε σε ένα κόσμο που καθορίζεται από σταθερούς μαθηματικούς κανόνες που ο άνθρωπος ανακάλυψε και κατέγραψε ή είναι τα μαθηματικά μια ανθρώπινη κατασκευή η οποία υποστηρίζει τις δημιουργίες μας; Ποιο από τα δύο προηγείται; Η γνώση είναι εκείνη που νομοθετεί και δημιουργεί την πραγματικότητα που βιώνουμε; Το όλον, που εμφανίζεται στο πνεύμα τελειοκρατικά, σαν νοημένη πραγματικότητα, είναι προϊόν του σκεφτόμενου εγκεφάλου που ιδιοποιείται τον κόσμο με τον τρόπο που του είναι δυνατός;

O Πλατωνισμός είναι κατα μερικούς ένα εποικοδομητικό τρόπο θεώρησης των μαθηματικών. Ο Πλάτων μέσα από τους διαλόγους του «Θεαίτητος», «Φαίδων», «Μένων», «Συμπόσιον», κλπ έφτασε στις «Ιδέες» του μέσο της απόσπασης των σχέσεων από τα συσχετιζόμενα πράγματα και τη μετατροπή των σχέσεων αυτών σε καθαρά πνευματικές υπεργήϊνες, οντότητες-ιδέες, απρόσιτες από οποιαδήποτε εμπειρία και αιώνιες, αντανακλώμενες στα γήϊνα πράγματα, αλλά ανεπηρέαστες από αυτά.

O Πλατωνισμός υποστηρίζει ότι οι μαθηματικές ιδέες υπάρχουν ανεξάρτητα από την ανθρώπινη γνώση και ανακαλύπτονται από εμάς. Αποτελούν μέρος της φύσης και παραμένουν αμετάβλητα στον χρόνο. Για κάθε ερώτημα στα μαθηματικά υπάρχει και μια απάντηση προκαθορισμένη από τους βασικούς κανόνες των ίδιων των μαθηματικών. Αν κάποια ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα είναι γιατί απλώς δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμα οι κατάλληλες διαδικασίες για τη λύση τους. Είναι η απόλυτη άποψη για τα μαθηματικά που τα θέλει ως ένα αμετάβλητο σώμα από μαθηματικές αλήθειες η οποία εκφράζει την πεποίθηση για την βέβαιη και χωρίς ψεγάδια μαθηματική γνώση.

Οι παραγωγικές μέθοδοι της λογικής κάνουν δυνατή τη διατήρηση της μαθηματικής αλήθειας, ενώ η μαθηματική γνώση επεκτείνεται με την ανακάλυψη νέων αποτελεσμάτων τα οποία στερούνται αναφοράς στον φυσικό κόσμο. Για αιώνες το μοντέλο του προγράμματος αυτού ήταν η γεωμετρία των «Στοιχείων» του Ευκλείδη. Ωστόσο, αυτή η απόλυτη θέση κλονίστηκε από τα μέσα του 18ου αιώνα όταν οι Lobachevsky – Bolyai και Rieamann αρνούμενοι το 5ο αίτημα του Ευκλείδη παρήγαγαν αντιφάσεις, κάτω από την απόλυτη θέαση του Πλατωνισμού, εντός του Ευκλειδίου συστήματος.

Οι Πλατωνιστές για να διασώσουν την ισχύ της θεωρίας τους περί της απολυτότητας των μαθηματικών αντικειμένων, αναζήτησαν στήριξη στην αριθμητική, όπου η τυποποίηση της αριθμητικής από τη θεωρία συνόλων και τη λογική φάνηκε να βοηθάει. Όμως και αυτή η προσπάθεια δεν καρποφόρησε εξ’ αιτίας των συνολοθεωρητικών παραδόξων. Όμως παρά την αποτυχία των προσπαθειών για την αξιωματικοποίηση των μαθηματικών, οι Πλατωνιστές διατηρούν την άποψη τους για τα μαθηματικά ως ενσάρκωση της αλήθειας της φύσης.

«Η πλατωνική θέση είναι αυτή που οι περισσότεροι μαθηματικοί θα προτιμούσαν να πάρουν. Δεν αναρωτιούνται παρά μόνο όταν μάθουν για τις δυσκολίες της θεωρίας συνόλων. Αν αυτές οι δυσκολίες τους αναστατώσουν, τότε θα σπεύσουν στο καταφύγιο του φορμαλισμού» (P. Cohen, 1971).

Ο φορμαλισμός (με κυριότερο εκφραστή τον D. Hilbert) αποδέχεται ότι τα μαθηματικά δεν αντιστοιχούν στον κόσμο της εμπειρίας και αρνούνται όλους τους μηχανισμούς της αναπαράστασης προκειμένου να διασώσουν την συνέπεια τους. Οι φορμαλιστές θεωρούν ότι τα μαθηματικά είναι αντικείμενα χωρίς νόημα και εμφανίζουν τα τυπικά συστήματα και το παιχνίδι των συμβόλων και των ορισμών ως το μοντέλο της αλήθειας και της βεβαιότητας. Ωστόσο ούτε έτσι δικαιώνεται η απόλυτη θέση των μαθηματικών αντικειμένων, αφού ο Godel το 1930 απέδειξε ότι τα συνεπή τυπικά συστήματα ακόμα και στο βασικό επίπεδο της αριθμητικής στερούνται πληρότητας.

«Για πολλά εκπαιδευμένα πρόσωπα, τα μαθηματικά είναι μια επιστήμη που χαρακτηρίζεται από σίγουρα και αλάθητα αποτελέσματα των οποίων βασικά στοιχεία είναι οι αριθμητικές πράξεις, οι αλγεβρικές διαδικασίες και οι γεωμετρικοί όροι και θεωρήματα» (A. Thompson, 1992).

