Ο άνθρωπος που δεν τρέφεται από τα όνειρά του γερνάει γρήγορα

Το εγχειρίδιο αυτό επικεντρώνεται στο ρομαντικό πάθος και στο ζευγάρι, αλλά δε σταματούν εδώ οι κυριαρχίες του έρωτα. Όπως λέγαμε στον πρόλογο, ο έρωτας κινεί τον κόσμο, και τα μεγαλύτερα επιτεύγματά μας, τόσο τα ατομικά όσο και τα συλλογικά, τα ωθεί ο έρωτάς μας για κάποιο μας όνειρο.

Στην περίπτωση των εραστών της Βερόνας, το όνειρο του Ρωμαίου είναι να έχει την Ιουλιέτα και αντιστρόφως, όμως υπάρχουν πολλά άλλα όνειρα που τρέφουν το πνεύμα μας και το κρατάνε νεανικό, όπως δήλωνε ο Σαίξπηρ.

Ο έρωτας για τη γνώση, για το διάβασμα, για μια συγκεκριμένη τέχνη ή δραστηριότητα κατέχει την ικανότητα να τρέφει το όνειρό μας και να μας αποζημιώνει για τις πίκρες της πεζής καθημερινότητας.

Ωστόσο, όπως το ερωτικό πάθος έχει εχθρούς του τη ρουτίνα και την έλλειψη φαντασίας, έτσι και τα άλλα όνειρα έχουν εχθρούς που τα απειλούν, κι αυτά κατά βάση είναι:

Η αρνητικότητα από κάποιες παρέες που, λόγω της δικής τους παθητικότητας, μας αποθαρρύνουν στα σχέδιά μας.

Ο φόβος μήπως δεν μπορέσουμε να κάνουμε αυτό που σχεδιάζουμε.

Η έλλειψη επικέντρωσης στον στόχο μας ή η αδυναμία μας να αναπτύξουμε ένα σχέδιο εφικτό, βήμα βήμα, που να μας οδηγήσει στον στόχο.

Αν μπορέσουμε να νικήσουμε τους τρεις αυτούς εχθρούς των πραγματοποιήσιμων ονείρων, θα καταφέρουμε να γίνουμε ήρωες από έρωτα και να ζήσουμε τα πάθη μας, όποια κι αν είναι αυτά.

ΣΑΙΞΠΗΡ

Ανακαλύφθηκε αυτοτροφοδοτούμενο σύστημα υποστήριξης της ζωής σε νερά ηλικίας 2.500 εκατομμυρίων ετών

Η ύπαρξη μικροβίων, τα οποία έχουν επιβιώσει χωρίς οξυγόνο και χωρίς το φως του ήλιου μετατρέπει αυτά τα νερά σε ένα αυτοτροφοδοτούμενο σύστημα υποστήριξης της ζωής που θα μπορούσε να εγκατασταθεί σε άλλους πλανήτες.

Σε μια μελέτη, που διεξήχθη με επικεφαλής την ερευνήτρια Barbara Sherwood Lollar, παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της ανάλυσης προϊστορικού νερού που εντοπίστηκε σε βάθος δυόμισι χιλιομέτρων σε ορυχείο του Οντάριο (Καναδάς) το 2013, στο οποίο ανακαλύφθηκαν αποδείξεις ενός συστήματος υποστήριξης αυτοτροφοδοτούμενης ζωής, αναφέρει το περιοδικό Nature.

Σχετικά με την εντοπισθείσα ποσότητα ύδατος, ηλικίας 2.500 εκατομμυρίων ετών, οι ερευνητές ανακοίνωσαν ότι πραγματοποίησαν δοκιμές που απέδειξαν την παρουσία θειϊκού άλατος μέχρι και χίλιες φορές κατώτερη από αυτή που θα εντοπιζόταν σε μια συμβατική δεξαμενή νερού, γεγονός που υποδηλώνει ότι στο νερό υπάρχουν μικρόβια, τα οποία έχουν επιβιώσει κάτω από την επιφάνεια της γης χωρίς ηλιακό φως ή οξυγόνο από την ατμόσφαιρα.

«Αυτό μας βάζει σε σκέψεις για το πώς ο πλανήτης μας είναι κατοικήσιμος, αλλά και για την κατοικησιμότητα των άλλων πλανητών, όπως ο Άρης», τονίζει η Sherwood Lollar στο «The Globe and Mail». Την αναφορά στον Άρη την έκανε, καθώς οι μελέτες στον κόκκινο πλανήτη αποκαλύπτουν ότι η σύσταση των βράχων της επιφάνειάς του είναι παρόμοια σε περιεχόμενο μεταλλικών ενώσεων με αυτές που βρέθηκαν στο Οντάριο.

«Με δεδομένο ότι η γεωλογία της Γης και του Άρη είναι παρόμοια, πιστεύουμε ότι "Δεδομένου ότι η γεωλογία της Γης και του Άρη είναι παρόμοια, πιστεύουμε, ότι από τη στιγμή που υπάρχουν τα μέταλλα και το κατάλληλο νερό, μπορούν να παράγουν την ενέργεια που απαιτείται για να διατηρηθούν τα μικρόβια. Δεν λέω ότι υπάρχουν ούν τα μέταλλα και κατάλληλο νερό, το οποίο μπορεί να παράγει την ενέργεια που χρειάζεται για να κρατήσει τα μικρόβια που υπάρχουν. Δεν λέω εκεί, αλλά το σενάριο της ύπαρξης μικροβιακής ζωής στον Άρη, μπορεί να επαληθευτεί», πρόσθεσε η συγγραφέας της μελέτης, Long Λι.

Αστέρια νετρονίων μπορούν να γίνουν σταδιακά «παράξενα» άστρα

Ερευνητές λένε τώρα ότι τα αστέρια νετρονίων – αντικείμενα που σχηματίζονται μετά από μια υπερκαινοφανή ή σουπερνόβα έκρηξη – μπορεί με το πέρασμα του χρόνου να μετατρέπονται σε παράξενα αστέρια. Τα τελευταία είναι ένας τύπος αστρικού αντικειμένου που φτιάχνονται από τα παράξενα (strange) κουάρκ.

Άστρα νετρονίων καθώς και παράξενα αστέρια αναπτύσσουν εντυπωσιακά ηλεκτρικά πεδία

Στο καθιερωμένο μοντέλο, υπάρχουν τρεις βασικές κατηγορίες σωματιδίων – κουάρκ, λεπτόνια και μποζόνια. Τα τελευταία είναι οι φορείς των δυνάμεων ή των αλληλεπιδράσεων, ενώ τα πρώτα δύο είναι τα πραγματικά, ανιχνεύσιμα σωματίδια. Υπάρχουν επίσης έξι διαφορετικοί τύποι κουάρκ, και άλλα τόσα λεπτόνια.

Οι έξι τύποι των κουάρκ ονομάζονται "πάνω", "γοητευτικό", "κορυφαίο", "κάτω", "περίεργο" και "κάτω." Οι αστροφυσικοί προτείνουν στη νέα μελέτη ότι τα αστέρια νετρονίων μετατρέπονται σε αντικείμενα που αποτελούνται μόνο από παράξενα κουάρκ.

Η ερευνητική ομάδα λέει ότι είναι μια πρόκληση για τον κοινό νου, για το πώς θα μοιάζει ένα τέτοιο αντικείμενο. Μέχρι τώρα, οι φυσικοί σωματιδίων πρότειναν ότι ένα τέτοιο παράξενο αστέρι θα ήταν εξαιρετικά φωτεινό. Η τελευταία όμως έρευνα φαίνεται να αμφισβητεί αυτή την ιδέα.

Οι ερευνητές στην πραγματικότητα μελετούσαν τα ηλεκτρικά πεδία που αναπτύσσονται θεωρητικά γύρω από ένα τέτοιο αντικείμενο, οπότε κατέληξαν σε αυτό το συμπέρασμα.

«Δεν έχουμε βρει παράξενα αστέρια ακόμα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν. Ίσως να τα έχουμε βρει. Ίσως μερικά από αυτά τα αστέρια νετρονίων να είναι πραγματικά παράξενα άστρα ", λέει ο ερευνητής Prashanth Jaikumar.

"Σύμφωνα με τη θεωρία μας, θα ήταν πολύ δύσκολο να ξεχωρίσουμε ένα παράξενο αστέρι από ένα αστέρι νετρονίων", προσθέτει ο ερευνητής.

Τα αστέρια νετρονίων, όπως λέει η ομάδα, επιδεικνύουν μια περίεργη μορφή της ύλης στους πυρήνες τους, που ονομάζεται υπερρευστό. Αυτό σημαίνει ότι τα αντικείμενα είναι τόσο πυκνά που το υλικό από το οποίο απαρτίζεται είναι ένα υγρό χωρίς τριβές. Τα αστέρια νετρονίων συνήθως έχουν μια διάμετρο περίπου 30 χιλιόμετρα.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, ένα παράξενο αστέρι θα έχει επίσης ένα υγρό πυρήνα, αλλά όχι κατ ‘ανάγκην μια στερεή επιφάνεια, όπως πίστευαν μέχρι τώρα.

"Σε ένα τέτοιο αστέρι, τα παράξενα κουάρκ επιπλέουν σε μια θάλασσα από ηλεκτρόνια. Κατά συνέπεια, η επιφάνεια του άστρου μπορεί να είναι άγρια, κι όχι λεία. Η επίδραση της επιφανειακής τάσης, μέχρι τώρα δεν είχε ληφθεί υπ’ όψιν”, προσθέτει ο ο ερευνητής.

Αποκαλύφθηκαν εντυπωσιακοί πίδακες από μαύρες τρύπες

Αστρονόμοι, χρησιμοποιώντας διάφορα επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια πρόσφατα μπόρεσαν να συλλάβουν την πιο εντυπωσιακή εικόνα που είχαμε ποτέ για μια υπερβαρέα μαύρη τρύπα, που τροφοδοτεί το γειτονικό μας γαλαξία Centaurus Α.. ή NGC 5128, όπως αλλιώς είναι γνωστός.

Μια άποψη ολόκληρου του γαλαξία του Κενταύρου

Η τεράστια αυτή δομή βρίσκεται στον αστερισμό του Κενταύρου και απέχει 10 έως 16 εκατομμύρια έτη φωτός από μας. Αλλά οι αστρονόμοι δεν έχουν ακόμη βρει αν αυτή η δομή είναι ένας φακοειδής ή ένας τεράστιος ελλειπτικός γαλαξίας. Αυτό που όμως ξέρουν με σιγουριά είναι ότι εκπέμπει τεράστιες ποσότητες ραδιοακτινοβολίες, εκτός από τα άλλα είδη του φωτός.

Διαθέτει επίσης έναν ενεργό γαλαξιακό πυρήνα, ο οποίος τροφοδοτείται από μια υπερβαρέα μαύρη τρύπα. Αυτό που την ξεχωρίζει από τα άλλα μεγαθήρια είναι το γεγονός ότι παράγει ένα ζεύγος σχετικιστικούς πίδακες σωματιδίων, που καλύπτουν μια έκταση στο διάστημα 1 εκατομμύρια έτη φωτός.

Η επόμενη εικόνα δείχνει την πιο πρόσφατη εικόνα που πήραν οι αστρονόμοι από αυτούς τους πίδακες. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από τα ραδιοκύματα που εκπέμπονται από τους πίδακες με τη βοήθεια μιας σειράς από ραδιοτηλεσκόπια σε όλο τον κόσμο.

 

Οι τεράστιοι λοβοί, που εμφανίζονται με πορτοκαλί χρώμα, επεκτείνονται σχεδόν ένα εκατομμύριο έτη φωτός μακριά από το γαλαξία

Η διεθνής ομάδα αστρονόμων επικεντρώθηκε σε μια έκταση περίπου 4,2 έτη φωτός, στην οποία είχαν τη δυνατότητα να πάρουν λεπτομέρειες μήκους, όσο 15 ημέρες φωτός. Πρόκειται, συνεπώς, για μια εικόνα με την υψηλότερη ανάλυση που λήφθηκαν ποτέ από πίδακες σωματιδίων του Κενταύρου Α. ¨

“Αυτοί οι πίδακες προκύπτουν καθώς η ύλη πλησιάζει την μαύρη τρύπα, αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμα τις λεπτομέρειες του πώς διαμορφώνονται και πως διατηρούνται”», εξηγεί η ερευνήτρια Cornelia Mueller.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες που εξηγούν το φαινόμενο, αλλά απαιτούνται ασφαλώς περισσότερα στοιχεία για να στηρίξουν κάποια από αυτές.

Στην περίπτωση της μαύρης τρύπας του Centaurus A, οι ραδιο-πίδακες βρέθηκαν να κινούνται μακριά από τη μαύρη τρύπα με μια ταχύτητα στο ένα τρίτο της ταχύτητας του φωτός. Μάλλον δε αυτή μαύρη τρύπα περιβάλλεται από έναν δίσκο προσαύξησης.

Η τελευταία αυτή δομή συλλαμβάνει την ύλη και την αναγκάζει να στροβιλίζεται γύρω από τη μαύρη τρύπα, προκαλώντας τεράστιες τριβές στην ύλη, οπότε η θερμοκρασίας της γίνεται τεράστια και ακτινοβολεί . Οι αστροφυσικοί λένε πως η διαδικασία αυτή μπορεί να είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία αυτών των μεγάλων όγκων της ακτινοβολίας.

 

Ένα βήμα πιο κοντά στην αποίκιση του «κόκκινου» πλανήτη με ένα ειδικό πυρηνικό αντιδραστήρα

Η NASA έχει βάλει στόχο να στείλει ανθρώπους στον Αρη ήδη από το 2010, πριν ακόμα ανακοινωθεί ότι στον πλανήτη υπάρχει νερό. Την ίδια στιγμή ο Ελον Μασκ, μια από τις πιο πολυσυζητημένες προσωπικότητες στις ΗΠΑ, έχει δηλώσει τις προθέσεις του να ηγηθεί στην προσπάθεια αποίκισης του κόκκινου πλανήτη. Μάλιστα σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα φαίνεται πως το πλάνο του δισεκατομμυριούχου ιδρυτή της SpaceX βρίσκεται ένα βήμα μπροστά από αυτό της NASA.

