Η Επικούρεια φιλοσοφία για την «Ελεύθερη βούληση του ανθρώπου»

Σκοπός του άρθρου αυτού είναι να καταδείξει ότι, τη μελέτη του προβλήματος της «ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου», γίνεται προσπάθεια να την αποδώσουν σε ξένους διανοούμενους ενώ ένας εκ των μεγίστων Ελλήνων φιλοσόφων, ο Επίκουρος έχει ασχοληθεί διεξοδικά και αποτελεσματικά με αυτήν, γεγονός που αποκρύπτεται και απαξιώνεται, όπως και πολλά άλλα, από ξένους και δυστυχώς και Έλληνες συγγραφείς, όπως περιέγραψα σε άλλο άρθρο και διάλεξή μου.

Είναι τόσο μεγάλη η αρχαία ελληνική γραμματεία και φιλοσοφική βιβλιοθήκη, ώστε πολλοί δυστυχώς Έλληνες και ξένοι προσπάθησαν και προσπαθούν διαχρονικά να μειώσουν αυτήν και μέχρι τώρα, το πέτυχαν σε κάποιο βαθμό.

Έτσι, στο παραπάνω θέμα, είναι περίεργο, να γίνεται κάτι ανάλογο από Έλληνες, υπό μορφήν παραλείψεως αναφοράς στον Επίκουρο, που πρωτοδιατύπωσε μια φιλοσοφική ιδέα και θεωρία, ώστε να διερωτάται κανείς για την πηγή και σκοπιμότητα του ιδιότυπου αυτού ανθελληνισμού, αν και έχουμε διατυπώσει, από μακρού, ότι ο ανθελληνισμός πηγάζει στην Ελλάδα. Από την άλλη μεριά, παρατηρείται, εδώ και στα ξένα, μια ατέλειωτη σειρά δημοσιεύσεων, που εξάρουν και υμνούν την αρχαιοελληνική γραμματεία, σε τέτοιο βαθμό ώστε να φθάνουν στο σημείο να θεοποιήσουν αυτήν.

Το θέμα της ύπαρξης ή μη «Ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου», είναι αρκετά παλαιό και ανέκυψε επιστημονικά στην προσωκρατική περίοδο, όταν ο Δημόκριτος διατύπωσε και ανάπτυξε τις φυσικές του θεωρίες, από τις απλούστερες φυσικές έννοιες μέχρι την ατομική θεωρία, με τον δάσκαλό του Λεύκιππο. Το θέμα βέβαια της ειμαρμένης ή μοίρας, ήταν παλαιότερο, αλλά πήρε επιστημονική έκφραση, με τις θεωρίες του Δημόκριτου.

Ο Δημόκριτος, ως καθαρός φυσικός επιστήμων, περιέγραψε την «αιτιοκρατική θεώρηση του πίπτοντος σώματος ή αι ατόμου» ώστε τούτο να πέφτει καθέτως, και μάλιστα πάντα στο ίδιο σημείο, (αν ξεκινήσει από το ίδιο σημείο) χωρίς αποκλίσεις και για αυτό, μπορούμε να πούμε ότι ο Δημόκριτος είναι ο πρώτος ντετερμινιστής και αιτιοκράτης.

Ο Δημόκριτος ήταν υποχρεωμένος να δεχθεί την αιτιοκρατία ή ετεραρχία, σύμφωνα με την οποία, οτιδήποτε πρόκειται να συμβεί, είναι προσδιορισμένο από πριν ότι θα συμβεί, όπως και θα συμβεί (πτώση του σώματος αν αφεθεί ελεύθερο). Η αντίληψη αυτή βασίζεται στην αρχή ότι τίποτε στον κόσμο δεν δημιουργείται εκ του μηδενός, αλλά ότι το καθετί προέρχεται από κάπου, ότι έχει κάποια αιτία.

Αν λοιπόν, τα πάντα ανάγονται σε προγενέστερες αιτίες, τότε το σύμπαν διέπεται από μια απόλυτη αναγκαιότητα, υπό την έννοια, ότι το μέλλον είναι ήδη γνωστόν, καθορισμένο από το παρόν, το οποίο με τη σειρά του, έχει καθορισθεί από το παρελθόν. Η αιτιοκρατική αντίληψη, για τον κόσμο, έχει προσλάβει διάφορες μορφές, την θεολογική, τη μεταφυσική, τη λογική και την επιστημονική αιτιοκρατία.

Η θεολογική αιτιοκρατία συνδέεται με την ύπαρξη του θεού, ενώ η μεταφυσική που διατυπώθηκε από τους Στωικούς, οι οποίοι υποστήριζαν ότι ο λόγος, από τον οποίο δημιουργήθηκε ο κόσμος, έχει διαχυθεί σε κάθε σημείο του σύμπαντος, έτσι ώστε να διέπεται από μια τάξη και αναγκαιότητα, την ειμαρμένη (μοίρα), σύμφωνα με την οποία, οτιδήποτε και αν συμβεί είναι προκαθορισμένο. Ο Ηράκλειτος, ενωρίτερα, είχε διατυπώσει την ιδέα, ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου δημιουργεί τη μοίρα του, υπάρχει δηλαδή μια προσωπική μοίρα. Είναι όμως έτσι; Ποιος καθορίζει τη ζωή του καθενός μας, ο ίδιος; η τύχη; ή η ανώτερη δύναμη και ποια είναι αυτή; Μπορεί ο άνθρωπος να αλλάξει τη μοίρα του;

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο οποίος διατύπωσε τη θέση της λογικής αιτιοκρατίας, παρατήρησε ότι το κάθε τι, κατ’ ανάγκη, είτε υπάρχει, είτε όχι, είτε θα συμβεί, είτε δεν θα συμβεί.