Για τους χρήστες και κάποιους καθηγητές των μαθηματικών ο φορμαλισμός μεταφράζεται σε μια εργαλειακή αντίληψη για τα μαθηματικά. Οι περισσότεροι καθηγητές μαθηματικών είναι φορείς της αντίληψης θεωρώντας τα μαθηματικά ως σύνολο από κανόνες που όταν χρησιμοποιηθούν σωστά παράγουν μοναδικές σωστές απαντήσεις. Έτσι, ενισχύεται η απόλυτη Πλατωνική και Φορμαλιστική φιλοσοφία, παρά τα προβλήματα που αυτές έχουν.

Παρουσιάζονται κατόπιν στο άρθρο οι βασικές αρχές του ιντουϊσιονισμού (διαισθητισμός) στα μαθηματικά όπως αναπτύχθηκε από Brower για μη τελειοκρατική γνώση των μαθηματικών αντικειμένων (πχ. του συνόλου των ακεραίων αριθμών, όπως εκφράστηκε και από τον Kronecker). Ο ιντουϊσιονισμός υποστηρίζει ότι μόνο προβλέψεις μπορούμε να κάνουμε για τα μαθηματικά αντικείμενα και όχι τελικές κρίσεις γι’ αυτά, αφού αυτό που γνωρίζουμε πχ. για το σύνολο των φυσικών αριθμών είναι η διαδικασία κατασκευής του βήμα προς βήμα και όχι το σύνολο ως ολότητα. Είναι αυτό που ο Hilbert αποκαλεί «μερική κρίση».

«Η πραγματικότητα δεν είναι τίποτε άλλο από συλλογική διαίσθηση» (L. Tomlin).

Στα πλαίσια της ιντουϊσιονιστικής θεωρίας η οποία αρνήται οτιδήποτε δεν γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις και την εμπειρίας μας πολλά από τα βασικότερα εργαλεία των μαθηματικών που συνήθως χρησιμοποιούμε χάνουν την εγκυρότητα τους αφού πολλές αποδείξεις παύουν να ισχύουν. Για παράδειγμα οι αποδείξεις που βασίζονται στην εις άτοπον απαγωγή δεν είναι ποια έγκυρες. Η δίτιμη αριστοτέλεια λογική σύμφωνα με την οποία κάτι είναι ψευδές ή λάθος και η οποία βασίζεται στον νόμο αποκλεισμού του τρίτου παύει να ισχύει αφού κανείς δεν μπορεί να μας διαβεβαιώσει ότι δεν υπάρχει και μια τρίτη πιθανή τιμή αληθείας. Έτσι, στα πλαίσια του ιντουϊσιονισμού έγκυρες θεωρούνται μόνο οι κατασκευαστικές αποδείξεις. Υπαρκτό για τους ιντουϊσιονιστές σημαίνει κατασκευαστικά υπαρκτό και πεπερασμένα ελέγξιμο. Ενώ οποιαδήποτε άλλη απόδειξη ύπαρξης δεν είναι αποδεκτή. Για τους ιντουϊσιονιστέ δεν απαιτείται κάποιο θεώρημα πληρότητας – τουλάχιστον στην μορφή του κλασικού θεωρήματος του Godel – για τη δικαίωση της ιντουϊσιονιστικής πρακτικής. Η ίδια η ιντουϊσιονιστική πρακτική είναι ο φορέας αλήθειας της με τις πεπερασμένα ελέγξιμες αποδείξεις της που στηρίζονται στην διαισθητική έννοια των φυσικών αριθμών. (Ο Brower όπως και ο Kant πίστευε στην διαίσθηση του χρόνου από την οποία προκύπτει η διαίσθηση του φυσικού αριθμού).

Οι μαθηματικοί απορρίπτουν σχεδόν στο σύνολο τους τον ιντουϊσιονισμό του Brower για την δυσκαμψία, τις ελλείψεις και γενικότερα την αναποτελεσματικότητα του ως ικανοποιητική προσέγγιση, εκφράζει τις επιφυλάξεις του στον Πλατωνισμό στην απόλυτη μορφή του. Υποστηρίζει μια μορφή ελεγχόμενου Πλατωνισμού, πιο μετριοπαθούς, στα πλαίσια του οποίου είναι θεμιτό να αναπτύσσουμε την μαθηματική γνώση κατά τρόπο όμως ελεγχόμενο, ώστε τα αξιώματα που εισάγουμε στις θεωρίες να προκύπτουν από την νόηση μας κατά τρόπο φυσικό, όχι τελείως αυθαίρετα. Στο ερώτημα ποιοι θα είναι οι μηχανισμοί εκείνοι που εξασφαλίζουν την καταλληλότητα και την εγκυρότητα μιας τέτοιας κατασκευής δεν απαντά άμεσα. Εκφράζει την πεποίθηση όμως ότι αν υπάρχει περίπτωση να είναι προβληματικό το σύστημα θα πρέπει να πάσχει στα αντίστοιχα σημεία όπως εκείνα των γνωστών συνολοθεωρητικών παραδόξων (πχ. των Rusell – Zermelo) και τα σημεία αυτά πρέπει να ελέγχουμε.

«Η έννοια της υπεροχής των μαθηματικών ως ενός καθολικά αποδεκτού και αλάθητου σώματος αιτιολόγησης, είναι μια μεγάλη ψευδαίσθηση» (M. Kline, 1980).

«Στον βαθμό που οι προτάσεις των μαθηματικών δίνουν μια περιγραφή της πραγματικότητας δεν είναι βέβαιες και στον βαθμό που είναι βέβαιες, δεν περιγράφουν την πραγματικότητα» (A. Einstein, 1921).