Στόχος του Μασκ είναι ο άνθρωπος να πατήσει στον Άρη πριν από το 2030. Εάν αυτό πραγματοποιηθεί, τότε θα μπορούμε να μιλάμε ίσως για το σημαντικότερο γεγονός του αιώνα. Το οποίο μάλιστα δεν θα έχει επιτευχθεί από μια εθνική υπηρεσία, όπως η NASA, αλλά από έναν ιδιώτη! Σε κάθε περίπτωση όμως, το αμετάκλητο δεδομένο είναι πως ο άνθρωπος όχι μόνο θα πατήσει σε άλλο πλανήτη για πρώτη φορά, αλλά θα πάει εκεί για να… μείνει. Πώς θα αντέξει όμως ο άνθρωπος χωρίς τις ευνοϊκές συνθήκες του «σπιτιού» του;

Οι τρεις βασικές ανάγκες για την αποίκιση του Αρη

Πάνω στη Γη έχουμε το… προνόμιο να ανοίγουμε την βρύση και να τρέχει νερό, να πηγαίνουμε στο σούπερμαρκετ και να αγοράζουμε ο,τι θέλουμε, να πατάμε ένα διακόπτη και να έχουμε φως. Στον Αρη, προφανώς, οι συνθήκες θα είναι πιο δυσμενείς. Στην νέα σελίδα που ανοίγει, ο άνθρωπος θα κληθεί να αντιμετωπίσει προβλήματα που είχε ξεχάσει εδώ και αιώνες. Παρόλα αυτά, κάπως πρέπει να εξασφαλιστούν τα βασικά αγαθά, αλλιώς η όποια προσπάθεια αποίκισης θα έχει τραγική κατάληξη.

Οι επιστήμονες έχουν ήδη αρχίσει έρευνες για να βρουν τις καλλιέργειες που μπορεί να φιλοξενήσει ο γειτονικός μας πλανήτης. Τα αποτελέσματα ως τώρα εμφανίζονται θετικά. Μπορεί οι πρώτοι άνθρωποι στον Αρη να μην έχουν μεγάλη διατροφική ποικιλία, αλλά θα μπορούν να αυτοσυντηρηθούν. Μάλιστα μετά τις πρώτες δεκαετίες αποκλειστικής χορτοφαγίας, δεν φαντάζει απίθανο το ενδεχόμενο οι άνθρωποι να μεταφέρουν και άλλα είδη στον Αρη. Το πρόβλημα της διατροφής φαίνεται πως δεν «δένει» τα χέρια των επιστημόνων.

Οπως και το πρόβλημα του νερού. Γνωρίζουμε πως υπάρχει νερό στον Αρη. Φυσικά, δεν υπάρχουν ωκεανοί, θάλασσες και ποταμοί, αλλά με τις κατάλληλες μεθόδους και με εξελιγμένη τεχνολογία θα μπορέσουν οι αστροναύτες να βρουν νερό στα υπόγεια, παγωμένα αποθέματα του πλανήτη. Φυσικά, μέχρι να σταθεροποιηθεί η κατάσταση, θα υπάρχουν συχνές αποστολές που θα μεταφέρουν τα απαραίτητα στον πλανήτη. Αν δεχτούμε πως στο ζήτημα του νερού οι επιστήμονες έχουν βρει την απάντηση, τότε μένει μόλις η τρίτη βασική ανάγκη για την εξασφάλιση της σταθερότητας στον πλανήτη. Η ενέργεια.

Η ενέργεια είναι εξίσου σημαντική για την βιωσιμότητα της αποικίας στον Αρη. Υπεύθυνη για την θέρμανση, τον φωτισμό, την ψύξη αλλά και για την «ζωή» των ηλεκτρικών συσκευών, των μηχανημάτων μεταφοράς και κάθε είδους αυτοματισμού, η ενέργεια αποτελεί βασική ανάγκη του ανθρώπου.



Πώς θα δώσουμε ενέργεια στον Άρη; – Η τεχνική που μπορεί να λύσει το πρόβλημα

Στην Γη έχουμε βρει μια, έστω και προσωρινή, λύση στα ορυκτά καύσιμα. Κάρβουνο, πετρέλαιο και φυσικό αέριο «κινούν» την Γη τους τελευταίους αιώνες. Τίποτα από αυτά όμως δεν είναι διαθέσιμο στον Άρη, την ώρα που η ενεργειακές ανάγκες μακριά από την Γη είναι ακόμα μεγαλύτερες! Εδώ οι επιστήμονες βρίσκουν το μεγαλύτερο τους εμπόδιο. Πάνω από το 80% της ενέργειας στην Γη προέρχεται από ορυκτά καύσιμα. Για τον Αρη όμως θα πρέπει να στραφούμε στις ανανεώσιμες πηγές και στην πυρηνική ενέργεια.

Η στροφή σε εναλλακτικές ενεργειακές πηγές φυσικά θα ωφελήσει διπλά την ανθρωπότητα. Πέρα από το πλάνο αποίκισης, στο μυαλό των επιστημόνων υπάρχει και ο δικός μας πλανήτης. Αν συνεχίσουμε στο ίδιο μοτίβο, είναι μαθηματικά βέβαιο πως θα έρθει σύντομα η στιγμή που θα… στερέψουμε από ενέργεια. Η ανάγκη για πιο «ανεπτυγμένες» πηγές ενέργειας είναι πιο άμεση από ποτέ.

Σε αυτό το πλαίσιο η ιδέα του πρώην προέδρου της Αμερικανικής Αστρονομικής Κοινότητας Frank Shu, μπορεί να αποδειχτεί «επαναστατική». Ο διακεκριμένος αστρονόμος πρότεινε μια σπουδαία ιδέα που αν είναι εφαρμόσιμη, θα λύσει χιλιάδες προβλήματα. Ενα είδος πυρηνικού αντιδραστήρα που είναι φθηνότερος, ασφαλέστερος και πιο αποτελεσματικός από τους σημερινούς.

Ο μηχανισμός παραγωγής πυρηνικής ενέργειας του κ. Shu είναι ένας «αντιδραστήρας δύο ρευστών ‘λιωμένων’ αλάτων». Τα πλήρη στοιχεία για την συγκεκριμένη τεχνική αναφέρονται στο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, αλλά η βασική ιδέα είναι η εξής: Η πρώτη παρτίδα λιωμένου άλατος είναι γεμάτη από μια ένωση θορίου, το οποίο διασπάται τελικά σε ουράνιο όταν τα νετρόνια ‘βομβαρδίζουν’ το μείγμα. Αυτό το ουράνιο πηγαίνει στην δεύτερη παρτίδα των λιωμένων αλάτων για να κυκλοφορήσει στον πυρήνα του αντιδραστήρα. Εκει έρχεται σε σύγκρουση με νετρόνια για να δημιουργηθεί μια αλυσιδωτή σχάση και να παραχθεί ενέργεια.

Το πρώτο πλεονέκτημα αυτού του, ομολογουμένως περίεργου, συστήματος είναι πως έχει την ικανότητα να αυτορυθμίζεται. Αυτό το κάνει πολύ πιο ασφαλές σε σχέση με τα υπάρχοντα. Το δεύτερο πλεονέκτημα είναι πως ο Αρης έχει άφθονο θόριο. Το σύστημα του Shu λοιπόν μπορεί να παρέχει ενέργεια σε σταθερή βάση, σε αντίθεση με άλλες πηγές όπως ο Ηλιος που ανά καιρούς μπορεί να «κρυφτεί» από τις θύελλες σκόνης του πλανήτη.

Βέβαια, κάθε νέα τεχνολογία πρέπει να αποδείξει ότι έχει τη δυνατότητα να λειτουργεί με ασφάλεια, ενώ παράλληλα θα πρέπει να σιγουρευτεί ότι υπερτερεί από τις άλλες, καθιερωμένες επιλογές. Αυτό απαιτεί χρόνο αλλά και πόρους. Ωστόσο φαίνεται πως η ιδέα του κ. Shu είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα.

Αν το πλάνο του αστρονόμου προχωρήσει, τότε οι νέοι πυρηνικοί αντιδραστήρες θα δοκιμαστούν πρώτα στην Γη, με στόχο να αποτελέσουν τις κύριες ενεργειακές πηγές του Αρη. Αν όλα κυλήσουν βάση σχεδίου, τότε όχι μόνο θα λύσουμε το βασικό πρόβλημα αποίκισης του γειτονικού πλανήτη, αλλά παράλληλα θα έχουμε βρει μια εξαιρετική ενεργειακή πηγή για το «σπίτι» μας!

Ο Θετικισμός

«Εγκυρη μορφή γνώσης είναι εκείνη που βασίζεται στα αισθητά πράγματα» Auguste Comte κατά τον θετικισμό ή positivism. Δεν αναζητεί το πώς φτάνουμε στην γνώση, τις ιστορικές και ψυχολογικές θεμελιώσεις της. Είναι μια συλλογή κανόνων και αξιολογικών κριτηρίων που αναφέρονται στη διαδικασία της γνώσης. Για το θετικισμό, δεν υπάρχει πραγματική διαφορά μεταξύ ουσίας και φαινομένου. Αναγνωρίζουμε ως πραγματικό μόνο ό,τι φανερώνεται στην εμπειρία. Δεν υπάρχουν δηλαδή «κρυμμένες» ουσίες πίσω από τα αντικείμενα που προσλαμβάνονται μέσω της εμπειρίας.

Αυτό δε σημαίνει ότι ο θετικισμός αρνείται την αναζήτηση αιτιών που δεν είναι άμεσα παρατηρήσιμες, αλλά αντιτίθεται στο να τις αναγάγει (τις αιτίες) σε κρυφές οντότητες που εξ ορισμού δεν είναι προσβάσιμες στην ανθρώπινη γνώση. Επομένως, υποστηρίζει ότι πραγματική υπόσταση έχουν μόνο τα ατομικά συγκεκριμένα αντικείμενα. Τούτο συμβαίνει επειδή, σύμφωνα με το θετικισμό, έχουμε δικαίωμα να αναγνωρίζουμε την ύπαρξη ενός πράγματος μόνο εφόσον η εμπειρία επιτάσσει κάτι τέτοιο. Οι γενικές αφηρημένες έννοιες δεν έχουν εμπειρική υπόσταση, άρα δεν υπάρχουν. H στάση αυτή ανήκει στη γενική αρχή του νομιναλισμού, εκείνης της μεσαιωνικής φιλοσοφικής παράδοσης που υποστήριξε ότι οι καθολικές έννοιες είναι μόνο ονόματα (εξ ου και ο όρος «νομιναλισμός»), δεν έχουν πραγματική υπόσταση.

Θεμελιώδης αρχή του θετικισμού είναι η πίστη στην ουσιαστική ενότητα της επιστημονικής μεθόδου. Οι μέθοδοι δηλαδή για την απόκτηση έγκυρης γνώσης και τα κύρια στάδια θεωρητικής επεξεργασίας της εμπειρίας είναι κατ’ ουσίαν ίδιες σε όλες τις σφαίρες της εμπειρικής πραγματικότητας. Οι θετικιστές έγιναν γνωστοί για την απόρριψη της Μεταφυσικής, δηλαδή των εικασιών σχετικά με τη φύση της πραγματικότητας, που πηγαίνουν πέρα από κάθε πιθανό στοιχείο το οποίο θα μπορούσε να υποστηρίξει ή να διαψεύσει τέτοιες «υπερβατικές» αξιώσεις.

O θετικισμός ως δόγμα
Μην ξεχνάς πως είναι άλλος ένας – ισμός, δηλ. Δογματισμός άρα εν τη γεννέσει του νεκρός, απορρίπτει καθετί υπερβατικό, όπως άλλωστε και τις απόκρυφες δυνάμεις ή αιτίες, τις οποίες και θεωρεί ουσιαστικά ανύπαρκτες ή ασύλληπτες για την ανθρώπινη νόηση. [όμως ότι είναι ασύλληπτο δεν είναι και ανύπαρκτο] Είναι γεγονός ότι ο θετικισμός ως μοναδική γνωσιολογική περιοχή θεωρεί την εμπειρία, τα θετικά γεγονότα, ενώ περιορίζει την αποστολή όλων των επιστημών μόνο στην αναγνώριση και καταγραφή και όχι στην ερμηνεία των γεγονότων και των φαινομένων. Ουσιαστικά, ο θετικισμός υποστηρίζει ότι μπορούμε να στηριζόμαστε στην εμπειρία και έτσι να γνωρίζουμε μόνο τα αντικείμενα των φυσικών επιστημών, αγνοώντας όλα τα υπόλοιπα.

Πράγματι, οι θετικιστές πιστεύουν στον Εμπειρισμό, στην ιδέα δηλαδή ότι η παρατήρηση και η μέτρηση αποτελούν τον πυρήνα της κάθε επιστημονικής προσπάθειας. Παράλληλα θεωρούν ότι το πείραμα – δηλαδή η προσπάθεια να γίνουν διακριτοί οι φυσικοί νόμοι μέσω άμεσων χειρισμών και παρατηρήσεων – είναι η βάση κάθε επιστημονικής μεθόδου. Έτσι, με αυτές τις θέσεις του, η θετική υπηρεσία που προσέφερε ο θετικισμός στην επιστήμη ήταν η απομάκρυνση από μια άγονη θεωρητικολογία και η στροφή στην έρευνα των γεγονότων, βασισμένη στην εμπειρία, στην παρατήρηση, στο πείραμα και στα Μαθηματικά.

O θετικισμός ως θεωρία είναι πολύ κοντά στην σύγχρονη Φυσική αφού σαν απόλυτο [άσχετα αν το απόλυτο είναι ανέφικτο για νόες με περιορισμένη αντίληψη] δεν αναγνωρίζει τίποτε άλλο παρά μόνο ένα, την αρχή ότι τίποτε δεν είναι απόλυτο, μια άποψη που είναι δόγμα για τις απόψεις της σύγχρονης Φυσικής και Αστροφυσικής. O θετικισμός, ως κύρια συνιστώσα της φυσικής σκέψης, είναι: λαϊκός, εγκόσμιος, αντιθεολογικός και αντιμεταφυσικός – απόρριψη της Μεταφυσικής – με αυστηρή δογματική εμμονή στη μαρτυρία της παρατήρησης και της εμπειρίας – γνώση και πείραμα.

Τελικά ο θετικισμός, απορρίπτοντας τη Μεταφυσική, προώθησε την ανάπτυξη της παράλογης δογματικής και κουτσής φυσικής σκέψης. Σε μια θετικιστική θέα του κόσμου, η επιστήμη θεωρείται ο τρόπος με τον οποίο μπορούμε να ανακαλύψουμε την αλήθεια και να κατανοήσουμε τον κόσμο όσο το δυνατόν καλύτερα ούτως ώστε να καταφέρουμε είτε να τον προβλέψουμε είτε να τον ελέγξουμε. Χωρίς την μεταφυσική μέχρι σήμερα έχουν κάνει μια τρύπα στο νερό με απόλυτα Θετικιστικό τρόπο ξεχνώντας σκόπιμα ή από εντολές πως δεν υπάρχει φυσική χωρίς μεταφυσική.