Ο Λαπλάς, από τους βασικούς εκφραστές της επιστημονικής αιτιοκρατίας, παρατήρησε ότι «μια διάνοια που θα γνώριζε σε κάποια δεδομένη στιγμή όλες τις παριστάμενες στη φύση δυνάμεις, και την αντίστοιχη κατάσταση των πραγμάτων που τη συνθέτουν, θα ήταν σε θέση να συλλάβει, σε ένα απλό τύπο, τόσο τις κινήσεις όσο και την ενέργεια των στοιχειοδεστέρων σωμάτων». Αυτό όμως καταρίφθηκε από τον Χαιζενμπεργκ και την αρχή της απροσδιοριστίας του, την οποία εμπνεύστηκε από τον διάλογο του Κρατύλου με τον Πλάτωνα.

Η μεγαλύτερη δυσκολία, σχετικά με την αντίληψη της αιτιοκρατίας, γενικά, αφορά στη σχέση της με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Έτσι, αν υιοθετηθεί η αιτιοκρατική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το καθετί είναι εκ των προτέρων δεδομένο, τότε και οι πράξεις του ανθρώπου είναι προκαθορισμένες και, ως εκ τούτου, η «ελευθερία της βούλησης» του είναι αδύνατη. Ωστόσο υπήρξαν επιχειρήματα, όπως εκείνα των εκπροσώπων της στωϊκής φιλοσοφίας, του Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, με τα οποία οι εισηγητές των επιδίωξαν να δείξουν ότι η αιτιοκρατία είναι συμβατή με την «Ελεύθερη βούληση» αν και υπάρχει βέβαια πολύ προγενέστερη λύση του προβλήματος από τον Επίκουρο, όπως θα αναπτύξουμε παρακάτω, αλλά η αναφορά μας σε μερικούς μεταγενέστερους γίνεται ακριβώς για να καταδείξουμε ότι, αποσιωπώντας μερικοί τον Επίκουρο δημιουργούν σφετερισμό των θεωριών του Επίκουρου από άλλους, ως π.χ. αναφερθέντας παραπάνω μεταγενεστέρως.

Η μεγαλύτερη δυσκολία, σχετικά με την αντίληψη της αιτιοκρατίας, αφορά στη σχέση της με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Έτσι, αν υιοθετηθεί η αιτιοκρατική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το καθετί είναι εκ των προτέρων δεδομένο, τότε και οι πράξεις του ανθρώπου είναι προκαθορισμένες και, ως εκ τούτου, η «ελευθερία της βούλησης» του είναι αδύνατη. Ωστόσο υπήρξαν επιχειρήματα, όπως εκείνα των εκπροσώπων της στωϊκής φιλοσοφίας, του Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, με τα οποία οι εισηγητές των επιδίωξαν να δείξουν ότι η αιτιοκρατία είναι συμβατή με την «ελεύθερη βούληση» αν και υπάρχει βέβαια πολύ προγενέστερη λύση του προβλήματος από τον Επίκουρο, όπως θα αναπτύξουμε παρακάτω, αλλά η αναφορά μας σε μερικούς μεταγενέστερους γίνεται ακριβώς για να καταδείξουμε ότι, αποσιωπώντας μερικοί τον Επίκουρο δημιουργούν σφετερισμό των θεωριών του Επίκουρου από άλλους.

Κατά την στωϊκή φιλοσοφία, η «ειμαρμένη» που εκφράζει την αιτιοκρατική αντίληψη των εισηγητών της, για τον κόσμο, ορίζει εκ των προτέρων όλες τις δυνατότητες, υπό τις οποίες ενδέχεται να εκδηλωθεί ένα γεγονός. Αν π.χ είμαι άρρωστος υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν καλό γιατρό, που θα με βοηθήσει να γίνω καλά, όπως υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν κακό γιατρό. Υπάρχει η δυνατότητα να πάρω ένα φάρμακο κ.ο.κ. Όλες οι δυνατότητες είναι δεδομένες στα πλαίσια της ειμαρμένης και είναι γνωστό, εκ των προτέρων, τι θα συμβεί αν επιλέξω την α ή την β δυνατότητα, καλό ή κακό γιατρό κ.ο.κ.

Ο Χιουμ εξ άλλου υποστήριξε ότι ο ισχυρισμός ότι η αιτιοκρατία είναι ασυμβίβαστη με την «ελεύθερη βούληση», είναι προϊόν μιας εννοιολογικής σύγχυσης. Της σύγχυσης μεταξύ των διαφόρων σημασιών του όρου «αιτία». Κατά τον Χιουμ, όταν λέμε ότι μια πράξη είναι ελεύθερη, δεν εννοούμε ότι είναι αναίτια. Αν π.χ. θέλω να σηκώσω το χέρι μου, έχει μία αιτία, τη βούλησή μου ή την πρόθεσή μου να σηκώσω το χέρι μου.

Ο Καντ ευθυγραμμιζόμενος με τις θέσεις του Χιουμ, ταύτισε την ελευθερία της βούλησης με την αυτονομία της βούλησης, τη βούληση που δρα βάσει νόμων, κανόνων ή αρχών, που θέτει η ίδια στον εαυτό της, βάσει αιτιών δηλαδή που υπόκεινται στον έλεγχό της.

Ο Χόμπαρτ προχώρησε ακόμη πιο πέρα, από τον Χιουμ, και υποστήριξε ότι η αιτιοκρατία, η αντίληψη ότι το κάθε τι έχει κατ’ ανάγκην κάποια αιτία, όχι μόνο είναι συμβάσιμη με την ελευθερία της βούλησης, αλλά αποτελεί αναγκαία προϋπόθεσή της.