Έχοντας αμέτρητα πράγματα να «χωρίσουν», οι θεωρητικές και οι θετικές επιστήμες αποτελούν ξεχωριστή επιλογή κάθε μαθητή του λυκείου που έρχεται στην δύσκολη θέση να διαλέξει μεταξύ δύο βασικών κλάδων της επιστήμης. Το ταλέντο στα μαθηματικά, ή η έφεση στα αρχαία είναι τα κύρια χαρακτηριστικά που θα οδηγήσουν τους μαθητές στην επιλογή της κατεύθυνσης τους. Μια επιλογή που έρχεται να αποκλείσει σε τεράστιο βαθμό κάθε επαφή με την… θεωρητικά αντίθετη επιστήμη.

Γιατί όμως στηρίζουμε αυτό το ξεκάθαρο διαχωρισμό μεταξύ θετικών και θεωρητικών επιστημών;

Αδιαμφισβήτητα, μαθηματικά και φιλοσοφία είναι δυο διαφορετικές επιστήμες. Ειδικότερα στην εποχή μας, όπου κάθε επιστήμη εμβαθύνει όσο το δυνατόν παραπάνω στην εξειδίκευση, όπου κάθε σχολή έχει τη τάση να διαφοροποιείται από τις διπλανές της, η βαθιά και σημαντική σχέση που διατηρούσαν οι θεωρητικές και οι θετικές επιστήμες έχει αποδυναμωθεί εμφανώς.

Προφανώς και οι ανάγκες που έχουν δημιουργηθεί στη σημερινή εποχή, ως ένα σημείο «εμποδίζουν» τη συστηματική ενασχόληση με θεματικούς κύκλους που ξεφεύγουν από το καθαρό γνωστικό αντικείμενο κάθε επιστήμονα. Η τεχνολογική ανάπτυξη σίγουρα έχει «βοηθήσει» στο διαχωρισμό κάθε επιστήμης. Η πλήρης αφοσίωση κάθε επιστήμονα στα… γνωστά μονοπάτια του αντικειμένου του όμως ήδη εμφανίσει αρνητικά στοιχεία.

Όταν ο Πλάτωνας δημιουργούσε τη φημισμένη σχολή του το 387 π.Χ, φρόντισε με μια επιγραφή σε κεντρικό κτίριο να περάσει ένα σημαντικότατο μήνυμα. Το ρητό «Μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω μου την στέγην» εξηγούσε ακριβώς τη στάση που κρατούσε ο αρχαίος φιλόσοφος απέναντι στα μαθηματικά, την επιστήμη που πλέον κανένας θεωρητικός επιστήμονας δεν… παίρνει στα σοβαρά.

Σε όλες τις εποχές της κουλτούρας και της μάθησης υπήρξαν φιλόσοφοι-μαθηματικοί και μαθηματικοί – φιλόσοφοι. Ο γνωστός Τσέχος μαθηματικός και φιλόσοφος Bernhard Bolzano (1781–1848) το 19ο αιώνα είχε δηλώσει πως: «Ένας αδύνατος μαθηματικός δεν θα γίνει ποτέ δυνατός φιλόσοφος.» Η σχέση που συνδέει μαθηματικά και φιλοσοφία, αλλά και γενικότερα θεωρητικές και θετικές επιστήμες, είναι τόσο δυνατή που δεν μπορεί να περνά ανυπολόγιστη από όσους επιστήμονες θέλουν να διακριθούν.

Ο βασικός συνδετικός κρίκος μεταξύ των δυο επιστήμων είναι η έννοια της λογικής, Όποιος έχει εμβαθύνει έστω και λίγο σε κάποια θεωρητική ή θετική επιστήμη, γνωρίζει τη βασική τους λογική. Είτε μαθηματικά είτε φιλοσοφία όμως, ο τρόπος σκέψης είναι κατά βάση ίδιος. Η λογική της απόδειξης, της πλήρους τεκμηρίωσης κάθε δεδομένου που προκύπτει, είναι κοινή και για τις δύο επιστήμες. Τα λογικά βήματα που ακολουθούνται, είναι σε μεγάλο βαθμό κοινά.

Φιλοσοφία και μαθηματικά είναι δυο επιστήμες που αναπτύσσονται ταυτόχρονα. Το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό τους όμως είναι πως και όσο διαφορετικά και να δείχνουν, αλληλοστηρίζονται ώστε να αναπτυχθούν. Το πρακτικό στοιχείο των μαθηματικών βοηθά την εξέλιξη της φιλοσοφίας και αντίστοιχα το θεωρητικό κομμάτι της φιλοσοφίας αποτελεί πηγή έμπνευσης νεοφώτιστων μαθηματικών. Έχοντας κοινή λογική, εφαρμόζοντας τους ίδιους νοηματικούς κανόνες, οι δύο επιστήμες συμπλέουν αρμονικά.

Άλλωστε, κάθε μαθηματική ανακάλυψη αποτελεί αντικείμενο φιλοσοφικών αναζητήσεων. Κάθε μαθηματικό μοντέλο χρειάζεται τη συμβολή της φιλοσοφίας ώστε να αναδειχθεί και να μετατραπεί σε πρακτική εφαρμογή μέσα στη κοινωνία. Με την ίδια λογική, κάθε φιλοσοφική ρήση αποτελεί πηγή ιδεών για τους θετικούς επιστήμονες, δίνοντας τους την ευκαιρία να ανακαλύψουν νέες πτυχές του αντικειμένου τους,

Λαμβάνοντας υπόψιν τα σημαντικά κοινά χαρακτηριστικά δύο τόσο… διαφορετικών επιστημών, είναι απορίας άξιο πως μαθηματικά και φιλοσοφία έχουν καταλήξει να είναι δυο εκ διαμέτρου αντίθετα γνωστικά αντικείμενα. Με βάση την… ερωτική σχέση που διατηρούν εδώ και τόσους αιώνες, θα έπρεπε κάθε φιλόσοφος και κάθε μαθηματικός να «αγαπούν» εξίσου και τις δύο επιστήμες. Ισως αυτό αποτελέσει μια λύση στη μονοδιάστατη λογική που τείνει να αφομοιώσει η σημερινή κοινωνία.