Ιστορικά στάδια του θετικισμού
Παρόλο που ο όρος αναφέρεται στη φιλοσοφική θέση που αρχικά εκτέθηκε από τον Σεν-Σιμόν και, πιο συστηματικά, από τον Κοντ, τον 19ο αιώνα, οι καταβολές του μπορούν να ανευρεθούν στην παράδοση του αγγλικού εμπειρισμού του 17ου και του 18ου αιώνα. O θετικισμός του 19ου αιώνα χαρακτηρίζεται από την αισιοδοξία που θα έφερνε στην ανθρωπότητα η ανάπτυξη της επιστημονικής μεθόδου.

O Κοντ θεωρούσε ότι ήταν πρωτοπόρος στη θεμελίωση της Θετικής Κοινωνιολογίας και έλπιζε ότι η συστηματική μελέτη της ανθρώπινης φύσης και των ανθρώπινων αναγκών θα οδηγούσε, για πρώτη φορά στην Ιστορία, σε μια πραγματική επιστημονική βάση για την αναδιοργάνωση της κοινωνίας. Από το τέλος του 19ου αιώνα ως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού, ο θετικισμός εκφράζεται κυρίως με τον εμπειροκριτικισμό, που υποστήριζε ότι η πραγματικότητα δεν υπάρχει ανεξάρτητα από την ανθρώπινη συνείδηση και ότι αποτελείται από πλέγματα αισθημάτων.

Τον 20ό αιώνα εμφανίζεται το φιλοσοφικό ρεύμα του λογικού εμπειρισμού με τα εξής βασικά χαρακτηριστικά: Διακηρύσσει μια πολεμική κατά της μεταφυσικής, με την πεποίθηση ότι οι μεταφυσικές δηλώσεις δεν απαιτούν εμπειρικό έλεγχο, επειδή δεν ασχολούνται με την ακριβή έρευνα, ανάλυση και ταξινόμηση των φαινομένων της πραγματικότητας, αλλά αντιμετωπίζουν τον κόσμο ως σύνολο, έτσι ώστε να μην υπόκεινται σε διαδικασίες απόδειξης της αλήθειας τους.

Υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να έχουμε βέβαιη και νόμιμη γνώση του κόσμου παρά μόνο με τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά. Θεωρεί ότι, σε σχέση με τις Θετικές, οι Κοινωνικές Επιστήμες είναι ανώριμες από την άποψη της μεθόδου και τονίζει πως οι Θετικές Επιστήμες θα πρέπει να αποτελέσουν μεθοδολογικό πρότυπο για τις Κοινωνικές.

Βασική αρχή του λογικού εμπειρισμού (ή νεοθετικισμού) είναι η πασίγνωστη διατύπωση ότι «το νόημα μιας δήλωσης είναι η μέθοδος της επαλήθευσης της». H διατύπωση αυτή συμπυκνώνει την όλη στάση του συγχρόνου θετικισμού και στρέφεται κατά της παραδοσιακής φιλοσοφικής σκέψης. M’ άλλα λόγια, σημαίνει ότι νόημα έχουν μόνο οι προτάσεις που μπορούν να επαληθευτούν από την εμπειρία ή τη μεθοδολογική διαδικασία των Θετικών Επιστημών.

Μια επιστημονική πρόταση υφίσταται τη δοκιμασία της εμπειρικής ή λογικής επαλήθευσης της και, αν ο έλεγχος είναι επιτυχής και αποτελεσματικός, τότε η πρόταση αυτή είναι έγκυρη, έχει δηλαδή νόημα.

H αρχή της επαληθευσιμότητας έγινε αντικείμενο έντονων κριτικών, γιατί έχει οριακό χαρακτήρα, με την έννοια ότι αφήνει «εκτός νοήματος» σημαντικές περιοχές που είτε δεν μπορούν να επαληθευτούν μέσω αυτής της διαδικασίας είτε ανήκουν σε σφαίρες της πραγματικότητας που απαιτούν συνθετότερους και γονιμότερους τρόπους νοηματοδότησής τους. Για παράδειγμα, η πρόταση «Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί» επαληθεύεται εφόσον εμπειρικά διαπιστώσουμε ότι πράγματι οι κύκνοι είναι λευκοί. Τι συμβαίνει όμως όταν ανακαλύπτουμε ότι υπάρχουν και μαύροι κύκνοι; Τότε η αρχή της επαληθευσιμότητας καθίσταται αβέβαιη, ακόμη και επισφαλής.

Πιο ευλύγιστη εμφανίζεται η αρχή της διαψευσιμότητας που εισηγήθηκε ο Καρλ Πόππερ (K. Popper), σύμφωνα με την οποία μια πρόταση έχει νόημα όχι όταν επαληθεύεται, αλλά όταν εξακολουθεί να ισχύει παρ’ όλες τις αλλεπάλληλες και συστηματικές απόπειρες διάψευσης της. Όταν δηλαδή επιχειρούμε με διάφορες δοκιμασίες να κλονίσουμε το κύρος και την αλήθεια της. Για παράδειγμα, η πρόταση «Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί» ισχύει εφόσον αντέχει στις απόπειρες μας να τη διαψεύσουμε. Όταν δηλαδή αναζητούμε κύκνους που δεν είναι λευκοί και δεν τους βρίσκουμε.

Στις Κοινωνικές Επιστήμες ο θετικισμός και ο νεοθετικισμός εφαρμόζουν πιστά αυτό το σύνολο των επιστημολογικών αρχών. Στηρίζονται αποκλειστικά στο αξίωμα ότι μόνο η λογική και μαθηματική επεξεργασία των κοινωνικών γεγονότων και η εμπειρική τους απόδειξη είναι οι πηγές επιστημονικότητας των Κοινωνικών Επιστημών. H εξήγηση, έτσι, του κοινωνικού φαινομένου βασίζεται μόνο στην αντίληψη των σταθερών σχέσεων μεταξύ των κοινωνικοί γεγονότων με βάση τη αρχή της ομοιότητας, της διαδοχής και της αλληλεπίδρασης.

Λογικός θετικισμός και φυσική
Παραδοσιακά στις φυσικές επιστήμες η κυρίαρχη τριάδα είναι η Φυσική, η Χημεία και η Βιολογία. Στη συστημική αυτή κατάταξη, η οποία βασίζεται στην αυξανόμενη συνθετότητα του αντικειμένου διερεύνησης – και περιλαμβάνει ακόμη την Ανθρωπολογία και τις Κοινωνικές Επιστήμες -, η Φυσική καταλαμβάνει τη βάση της ιεραρχίας. Αυτό έγκειται στο αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι το αντικείμενο της σχετίζεται με τη μελέτη της φύσης και των φυσικών φαινομένων. Οι άλλες επιστήμες μπορεί να αντιπροσωπεύουν υψηλότερα επίπεδα πολυπλοκότητας, θεωρούνται όμως «υποδεέστερες», από την άποψη ότι βρίσκονται μακρύτερα από τη στοιχειώδη μορφή ή ουσία της ύλης. H παραπάνω κατάταξη αντανακλά στην ουσία ένα φιλοσοφικό δόγμα, που γενικά επικρατεί, σύμφωνα με το οποίο ολόκληρο το Σύμπαν μπορεί να αναχθεί σε θεμελιώδεις αρχές. Επιστημολογικά όλα τα φαινόμενα, σε ένα τελικό επίπεδο αναγωγής, μπορούν να ερμηνευτούν πλήρως με τους νόμους της Φυσικής.

Οι φυσικές επιστήμες αποτέλεσαν από τη γέννηση τους ένα ακέραιο τμήμα της Φιλοσοφίας και στην ουσία δεν διαχωρίστηκαν ποτέ από αυτή. Μάλιστα η θεωρητική Φυσική, στα τέλη του 19ου αιώνα, περιγραφόταν ακόμη ως Φιλοσοφία της φύσης, ή Φυσική Φιλοσοφία, σε διάκριση από τους δύο άλλους κύριους κλάδους της Φιλοσοφίας των Ιδεών, την Ηθική Φιλοσοφία και τη Μεταφυσική. H Φιλοσοφία των Επιστημών, ως μελέτη των δεδομένων της επιστημονικής διερεύνησης και της εγκυρότητας των επιστημονικών θεωριών μέσα από μια φιλοσοφική προοπτική, αναγνωρίστηκε σαν ξεχωριστός επιστημολογικός κλάδος μόνο κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, με την εντεινόμενη εξειδίκευση και τον επαγγελματικό διαχωρισμό των επιστημών.

Επιστημολογικά η Φυσική αντιμετωπιζόταν ανέκαθεν ως θετική επιστήμη με έμφαση στη μελέτη της λογικής δομής της. Το τελευταίο σημαίνει ότι κατά κανόνα το ενδιαφέρον περιοριζόταν σε νόμους που εκφράζονταν με μαθηματικοποιημένες σχέσεις φυσικών μεγεθών, καθώς και σε θεωρίες με αξιωματική ισχύ. Άλλωστε, με φιλοσοφικούς όρους, η Φυσική κλίνει περισσότερο προς έναν φυσικό επιστημονικό Ρεαλισμό, ο οποίος προσβλέπει στην παραγωγή αυστηρών νόμων καθολικής ισχύος.

H Φυσική είναι κατά βάση μια εικοτολογική – υποθετική επιστήμη, που επιδιώκοντας την ερμηνεία της φύσης αποτέλεσε εξαρχής έναν βασικά θεωρητικό κλάδο. Στην επιστήμη μας, το πείραμα, ως τυπική επιστημονική μέθοδος, εισήχθη σχετικά πρόσφατα -τον 17ο αιώνα, κυρίως με τον Γαλιλαίο- και ανέκαθεν έπαιζε δευτερεύοντα ρόλο, ο οποίος περιοριζόταν στη διαμόρφωση και επαλήθευση της θεωρίας.

Νεοθετικισμός ή Λογικός Θετικισμός
Βασικά ο Θετικισμός είναι ένα επιστημονικό φιλοσοφικό δόγμα το οποίο υποστηρίζει πως μία πρόταση ή ένας φυσικός νόμος είναι αληθής μόνο όταν είναι λογικά επαληθεύσιμος. Η επαλήθευση θα πρέπει να είναι κατ’ ανάγκην έμμεση, δηλαδή μία πρόταση είναι αληθής μόνο όταν αν, συνδυαζόμενη με κάποια άλλη αληθή πρόταση, δίνει αληθή συμπεράσματα. Από τη δεκαετία του ’20 έως και τη δεκαετία του ’60, στη Φιλοσοφία των Επιστημών κυριαρχούσε ο λογικός Θετικισμός ή Νεοθετικισμός, ένα φιλοσοφικό κίνημα με αντικείμενο την έρευνα της επιστημονικής σκέψης και των λογικών βάσεων της, που συγκέντρωνε το ενδιαφέρον του στην ανάλυση της επιστημονικής γλώσσας και στην αναζήτηση του ακριβούς νοήματος, παραμερίζοντας οποιεσδήποτε μεταφυσικές θεωρήσεις.

O Νεοθετικισμός, που διακήρυττε ότι χαράζει έναν τρίτο δρόμο ανάμεσα στον Ιδεαλισμό και στον Υλισμό, εκφράστηκε κυρίως μέσα από τη Φιλοσοφία της Φυσικής καθώς η ανάπτυξη του συνέπεσε σε μεγάλο βαθμό με την επανάσταση στη σύγχρονη Φυσική και κυρίως με αυτή, ενώ οι άλλες θετικές επιστήμες, και ιδιαίτερα η Χημεία, αγνοήθηκαν σε βαθμό δυσανάλογα μεγάλο με την προσφορά τους. Με την ευρεία έννοια ο λογικός θετικισμός μπορεί να θεωρηθεί συνώνυμο του νεοθετικισμού. Συγκροτήθηκε ως δέσμη ερευνητικών προγραμμάτων με τον “Κύκλο της Βιέννης” (Ρ. Κάρναπ, Ο Νόυρατ. Φ. Φρανκ, Γ.Φέιγκλ, Χ. Ράιχενμπαχ κ.ά.) και διαδίδεται σε ευρεία κλίμακα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 – αρχές της δεκαετίας του 1930, ενώ από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 το κέντρο του μετατίθεται στις ΗΠΑ, όπου με ορισμένες τροποποιήσεις διαδίδεται ως λογικός εμπειρισμός.

Ανάμεσα στα μέλη του τα διασημότερα εκτός από τον «αρχηγό» – Γερμανό φυσικό και εμπειριστή φιλόσοφο – Moritz Schlick, ο οποίος την εποχή του Μανιφέστου (1929) ήταν 47 ετών, ήταν ο Γερμανός φυσικός, μαθηματικός και φιλόσοφος Rudolf Carnap 38 ετών, με σημαντική συνεισφορά στη μαθηματική Λογική, στη θεωρία των Πιθανοτήτων και στη Φιλοσοφία των Επιστημών, ο Kurt Gödel 23 ετών, ο Friedrich Waismann 33 ετών, ο οικονομολόγος και κοινωνιολόγος Otto Neurath 47 ετών , ο Hans Hahn 50 ετών, ο φυσικός Philip Frank 45 ετών ενώ οι περισσότεροι ήταν Εβραϊκής καταγωγής ή μαρξιστές ή και τα δύο. Επίσης, οι μαθηματικοί Χανς Χαν, Ρίχαρντ φον Μίζες και αργότερα ο Κουρτ Γκέντελ (Kurt Godel, 1906-1978).

Στον κύκλο συμμετείχαν οικονομολόγοι, κοινωνικοί επιστήμονες, μαθηματικοί, θεωρητικοί της Λογικής, φυσικοί καθώς και φιλόσοφοι. H Σχολή αυτή ήταν επηρεασμένη από την «επιστημονική κοσμοαντίληψη» του Ερνστ Μαχ και ουσιαστικά προσπάθησε να ανανεώσει τη θετικιστική Φιλοσοφία δίνοντας σε αυτήν επιστημονική μορφή. Προσπάθησε, δηλαδή, να εισαγάγει στη φιλοσοφική έρευνα την ακρίβεια και την εγκυρότητα που διακρίνει τις θετικές επιστήμες.

O Κύκλος της Βιέννης αφενός μεν υποστήριξε τη μαθηματική Λογική, αφετέρου δε υπερτόνισε την αξία της εμπειρίας για την επιστημονική γνώση, ενώ προσπάθησε να πραγματοποιήσει την ενότητα των επιστημών με την ενοποίηση των επιστημονικών όρων. Απέρριπτε την παραδοσιακή Μεταφυσική ως πηγή απαντήσεων χωρίς νόημα σε ανύπαρκτα προβλήματα!