Κατά τον Χόμπαρτ συγκεκριμένα, αν οι πράξεις είναι ανεξάρτητες από την θέληση, την πρόθεση και γενικά από οποιαδήποτε αιτία, υπάρχει μέσα στο πράττον άτομο, όπως στην περίπτωση π.χ. που κάποιος, όντας υπό την επήρεια ισχυρού ναρκωτικού, κινεί τα χέρια του χωρίς να έχει συνείδηση των κινήσεων αυτών, τότε οι πράξεις του δεν είναι ελεύθερες. Οι μορφές αυτές αιτιοκρατίας, με τις οποίες οι φιλόσοφοι Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, επεχείρησαν να συγκεράσουν την αιτιοκρατική αντίληψη με την ελευθερία της βούλησης, η οποία αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση της ηθικής συμπεριφοράς, συγκροτούν ό,τι αποκάλεσε ο Γουΐλιαμ Τζέϊμς, ήπια αιτιοκρατία.

Την κατηγορία αυτή της αιτιοκρατίας ο παραπάνω την αντιδιάστειλε, προς αυστηρή αιτιοκρατία, στα πλαίσια της οποίας, αποκλείεται η ιδέα της ελευθερίας και ο άνθρωπος θεωρείται πως είναι, ό,τι είναι, και πράττει, όχι γιατί έτσι αποφασίζει ο ίδιος, αλλά διότι είναι αναγκασμένος από τους νόμους και τις συνθήκες που υφίστανται, ανεξάρτητα από αυτόν.

Δεν θα συνεχίσω να εξιστορώ άλλες απόψεις, διότι όλοι τους αναμασούν ή μικροτροποποιούν τις υπάρχουσες, για να έλθω κατ’ ευθείαν στον Επίκουρο, ο οποίος έδωσε πράγματι μια μεγαλοφυή φιλοσοφική απάντηση στο πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου, από την μια μεν μεριά ως συνεχιστής, αναμορφωτής των απόψεων της δημοκρίτειας φυσικής φιλοσοφίας, και από την άλλη, είναι αυτός, ο οποίος με μια πράγματι καταπληκτική ιδέα-επινόηση, της απόκλισης ή παρέγκλισης, έδωσε την σωστή λύση, όπως γλαφυρά την περιέγραψε ο Κ. Μαρξ στην διατριβή του για την «Διαφορά επικούρειας και δημοκρίτειας φυσικής φιλοσοφίας» (μαζί με άλλες διαφορές).

Τι είπε λοιπόν ο Επίκουρος και πώς έλυσε το μεγάλο αυτό φιλοσοφικό πρόβλημα; Ο εκ των μεγίστων ελλήνων φιλοσόφων είπε: όχι, δεν πέφτει καθέτως το άτομο προς τα κάτω και σε ευθεία γραμμή. Δάσκαλέ μου, Δημόκριτε κάνεις λάθος. Το κάθε σώμα, το κάθε άτομο μπορεί, κατά την κάθοδό του, να αποκλίνει, έστω ελαχιστότατα, και αυτή η παρέκκλιση από την κάθετο γραμμή δημιουργεί αυτονομία και ελευθερία, η οποία επεκτεινόμενη στις ανθρώπινες πράξεις, δημιουργεί την ελευθερία της βούλησης του ανθρώπου. Αυτό κι αν είναι ανθρώπινη μεγαλοφυΐα!

Είδαμε στην αρχή του άρθρου ότι ο Δημόκριτος, ως φυσικός επιστήμων, δέχεται αναγκαστικά ότι κάθε σώμα θα πέσει καθέτως, χωρίς απόκλιση, γεγονός που σημαίνει ότι η πτωτική κίνηση είναι αναγκαστικά η κίνηση που χαρακτηρίζει την έλλειψη αυτοτέλειας και υποταγή στην νομοτέλεια. Αυτό μεταφερόμενο στον άνθρωπο, απαγορεύει την «ελεύθερη βούληση αυτού» και τον κάνει αιχμάλωτο της μοίρας, ανήμπορο να αλλάξει την ζωή του που, αναγκαστικά, θα ακολουθεί τον καθορισμένο και υποχρεωτικό δρόμο.

Απεναντίας, με την φιλοσοφική επινόηση του Επίκουρου, και την χρήση της απόκλισης από την ευθεία πτωτική γραμμή του ατόμου, δεν αποτελεί κάποιο ιδιαίτερο επιμέρους προδιορισμό, που εμφανίζεται τυχαία στην επικούρεια φυσική. Ο νόμος, που εκφράζουν τα παραπάνω, διέπουν ολόκληρη την επικούρεια φιλοσοφία, να εξαρτιέται από το πεδίο της εφαρμογής του, γεγονός το οποίο ήλθε να επιβεβαιωθεί ύστερα από 2.500 χρόνια μετά, από την σύγχρονη φυσική.

Σε αντίθεση με τον Επίκουρο, ο Δημόκριτος μετατρέπει σε βίαιη κίνηση και σε πράξη, της τυφλής αναγκαιότητας, ό,τι για το πρώτο αποτελεί πραγμάτωση της έννοιας του ατόμου.

Ας δούμε τώρα σε κάποια έκταση αναλυτικά την φυσική και φιλοσοφική θεωρία του Επίκουρου, που τόσο μεγάλη επέκταση και σημασία είχε στην ζωή του ανθρώπου, που τον ξεχωρίζει από τον Δημόκριτο και του απομένει τον τίτλο του ιντετερμινιστή. Εξ άλλου, για τον Επίκουρο και την σχολή του, η φιλοσοφία υπηρετεί την ζωή και έχει αποκλειστικό και μοναδικό σκοπό, όπως κάθε γνώση και ενέργεια, να φέρει την γαλήνη και την ευτυχία. Αυτό λέει ο επικούρειος ορισμός της φιλοσοφίας, που μας τον έσωσε ο Σέξτος ο Εμπειρικός.

Η θεωρία της απόκλισης ή παρέγκλισης των ατόμων, κατέχει τον βασικό ρόλο στην φυσική του Επίκουρου. Στην αρχαιότητα η θεωρία αυτή επικρίθηκε σκληρότατα, ιδιαίτερα από τον Κικέρωνα. Μόνο στον 20ο αιώνα, δηλαδή σχεδόν πρόσφατα, για πρώτη φορά, μετά τον Επίκουρο, υποστηρίχθηκαν από την μικροφυσική θέσεις ανάλογες με την μεγαλοφυή σύλληψη της ατομικής απόκλισης.