Η απάντηση είναι «εσύ»

Ξημέρωσε άλλη μια μέρα… Για να δούμε σήμερα θα μπορέσω να κάνω πράξη όλα αυτά που σκεφτόμουν χτες; Όλα αυτά που με βασανίζουν τις νύχτες και με κρατάνε ξάγρυπνο; Μάλλον όχι…

Γιατί όχι; Γιατί αυτό συμβαίνει μέρες, μήνες, χρόνια τώρα χωρίς αποτέλεσμα. Τόσα δάκρυα, τόση λύπη και οργή, τόση απόγνωση και απογοήτευση, τόση μοναξιά και απομόνωση για το τίποτα. Βασικά όχι για το τίποτα… Προφανώς υπάρχει αιτία, υπάρχει μια πληγή ανοιχτή, υπάρχει λόγος…

Γιατί ρε γαμώτο μένω άπραγος; Αφού ξέρω τι φταίει, ποιός φταίει, τι οφείλω να κάνω για να αισθανθώ καλύτερα, πως να κλείσω την πληγή… Κι όμως νιώθω ανύμπορος. Ανίκανος να σταθώ στο ύψος των περιστάσεων με αποτέλεσμα να μένω αδρανής.

Με αποτέλεσμα να βλέπω την ζωή μου να περνάει απο μπροστά μου και γω να χαζεύω, να παρακολουθώ λες και δεν είναι η δική μου ζωή. Λες και δε με νοιάζει που χάνω χρόνο, στιγμές, γεγονότα. Λες και θέλω να είμαι σε αυτή την θέση, λες και είμαι μαζοχιστής, λες και μου αρέσει να υποφέρω.

ΌΧΙ, ΌΧΙ, ΌΧΙ! Δε μου αρέσει αυτό, θέλω να σταματήσει, δεν είμαι έτσι εγω… Πως όμως; Ποιός είναι ο τρόπος; Που πουλάνε δύναμη, κουράγιο και υπομονή; »

Τι είναι οι σκέψεις; Είναι αναμνήσεις, φαντασιώσεις, σενάρια, σκόρπιες μνήμες, εμπειρίες, ιδέες… Είναι νοητές εικόνες και αναπαραστάσεις. Είναι η ικανότητα του νου να μας παιδεύει, να μας προκαλεί σύγχυση(όπως δείχνει το παραπάνω απόσπασμα). Οι σκέψεις γεννούν συναισθήματα.

Σκέφτομαι θετικά και νιώθω χαρούμενος και αισιόδοξος. Σκέφτομαι αρνητικά και νιώθω άκεφος και απαισιόδοξος. Υπάρχουν φορές που τα συναισθήματα είναι αμφιθυμικά.

Σε αυτή την περίπτωση δημιουργείται μια εσωτερική σύγκρουση η ισχύ της οποίας είναι ανάλογη με τον βαθμό και την ένταση αυτών των αντίθετων συναισθημάτων. Λόγω της ελεύθερης βούλησης είναι επιλογή του καθενός το να έχει μια θετική ή αρνητική αύρα, δύναμη, ακόμα και προσωπικότητα.

Ο έλεγχος των σκέψεων σαφώς δεν είναι εύκολη υπόθεση. Άλλωστε δε μπορούμε να ελέγχουμε τα πάντα στη ζωή. Δεν περνάνε όλα απο το χέρι μας. Αυτά που περνάνε όμως μπορούμε και οφείλουμε να τα εκμεταλλευτούμε και να τα αξιοποιήσουμε.

Τί είναι αυτό που θα σε κρατήσει όρθιο σε περίπτωση σεισμού; Ένα κτήριο, τα θεμέλια του. Εσένα, τα πόδια σου. Πως θα καταφέρεις να γίνεις δυνατός, θαρραλέος ώστε να αντιμετωπίσεις την όποια δυσκολία και να ξεπεράσεις το όποιο εμπόδιο; Θέτοντας γερά θεμέλια. Έχοντας πίστη στον εαυτό σου. Η αυτογνωσία, η αυτοεκτίμηση, η αξιοπρέπεια…

Είναι τα κλειδιά για να ανοίξεις οποιαδήποτε πόρτα. Η αγάπη, η καλοσύνη, ο σεβασμός πρώτα προς τον εαυτό σου και μετά στον συνάνθρωπο σου θα είναι η φλόγα που θα καίει για πάντα, θα είναι η λύση στο αδιέξοδο που βρίσκεσαι ή που νομίζεις ότι βρίσκεσαι.

Αυτού του είδους τα αγαθά δεν αγοράζονται μήτε πωλούνται. Πολύ απλά κερδίζονται, κατακτώνται άλλες φορές ανώδυνα και άλλες επώδυνα. Γιατί; Γιατί η αξία τους είναι ανεκτίμητη… Γιατί όταν τα κερδίσεις δε θα μπορεί να σου τα πάρει κανείς.

Όποιες και όσες είναι οι ερωτήσεις, όποια και όσα είναι τα «γιατί», η απάντηση είναι η ίδια. Ή τουλάχιστον προέρχεται απο την ίδια πηγή. Τον εαυτό σου. Μόνος θα βρείς τον τρόπο να επουλώσεις την πληγή. Αρκεί να είσαι καλά με αυτό που είσαι και να έχεις δίπλα σου ανθρώπους που σε αγαπούν και σε στηρίζουν.

Καλή τύχη…

Θεάγης – Περί Αρετής και ψυχικών χαρακτηριστικών

Η σύσταση της ψυχής χωρίζεται σε λογική, θυμικό και επιθυμητικό. Η λογική κυβερνάει τη γνώση, το θυμικό σχετίζεται με την παρόρμηση και το επιθυμητικό κυβερνάει τα συναι­σθήματα της ψυχής.