Σκοπός της Φιλοσοφίας, υποστήριζαν οι οπαδοί του Κύκλου της Βιέννης, είναι η λογική διευκρίνιση των σκέψεων και μοναδική πηγή της είναι αυτό που μπορεί να παρατηρηθεί επιστημονικά. Έτσι, η επαλήθευση μιας πρότασης μπορεί να γίνει μόνο με το πείραμα και τις μετρήσεις, ουσιαστικά δηλαδή με τις αισθήσεις μας. Άρα το μοναδικό είδος έγκυρης γνώσης είναι αυτό που προέρχεται από επιστήμες όπου κυριαρχεί το πείραμα, η παρατήρηση και οι μετρήσεις, επομένως μόνο από τον χώρο των θετικών επιστημών. Ο Ludwig Wittgenstein, τότε 48 ετών, ήταν επίτιμο μέλος της ομάδας και εθεωρείτο ο πνευματικός της καθοδηγητής παρόλο που ο ίδιος δεν συμμετείχε ούτε αποδεχόταν την τιμητική διάκριση.

Αυτό που τους ένωνε ιδεολογικά ήταν η πίστη τους στην εφαρμογή επιστημονικών μεθόδων. Η φιλοσοφία, πίστευαν μπορεί να ωφεληθεί όσο κανένας άλλος τομέας από την υιοθέτηση μιας αυστηρής λογικής. Εδώ διέφεραν από τους συναδέλφους τους του Cambridge στην Αγγλία, το οποίο αποτελούσε, τότε, την άλλη φιλοσοφική πρωτεύουσα του Κόσμου. Εκείνοι πίστευαν ότι η οι επιστήμες έπρεπε να πάρουν μαθήματα από τη φιλοσοφία. Στην μεν Βιέννη έβλεπαν τη φιλοσοφία σαν αιμοδιψές παράσιτο στη δε Αγγλία σαν θεραπευτική βδέλλα

Ο πραγματικός εχθρός δεν ήταν όμως το Cambridge. Ήταν ο γερμανικός ιδεαλισμός. Αυτός έδινε προτεραιότητα στη νόηση και στο πνεύμα έναντι της φυσικής και της λογικής. Στο μανιφέστο του 1929 του Κύκλου της Βιέννης τρία ονόματα αναφέρονται ως πατέρες του κινήματος. Ο Αϊνστάιν (ναι ο γνωστός κρετίνος)  ήταν το πιο «φωτεινό αστέρι» του επιστημονικού διαφωτισμού. Οι περιγραφές του για τον χώρο και τον χρόνο φαίνονταν να ανατρέπουν τον ισχυρισμό του Καντ ότι ορισμένα πράγματα για τον Κόσμο τα ανακαλύπτουμε απλά και μόνο συλλαμβάνοντάς τα με τον νου μας, με τη διαίσθησή μας χωρίς να κουνηθούμε ένα βήμα από την πολυθρόνα μας. Ο Μπέρτραντ Ράσσελ ήταν το δεύτερο όνομα στο τιμητικό πάνθεον του Κύκλου. Στον Ράσσελ εκτιμούσαν ότι το ότι υποστήριξε με πάθος τον εμπειρισμό, τη θεωρία που λέει ότι όλη η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται από την εμπειρία. Θαύμαζαν επίσης την πρωτοποριακή του εφαρμογή της Λογικής στα μαθηματικά και στη γλώσσα.

Ο Λογικός Θετικισμός υπήρξε πριν απ’ όλα ένα κίνημα που μιλούσε στο όνομα της ακρίβειας και της προόδου στις επιστήμες. Σκοπός του ήταν να δανειστεί τη Μέθοδο που είχε στηρίξει τόσο καλά την επιστήμη και να αποστάξει στην ουσία της. Και αυτό όχι μόνο για να εξυγιάνει την ίδια την επιστήμη από τη ροπή της προς τη μυστικιστική ασάφεια και τη Μεταφυσική αλλά και για να εξυγιάνει όλους τους τομείς της διανόησης.

Επηρεασμένοι από το πνεύμα που κυριαρχούσε στη Βιέννη εκείνη την εποχή οι στοχαστές του Κύκλου θέλησαν να θάψουν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν τα κατάλοιπα των παλιών ιδεών και αναστήσουν στη θέση τους ένα σύστημα με «υγιή» θεμέλια βασισμένα στις εμπειρικές επιστήμες. Ένας λόγος για τον οποίο ο Κύκλος της Βιέννης ασκούσε ιδιαίτερη γοητεία στον κόσμο της φιλοσοφίας ήταν ότι πρότεινε το θεμελιακό Δόγμα.

Υπάρχουν δύο τύποι έγκυρων προτάσεων.
*Πρώτον οι προτάσεις που είναι δυνατόν να χαρακτηριστούν αληθείς ή ψευδείς με κριτήριο το νόημα των λέξεων που χρησιμοποιούν. Η σχέση λόγου χάρη «2+2 = 4» ή λογικές συνεπαγωγές του τύπου «Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί, ο Σωκράτης είναι άνθρωπος άρα ο Σωκράτης είναι θνητός».
*Δεύτερον, έγκυρες προτάσεις είναι οι εμπειρικές προτάσεις που επιδέχονται διαδικασίες εμπειρικής εξακρίβωσης, «Το νερό βράζει στους 1000» ή «η Γη είναι επίπεδη».

Όλες οι άλλες προτάσεις είναι κυριολεκτικά χωρίς νόημα. (!!!) Από τη στιγμή που δεν μπορούμε να επαληθεύσουμε εμπειρικά την ύπαρξη ή ανυπαρξία του θεού κάθε ισχυρισμός θρησκευτικού περιεχομένου ήταν από διανοητική άποψη χωρίς νόημα. Δηλώσεις όπως «το να σκοτώσεις είναι κακό πράγμα» «πρέπει κανείς να είναι πάντα ειλικρινής» « ο Πικάσο είναι καλύτερος ζωγράφος από τον Μονέ» πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εκφράσεις προσωπικών κρίσεων ως ισοδύναμες δηλαδή με τις προτάσεις «δεν εγκρίνω τον φόνο» «κατά την άποψή μου οι άνθρωποι πρέπει πάντα να λένε την αλήθεια» «προτιμώ τον Πικάσο από τον Μονέ»

Ο Κύκλος της Βιέννης και ο Ludwig Wittgenstein
Εκείνος όμως για τον οποίο το κίνημα έτρεφε βαθύτατο σεβασμό ήταν ο Λούντβιχ Βιττγκενστάιν. Η έντονη λατρεία στον Βιττγκενστάιν άρχισε όμως να υποχωρεί μετά το 1930. Η ισχυρή προσωπικότητα του Wittgenstein και οι μεταρρυθμιστικές ιδέες του για τη φιλοσοφία, η σφοδρότητα της εκστρατείας του να απαλλάξει τους συγχρόνους του από προσχηματισμένες παραδοχές έδωσαν νέα μορφή στον ευρωπαϊκό στοχασμό

Πολλοί από τους υποστηρικτές του Λογικού Θετικισμού θεώρησαν ότι το έργο Tractatus του Wittgenstein ήταν το « δικό τους» βιβλίο, το έργο που τους δικαίωνε. Βασιζόμενοι μάλιστα σε αυτό είχαν οδηγηθεί στην ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΠΑΛΗΘΕΥΣΙΜΟΤΗΤΑΣ την οποία οφείλει κανείς να χρησιμοποιήσει για να κρίνει εάν μία πρόταση είναι επιστημονική. Η ερμηνεία όμως που είχαν αποδώσει στα γραφόμενα στο Tractatus είναι συζητήσιμη. Ο Wittgenstein είχε χωρίσει τις προτάσεις σε εκείνες που μπορούμε να διατυπώσουμε και σε εκείνες για τις οποίες πρέπει να σιωπούμε. Στην πρώτη κατηγορία ανήκαν οι ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ, στη δεύτερη οι ΗΘΙΚΕΣ.

Αυτό που παρανόησαν τα μέλη του Κύκλου ήταν ότι ο Wittgenstein δεν πίστευε ότι «το άρρητο είναι ανοησία». Αντίθετα θεωρούσε ότι «τα πράγματα για τα οποία δεν μπορούμε να μιλήσουμε έχουν ιδιαίτερη σημασία». Τα μέλη του Κύκλου ήταν άνθρωποι επιστήμονες που απέρριπταν τη μεταφυσική την ηθικολογία και την πνευματικότητα. Αρχικά πίστεψαν ότι το Tractatus εξέφραζε την ίδια αντίληψη. Λίγα χρόνια μετά βρέθηκαν μπροστά σε έναν άνθρωπο που απήγγειλε ποίηση και ήταν κατά το ήμισυ μυστικιστής.

O Νεοθετικισμός καλλιεργήθηκε αρχικά στη Βιέννη, γι αυτό έγινε γνωστός και καθιερώθηκε ως ο Κύκλος της Βιέννης. Ωστόσο, μετά την επικράτηση του Ναζισμού στη Γερμανία και στη συνέχεια στην Αυστρία, οι εκπρόσωποι του -από τους οποίους οι περισσότεροι ήταν Εβραίοι- κατέφυγαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στις ΗΠΑ. Εξ αυτού του γεγονότος έγιναν οι ζωντανοί φορείς της ευρύτερης διάδοσης του Νεοθετικισμού σε όλο τον κόσμο.

Ο Κύκλος και ο Karl Popper
Ο Karl Popper Βιεννέζος κι αυτός με εβραϊκή καταγωγή, τότε δηλαδή το 1929, 27 ετών, ποτέ δεν πήρε μέρος στις εβδομαδιαίες συζητήσεις του Κύκλου. Ο ίδιος αργότερα εξομολογείται ότι ποτέ δεν έγινε μέλος του Κύκλου. Το πρώτο του μεγάλο έργο Logik der Forschhung ( Η Λογική της επιστημονικής ανακάλυψης ) που εκδόθηκε το 1934 ήταν εξίσου αξιόλογο με τα έργα των μελών του Κύκλου. Γιατί άραγε ο Κύκλος αγνόησε τον νέο αυτό Βιεννέζο στοχαστή; Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι «αυτό συνέβη επειδή έτσι το θέλησε ο Moritz Schlick» και ο Schlick δεν εκτιμούσε τον Popper. Μια άλλη απάντηση προκύπτει αν μετονομάσεις τον Κύκλο σε Στοά.

Πιο καθοριστικός παράγων όμως πρέπει να είναι η βαθύτατη αντιπάθεια του Popper για τον τότε γκουρού του Schlick, αλλά και των περισσότερων μελών, τον Ludwig Wittgenstein. Η περιφρόνηση του νεαρού τότε Popper στο έργο του Wittgenstein είχε εκφραστεί και δημόσια λίγα χρόνια αργότερα το έτος δηλαδή 1932 σε μία τρικυμιώδη συνάντηση που έγινε μπροστά σε ευρύτερο κοινό. Τον κατηγορούσε ότι συμπεριφερόταν όπως η Καθολική Εκκλησία, απαγορεύοντας κάθε συζήτηση πάνω στα ζητήματα στα οποία ο ίδιος δεν είχε να δώσει απαντήσεις.

Σε όλη την υπόλοιπη ζωή του αναφερόταν στον «Κύκλο της Βιέννης» τονίζοντας τη φιλοσοφική απόσταση που τον χώριζε από αυτόν. Στη θέση της Επαληθευσιμότητας εκείνος πρότεινε τη Διαψευσιμότητα ως κριτήριο για το «Εάν μια πρόταση είναι επιστημονική» Και η άποψή του ήταν ιδιαίτερα σοβαρή και εμπεριστατωμένη. Κανένας αριθμός πειραμάτων δεν μπορεί να αποδείξει την ορθότητα μιας θεωρίας όπως ότι ο ήλιος θα ανατέλλει πάντοτε, εφόσον όσες φορές και να ανατείλει ο ήλιος δεν υπάρχει τίποτε που να αποκλείει ότι κάποια μέρα στο μέλλον δεν θα φανεί. Αντίθετα, ένα μόνο αρνητικό εμπειρικό δεδομένο αρκεί για αποδείξει ότι μια θεωρία είναι εσφαλμένη.

Μια θεωρία μπορεί να θεωρηθεί Επιστημονική εφόσον είναι ανοικτή στη Διάψευση της.
Οι φιλόσοφοι δηλαδή του ρεύματος αυτού προσπάθησαν να βάλουν ορισμένα κριτήρια για την επαληθευσιμότητα ή μη των προτάσεων όπως αυτές που λες (μαγεία, θαύματα, θεός κτλ), με αντικειμενικό σκοπό την κατάργηση της μεταφυσικής και του μυστικισμού. Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1930 ο λογικός θετικισμός επιχειρεί σχετική άμβλυνση ορισμένων από τα αρχικά του δόγματα, την οποία προβάλλει αργότερα ως ανάπτυξη και φιλελευθεροποίηση. Αντικαθιστά λόγου χάρη την αρχή της αναγωγιμότητας της επιστημονικής γνώσης στα εμπειρικά δεδομένα με την αρχή της δυνατότητας εμπειρικής ερμηνείας του συστήματος, την αξίωση της πλήρους επαληθευσιμότητας με τον όρο της δυνατότητας μερικής έμμεσης επιβεβαιωσιμότητας.

Κριτικές του λογικού Θετικισμού
O λογικός Θετικισμός, που έτσι τον ονόμασαν, το 1931, ο Α.Ε. Μπλούμπεργχ (Α.Ε. Blumberg) και ο φιλόσοφος της Επιστήμης στη Μινεσότα Χέρμπερτ Φάιγκλ (Herbert Feigl), όπως ήταν επόμενο, υπεβλήθη εξαρχής σε σοβαρές κριτικές. Οι πιο πρόσφατες αφορούν τις απόψεις των λογικών εμπειριστών για τη φύση της επιστημονικής ερμηνείας, σχετικά με το ότι τα πράγματα δεν είναι πάντοτε τόσο απλά όσο πιστεύουμε ή νομίζουμε πως είναι.