Θέσεις στηριζόμενες σε εργαστηριακές παρατηρήσεις της συμπεριφοράς των υποατομικών σωματιδίων, οι οποίες ανατρέπουν την αρχή της μηχανιστικής αιτιότητας.

Η «παρέγκλιση» είναι, κατά πρώτον λόγον, μια υπόθεση στην φυσική που σκοπό έχει να εξηγήσει την δημιουργία της ύλης μέσω της ένωσης των ατόμων, διότι αν τα άτομα πήγαιναν παράλληλα και δεν απόκλιναν δεν θα συγκρούονταν και δεν θα δημιουργούνταν νέα σώματα. Κατά δεύτερο λόγο, είναι ένας ηθικός νόμος: το άτομο, κατά μία έννοια, αποτελεί το πρότυπο του αυτόνομου ανθρώπου. Όπως τους θεούς του Επίκουρου τους διακρίνει η μεγαλύτερη ελευθερία, και τον σοφό η απόλυτη λύτρωση, όμοια το άτομο ορίζεται από την ικανότητα να αυτοπροσδιορίζεται.

Όπως λοιπόν το άτομο ελευθερώνεται από την σχετική του ύπαρξη, την ευθεία πτωτική του γραμμή, ξεφεύγοντας και αποκλίνοντας από αυτήν, έτσι και ολόκληρη η επικούρεια φιλοσοφία αποκλίνει από την δεδομένη συγκεκριμένη πράξη, όταν αυτή επιβάλει περιορισμούς. Η απόκλιση αυτή συμβαίνει πάντοτε, όποτε αποσκοπείται να παρουσιασθεί η έννοια της αυτοτέλειας.

Αυτήν την έννοια, δηλαδή της αποκλίσεως των ατόμων, ο Επίκουρος την εισήγαγε για τον εξής λόγο, που είναι αληθινός: Μήπως τυχόν, αν πάντοτε το άτομο κατευθύνεται από μια φυσική και αναγκαία βαρύτητα, δεν απομένει πια για εμάς ούτε ίχνος ελεύθερης βούλησης, αφού η ψυχή μας θα κινούνταν με τον τρόπο που επιβάλλει η κίνηση των ατόμων; Ενώ ο Δημόκριτος, ο δημιουργός της ατομικής θεωρίας, προτίμησε να δεχθεί ότι όλα γίνονται από ανάγκη και με την επιταγή της ειμαρμένης. Έχει λοιπόν τεράστια φιλοσοφική σημασία και κοινωνική επέκταση και καλύπτει η επικούρεια φιλοσοφία πολλές διαστάσεις και επίπεδα.

Στην φυσική, η θεωρία της παρέκκλισης των ατόμων, κατευθύνεται ενάντια στην μηχανιστική (αιτιοκρατική) αντίληψη του Δημόκριτου. Η ιδέα της αυθόρμητης απόκλισης των ατόμων, δηλαδή η δυνατότητα τυχαίας ατομικής συμπεριφοράς, ήταν εξαιρετικά μεγάλης σημασίας για την αναγνώριση της τύχης και της αναγκαιότητας στην ερμηνεία των φυσικών φαινομένων.

Δεν γνωρίζει λοιπόν ο ανθελληνιστής αρθρογράφος, όποιος και αν είναι, ότι τα άτομα διαθέτουν και μία ελεύθερη κίνηση, την οποία δεν την προέβλεψε ο Δημόκριτος αλλά την επινόησε ο Επίκουρος, και αποτελεί αυτή μία από τις βασικές διαφορές της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας;

Ο επικουρισμός είναι μεν αντίθετος με την δημοκρίτεια φιλοσοφία, αλλά είναι μια παραλλαγή του ατομισμού. Οι επικούρειοι βέβαια, σε πολλά σημεία, διαφωνούσαν με τον Δημόκριτο, θεωρούσαν όμως τον εαυτό τους ως οπαδό του και είχαν μεγάλο σεβασμό γι’ αυτόν. Υπήρχαν βέβαια τότε (όπως και τώρα) αντίπαλοι του Επικούρου, που προσπαθούσαν να τον συκοφαντήσουν (ή τώρα να τον αποσιωπήσουν), πλαστογραφώντας διάφορες ανύπαρκτες επιστολές του, υπό το όνομά του, στις οποίες υποτίθεται ότι ο Επίκουρος ευτέλιζε τον Δημόκριτο, αλλά και προγενέστερους φιλοσόφους. Αυτά ήταν πλασματικά, διότι σε αντίθεσή τους, ο Επίκουρος έλεγε ότι ακόμα και λάθη του Δημόκριτου πρέπει να αντιμετωπίζονται με κατανόηση, επειδή είναι λάθη του Δημόκριτου. Εδώ φαίνεται ο βαθύς σεβασμός του Επικούρου προς τον δάσκαλό του, τον Δημόκριτο.

Αυτή είναι η αλήθεια και η προέλευση και προσέγγιση του προβλήματος της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου, ως και η λύση του από τον Επίκουρο, κατά τρόπο ευφυέστατο με την καταπληκτική επινόηση της παρέγκλισης που επιβεβαιώνεται από την σύγχρονο φυσική μετά 2.500 χρόνια. Αυτός ήταν ο εκ των μεγίστων ελλήνων φιλοσόφων, που μερικοί τον αγνοούν, ιδίως αυτοί που γράφουν ειδικά άρθρα για την ανθρώπινη βούληση και την ειμαρμένη.

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ

Ένα από τα θεμελιώδη οριακά προβλήματα της γνώσης είναι αυτό της ελεύθερης βούλησης. Επειδή ακριβώς είναι οριακό πρόβλημα, βρίσκεται στον πυρήνα των καθαρά φιλοσοφικών προβλημάτων. Υπ’ αυτήν την έννοια δεν υπάρχει οριστική λύση του προβλήματος αλλά εναλλακτικές προσπάθειες ψηλάφησής του, πάντοτε στα εκάστοτε μεταβαλλόμενα πλαίσια κάποιας φιλοσοφικής θεωρίας.