Όταν αυτά τα τρία μέρη ενώνονται σε μια πράξη, εκδηλώνοντας μια σύνθετη ενέργεια, τότε η ψυ­χή φθάνει σε ομολογία και αρετή. Όταν ο στασιασμός τα χω­ρίζει, τότε εμφανίζεται κακία και δυσαρμονία.

Η αρετή συνε­πώς περιέχει τρία στοιχεία: γνώση, δύναμη και προαίρεση.

Η αρετή της λογικής ικανότητας της ψυχής είναι η σοφία, η οποία είναι μια συνήθεια θεώρησης και κρίσης.

Η αρετή του θυμικού μέρους είναι το θάρρος, δηλαδή η συνήθεια να υπομένουμε τα τρομερά πράγματα και να αντιστεκόμα­στε σ’ αυτά.

Η αρετή του επιθυμητικού μέρους είναι η εγκράτεια, δηλα­δή η μετριοπάθεια και ο περιορισμός των ηδονών που προ­έρχονται από το σώμα.

Η αρετή της όλης ψυχής είναι η δι­καιοσύνη, γιατί οι άνθρωποι πράγματι γίνονται κακοί είτε μέ­σω αχρειότητας είτε μέσω ακολασίας είτε μέσω φυσικής α­γριότητας. Βλάπτονται μεταξύ τους εξαιτίας της κερδοσκο­πίας, της ηδονής ή της φιλοδοξίας.

Η αχρειότητα επομένως ανήκει πιο σωστά στο λογικό μέρος της ψυχής. Ενώ η σύνεση είναι παρόμοια με την καλή τέχνη, η αχρειότητα με την κακή τέχνη που επινοεί τεχνάσματα για να δράσει άδικα.

Η ακολα­σία ανήκει στο επιθυμητικό μέρος της ψυχής, αφού η εγκρά­τεια συνίσταται στην καθυπόταξη και η ακολασία στην απο­τυχία καθυπόταξης των ηδονών.

Η αγριότητα ανήκει στο θυ­μικό μέρος της ψυχής, γιατί όταν κάποιος παρακινείται από κακές επιθυμίες, ικανοποιείται όχι όπως αρμόζει σε άνθρω­πο αλλά σε ζώο, και αυτό ονομάζεται αγριότητα.

Τα αποτελέσματα αυτών των διαθέσεων προκύπτουν επί­σης από τα πράγματα χάρη των οποίων γίνονται.

Η αχρειότητα, προερχόμενη από το λογικό μέρος της ψυχής, καταλήγει σε απληστία.

Το λάθος του θυμικού μέρους είναι η φιλοδο­ξία, η οποία καταλήγει σε αγριότητα και καθώς το επιθυμητικό μέρος καταλήγει σε ηδονή, αυτό προκαλεί ακολασία.

Όπως οι άδικες πράξεις είναι αποτέλεσμα πολλών αιτιών, το ίδιο και οι δίκαιες πράξεις· γιατί η αρετή είναι από τη φύ­ση της ευεργετική και επικερδής, ενώ η κακία είναι κακο­ποιός και επιβλαβής.

Αφού όμως ένα μέρος της ψυχής οδηγεί, ενώ το άλλο α­κολουθεί και αφού οι αρετές και οι κακίες συνυπάρχουν σε αυτά, είναι φανερό ότι και όσον αφορά τις αρετές, επίσης μερικές ηγούνται και άλλες ακολουθούν, ενώ άλλες είναι σύνθετες.

Εκείνες που ηγούνται, είναι αρετές τέτοιες, ό­πως η σοφία· εκείνες που ακολουθούν είναι αρετές τέ­τοιες, όπως το θάρρος και η εγκράτεια· και στις σύνθετες περιλαμβάνεται η δικαιοσύνη.

Οι αρετές λοιπόν συνυπάρ­χουν στα πάθη, έτσι ώστε μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτά τα τελευταία ύλη των πρώτων.

Από τα πάθη το μεν ένα είναι εκούσιο και το άλλο ακούσιο· η ηδονή είναι εκούσια και ο πόνος ακούσιος.

Οι άνθρωποι που διαθέτουν πολιτικές αρε­τές αυξάνουν και μειώνουν αυτά, οργανώνοντας τα άλλα μέ­ρη της ψυχής σύμφωνα με εκείνο που κατέχει λογική. Το ε­πιθυμητό σημείο αυτής της προσαρμογής είναι ότι η διάνοια δεν θα πρέπει να εμποδίζεται στην εκτέλεση του κατάλληλου έργου της, ούτε από έλλειψη ούτε από υπερβολή.

Προσαρ­μόζουμε το λιγότερο αγαθό σε εκείνο που είναι περισσότερο αγαθό και στον κόσμο κάθε μέρος που είναι πάντα παθητικό, υφίσταται χάριν εκείνου το οποίο πάντα κινείται.

Στην ένωση των όντων το θηλυκό υφίσταται χάριν του αρσενικού, γιατί αυτό το τελευταίο σπέρνει, γεννώντας μια ψυχή, ενώ το πρώτο μεταβιβάζει επίσης ύλη σε εκείνο το οποίο γεννιέ­ται.

Στην ψυχή το άλογο υφίσταται χάριν του λογικού μέ­ρους.

Η οργή και η επιθυμία οργανώνονται σε σχέση με το πρώτο μέρος της ψυχής· η πρώτη σαν ένας δορυφόρος και φύλακας του σώματος, η δεύτερη σαν ένας παρασκευα­στής και χορηγός κάθε αναγκαίου.