H μεγαλύτερη προσοχή που δόθηκε στην ιστορία των επιστημονικών θεωριών δείχνει ορισμένα χάσματα στα εννοιολογικά συστήματα των επιστημών. Για παράδειγμα, ο σημαντικός ρόλος των πιθανολογικών ερμηνειών στις περισσότερες επιστήμες δέχεται σήμερα όλο και πιο εκλεπτυσμένες αναλύσεις. Σπουδαίοι φυσικοί, με στιβαρό φιλοσοφικό λόγο, όπως ο Νηλς Μπορ, ο Έρβιν Σρέντινγκερ, ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ και πολλοί άλλοι, υποδεικνύουν με το συνολικό έργο τους ότι δεν υπάρχει ντε και καλά κάποια συστηματική οδός ή μια πρότυπη συνταγή να την ακολουθήσουμε, εκκινώντας από τα δεδομένα, προκειμένου να προσεγγίσουμε κάποια επιστημονική θεωρία.

Επίσης πρέπει να γίνει κατανοητό ότι μολονότι η επιστημονική δημιουργικότητα οδεύει -κατά κάποιον τρόπο- παράλληλα με την καλλιτεχνική δημιουργία, εντούτοις τα κριτήρια αξιολόγησης είναι τελείως διαφορετικά. Και παρά το ότι κάθε επιστημονικός ισχυρισμός υπόκειται κατ’ αρχήν σε αναθεώρηση, είναι μάλλον αφύσικο να αρνηθούμε εξαρχής τη σχετική σταθερότητα των εμπειρικών νόμων, οι οποίοι ουσιαστικά χρησιμεύουν σαν το κυρίως πεδίο δοκιμών των εναλλακτικών θεωριών.

«Τελικά, ή ύπαρξη του κόσμου προκύπτει από το γεγονός πως ο θεός μου έδωσε μιαν ισχυρή διάθεση να πιστεύω στην ύπαρξη του κόσμου και είναι απλώς αδύνατον να με έχει εξαπατήσει ο θεός.» Απολύτως λανθασμένος συλλογισμός όπως ήδη γνωρίζουμε. Ο Θετικισμός αναπτύχθηκε μέσα από ποικίλα στάδια που έγιναν γνωστά με διάφορες ονομασίες όπως Εμπειριοκριτικισμός, Λογικός Θετικισμός, Λογικός Εμπειρισμός και τέλος, στα μέσα του 20ού αιώνα, εντάχθηκε στο κίνημα που είναι γνωστό ως Αναλυτική και Γλωσσική Φιλοσοφία.

Οι βασικές θέσεις του πρωτογενούς Θετικισμού είναι:
1. Κάθε γνώση που αφορά γεγονότα βασίζεται στα «θετικά» στοιχεία της εμπειρίας, και
2. Πέρα από τον κόσμο των γεγονότων υπάρχει ο κόσμος της καθαρής Λογικής και των καθαρών Μαθηματικών.

Αμφισβητήσεις του Θετικισμού
Αφού είδαμε τις βασικές αρχές του θετικισμού θα στραφούμε σε μια σειρά από επισημάνσεις σημείων τριβής και αμφισβήτησης των βασικών θετικιστικών αρχών. Οι διαφοροποιήσεις αυτές, που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία από την δεκαετία του ’60 κι ύστερα, τελικά οδηγούν είτε σε μια αυξανόμενη μείωση της αξιοπιστίας του θετικισμού είτε στην απόρριψή του ή το μετασχηματισμό του και την εμφάνιση νέων ρευμάτων.

Πρώτα θα ασχοληθούμε με τις επικρίσεις του θετικισμού, που προέρχονται από αντίπαλες φιλοσοφίες ή γενικότερα διαφορετικούς τρόπους σκέψης. Σε συνοπτική παράθεση παρατηρείται μια έντονη αμφισβήτηση του θετικισμού στα εξής σημεία:

Επιστημονισμός ή ενότητα της επιστημονικής μεθόδου
Μεθοδολογικά ο θετικισμός δεν δέχεται καμιά διαφορά μεταξύ των φυσικών και των κοινωνικών επιστημών. Η υιοθέτηση όμως της ενότητας της επιστημονικής μεθόδου γίνεται με ταυτόχρονη παραδοχή του κυρίαρχου ρόλου των φυσικών επιστημών, αφού γενικώς αυτές εκλαμβάνονται ως το μοντέλο των κοινωνικών επιστημών. Το αποτέλεσμα είναι ο επιστημονισμός, δηλαδή, η άποψη ότι η σημασιολογική ερμηνεία της γνώσης απορρέει μόνο από τις φυσικές επιστήμες.

Φυσιοκρατία ή φαινομενοκρατία. Για τον θετικισμό το αντικείμενο της επιστημονικής μεθόδου είναι μια εξωτερική στην επιστήμη πραγματικότητα, η οποία σηματοδοτείται από τα παρατηρούμενα φυσικά φαινόμενα. Η θέση αυτή συνεπάγεται αφενός την φυσιοκρατία, δηλαδή, την ανάδειξη της φυσικής-εμπειρικής προέλευσης της γνώσης, κι αφετέρου την φαινομενοκρατία ή αντικειμενισμό, δηλαδή, την αποδοχή μιας αντικειμενικά εξωτερικευμένης υπόστασης των φαινομένων.

Εμπειρισμός. Στην βάση της θετικιστικής επιστημολογίας βρίσκεται η εμπειρική παρατήρηση (κριτήριο της επαλήθευσης), η οποία υλοποιείται με την πειραματική μέθοδο. Η αναντίρρητη αναγνώριση του θετικού χαρακτήρα της εμπειρίας ως του αποκλειστικού κριτηρίου της αλήθειας αποτελεί το σήμα κατατεθέν του θετικισμού.

Ουδετερότητα ή αξιολογική αδιαφορία. Σύμφωνα με τον θετικισμό, η επιστήμη δεν πρέπει να ενέχεται σε καμία αξιολογική κρίση του αντικειμένου της μελέτης της. Είναι μια ουδέτερη δραστηριότητα απαλλαγμένη από οποιαδήποτε κοινωνική ή ηθική αξία. Η αποστολή της είναι να περιορίζεται στα εμπειρικά γεγονότα, από τα οποία, ο θετικισμός πιστεύει, δεν μπορούν να παράγονται αξίες. Επιπλέον, η αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας γίνεται με μοναδικό γνώμονα την εμπειρική επαλήθευση, ανεξάρτητα ηθικής ή αυτοσυνειδησίας.

Εργαλειακή γνώση. Στον θετικισμό, η εμπειρική φόρτιση της θεωρίας οδηγεί αυτόματα σε μια εργαλειακή σύλληψη της επιστήμης. Έτσι, αυτή γίνεται κατανοητή σαν ένα χρήσιμο τεχνικό εργαλείο που μπορεί να εφαρμοσθεί εξίσου καλά σε μια πληθώρα διαφορετικών περιπτώσεων. Κάποιες φορές όμως, η έμφαση στον εργαλειακό και άρα ουδέτερο ρόλο της επιστήμης κρύβει μια πολιτικά συντηρητική στάση, που υποστηρίζει την υπεροχή της επιστήμης σε σχέση με άλλες μορφές γνώσης και νομιμοποιεί την αναπαραγωγή σε κυρίαρχη θέση των επαγγελματικών και θεσπισμένων οργάνων των ειδικών της επιστήμης.

Πέρα όμως από τις αγεφύρωτες διαφορές σε θεμελιώδη θέματα αρχής, ο θετικισμός δέχθηκε σημαντικές επικρίσεις και στις βασικές μεθοδολογικές παραδοχές του. Οι κυριότερες από αυτές τις αμφισβητήσεις προέρχονται από τους Popper και Kuhn.

Ο Karl Popper, μάλιστα από την δεκαετία του ’30, επιτίθεται στην θετικιστική επικύρωση και απορρίπτει τη λογική της επαγωγής. Στην θέση τους ο Popper θεμελιώνει την αρχή της διαψευσιμότητας και δέχεται μόνο την παραγωγική λογική. Από την άλλη μεριά, η αντιθετικίστικη ιστορικίστικη στροφή στην δεκαετία του ’60 του Thomas Kuhn ανέδειξε την παραδειγματική δομή και την επαναστατική εξέλιξη των επιστημονικών θεωριών.

Για τον Popper, το έργο της επιστήμης για την επικύρωση των θεωριών είναι να παράγει μαρτυρίες από εμπειρικές παρατηρήσεις, οι οποίες μπορεί να διαψεύδουν λογικά τις θεωρίες αυτές. Βέβαια, με τη μέθοδο αυτή της διαψευσιμότητας, μπορεί να πει κανείς, το πρόβλημα της επαγωγής δεν λύνεται αλλά απλώς αποφεύγεται.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΣΟΦΟΚΛΗΣ - Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ (33-80)

ΟΙ. ὦ ξεῖν᾽, ἀκούων τῆσδε τῆς ὑπέρ τ᾽ ἐμοῦ
αὑτῆς θ᾽ ὁρώσης οὕνεχ᾽ ἡμὶν αἴσιος
35 σκοπὸς προσήκεις ὧν ἀδηλοῦμεν φράσαι …
ΞΕΝΟΣ
πρίν νυν τὰ πλείον᾽ ἱστορεῖν, ἐκ τῆσδ᾽ ἕδρας
ἔξελθ᾽· ἔχεις γὰρ χῶρον οὐχ ἁγνὸν πατεῖν.
ΟΙ. τίς δ᾽ ἔσθ᾽ ὁ χῶρος; τοῦ θεῶν νομίζεται;
ΞΕ. ἄθικτος οὐδ᾽ οἰκητός· αἱ γὰρ ἔμφοβοι
40 θεαί σφ᾽ ἔχουσι, Γῆς τε καὶ Σκότου κόραι.
ΟΙ. τίνων τὸ σεμνὸν ὄνομ᾽ ἂν εὐξαίμην κλύων;
ΞΕ. τὰς πάνθ᾽ ὁρώσας Εὐμενίδας ὅ γ᾽ ἐνθάδ᾽ ἂν
εἴποι λεώς νιν· ἄλλα δ᾽ ἀλλαχοῦ καλά.
ΟΙ. ἀλλ᾽ ἵλεῳ μὲν τὸν ἱκέτην δεξαίατο·
45 ὡς οὐχ ἕδρας γῆς τῆσδ᾽ ἂν ἐξέλθοιμ᾽ ἔτι.
ΞΕ. τί δ᾽ ἐστὶ τοῦτο; ΟΙ. ξυμφορᾶς ξύνθημ᾽ ἐμῆς.
ΞΕ. ἀλλ᾽ οὐδὲ μέντοι τοὐξανιστάναι πόλεως
δίχ᾽ ἐστὶ θάρσος, πρίν γ᾽ ἂν ἐνδείξω τί δρῶ.
ΟΙ. πρός νυν θεῶν, ὦ ξεῖνε, μή μ᾽ ἀτιμάσῃς,
50 τοιόνδ᾽ ἀλήτην, ὧν σε προστρέπω φράσαι.
ΞΕ. σήμαινε, κοὐκ ἄτιμος ἔκ γ᾽ ἐμοῦ φανῇ.
ΟΙ. τίς ἔσθ᾽ ὁ χῶρος δῆτ᾽ ἐν ᾧ βεβήκαμεν;
ΞΕ. ὅσ᾽ οἶδα κἀγὼ πάντ᾽ ἐπιστήσῃ κλύων.
χῶρος μὲν ἱερὸς πᾶς ὅδ᾽ ἔστ᾽· ἔχει δέ νιν
55 σεμνὸς Ποσειδῶν, ἐν δ᾽ ὁ πυρφόρος θεὸς
Τιτὰν Προμηθεύς· ὃν δ᾽ ἐπιστείβεις τόπον
χθονὸς καλεῖται τῆσδε χαλκόπους ὀδός,
ἔρεισμ᾽ Ἀθηνῶν· οἱ δὲ πλησίοι γύαι
τόνδ᾽ ἱππότην Κολωνὸν εὔχονται σφίσιν
60 ἀρχηγὸν εἶναι, καὶ φέρουσι τοὔνομα
τὸ τοῦδε κοινὸν πάντες ὠνομασμένοι.
τοιαῦτά σοι ταῦτ᾽ ἐστίν, ὦ ξέν᾽, οὐ λόγοις
τιμώμεν᾽, ἀλλὰ τῇ ξυνουσίᾳ πλέον.
ΟΙ. ἦ γάρ τινες ναίουσι τούσδε τοὺς τόπους;
65 ΞΕ. καὶ κάρτα, τοῦδε τοῦ θεοῦ γ᾽ ἐπώνυμοι.
ΟΙ. ἄρχει τις αὐτῶν, ἢ ᾽πὶ τῷ πλήθει λόγος;
ΞΕ. ἐκ τοῦ κατ᾽ ἄστυ βασιλέως τάδ᾽ ἄρχεται.
ΟΙ. οὗτος δὲ τίς λόγῳ τε καὶ σθένει κρατεῖ;
ΞΕ. Θησεὺς καλεῖται, τοῦ πρὶν Αἰγέως τόκος.
70 ΟΙ. ἆρ᾽ ἄν τις αὐτῷ πομπὸς ἐξ ὑμῶν μόλοι;
ΞΕ. ὡς πρὸς τί; λέξων ἢ καταρτύσων μολεῖν;
ΟΙ. ὡς ἂν προσαρκῶν σμικρὰ κερδάνῃ μέγα.
ΞΕ. καὶ τίς πρὸς ἀνδρὸς μὴ βλέποντος ἄρκεσις;
ΟΙ. ὅσ᾽ ἂν λέγωμεν πάνθ᾽ ὁρῶντα λέξομεν.
75 ΞΕ. οἶσθ᾽, ὦ ξέν᾽, ὡς νῦν μὴ σφαλῇς; ἐπείπερ εἶ
γενναῖος, ὡς ἰδόντι, πλὴν τοῦ δαίμονος·
αὐτοῦ μέν᾽, οὗπερ κἀφάνης, ἕως ἐγὼ
τοῖς ἐνθάδ᾽ αὐτοῦ, μὴ κατ᾽ ἄστυ, δημόταις
λέξω τάδ᾽ ἐλθών· οἵδε γὰρ κρινοῦσί γε
80 εἰ χρή σε μίμνειν, ἢ πορεύεσθαι πάλιν.
***
ΟΙ. Ω ξένε, όπως είπε κι η κόρη που βλέπει και για μένα,πάνω στην ώρα φτάνεις, καλόγνωμος σκοπός· όσα λοιπόν35μας είναι αγνώριστα, εξήγησε —ΞΕΝΟΣΠροτού ρωτήσεις περισσότερα, σήκω από εκεί που κάθεσαι·ανόσιο να πατάς τόπο ιερό.ΟΙ. Και ποιός ο χώρος; ποιός θεός εδώ λατρεύεται;ΞΕ. Άθικτος κι ακατοίκητος· τον έχουν έμφοβες θεές,40κόρες του Σκότου και της Γης.ΟΙ. Δεν θα μπορούσα το σεμνό τους όνομα ν᾽ ακούσω,να τις ικετέψω;ΞΕ. Τις Ευμενίδες, που τα πάντα βλέπουν· έτσι ο λαόςτις λέει εδώ — άλλα ονόματα αλλού, καλά.ΟΙ. Έναν ικέτη όμως θα μπορούσαν σπλαχνικά να τον δεχτούνε·45γιατί αποδώ που απόστασα, δεν πρόκειται να το κουνήσω.ΞΕ. Τί πάει να πει ο λόγος σου; ΟΙ. Είναι το σύμβολο της μοίρας μου.ΞΕ. Έτσι κι αλλιώς, δίχως την άδεια της πόλης, παράτολμοτο βρίσκω να σε ξεσηκώσω, προτού ρωτήσω τί να πράξω.ΟΙ. Για τον θεό, ω ξένε, μην ατιμάσεις έναν μετανάστη50κι όσα ικετεύω, εξήγησε.ΞΕ. Μίλα ξεκάθαρα, κι εγώ δεν πρόκειται να σε καταφρονήσω.ΟΙ. Ποιός τέλος πάντων είναι ο χώρος που καταπατήσαμε;ΞΕ. Όσα γνωρίζω ο ίδιος, θ᾽ ακούσεις τα πάντα και θα μάθεις.55Είναι ιερός ο χώρος όλος. Τον έχει ο Ποσειδών σεπτός,μέσα λατρεύεται ο τιτάνας Προμηθεύς, θεός πυρφόρος·ο τόπος που πατείς καλείται χαλκόστρωτο κατώφλιαυτής της χώρας, της Αθήνας έρεισμα.Γύρω χωράφια, χωρικοί σεμνύνονται πως έχουν60τον ίππιο Κολωνό γενάρχη τους· όλοι τους φέρουν τ᾽ όνομά τουπαρονόμι, μ᾽ αυτό συνονομάζονται.Αυτά για σένα, ξένε, όχι με λόγια μόνο μέρη τιμημένα,όσο με τη λατρευτική φροντίδα μας.ΟΙ. Πράγματι κάποιοι κατοικούν τα μέρη αυτά;65ΞΕ. Μα φυσικά. Κι έχουν επώνυμό τους τον θεό του τόπου.ΟΙ. Κάποιος τούς διαφεντεύει; ή μήπως έχει ο λαός τον λόγο;ΞΕ. Ο βασιλιάς της πόλης κυβερνά κι αυτά τα μέρη.ΟΙ. Ποιός είναι εκείνος που τον λόγο και το σθένος του επιβάλλει;ΞΕ. Θησέας τ᾽ όνομά του, γόνος και του Αιγέα διάδοχος.ΟΙ. Δεν θα μπορούσε κάποιος από σας να πάει σ᾽ αυτόν70μαντατοφόρος μας;ΞΕ. Για ποιό σκοπό ακριβώς; να του μιλήσει;ή να τον πείσει νά ᾽ρθει;ΟΙ. Μικρή εκδούλευση θα φέρει κέρδος μέγα, να του πει.ΞΕ. Τί σόι αμοιβή από έναν που δεν βλέπει;ΟΙ. Βλέπουν πολύ καλά τα λόγια που θα πούμε.75ΞΕ. Έχεις τη γνώση, ξένε, το σφάλμα ν᾽ αποφύγεις;Όποιος σε βλέπει, αναγνωρίζει την καλή γενιά σου, εκτόςαπ᾽ τον κακό σου δαίμονα· μείνε λοιπόν εδώ, όπου σ᾽ αντάμωσα,ωσότου εγώ στους συντοπίτες μου να πεταχτώ· όχι στην πόλη,σ᾽ αυτούς να πω τί τρέχει· γιατί αυτοί θα κρίνουν αν80μπορείς να παραμείνεις, ή θα πρέπει πάλι να πορευτείς μακριά.