Ποιος είναι ο πυρήνας του προβλήματος της ελεύθερης βούλησης; Ο πυρήνας αυτός σχετίζεται με την ανοικτή απορία, που αναφέρεται στη δυνατότητα ελεύθερης επιλογής του δρώντος ατόμου στο πλαίσιο ενός αιτιοκρατικά δομημένου σύμπαντος ή, έστω, ενός σύμπαντος προκαθορισμένου ως προς την χρονική του εξέλιξη. Η αιτιακή εξάρτηση των πράξεων ή γενικότερα ο προκαθορισμός τους καθιστά την ελεύθερη λειτουργία της βούλησης αδύνατη. Ελεύθερες πράξεις από ελευθέρως βουλόμενα άτομα αποτελούν μικρά θαύματα (με την έννοια ότι είναι αδύνατο να υπάρξουν) στο πλαίσιο μιας αιτιοκρατικά ή προκαθορισμένα δομημένης τάξης πραγμάτων. Θα πρέπει να λεχθεί εδώ, ότι η αιτιοκρατία αποτελεί ειδική μορφή προκαθορισμού των τεκταινομένων.

Η αίσθηση, λοιπόν, ότι πράττω και βούλομαι ελευθέρως είναι ψευδής; Είναι το ίδιο να είμαι πολίτης μιας ελεύθερης δημοκρατικής κοινωνίας και πολίτης μιας δικτατορίας; Είναι το ίδιο πραξιακά, να κυκλοφορώ ελεύθερος και να βρίσκομαι έγκλειστος σε μία φυλακή; Προφανώς όχι. Η αίσθηση, όμως, ελευθερίας σε μια αιτιοκρατικά δομημένη κατάσταση πραγμάτων είναι διαφορετικό πράγμα από την απάντηση στο ερώτημα αν βούλομαι ελευθέρως ή όχι. Αυτό που έχει σημασία για τα δρώντα άτομα, είναι αυτή η αίσθηση, που σχετίζεται με την γνώση ή μη των παραγόντων που καθορίζουν ή και εμποδίζουν ή και περιορίζουν την φαινομενική δυνατότητα επιλογών τους.

Μπορεί η πανσέληνος να επηρεάζει την πιθανότητα σεισμού;

Οι ισχυροί καταστροφικοί σεισμοί, όπως στην Ινδονησία το 2004, στη Χιλή το 2010 και στην Ιαπωνία το 2011, έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να συμβούν, όταν υπάρχει πανσέληνος ή νέα σελήνη, σύμφωνα με μια νέα ιαπωνική επιστημονική έρευνα.

 

Αυτό οφείλεται στο ότι, αυτές τις δύο περιόδους του μήνα, όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη ευθυγραμμίζονται, αυξάνεται περισσότερο η βαρυτική επίδραση του φεγγαριού πάνω στον πλανήτη μας. Αυτό, με τη σειρά του, εκτός από τις παλίρροιες, ασκεί μεγαλύτερη πίεση και πάνω στα τεκτονικά ρήγματα.

 

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον καθηγητή σεισμολογίας Σατόσι Ίντε του Πανεπιστημίου του Τόκιο, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό γεωεπιστημών "Nature Geoscience", ανέλυσαν αρχεία άνω των 10.000 σεισμών τουλάχιστον 5,5 βαθμών σε όλο τον κόσμο.

 

Η ανάλυση διαπίστωσε ότι οι σεισμοί άνω των οκτώ βαθμών εμφανίζουν μεγαλύτερη συσχέτιση με την πανσέληνο και τη νέα σελήνη. Από τους 12 μεγαλύτερους σεισμούς 8,2 βαθμών ή περισσότερο, οι εννέα συνέβησαν κοντά σε αυτές τις δύο μέρες. Αντίθετα, δεν συμβαίνει κάτι ανάλογο με τους μικρομεσαίους σεισμούς.

 

Βεβαίως, όπως επεσήμαναν οι επιστήμονες, πέρα από τις φάσεις της Σελήνης, υπάρχουν πολλοί άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την εκδήλωση ενός σεισμού. Και ασφαλώς, από πρακτική άποψη, η συσχέτιση φεγγαριού-σεισμών δεν αλλάζει το πώς οι κοινωνίες πρέπει να προετοιμάζονται για ένα σεισμό.

Μια κορυφαία άποψη από το Νεφέλωμα Flame

Το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο (ESO) διευθύνει μερικά από τα πιο προηγμένα στον κόσμο επίγεια τηλεσκόπια, συμπεριλαμβανομένου και του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου (VLT), καθώς και το VISTA στην ορατή και υπέρυθρη ζώνη του φάσματος στο Παρατηρητήριο Paranal στην έρημο Ατακάμα της Χιλής. Πρόσφατα δημοσίευσαν τις κορυφαίες 100 εικόνες τους: εδώ είναι η κορυφαία από αυτές.

Η παραπάνω εικόνα τραβήχτηκε από το VISTA μετά από μια 14-λεπτη έκθεση στην υπέρυθρη περιοχή και δείχνει το Νεφελώμα Flame (NGC 2024), ένα βρεφοκομείο άστρων στον αστερισμό του Ωρίωνα με έκταση 900 έως 1.500 έτη φωτός. Το VISTA θεωρείται το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο έρευνας στον κόσμο. Παρατηρείστε τα νεαρά άστρα στον πυρήνα του νεφελώματος, που συνήθως δεν είναι ορατή στο ορατό φως λόγω της σκόνης και των αερίων.