Η διάνοια, όντας εδραιω­μένη στην ανώτερη κορυφή του σώματος και έχοντας μια θέα εκείνου που είναι από όλες τις μεριές λαμπερό και διαφανές, διερευνά τη σοφία των αληθινών όντων. Αυτή είναι πράγματι η φυσική λειτουργία της, να διερευνά και να κατέχει την α­λήθεια και να ακολουθεί εκείνα τα όντα που είναι πιο έξοχα και σεβαστά από την ίδια. Γιατί η γνώση των θείων και πιο σεβαστών πραγμάτων είναι η αρχή, η αιτία και ο κανόνας της ανθρώπινης ευδαιμονίας.

Οι αρχές όλων των αρετών είναι τρεις: γνώση, δύναμη και προαίρεση.

Η γνώση πράγματι είναι εκείνη μέσω της οποίας συλλογιζόμαστε και διαμορφώνουμε μια κρίση των πραγμάτων η δύναμη είναι μια ορισμένη φυσική ρώμη από την οποία αντλούμε την υπόσταση μας και η οποία χαρίζει σταθερότητα στις πράξεις μας· και η προαίρεση είναι, θα λέ­γαμε, το χέρι της ψυχής το οποίο μας ωθεί να προσεγγίσου­με και να οικειοποιηθούμε τα πράγματα.

Η ψυχή χωρίζεται στη λογική, το θυμικό και το επιθυμητικό.

Η λογική ικανότητα κυβερνά τη γνώση, το θυμικό σχετίζεται με την παρόρμηση και το επιθυμητικό κυβερνά θαρραλέα τα συναισθήματα της ψυχής.

Όταν αυτά τα τρία μέρη ενώνονται σε μια δράση, εκδηλώνοντας μια σύνθετη ενέργεια, τότε προκύπτει στην ψυχή ομολογία και αρετή. Όταν ο στασιασμός τα χωρίζει, τότε εμφανίζεται δυσαρμονία και κακία.

Όταν η λογική ικανότητα επικρατεί του άλογου μέρους της ψυχής, τότε προκύπτει καρτερία και εγκράτεια· καρτερία, όταν κατεχόμεθα από πόνους και εγκράτεια, όταν κατεχόμεθα από ηδονές.

Αλλά όταν τα άλογα μέρη της ψυχής επικρα­τούν του λογικού μέρους, τότε προκαλείται μαλθακότητα και ακράτεια· μαλθακότητα, γιατί αποφεύγουμε το μόχθο και α­κράτεια, γιατί μας υπερνικούν οι ηδονές.

Όταν όμως επικρα­τεί το καλύτερο μέρος της ψυχής, το κατώτερο ελέγχεται· το πρώτο οδηγεί και το δεύτερο ακολουθεί, ενώ και τα δυο συναινούν και συνομολογούν και τότε σε ολόκληρη την ψυχή γεννιέται η αρετή και η τέλεια αγαθότητα.

Επίσης, όταν το επιθυμητικό μέρος της ψυχής ακολουθεί τη λογική, τότε γεν­νιέται η σωφροσύνη όταν αυτό συμβαίνει με το θυμικό, τότε γεννιέται η ανδρεία και όταν λαμβάνει χώρα σε όλα τα μέρη της ψυχής, τότε προκύπτει η δικαιοσύνη.

Η δικαιοσύνη είναι εκείνη η οποία χωρίζει όλες τις κακίες και όλες τις αρετές της ψυχής μεταξύ τους. Η δικαιοσύνη είναι σαν ένα σύστημα και οργάνωση των μερών της ψυχής και τέλεια και υπέρτατη αρετή· σε αυτήν περιέχεται το καθετί, ενώ τα άλλα αγαθά της ψυχής δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς αυτήν. Γι’ αυτό και η δικαιοσύνη κατέχει μεγάλη δύναμη τόσο μεταξύ των θεών, όσο και μεταξύ των ανθρώπων. Περιέχει το δεσμό μέσω του οποίου συνδέεται ολόκληρο το σύμπαν και επίσης εκεί­νον μέσω του οποίου συνδέονται οι θεοί και οι άνθρωποι. Μεταξύ των ουράνιων θεών ονομάζεται θέμις και μεταξύ των χθονίων ονομάζεται Δίκη, ενώ μεταξύ των ανθρώπων ονομάζεται Νόμος. Αυτά δεν είναι παρά σύμβολα και σημεία που υποδηλώνουν ότι η δικαιοσύνη είναι η υπέρτατη αρετή.

Αλλά η αλήθεια διαπιστώνεται και από τα ονόματα:

όταν η λογική της ψυχής μειονεκτεί αυτή η διάθεση ονομάζεται αφροσύνη

όταν μειονεκτεί το θυμικό, ονομάζεται θρασύτη­τα ή δειλία· όταν μειονεκτεί το επιθυμητικό, ακράτεια.

Όταν πάλι αμβλύνεται η λογική, το ονομάζουμε αφροσύνη· όταν οξύνεται, θράσος·

όταν αμβλύνεται το επιθυμητικό, το ονο­μάζουμε φιληδονία· όταν οξύνεται, ακολασία και συνολικά ο συνδυασμός όλων, όταν δεν γίνεται με ορθολογισμό, ονομά­ζεται κακία.

Αν αυτή η κακία προκαλείται από κάτι συγκεκρι­μένο, αποκαλείται ανοησία· αν προκαλείται από φόβο, δειλία· αν από ηδονές, ακολασία· αν από κερδοσκοπία, αδικία.

Συνεπώς η αρετή, όταν συνίσταται στο συλλογισμό και την κρίση, ονομάζεται φρόνηση·

όταν συνίσταται στην αντοχή φοβερών πραγμάτων, ονομάζεται θάρρος·

όταν συνίσταται στην καταστολή των ηδονών, ονομάζεται εγκράτεια·

και ό­ταν σχετίζεται με την αποφυγή της βλάβης των άλλων, ονο­μάζεται δικαιοσύνη.