Η Ηθική Θεωρία του Ξενοφάνη του Κολοφώνιου

Ο Ξενοφάνης Δεξίου ή Ορθομένους ο Κολοφώνιος ήταν πραγματικά ένας σοφός, έτοιμος να κατευθύνει την ευφυΐα του προς οποιοδήποτε πρόβλημα. Εκτός από τη θεολογία και την ηθική θεωρία του, είναι ενδιαφέροντα τα εξής: έδειξε με τη φιλοσοφία του τα όρια του ανθρώπου, ήταν ο πρώτος "ενίσας" και  ξεκίνησε την πορεία για την αποκορύφωση της αφηρημένης , θεωρητικής σκέψης. Ήταν βέβαια και φυσικός φιλόσοφος και πρώτος απαρίθμησε διάφορα είδη απολιθωμάτων.

 

Ο  Ξενοφάνης  γεννήθηκε στην Κολοφώνα της Ιωνίας  στη Μικρά  Ασία  γύρω στο 570π.Χ. και ήταν ίδιας ή όχι πολύ  μικρότερης ηλικίας από  τον Πυθαγόρα. Έφτασε σε μεγάλη ηλικία(πέθανε περίπου 90 ετών, σχετικά  φτωχός ). Έφυγε από την Κολοφώνα λόγω των Περσών και της διαφθοράς που κυριαρχούσε στην πόλη. Έπειτα ταξίδεψε και διέμενε κυρίως στη Μεγάλη Ελλάδα (Ιταλία). Ένα μέρος της ζωής του το πέρασε στην Ελέα της Κάτω Ιταλίας, όπου ίδρυσε την  Ελεατική Φιλοσοφική Σχολή. Ήταν  σοφός αλλά και ποιητής (έγραφε τραγούδια και ελεγείες), κάποια από τα ποιήματα του ονομάστηκαν Σίλλοι (κλεφτές ματιές) ή σάτιρες. Οι Σίλλοι ήταν στίχοι επικριτικοί των αξιών της εποχής του, των ανθρώπων που τις καθιέρωσαν και του τρόπου ζωής.

 

Στη θεολογία του ο Ξενοφάνης στρέφεται εναντίον της αθανασίας και της ανθρωπόμορφης φύσης των θεών της εθνικής θρησκείας:

 

ΠΑΝΤΑ ΘΕΟΙΣ ΑΝΕΘΗΚΑΝ ΟΜΗΡΟΣ Θ'ΗΣΙΟΔΟΣ ΤΕ

ΟΣΣΑ ΠΑΡ'ΑΝΘΡΩΠΟΙΣΙΝ ΟΝΕΙΔΕΑ ΚΑΙ ΨΟΓΟΣ ΕΣΤΙΝ,

ΚΛΕΠΤΕΙΝ ΜΟΙΧΕΥΕΙΝ ΤΕ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΥΣ ΑΠΑΤΕΥΕΙΝ ( DK 21B 11).

 

ΑΛΛ'ΟΙ ΒΡΟΤΟΙ ΔΟΚΕΟΥΣΙ  ΓΕΝΝΑΣΘΑΙ ΘΕΟΥΣ ,

ΤΗΝ ΣΦΕΤΕΡΗΝ Δ'ΕΣΘΗΤΑ ΕΧΕΙΝ ΦΩΝΗΝ ΤΕ ΔΕΜΑΣ ΤΕ (DK 21B 14 ).

 

ΑΙΘΙΟΠΕΣ ΤΕ (ΘΕΟΥΣ ΣΦΕΤΕΡΟΥΣ) ΣΙΜΟΥΣ ΜΕΛΑΝΑΣ ΤΕ

ΘΡΗΚΕΣ ΤΕ ΓΛΑΥΚΟΥΣ ΚΑΙ ΠΥΡΡΟΥΣ(ΦΑΣΙ ΠΕΛΕΣΘΑΙ) (DK 21B 16).

 

ΑΛΛ'ΕΙ ΧΕΙΡΑΣ ΕΧΟΝ ΒΟΕΣ (ΙΠΠΟΙ Τ') ΗΕ ΛΕΟΝΤΕΣ ,

Η ΓΡΑΨΑΙ ΧΕΙΡΕΣΣΙ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΤΕΛΕΙΝ ΑΠΕΡ ΑΝΔΡΕΣ,

ΙΠΠΟΙ ΜΕΝ Θ'ΙΠΠΟΙΣΙ ΒΟΕΣ ΔΕ ΤΕ ΒΟΥΣΙΝ ΟΜΟΙΑΣ

ΚΑΙ(ΚΕ) ΘΕΩΝ ΙΔΕΑΣ ΕΓΡΑΦΟΝ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤ'ΕΠΟΙΟΥΝ

ΤΟΙΑΥΘ'ΟΙΟΝ ΠΕΡ ΚΑΥΤΟΙ ΔΕΜΑΣ ΕΙΧΟΝ (ΕΚΑΣΤΟΙ) (DK 21 B 15).

 

Παρατηρεί  ο Ξενοφάνης, ότι  οι θεοί είναι ανήθικοι και είναι λάθος να τους προσδίδουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Διάφορες φυλές τους δίνουν τα δικά τους χαρακτηριστικά και το ίδιο θα έκαναν και τα ζώα αν είχαν θεούς. Ο ίδιος σχηματίζει την πεποίθηση, πως υπάρχει  μία μοναδική μη-ανθρωπόμορφη θεότητα.

 

ΕΙΣ ΘΕΟΣ, ΕΝ ΤΕ ΘΕΟΙΣΙ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙΣΙ ΜΕΓΙΣΤΟΣ,

ΟΥΤΙ ΔΕΜΑΣ ΘΝΗΤΟΙΣΙΝ  ΟΜΟΙΙΟΣ ΟΥΔΕ ΝΟΗΜΑ (DK 21B 23).

 

AIEI Δ'ΕΝ ΤΑΥΤΩ ΜΙΜΝΕΙ ΚΙΝΟΥΜΕΝΟΣ ΟΥΔΕΝ,

ΟΥΔΕ ΜΕΤΕΡΧΕΣΘΑΙ ΜΙΝ ΕΠΙΤΡΕΠΕΙ  ΑΛΛΟΤΕ ΑΛΛΗ,

ΑΛΛ'ΑΠΑΝΕΥΘΕ ΠΟΝΟΙΟ ΝΟΟΥ ΦΡΕΝΙ ΠΑΝΤΑ ΚΡΑΔΑΙΝΕΙ (DK 21 B 25,26).

 

ΟΥΛΟΣ ΟΡΑ, ΟΥΛΟΣ ΔΕ ΝΟΕΙ, ΟΥΛΟΣ ΔΕ Τ'ΑΚΟΥΕΙ (DK 21 B 24) .

 

Ο Ξενοφάνης θεωρεί την ιεραρχία των θεών ως αδύνατη. Ο Θεός του Ξενοφάνη διαφέρει και ως προς το σώμα και ως προς τη σκέψη από τον άνθρωπο. Είναι ακίνητος, γιατί λογικά είναι αδύνατον, να κινείται με ανθρώπινα μέτρα ο Θεός. Επίσης για το Θεό η κίνηση είναι περιττή, αφού μόνο με τη θέλησή του  συνταράσσει τα πάντα.

 

Ο Αριστοτέλης αναφέρει  πως ο Ξενοφάνης ήταν ο πρώτος "ενίσας". Με τον όρο αυτό εννοεί ότι ο Ξενοφάνης πρώτος έθεσε ως αξίωμα την ενότητα, μοναδικότητα. Το σώμα του ενός Θεού του Ξενοφάνη ήταν δευτερεύουσας σημασίας όπως και η τοποθέτησή του στο χώρο.

Ο Ξενοφάνης επίσης έθεσε τα όρια της ανθρώπινης γνώσης.

 

ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΝ ΟΥΝ ΣΑΦΕΣ ΟΥΤΙΣ ΑΝΗΡ ΙΔΕΝ ΟΥΔΕ ΤΙΣ ΕΣΤΑΙ

ΕΙΔΩΣ ΑΜΦΙ ΘΕΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΑΣΣΑ ΛΕΓΩ ΠΕΡΙ ΠΑΝΤΩΝ·

ΕΙ ΓΑΡ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΛΙΣΤΑ ΤΥΧΟΙ ΤΕΤΕΛΕΣΜΕΝΟΝ ΕΙΠΩΝ,

ΑΥΤΟΣ ΟΜΩΣ ΟΥΚ ΟΙΔΕ· ΔΟΚΟΣ Δ'ΕΠΙ ΠΑΣΙ ΤΕΤΥΚΤΑΙ (DK 21B 34).

 

ΤΑΥΤΑ  ΔΕΔΟΞΑΣΘΩ  ΜΕΝ ΕΟΙΚΟΤΑ ΤΟΙΣ ΕΤΥΜΟΙΣΙ… (DK 21B 35)

 

OYTOI AΠ' ΑΡΧΗΣ ΠΑΝΤΑ ΘΕΟΙ ΘΝΗΤΟΙΣ'ΥΠΕΔΕΙΞΑΝ,

ΑΛΛΑ ΧΡΟΝΩ ΖΗΤΟΥΝΤΕΣ ΕΦΕΥΡΙΣΚΟΥΣΙΝ  ΑΜΕΙΝΟΝ (DK 21B 18).

 

ΕΙ ΜΗ ΧΛΩΡΟΝ ΕΦΥΣΕ ΘΕΟΣ ΜΕΛΙ , ΠΟΛΛΟΝ ΕΦΑΣΚΟΝ

ΓΛΥΣΣΟΝΑ ΣΥΚΑ ΠΕΛΕΣΘΑΙ (DK 21 B 38).

 

Η ανθρώπινη γνώση είναι πεπερασμένη και παραμένει ατελής σε σχέση με τη θεία. Η αναζήτηση ωστόσο ανταμείβεται, και για το λόγο αυτό ο Ξενοφάνης και ο Ηράκλειτος πίστευαν πως βρίσκονταν σε μια ξεχωριστή κατάσταση συνειδητότητας. Το παράδειγμα με το μέλι εκφράζει τις απόψεις του Ξενοφάνη για τα όρια της γνώσης και υπογραμμίζει την διαφορά  Θεού και ανθρώπων(1).

 

Ο Ξενοφάνης απέρριπτε τη θεωρία της μετεμψύχωσης του Πυθαγόρα. Το ηρακλειτικό "ΗΝ ΑΕΙ  ΚΑΙ  ΕΣΤΙΝ  ΚΑΙ  ΕΣΤΑΙ" πηγάζει από τη  μοναδικότητα, ενότητα και αιωνιότητα του Θεού του Ξενοφάνη. Ο  Παρμενίδης με τη σειρά του  δέχθηκε τις ιδιότητες αυτές, δεΝ μπορούσε όμως να δεχθεί την κινητικότητα και μεταβλητότητα του  ηρακλειτικού όντος.