Επίσης, ενδιαφέρον είναι και το μπλε λαμπρό αστέρι στο δεξιό μέρος. Είναι ένα από τα τρία φωτεινά αστέρια που σχηματίζουν τη ζώνη του Ωρίωνα. Η λάμψη ακριβώς κάτω από το κέντρο είναι η αντανάκλαση του νεφελώματος NGC 2023? Και το περίγραμμα κάτω δεξιά σηματοδοτεί την άκρη του νεφελώματος Horsehead.

Γιατί ο Άρης δεν είναι τόσο βαρύς όσο η Γη

Έγινε μια τεράστια ανατάραξη στο εσωτερικό του κόκκινου πλανήτη στις απαρχές του ηλιακού μας συστήματος, σύμφωνα με την δύο νέες προσομοιώσεις. Αν είναι σωστά αυτά τα μοντέλα, τότε αυτή η δραματικά πιο βίαιη άποψη του σχηματισμού των βραχωδών πλανητών, θα μπορούσε να έχει συνέπειες στην κατανόηση πολλών πλανητικών μυστηρίων, μεταξύ των οποίων είναι η αιτία που ο Άρης δεν είναι τόσο βαρύς όσο η Γη ή η Αφροδίτη.

Ο κόκκινος πλανήτης

Οι δύο ομάδες των ερευνητών παρουσίασαν τα μοντέλα τους για την απαρχή του ηλιακού μας συστήματος, στην ετήσια συνεδρίαση της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας για τις πλανητικές επιστήμες στην Πασαντένα. Αυτές οι ομάδες ξεκίνησαν τις εργασίες τους προσπαθώντας να αντιμετωπίσουν ένα μακροχρόνια μυστήριο. Σύμφωνα με το καθιερωμένο μοντέλο του σχηματισμού των πλανητών, ο Άρης θα έπρεπε να έχει 5 έως 10 φορές μεγαλύτερη μάζα, από αυτή που έχει στην πραγματικότητα.

Το πρώτο μοντέλο

Το καθιερωμένο μοντέλο υποθέτει ότι ο περιστρεφόμενος δίσκος των αερίων, της σκόνης και του πάγου που περιέβαλε το νεαρό τότε ήλιο και από τον οποίο σχηματίστηκαν οι πλανήτες, είχε μια συνεχή, σχετικά ομαλή κατανομή του υλικού. Οι David Minton και Hal Levison του Ερευνητικού Ινστιτούτου στο Boulder του Κολοράντο, αμφισβήτησαν αυτή την παραδοχή με ένα μοντέλο στο οποίο ο δίσκος, από τον οποίο σχηματίστηκαν οι πλανήτες, είχε ένα χάσμα περίπου στην θέση όπου βρίσκεται πλέον ο Άρης.

Οι προσομοιώσεις από την ομάδα αυτή δείχνουν ότι καθώς οι κόκκοι σκόνης πλησίασαν και συγκολλήθηκαν στον δίσκο, η περιοχή που βρίσκεται πλησιέστερα προς τον Ήλιο σχημάτισε πλανητικά έμβρυα στο μέγεθος της Σελήνης, γρηγορότερα από τις εξωτερικές περιοχές. Η πυκνότητα των κόκκων ήταν μεγαλύτερη στις εσωτερικές περιοχές και τα υλικά εκεί περιστρέφονταν γύρω από τον ήλιο πιο γρήγορα, έτσι ήταν πιο πιθανό να συγκρουστούν και να κολλήσουν για να φτιάξουν μεγαλύτερα σώματα-πλανήτες.

Η βαρυτική αλληλεπίδραση μεταξύ των πλανητικών εμβρύων, μεγέθους σαν το φεγγάρι, κοντά στη Γη και στην Αφροδίτη, είχε σαν αποτέλεσμα την ανάδευση τους οπότε με τη βοήθεια των βαρυτικών δυνάμεων μετακινήθηκαν οι διάσπαρτοι κόκκοι ή κάποια πλανητοειδή αντικείμενα μέσα στο δίσκο. Οι κόκκοι με τη σειρά τους εξάσκησαν αντίρροπες δυνάμεις πάνω στα πλανητικά έμβρυα, οπότε η συνισταμένη των δυνάμεων στα περισσότερα έμβρυα μηδενίστηκε, και εκείνα τα πλανητικά έμβρυα έμειναν στη θέση τους.

Τα μοντέλα δείχνουν ότι κάπου 1,5 φορά την απόσταση Γης-Ήλιου, δημιουργήθηκε ένα χάσμα στον δίσκο, που σχημάτισε τους πλανήτες, οπότε το πλανητικά έμβρυο που μετακινήθηκε σιγά-σιγά εκεί πέρα (ο Άρης σήμερα) σταμάτησε να αυξάνει αφού δεν μπορούσε πλέον να αποκτήσει μεγαλύτερη μάζα, απλά γιατί δεν υπήρχε πια εκεί πέρα άλλο υλικό.

Αντίθετα, τα πλανητικά έμβρυα που βρίσκονταν πιο κοντά στον ήλιο, όπου δεν υπήρχε κενό, ήταν σε θέση να συγκεντρώσουν περισσότερη μάζα και έγιναν η Αφροδίτη και η Γη, προτείνουν οι επιστήμονες. Το μοντέλο δείχνει επίσης ότι ο Άρης θα έπρεπε να έχει μια σύνθεση και ατμόσφαιρα διαφορετική από τη Γη και την Αφροδίτη, διότι απέκτησε την περισσότερη μάζα του σε μια περιοχή μακρύτερα από ό,τι οι άλλοι γήινοι πλανήτες.

Μάλιστα ο Άρης θα πρέπει να έχει στείλει ένα μεγάλο μέρος του πλανητικού υλικού σε ένα τμήμα της ζώνης των αστεροειδών, που βρίσκεται μεταξύ Άρη και Δία, σημειώνει η ομάδα.

«Η πρότασή τους ότι ο Άρης έστειλε να αποικίσουν μικρούς πλανητοειδείς στην εσωτερική ζώνη των αστεροειδών φαίνεται εύλογη», λέει ο John Chambers του Ινστιτούτου Κάρνεγκι στην Ουάσιγκτον.