Η υπακοή συνεπώς στην αρετή, σύμφω­να με την ορθή λογική, και η παρέκκλιση από αυτήν, αντίθετα προς την ορθή λογική, τείνουν η μεν προς την κοσμιότητα, η δε προς το αντίθετο της. Το δέον είναι αυτό που πρέπει να είναι. Δεν απαιτεί ούτε προσθήκη ούτε αφαίρεση, όντας ό­πως θα έπρεπε να είναι.

Το μη δέον είναι δυο ειδών: η υπερ­βολή και η έλλειψη.
Η υπερβολή είναι η περίσσεια του δέο­ντος και η έλλειψη είναι το λιγότερο του δέοντος.

Η αρετή όμως είναι η κατοχή του δέοντος. Έτσι είναι ταυτόχρονα α­κρότητα και μεσότητα. Είναι μεσότητα, επειδή βρίσκεται α­νάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψη· είναι ακρότητα, ε­πειδή δεν δέχεται ούτε αύξηση ούτε μείωση, όντας ακριβώς όπως θα έπρεπε να είναι.

Αφού όμως η αρετή του ήθους έχει σχέση με τα πάθη, από τα οποία υπέρτατα είναι η ηδονή και η λύπη, είναι φανερό ότι η αρετή δεν συνίσταται στην εκρίζωση των παθών της ψυχής, της ηδονής και της λύπης, αλλά στην εναρμόνιση τους. Γιατί ούτε η υγεία, που είναι ένας καλός συγκερασμός των σωμα­τικών δυνάμεων, έγκειται στην αφαίρεση του ψυχρού και του θερμού, του υγρού και του ξηρού, αλλά στον κατάλληλο και συμμετρικό συγκερασμό τους. Γιατί η υγεία είναι μια συμμε­τρία όλων αυτών. Παρόμοια στη μουσική η αρμονία δεν βρί­σκεται στην εξαίρεση του υψηλού και του χαμηλού τόνου, αλλά στον κατάλληλο συνδυασμό τους. Γιατί όταν αυτοί οι ήχοι συνταιριάζονται, τότε προκύπτει συμφωνία και η παρα­φωνία αποκλείεται. Επίσης το αρμονικό συνταίριασμα του θερμού και του ψυχρού, του υγρού και του ξηρού, προκαλεί υγεία και καταστρέφει την ασθένεια. Έτσι και στην ψυχή όταν συνταιριάζεται το θυμικό και το επιθυμητικό, τότε οι κακίες και τα άλλα πάθη εξαφανίζονται και δημιουργούνται οι αρε­τές και τα καλά ήθη.

Το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό της ηθικής αρετής είναι η προαίρεση στα καλά. Γιατί η λογική και η δύναμη είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν και χωρίς την αρετή, η προαίρεση όμως είναι αδύνατον. Γιατί η προαί­ρεση δείχνει την ποιότητα του ήθους.

Όταν η λογική επιβάλλεται πάνω στην παρόρμηση και στο συναίσθημα, τότε δημιουργεί εγκράτεια και καρτερία. Όταν όμως η λογική εκθρονίζεται από το άλογο μέρος της ψυχής, τότε προκαλείται ακράτεια και μαλθακότητα. Αυτές οι διαθέ­σεις της ψυχής είναι ημιτελείς αρετές και ημιτελείς κακίες. Γιατί είναι μεν υγιής η λογική, νοσεί όμως το άλογο μέρος της ψυχής. Και όσο η παρόρμηση και το συναίσθημα ελέγχο­νται και καθοδηγούνται από το λογικό μέρος της ψυχής, προ­κύπτουν οι αρετές, η εγκράτεια και η καρτερία. Όμως όταν αυτό επιτυγχάνεται με τη βία και όχι εκούσια, τότε προκα­λούνται κακίες.

Γιατί η αρετή πρέπει να κάνει τα δέοντα όχι με λύπη αλλά με ευχαρίστηση.

Όταν πάλι η παρόρμηση και το συναίσθημα υπερτερούν της λογικής, προκαλούν μαλ­θακότητα και ακράτεια και προκύπτουν κακίες. Όταν τα πάθη υποχωρούν με λύπη και έχοντας επίγνωση της αμαρτίας, γιατί το μάτι της ψυχής είναι υγιές, τότε δεν έχουμε κακία. Είναι συνεπώς φανερό ότι η αρετή πρέπει εκούσια να εκτελεί τα δέοντα, γιατί το ακούσιο συνοδεύεται από τη λύπη και το φόβο, ενώ το εκούσιο δεν γίνεται χωρίς ευχαρίστηση και φιλοφροσύνη.

Αυτά λοιπόν επιβεβαιώνονται και από την αιτία της διαίρε­σης. Η γνώση και η αντίληψη των πραγμάτων είναι στοιχεία του λογικού μέρους της ψυχής, ενώ η δύναμη ανήκει στο άλογο μέρος, του οποίου στοιχείο είναι το να μην μπορείς να υπομένεις τους μόχθους ή να εξουσιάζεις τις ηδονές. Ενώ η προαίρεση υπάρχει και στα δυο, δηλαδή στο λογικό και στο άλογο μέρος της ψυχής, γιατί συστατικά της είναι η διάνοια και η όρεξη (κλίση,πόθος) και η διάνοια είναι λειτουργία του λογικού μέρους της ψυχής, ενώ η όρεξη του αλόγου. Συνε­πώς κάθε αρετή έγκειται στην αμοιβαία προσαρμογή των με­ρών της ψυχής, ενώ το εκούσιο και το προαιρετικό είναι ο­πωσδήποτε στοιχεία της αρετής.

Γενικά επομένως η αρετή είναι κάποια αρμονική συνένωση των άλογων μερών της ψυχής με το λογικό.

Και η συνένωση αυτή επιτυγχάνεται μέσω της αποδοχής του ορίου του δέο­ντος στην ηδονή και στη λύπη.