 

Τρεις είναι οι σημαντικές προτάσεις του Ξενοφάνη:

 

1)    Υπάρχει ένας Θεός, πολύ διαφορετικός από τους ανθρώπους στη μορφή και στη σκέψη. Οι θεοί είναι αποκυήματα της φαντασίας των ανθρώπων που τους επινοούν κατ'εικόνα και ομοίωσή τους.

 

2)    Ο  Θεός είναι ακίνητος, όμως τα βλέπει όλα, τα καταλαβαίνει όλα και τα ακούει όλα με τρόπο που δε γίνεται κατανοητός από τους ανθρώπους. Προαναγγέλλεται  έτσι το "κινούν ακίνητον" του Αριστοτέλη.

 

3)    Η σοφία είναι προτιμότερη από τη σωματική δύναμη και αποτελεί την πραγματική δύναμη  και μόρφωση.

 

Ο  Ξενοφάνης εισήγαγε το μονοθεϊσμό. Ο  Θεός είναι ένας και μέγιστος  και το σύμπαν μία πραγματικότητα, ένα ανώλεθρο Ον, που είναι η πρώτη αρχή  των άλλων. Πρώτος εισάγει την ιδέα της στάσης και της κίνησης, του Είναι και του Γίγνεσθαι. Είναι ενιστής, αφού βλέπει ότι το σύμπαν είναι ένα και κυριαρχείται από μια θεότητα. Αρνείται την παντοδυναμία του νου και τη δυνατότητα του ανθρώπου να κατακτήσει την απόλυτη αλήθεια. Η πιθανή γνώση όμως είναι δυνατή. Οι θεοί ήταν φειδωλοί ως προς τη γνώση για να αφήσουν στους ανθρώπους ελεύθερο πεδίο αναζητήσεων και ερευνών. Ο  Ξενοφάνης ήταν υπέρ της προόδου (OYTOI AΠ' ΑΡΧΗΣ ΠΑΝΤΑ ΘΕΟΙ ΘΝΗΤΟΙΣ'ΥΠΕΔΕΙΞΑΝ, ΑΛΛΑ ΧΡΟΝΩ ΖΗΤΟΥΝΤΕΣ ΕΦΕΥΡΙΣΚΟΥΣΙΝ  ΑΜΕΙΝΟΝ., Βλ.παραπάνω). Εννοούσε ότι η γνώση αποκαλύπτεται στους ανθρώπους όχι ύστερα από επέμβαση των θεών, αλλά ύστερα από έρευνα του ανθρώπου. Αυτή είναι η πραγματική έννοια της προόδου.

 

Ως ηθικός φιλόσοφος υιοθετεί κριτική στάση απέναντι στα δεινά της εποχής του και απέναντι στους συμπολίτες του, που τους κατηγορεί για τρυφηλότητα, πολυτέλεια,έλλειψη ψυχικής ανάτασης και υλόφρονα αντίληψη. Θεωρεί ότι η τυραννία των Περσών οφείλεται στην ηθική σήψη και την ψυχική αναιμία των Ελλήνων(2).

 

Επικριτικός ήταν ο Ξενοφάνης εκτός του Ομήρου και του Ησιόδου, του Θαλή, του Πυθαγόρα  και  του Επιμενίδη  ακόμη  και  των κορυφαίων αθλητών της εποχής του. H  Κολοφώνα το πρώτο μισό του 6^ου αιώνα π.Χ. βρισκόταν κάτω από την ολιγαρχία των χιλίων ιππέων και ανήκε σε μια περιοχή, υπό την επικυριαρχία της Λυδίας. Ο  Ξενοφάνης ωστόσο αντιτάχθηκε  στη σχετικά ήπια κυριαρχία  και  αποκαλούσε τους στρατιώτες  ακόλαστους  και  διαφθορείς των ηθών των συμπατριωτών του. Όταν όμως ο  στρατηγός Άρπαγος άπλωσε τον τρόμο σε όλη την ιωνική ακτή, έφυγε και πιάστηκε από πειρατές. Τον απελευθέρωσαν οι Πυθαγόρειοι Παρμενίσκος  και Ορεστάδης, έζησε κατόπιν στην  Μεσσίνα, την  Κατανία, στις Συρακούσες, στον Ακράγαντα και στο Στρόμπολι, όπου τον  εντυπωσίασε  μια ηφαιστειακή έκρηξη.

 

Για το Θεό εκτός των προαναφερθέντων είπε επίσης πως είναι αγέννητος, αφού το τέλειο δε μπορεί να γεννηθεί από το ατελές, άρα ο Θεός είναι άναρχος και αιώνιος. Η ιεραρχία αποκλείεται γιατί ένας υπο-Θεός δε  νοείται  ούτε όμως ίσοι μπορεί να είναι οι θεοί, γιατί γνώρισμα του Θεού είναι η ανωτερότητά του. Ο Θεός είναι επομένως  μοναδικός, παντοδύναμος και δεν έχει όρια  όπως τα εννοούν οι άνθρωποι. Ο Αϊνστάιν έχει μιλήσει για τον τετραδιάστατο κυρτό χώρο που είναι ταυτόχρονα πεπερασμένος και άπειρος(3).

 

Ο  Ξενοφάνης  ήταν ο πρώτος φιλόσοφος, που, ως λογικός άνθρωπος εναντιώνεται όχι μόνο στη θρησκεία της εποχής του αλλά και σε οποιεσδήποτε δεισιδαιμονίες ή προλήψεις. Η  διδασκαλία του για ένα αιώνιο, αμετάβλητο Ον, που υπάρχει πίσω από την ποικιλία των φαινομένων, επηρέασε πολλούς μεταγενέστερους φιλοσόφους(4).

 

Ο  Παρμενίδης έτσι ισχυρίστηκε ότι η εμπειρία είναι απατηλή, γιατί στηρίζεται σε φαινόμενα. Με τον τρόπο αυτό, χωρίστηκαν η γνώση  που προέρχεται από την εμπειρία, με εκείνη που πηγάζει από το λόγο. Κατά τον Παρμενίδη, η αληθινή γνώση προέρχεται μόνο  από ένα αμετάβλητο Ον. Είναι όμως και λόγος, ταυτίζονται(5).

 

Με τον Ξενοφάνη, ξεκίνησε η πορεία για την αποκορύφωση της αφηρημένης , θεωρητικής σκέψης. Ο Ηράκλειτος, είχε αναγνωρίσει το ον στο "αείζωον  πυρ", που μεταμορφώνεται ολοένα και παίρνει αυτό, μόνο του, όλες τις μορφές που φανερώνονται  μέσα στη φύση. Ο Παρμενίδης, όρισε το ον ως "ένα, συνεχές, τετελεσμένο, έμπλεον, ακίνητον, άναρχον, άπαυτον, ταυτόν, έμπεδον, ίσον". Από αυτή τη θέση εξήγησε το φυσικό κόσμο ως φαινομενικό κόσμο. Ο Ζήνων στη συνέχεια, εισήγαγε την "επ'άπειρον τομήν", για να αποδείξει ότι η κίνηση και η πολλαπλότητα δεν υπάρχουν: Αν τα πράγματα ήταν διαιρετά, η ιδιότητά τους αυτή θα μπορούσε να προεκταθεί στο διηνεκές του χρόνου. Έτσι όμως, κάθε πράγμα θα ήταν ταυτόχρονα απείρως μεγάλο, και απείρως μικρό. Ο  Ξενοφάνης, ανταποκρίθηκε  έγκαιρα στην ανάγκη, να εξηγηθεί η γένεση των όντων, σε αναφορά προς την ουσία τους. Ο κόσμος χωρίστηκε σε πραγματικό και φαινομενικό(6).

 

Σύμφωνα με ένα άρθρο του Szab, η εξέλιξη της σκέψης από τον Ηράκλειτο ως τον Παρμενίδη έχει την εξής ακολουθία: αρχικά υπήρχε η πεποίθηση ότι η πολλαπλότητα  ταυτίζεται με την πραγματικότητα (θέση), ο  Παρμενίδης στη συνέχεια υποστήριξε το αντίθετο, ότι η πραγματικότητα είναι το Ένα (αντίθεση), ενώ ο Ηράκλειτος μετά είπε ότι η πραγματικότητα είναι και τα δύο, το Ένα και η πολλαπλότητα (σύνθεση). Αυτό το ελκυστικό σχήμα  όμως δεν συμφωνεί με τα γεγονότα, γιατί  εκτός του ότι έρχεται σε αντίθεση με τις χρονολογικές μαρτυρίες, δεν λαμβάνει υπόψη του τον  Πυθαγόρα, που υποστήριζε πως η πραγματικότητα έγκειται στη δυαδικότητα. Επειδή η θέση του Ηράκλειτου μοιάζει τόσο πολύ   με αυτή του διαλεκτικού υλισμού, μπαίνει κανείς σε πειρασμό να βγάλει το συμπέρασμα πως το έργο του αποτελεί την κορύφωση της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας. Πρέπει όμως να προσέξει κανείς πάρα πολύ  για να μην κάνει λάθος και παρασυρθεί λόγω της νεότερης αναλογίας. Πρέπει να θυμηθεί κανείς πως, η κύρια κατεύθυνση της αρχαίας φιλοσοφίας οδηγεί από τον υλισμό προς τον ιδεαλισμό, ενώ η νεότερη φιλοσοφία έχει την αντίθετη κατεύθυνση, από τον ιδεαλισμό ήγουν προς τον υλισμό. Υπάρχει έτσι κάποια συγγένεια μεταξύ Ηράκλειτου και Έγελου, από την άποψη ότι και οι δύο βρίσκονται σε ένα σημείο τομής, σε μια κρίσιμη καμπή. Όμως, ενώ η Εγελιανή διαλεκτική έχει ως περιεχόμενό της το νέο και το εξελισσόμενο, η διαλεκτική του Ηράκλειτου εκφράζει το παλαιό και αυτό που φθείρεται (φθείρεσθαι-φθίνειν). Αυτή η διαφορά είναι μεγίστης σημασίας. Με τον Ηράκλειτο, η διαλεκτική της πρώιμης σκέψης, κάτω από την  πίεση της φιλοσοφίας του Πυθαγόρα, που σημάδεψε ένα ακόμη εξελικτικό στάδιο της αφηρημένης, θεωρητικής σκέψης, που οδηγούσε προς τον ιδεαλισμό, βρήκε την πλήρη έκφρασή της. Όμως για τον ίδιο λόγο ο διαλεκτικό υλισμός του Ηράκλειτου είναι ήδη πεφορτισμένος με το  αντίθετό του. Το αείζωον πυρ του Ηράκλειτου  παριστά κάτι το αφαιρετικό  και η νομοτέλεια των μεταβολών της φωτιάς ή της αρχέγονης ενέργειας, προκαλεί την ένσταση πως στην πραγματικότητα δεν υπάρχει καθόλου η ανάγκη να υποθέσουμε κάποια μεταβολή. Αυτό το βήμα το έκανε ο Παρμενίδης. Αμφισβητώντας την πραγματικότητα της μεταβολής, δεν έκανε τίποτε άλλο, από το να προάγει περαιτέρω τη διαδικασία της αφαίρεσης, ώσπου αντικατέστησε το αείζωον πυρ με τη δική του θεωρία του απόλυτου όντος. Η πορεία από τον Ηράκλειτο προς τον Παρμενίδη παριστά  την πορεία, που οδηγεί στην ανάπτυξη του ιδεαλισμού, από την ποσότητα στην ποιότητα(7). Το ηρακλειτικό πυρ θα μπορούσε να έχει την πηγή του στη θέση του Ξενοφάνη ότι ο ήλιος σχηματίζεται κάθε μέρα εκ νέου, από μικρά κομματάκια φωτιάς που συναθροίζονται:

 

ΤΟΝ ΔΕ ΗΛΙΟΝ ΕΚ ΜΙΚΡΩΝ ΠΥΡΙΔΙΩΝ ΑΘΡΟΙΖΟΜΕΝΩΝ ΓΙΝΕΣΘΑΙ ΚΑΘ'ΕΚΑΣΤΗΝ  ΗΜΕΡΑΝ(DK 22 B 67a).(8)

 

Η θέση του έργου του Ξενοφάνη και η επίδραση της φιλοσοφίας του στους μεταγενέστερους, έχει ξεχωριστή σημασία και δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται.

 ---------------

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

(1)Πρβλ. G.S.Kirk/J.E.Raven/M.Schofield,"Die vorsokratischen Philosophen", (μτφρ. από τα αγγλ. στα γερμ.): Karlheinz Hülser, εκδ. J.B.Metzler, Stuttgart-Weimar,1994/2001 (για την αγγλική έκδοση: Cambridge University Press 1957,1983) σσ.178-197.

(2)Πρβλ. Γρηγ. Φιλ. Κωσταράς, "Φιλοσοφική  Προπαιδεία", Αθήνα, 1991/2000, σσ.180-196.

(3)Πρβλ. Luciano De Crescenzo,"Geschichte der griechischen Philosophie", (μτφρ. από τα ιταλικά στα γερμ) Linde Birk, εκδ. Diogenes, Zürich,1985/1988, σσ. 63-118.

(4)Πρβλ. Hans Joachim  Störig, "Kleine Weltgeschichte der Philosophie", εκδ. Fischer Taschenbuch Verlag GmbH (überarbeitete Neuausgabe), Frankfurt am Main, 2. Auflage: April 2000 (Verlag W.Kohlhammer, 1950-1999,Stuttgart) σσ.142-157.

(5)Πρβλ. Peter Kunzmann, Franz-Peter Burkard, Franz Wiedmann,"dtv-Atlas Philosophie", εκδ. Deutscher Taschenbuch Verlag GmbH& Co.KG, München, 7. überarbeitete und erweiterte Auflage Februar 1998 (1. Auflage Oktober 1991) σελ. 33.

(6)Πρβλ. Κυριάκος Σ. Κατσιμάνης-Ευάγγελος Ν. Ρούσσος, "Φιλοσοφία (Γ'Λυκείου)", ΟΕΔΒ, Αθήνα,1994, σσ. 17-27.