Το δεύτερο μοντέλο

Σε ένα διαφορετικό μοντέλο, ο Kevin Walsh του Νοτιοδυτικού Ερευνητικού Ινστιτούτου μαζί με άλλους ερευνητές εξηγούν το μικρό βάρος του Άρη από τη δράση του γίγαντα αέριου πλανήτη Δία. Σύμφωνα με αυτούς, ο Άρης είχε αρχικά άφθονο υλικό για να μεγαλώσει – έως ότου ο Δίας βρέθηκε στον δρόμο του στο εσωτερικό τμήμα του ηλιακού συστήματος, αφαιρώντας αέριο από τον δίσκο σπειροειδώς προς τον ήλιο. Ο Δίας τότε έφυγε πάλι προς το εξωτερικό ηλιακό σύστημα μόλις σχηματίστηκε ο κοντινότερος μεγάλος γείτονάς του, ο Κρόνος. Η βαρυτική επίδραση του Δία θα μπορούσε επίσης να εξηγήσει την προέλευση του κενού στον δίσκο που προτάθηκε από τους Minton και Levison.

Ο Walsh και οι συνεργάτες του σημειώνουν ότι το μοντέλο τους, με το οποίο ο Δίας πήγε προσωρινά στο εσωτερικό του ηλιακού συστήματος και στη συνέχεια μεταναστεύει στο εξωτερικό τμήμα πάλι, μπορεί επίσης να εξηγήσει γιατί διαφορετικά μέρη της ζώνης των αστεροειδών έχουν διαφορετικούς πληθυσμούς. Κάποιο υλικό στο εσωτερικό τμήμα της ζώνης θα είχε προέλθει από σώματα που διαμορφώθηκαν σε αποστάσεις όχι μεγαλύτερες από το 3-πλάσιο της απόστασης της Γης από τον Ήλιο, ενώ το υλικό στην εξωτερική ζώνη των αστεροειδών ήταν γεμάτο με σώματα που προέρχονται πέρα από τον Δία και τον Κρόνο.

“Το μοντέλο μας συνδέει την προέλευση του εσωτερικού ηλιακού συστήματος – εξηγώντας τόσο τη μάζα του Άρη και τις ιδιότητες της ζώνης των αστεροειδών – με μια ρεαλιστική εξέλιξη των γιγάντιων πλανητών”, σημειώνει η ομάδα. Το σενάριο αυτό διαφέρει σημαντικά από το «πρότυπο μοντέλο», στο οποίο ουσιαστικά όλα τα υλικά στο εσωτερικό του ηλιακού συστήματος σχηματίστηκε εκεί όπου βρίσκεται τώρα, προσθέτει η ομάδα. Η εργασία τους μπορεί επίσης να ρίξει φως στο πώς απέκτησε νερό η Γη.

Και τα δύο μοντέλα φαίνεται να βρίσκονται προς τη σωστή κατεύθυνση. Πρέπει δε να γνωρίζουμε όχι μόνο πώς φτιάχτηκε ο Άρης αλλά και τον σχηματισμό της Γης, της Σελήνης και της Αφροδίτης.

Η καυτή Αφροδίτη ίσως είναι ψυχρή στο εσωτερικό της

Η υψηλή θερμοκρασία της ατμόσφαιρας της Αφροδίτης, που προκαλείται από την παρουσία στην ατμόσφαιρα των αερίων του θερμοκηπίου, θα μπορούσε στην πράξη να φέρει μια ψύξη στο εσωτερικό του πλανήτη. Μάλιστα οι μελέτες ορισμένων πλανητικών διαδικασιών πάνω στην Αφροδίτη, μπορούν να μας δώσουν σημαντικές πληροφορίες για την αλλαγή του κλίματος στους βραχώδεις πλανήτες, όπως είναι η Γη. Και όπως ξέρουμε η αλλαγή του κλίματος θα μπορούσε να έχει βαθιές συνέπειες για τη μελλοντική κατοικησιμότητα του πλανήτη μας.

Κατανομή της θερμοκρασίας στο εσωτερικό της Αφροδίτης

Η θερμότητα στην ατμόσφαιρα της Αφροδίτης θα μπορούσε πραγματικά να έχει επιδράσει στο εσωτερικό της και να το έχει παγώσει. Αυτή η αντι-διαισθητική θεωρία βασίζεται σε υπολογισμούς από ένα νέο υπολογιστικό μοντέλο που παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Πλανητικής Επιστήμης (EPSC) στη Ρώμη.

"Επί μερικές δεκαετίες μας είναι γνωστό ότι ο μεγάλος όγκος των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα της Αφροδίτης προκαλεί την υπερβολική ζέστη που παρατηρούμε σήμερα”, εξηγεί η Lena Noack από το Γερμανικό Κέντρο Αεροδιαστημικής (DLR) στο Βερολίνο, επικεφαλής της μελέτης.

“Το διοξείδιο του άνθρακα και άλλα αέρια του θερμοκηπίου που ευθύνονται για τις υψηλές θερμοκρασίες, διοχετεύτηκε στην ατμόσφαιρα από χιλιάδες ηφαίστεια στο παρελθόν. Η σταθερή θερμότητα – σήμερα μετράμε σχεδόν 470 βαθμούς Κελσίου σε μέσα επίπεδα – θα μπορούσε να ήταν πολύ υψηλότερη στο παρελθόν και, αυτό με τη σειρά του οδήγησε σε ακόμη μεγαλύτερη ηφαιστειακή δράση. Αλλά σε κάποιο σημείο αυτή η διαδικασία ανατράπηκε – οι υψηλές θερμοκρασίες προκάλεσαν μια μερική κινητοποίηση του φλοιού της Αφροδίτης, με αποτέλεσμα την δραστική ψύξη του μανδύα, αλλά και την σημαντική μείωση της ηφαιστειακής δραστηριότητας. Αυτή λοιπόν η ψύξη στο εσωτερικό ανάγκασε την επιφάνεια της Αφροδίτης να έχει χαμηλότερες θερμοκρασίες, αν συγκριθούν φυσικά με τη θερμοκρασία του σήμερα, και την παύση της κινητοποίησης της επιφάνειας”.