Γιατί η αληθινή αρετή δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η συνήθεια του δέοντος. Το δέον είναι αυτό που πρέπει να είναι και το μη δέον αυτό που δεν πρέπει να είναι. Το μη δέον όμως έχει δυο είδη· την υπερβολή και την έλλειψη. Υπερβολή είναι το περισσότερο του δέοντος και έλλειψη είναι το λιγότερο του δέοντος. Αφού όμως το δέον είναι αυτό ακριβώς που πρέπει να είναι, μπορεί να βρί­σκεται στο άκρο και στο μέσον. Βρίσκεται στο άκρο, γιατί δεν χρειάζεται ούτε προσθήκη ούτε αφαίρεση ενώ στο μέσον βρίσκεται, επειδή είναι μεταξύ της υπερβολής και της έλλει­ψης.

Το δέον και το μη δέον έχουν μεταξύ τους την ίδια σχέ­ση που έχει το ίσο με το άνισο, το συντεταγμένο με το άτακτο και τα δυο αυτά είναι το πεπερασμένο και το άπειρο. Έτσι τα μέρη του ανίσου έχουν ένα λόγο προς το μέσον και όχι με­ταξύ τους. Για παράδειγμα, αμβλεία γωνία λέμε τη γωνία που είναι μεγαλύτερη από την ορθή, ενώ οξεία λέμε εκείνη που είναι μικρότερη από την ορθή. (Σε έναν κύκλο) μεγαλύτερη είναι η ευθεία από τις ακτίνες που σύρονται από το κέντρο. Και μακρότερη ημέρα είναι εκείνη που είναι μεγαλύτερη από την ημέρα της ισημερίας. Επίσης, η υπερβολική θερμότητα ή ψυχρότητα προκαλεί ασθένειες. Το θερμότερο είναι το πε­ρισσότερο του κανονικού και το ψυχρότερο είναι το λιγότε­ρο του κανονικού.

Η ίδια αναλογία ισχύει και σχετικά με την ψυχή και τη διά­θεση της. Η θρασύτητα, για παράδειγμα, είναι μια υπερβολή του δέοντος στην αντιμετώπιση των δυσκολιών, ενώ η δειλία είναι η έλλειψη του δέοντος. Ασωτία πάλι είναι η υπερβολή του δέοντος στις χρηματικές δαπάνες, ενώ φιλαργυρία είναι η έλλειψη του. Οργή είναι η υπερβολή του δέοντος στην ορ­μή του θυμού, ενώ αναισθησία είναι η αντίστοιχη έλλειψη. Η ίδια αναλογία υπάρχει και στις άλλες διαθέσεις της ψυχής.

Αφού λοιπόν η αρετή είναι η συνήθεια του δέοντος, πρέπει να είναι και η μεσότητα των παθών, δηλαδή να μην είναι ούτε χωρίς πάθη, ούτε με έντονα πάθη. Γιατί η απόλυτη έλλειψη πάθους κάνει την ψυχή χωρίς παρόρμηση και ενθουσιασμό για το καλό, ενώ τα έντονα πάθη την κάνουν ακαταλόγι­στη. Το πάθος λοιπόν πρέπει να ακολουθεί την αρετή, όπως η σκιά και το περίγραμμα των εικόνων στη ζωγραφική. Γιατί η ζωντάνια και η λεπτότητα και η μίμηση του φυσικού πετυχαίνονται κυρίως με τις σκιάσεις και τον κατάλληλο συνδυασμό των χρωμάτων. Τα πάθη της ψυχής είναι κάτι ζωντανό και ενυπάρχουν στην παρόρμηση και στον ενθουσιασμό της φυ­σικής αρετής.

Γιατί η αρετή γεννιέται με τα πάθη και ανα­πτύσσεται μαζί με αυτά, όπως η ωραία αρμονία παράγεται από τον οξύ και το βαρύ ήχο, και το εύκρατο παράγεται από το θερμό και το ψυχρό και το ισόρροπο από το βαρύ και το ελαφρύ. Δεν πρέπει επομένως να αφαιρέσουμε τα πά­θη της ψυχής και κάτι τέτοιο δεν είναι ωφέλιμο, αλλά πρέπει να τα συνταιριάξουμε με τη λογική σύμφωνα με τις απαιτή­σεις του δέοντος και του μετρίου.
----------------------
Ο Θεάγης ήταν Πυθαγόρειος φιλόσοφος που έγραψε σύμφωνα με τον Στοβαίο, το έργο περί αρετών (Εκλογές, Αποφθέγματα, Υποθήκες Βιβλίο Τρίτο Κεφάλαιο Πρώτο)

Ο Ιωάννης Στοβαίος ήταν συγγραφέας ο οποίος έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ. Καταγόταν από τους Στόβους της Μακεδονίας (στην Παιονία). Το γνωστότερό του έργο είναι το “Ανθολόγιο”, το οποίο αποτελείται από περισσότερα από 500 αποσπάσματα έργων ποιητών, φιλοσόφων και ρητόρων. Η αξία του είναι αδιαμφισβήτητη καθώς χάρη σε αυτόν σώθηκαν αποσπάσματα χαμένων έργων. Ο συγγραφέας θέλοντας να αφήσει στον γιο του Σεπτίμιο μιά παρακαταθήκη σοφίας, ώστε να διορθώσει τα ελαττώματα του χαρακτήρα του, συγκέντρωσε στο έργο του αυτό το απόσταγμα της σοφίας 204 φιλοσόφων και ιστορικών. Το έργο εκτεινόταν σε τέσσερα βιβλία, αλλά δεν σώζεται ολόκληρο και μάλιστα σε αυτό έχουν γίνει μεταγενεστέρως επεμβάσεις. Η πρώτη έκδοση έγινε το 1536 στη Βενετία.