(7)Πρβλ. George Thomson,"Die ersten Philosophen",ins Deutsche übertragen von Hans-Georg Heidenreich† und Erich Sommerfeld, εκδ. Akademie-Verlag GmbH, Gesamtherstellung: Druckhaus ‘Maxim Gorki’-Altenburg DDR (αγγλική έκδοση: Studies in Ancient Greek Society, Vol.II,’ The First Philosophers’ Lawrence&Wishart Ltd., London,1955/1961), Berlin W,1961, σσ. 251-253. Πρβλ. G.S. Kirk/J.E. Raven/M. Schofield, σελ.189

Πώς διαχειριζόμαστε τη σιωπή;

Όταν υπάρχει σιωπή στο εξωτερικό επίπεδο, στις σχέσεις μας, στις επικοινωνίες μας, τότε είναι ώρα να αποδεχτούμε και να πάμε εσωτερικά, διευρύνοντας τη συνειδητότητά μας.

Η σιωπή παρερμηνεύεται από το εγώ. Θέλοντας να γνωρίζει, θα καταλήξει στα δικά του συμπεράσματα, τα οποία είναι πάντα περιοριστικά, ό,τι κι αν έχει να πει.

Όταν αντιμετωπίζουμε τη σιωπή (απουσία), έχει έρθει η στιγμή να εστιαστούμε στον δικό μας εαυτό και να απελευθερώσουμε οποιεσδήποτε επιβαλλόμενες «σιωπές», οποιεσδήποτε αποσυνδέσεις. Είναι η ώρα να αναγνωρίσουμε δικές μας πεποιθήσεις και φοβίες, συγκεκριμένα, και να τις αποδεχτούμε, γιατί είναι μέρος τους ποιοι είμαστε.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορούμε ξανά να αγκαλιάσουμε τα πάντα, μέσω της εσωτερικής Γνώσης και της αποδοχής.

Αλλά δεν είναι θεωρητικό αυτό, ούτε μπορείς νοητικά ή με τη λογική να το πετύχεις. Χρειάζεται να είναι πρακτικό, βιωματικό. Χρειάζεται να καθίσεις με τον εαυτό σου και να γράψεις τα πάντα, ώστε το εγώ σου να υπακούσει στη Θέλησή Σου, να μην περιπλανηθεί ή να φτιάχνει κι άλλες εικονικές πραγματικότητες εναντίον Σου.

Αν το κάνεις αυτό με απόλυτη ειλικρίνεια με τον Εαυτό σου, θα λάβεις τις επιγνώσεις όπως και τον τρόπο να απελευθερώσεις, ν’ αγκαλιάσεις και να διευρύνεις τη συνειδητότητά σου, καθώς συνδέεσαι ενεργειακά με όλα… όποια κι αν είναι η φαινομενική πραγματικότητα στον γραμμικό χρόνο.

Έτσι μπορείς να επανεκτιμήσεις, να εστιαστείς ξανά και να επικεντρωθείς στο κέντρο σου. Με αυτόν τον τρόπο επιτρέπεις στην επικοινωνία και τη διαδικασία της δημιουργίας να συνεχίσουν την πορεία τους, ώστε να σου φανερώσουν την ύψιστή αλήθεια σου.

Γιατί, ό,τι κι αν συμβαίνει στο εξωτερικό επίπεδο, είναι ο εσωτερικός θόρυβος που σε πληγώνει, σε συστέλλει και σε εμποδίζει να συνδέεσαι, να διευρύνεσαι και να προσφέρεις.

Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

Ποια στάση μπορούμε να κρατήσουμε απέναντι στην κριτική, αφού όλοι δεχόμαστε κριτική κάθε μέρα;

Για την κριτική υπάρχουν δύο πιθανότητες: μπορεί να είναι σωστή και μπορεί να είναι λανθασμένη. Στην περίπτωση που είναι σωστή και αυτό που λέει εκείνος που μας απευθύνει την κριτική ισχύει, τότε πράγματι δεν κάνουμε κάτι σωστά ή θα μπορούσαμε να κάνουμε κάτι διαφορετικά. Γι’ αυτό θα μας ωφελήσει πάρα πολύ να τον ακούσουμε. Δε διατρέχουμε κανένα κίνδυνο, δε θα συμβεί κανένα κακό αν ακούσουμε αυτά που λέει και αν τα σκεφτούμε και τα εφαρμόσουμε.

Εάν αυτά που λέει, αφού τα εξετάσουμε προσεκτικά, δούμε ότι δεν είναι αληθινά, αλλά είναι η προβολή σε μας της δικής του υποκειμενικής πραγματικότητας, τότε είναι δικό του θέμα. Δε μας απασχολεί, γιατί είναι η δική του πραγματικότητα, αφορά μόνο αυτόν.

Αυτές είναι οι δύο πιθανότητες στην κριτική. Και στις δύο περιπτώσεις δεν κινδυνεύουμε απ’ αυτό που συμβαίνει. Μπορούμε να ακούσουμε την κριτική και δε χρειάζεται να δώσουμε καμιά απάντηση.

Αν δεν είμαστε σίγουροι αν έχει δίκιο, μπορούμε να πούμε: «Ευχαριστώ γι’ αυτό που μου λες, θα το σκεφτώ. Αν δω ότι έχεις θα προσπαθήσω να αλλάξω. Αν δω ότι δεν έχεις δίκιο θα το ξεχάσω. Σ’ ευχαριστώ όμως για το ενδιαφέρον σου».

Δε χρειάζεται να προσπαθούμε να αποδείξουμε στον άλλον ότι έχουμε δίκιο ούτε να του απαντήσουμε. Εμείς είμαστε οι κύριοι της ζωής μας, εμείς είμαστε υπεύθυνοι για τη ζωή μας. Η ζωή μας ανήκει σε μας και όχι σε κείνον. Δυστυχώς, παίζουμε συνέχεια αυτό το παιχνίδι, προσπαθούμε συνέχεια να αποδείξουμε στους άλλους ότι έχουμε δίκιο και εκείνοι δεν έχουν. Και όταν δε μας πιστεύουν νιώθουμε άσχημα. Όλο αυτό το παιχνίδι γίνεται επειδή δεν είμαστε σίγουροι, επειδή δεν έχουμε αρκετή σιγουριά σ’ αυτά που πιστεύουμε και σ’ αυτά που κάνουμε στη ζωή μας.

Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε την κριτική, επειδή μπορούμε να κερδίσουμε μέσα απ’ αυτή. Είναι πάντα ένα ερέθισμα να κοιτάξουμε τον εαυτό μας. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι εμείς θα προσπαθήσουμε να «σώσουμε» τον κόσμο κριτικάροντας τους άλλους. Να μην κριτικάρουμε εμείς τους άλλους, αλλά, όταν γίνεται κριτική σε μας, ας την αξιοποιήσουμε.

Μπορεί να χρειάζεται να μάθουμε να ζούμε ξέροντας ότι υπάρχουν μερικοί άνθρωποι που δε μας εγκρίνουν, που νομίζουν ότι είμαστε κακοί, ότι κάνουμε λάθη. Αυτό είναι ένα μάθημα στη ζωή μας, ένα μάθημα σιγουριάς και εμπιστοσύνης στον εαυτό μας.

Το φύλλο και η αυτογνωσία.

Ρώτησα το φύλλο αν ήταν φοβισμένο, επειδή ήταν φθινόπωρο και τα άλλα φύλλα έπεφταν. Το φύλλο μου είπε:

«Όχι. Κατά τη διάρκεια όλης της άνοιξης και του καλοκαιριού ήμουν απολύτως ζωντανό. Δούλεψα σκληρά για να βοηθήσω το δέντρο να τραφεί. Και τώρα ένα μεγάλο μέρος μου είναι μέσα στο δέντρο. Δεν περιορίζομαι από αυτή τη μορφή.Είμαι επίσης ολόκληρο το δέντρο. Και όταν επιστρέψω στο χώμα, θα συνεχίσω να τρέφω το δέντρο. Επομένως, δεν ανησυχώ καθόλου. Καθώς αφήνω αυτό το κλαδί και πέφτω στο έδαφος, θα γνέψω στο δέντρο και θα του πω: Θα σε δω ξανά πολύ σύντομα.»

Εκείνη τη μέρα ο αέρας φυσούσε πολύ και, έπειτα από λίγο, είδα το φύλλο να αφήνει το κλαδί και να πέφτει στο έδαφος, χορεύοντας χαρωπά, επειδή καθώς έπεφτε, είδε τον εαυτό του εκεί, μέσα στο δέντρο. Ήταν τόσο ευτυχισμένο...

Υποκλίθηκα, ξέροντας ότι είχα πολλά να μάθω από το φύλλο....

Οι αρχαίοι «βίωναν» την αδιάρρηκτη σχέση τους με την φύση. Γνώριζαν «πραγματική τους φύση», μέσα από την φύση. Παρατηρούσαν την φύση, και αυτή τους αποκάλυπτε τα μυστικά της.

Οι μετασχηματισμοί των μορφών, η ποικιλία των ειδών, τους αποκάλυψαν τα μυστικά του σύμπαντος, με ένα τρόπο φυσικό ενδόμυχο δίχως τεχνητά μέσα, με μόνο αρωγό το πνεύμα και την αγάπη για την μητέρα Γαία.

Δεν χρειαζόταν αεροπλάνα ή τηλεσκόπια, ο Πλάτωνας μας αποκαλύπτει έναν πιο φυσικό τρόπο: 

«Έτσι, ο νους, το πνεύμα μόνο του Φιλοσόφου (ή του μαθητή της ανώτερης αλήθειας) διαθέτει φτερά, διότι μόνον αυτός, όσο μπορεί πιο καλά, τα συγκρατεί στο μυαλό του, ενώ η θεώρησή του καθιστά θεία ακόμα και τη Θεότητα. Ορθά χειριζόμενος αυτές τις αναμνήσεις της πρότερης ζωής, συνεχώς τελειοποιούμενος στα τέλεια μυστήρια, ο άνθρωπος πραγματικά γίνεται τέλειος – ένας μύστης στη θεία σοφία.

…Όσο θα είμαστε στην εδώ ζωή, θα πλησιάζουμε κατά το δυνατόν την γνώση αν δεν ζούμε προσκολλημένοι στο σώμα, να παραμένουμε καθαροί μέχρι που οι θεοί μας απαλλάξουν από αυτό, και όταν απαλλαγούμε από αυτό και την ανικανότητα και τον περιορισμό που μας δίνει, θα βρεθούμε μαζί με τέτοιες αλήθειες, και μόνοι μας θα γνωρίσουμε όλη την αντικειμενική πραγματικότητα. Και ίσως είναι αλήθεια το ότι δεν είναι θεμιτό το μη καθαρό να αγγίζει το καθαρό.

…Λέγεται λοιπόν, συνεχίζει ο Σωκράτης, ότι η γη είναι, αν την έβλεπε κανείς από ψηλά, σαν τις σφαίρες (σφαίρες επίσκυρου δηλ μπάλες ποδοσφαίρου) εκείνες που είναι καμωμένες από δώδεκα κομμάτια διαφορετικά δέρματα. Δηλαδή είναι πολύχρωμη σφαίρα και τα μέρη της ξεχωρίζουν από τα χρώματα που έχει το καθένα, και τα χρώματα που χρησιμοποιούν οι ζωγράφοι μας εδώ δεν είναι παρά απομιμήσεις εκείνων των χρωμάτων. Από κει λοιπόν βλέπουμε ότι η γη είναι χρωματισμένη απ αυτά τα χρώματα, που είναι πιο λαμπερά και καθαρά από τα εδώ. Οι κοιλότητες παίρνουν μια απόχρωση λαμπρή μέσα στην ποικιλία των άλλων χρωμάτων ώστε να δίνει εντύπωση ενιαίας εικόνας πολύχρωμης.»

Οι αρχαίοι γνώριζαν πως αυτό που φαίνεται νεκρό είναι μόνο η αλλαγή από ένα σχήμα σε ένα άλλο, και πως η αλλαγή της ουσίας συμπορεύεται με εκείνη των μορφών.

Η φυσιογνωσία κατ' αυτόν τον τρόπο, υπήρξε η πρωτογενής ατραπός τους προς αυτογνωσία, και την Θεογνωσία. Η αυτογνωσία οδηγεί με την σειρά της στην μεταμόρφωση του εαυτού, προς όφελος του συνόλου κατά τον ίδιο τρόπο που τα κύτταρα συνεργούν προς την εύρυθμη λειτουργία όλου του οργανισμού.

Βίωναν πως το μικροκοσμικό υπάρχει μέσα στο μακροκοσμικό και το ελάχιστο είναι παράγωγο και τμήμα του μεγίστου, και πως εντός τους ενυπάρχει μία αθάνατη και αιώνια αρχή, όντας ένα αδιαίρετο τμήμα του ενιαίου όλου, από το οποίο εκπορεύεται και στο οποίο απορροφάται στο τέλος του εξελικτικού και κοσμικού κύκλου.

Σε μια τέτοια συνάφεια, ο άνθρωπος είναι ένα μικρό σύμπαν, καθώς αποτελείται από εκατομμύρια μικρότερες ζωές, οι οποίες αποτελούν όχι μόνο το φυσικό του σώμα αλλά όλη του την ύπαρξη και στις υπόλοιπες διαστάσεις. Ο άνθρωπος είναι ένας μικρόκοσμος, μια αντανάκλαση του Μακρόκοσμου. Είναι ένα κύτταρο μέσα σε έναν μεγάλο πνευματικό οργανισμό – που είναι ο Δημιουργός του – ενώ η ανθρωπότητα, ως ένα τμήμα αυτού, αντιπροσωπεύει την οικογένειά του.

Γνώθι σ’ αυτόν. Όλη η σοφία «κρύβεται» σε αυτή την φράση. Να γνωρίσεις τον εαυτό σου, να ξαναβρείς τον εαυτό σου, αυτή η συγχώνευση του κατώτερου «εγώ» με το ανώτερο «Εγώ». Το σύμβολο του Μύστη που κατόρθωσε να ξαναβρεί τον εαυτό του είναι ο όφις που δαγκώνει την ουρά του. Το φίδι που έρπει στη γη σχηματίζει μια ευθεία ή μια ελικοειδή γραμμή, και η γραμμή είναι ένας περιορισμός. Αλλά το φίδι που δαγκώνει την ουρά του γίνεται ένας κύκλος και ο κύκλος συμβολίζει το άπειρο, το απεριόριστο, την αιωνιότητα.

Ο άνθρωπος που κατόρθωσε να υλοποιήσει το σύμβολο του κύκλου, μπαίνει σε έναν κόσμο όπου δεν υπάρχουν πλέον περιορισμοί, όπου δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο άνω και στο κάτω, διότι όλες οι δυνάμεις, τα πλούτη και οι αρετές που το αληθινό Εγώ κατέχει διοχετεύονται στο μικρό «εγώ». Το μικρό και το μεγάλο αποτελούν πλέον ένα, και ο άνθρωπος γίνεται μια θεότητα.»