Η πηγή του μάγματος, ή τα λειωμένα βραχώδη υλικά, και τα ηφαιστειακά αέρια βρίσκονται βαθιά μέσα στον μανδύα της Αφροδίτης. Η διάσπαση των ραδιενεργών στοιχείων, που κληρονόμησε η Αφροδίτη από τα δομικά στοιχεία από τα οποία φτιάχτηκαν οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος, καθώς και η θερμότητα αποθηκεύονται στο εσωτερικό από την εποχή του σχηματισμού της, παράγουν αρκετή θερμότητα για να δημιουργήσουν μερικώς λιωμένα πυριτικά άλατα, σίδηρο και μάγμα πλούσιο σε μαγνήσιο στον ανώτερο μανδύα. Τα λιωμένα πετρώματα έχουν περισσότερο όγκο, ενώ είναι ελαφρύτερα από το περιβάλλον στερεό βράχο της ίδια σύνθεσης. Το μάγμα επομένως μπορεί να ανέβει προς τα πάνω και, τελικά, μπορεί να διεισδύσει στον σκληρό φλοιό φτάνοντας ψηλά στις εκροές των ηφαιστείων, σκορπώντας έτσι λάβα πάνω στην επιφάνεια και αέρια στην ατμόσφαιρα, ως επί το πλείστον τα γνωστά αέρια του θερμοκηπίου όπως το διοξείδιο του άνθρακα (CO2), υδρατμούς (H2O) και το διοξείδιο του θείου (SO2).

Ωστόσο, όσο περισσότερα είναι τα αέρια του θερμοκηπίου, τόσο θερμότερη γίνεται η ατμόσφαιρα – κι αυτό ενδέχεται να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη ηφαιστειακή δράση. Για να ανακαλύψουν εάν αυτή η ανεξέλεγκτη διαδικασία θα τελείωνε με μία καυτή Αφροδίτη, οι Lena Noack και Doris Breuer, έφτιαξαν για πρώτη φορά ένα μοντέλο όπου η καυτή ατμόσφαιρα είναι «συνδεδεμένη» με ένα 3D μοντέλο του εσωτερικό του πλανήτη. Σε αντίθεση με τη Γη, οι υψηλές θερμοκρασίες στην Αφροδίτη έχουν πολύ μεγαλύτερη επίδραση στο σημείο που εφάπτεται με την βραχώδη επιφάνεια, θερμαίνοντας την σε μεγάλο βαθμό.

"Είναι ενδιαφέρον, ότι λόγω της ανόδου της επιφανειακής θερμοκρασίας, η επιφάνεια κινητοποιείται και έτσι η μονωτική δράση του φλοιού μειώνεται”, λέει η Noack. “Ο μανδύας της Αφροδίτης χάνει μεγάλο μέρος της θερμικής ενέργειας του προς τα έξω. Κι έτσι το εσωτερικό της Αφροδίτης ψύχεται πάρα πολύ οπότε ο ρυθμός της ηφαιστειακής δραστηριότητας σταματάει. Το μοντέλο μας δείχνει ότι μετά από αυτή την «καυτή» εποχή της ηφαιστειακής δραστηριότητας, η επιβράδυνση της ηφαιστειακής δραστηριότητας οδηγεί σε μεγάλη μείωση των θερμοκρασιών στην ατμόσφαιρα. "

Αλλά όταν η ατμόσφαιρα ψύχεται, η κινητικότητα της επιφάνειας σταματάει. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν κάποια ενεργά ηφαίστεια που εμφανίζουν μερικά σημεία με ροές λάβας. Μερικά δε ηφαίστεια μπορεί να είναι ενεργά ακόμα και σήμερα, όπως είδε η αποστολή Venus Express του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος. Αυτό το σκάφος ανίχνευσε «καυτά σημεία», ή ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες στην επιφάνεια σε ηφαίστεια που παλαιότερα θεωρούνταν εξαφανισμένα. Μέχρι στιγμής υπάρχει απλώς «η κάνη που καπνίζει» για ενεργά ηφαίστεια στην Αφροδίτη – αλλά δεν είναι απίθανο ότι το Venus Express ή μελλοντικές διαστημικές αποστολές να εντοπίσουν το πρώτο ενεργό ηφαίστειο στον γείτονα της Γης.

Αφροδίτη και Γη: δύο δίδυμοι πλανήτες στο Ηλιακό Σύστημα αλλά με εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες. Η Αφροδίτη είναι παρόμοια μεν με τη Γη σε μέγεθος (το 95% της Γης) και σε μάζα (80%), αλλά ο πλανήτης αυτός έχει μια παχιά ατμόσφαιρα θερμοκηπίου που κάνει τον πλανήτη αφιλόξενο για τη ζωή, όπως φυσικά την ξέρουμε.

Ωστόσο, οι επιστήμονες αναρωτιούνται εδώ και δεκαετίες για τους λόγους τους οποίους οι δύο πλανήτες έχουν αναπτυχθεί τόσο διαφορετικά:

• Εδώ, στον ‘γαλάζιο’ πλανήτη, υπάρχει ένας θησαυρός από νερό που φιλοξενεί τη ζωή. Το μόριο του νερού συνδέεται πολύ φιλικά με ιόντα άλλων ατόμων και μορίων (δεσμοί υδρογόνου).

• Εκεί, στην κολασμένη Αφροδίτη, δεν υπάρχει νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνεια, όπου αυτή είναι πάρα πολύ καυτή. Η Αφροδίτη είναι τυλιγμένη με ένα παχύ και ζεστό στρώμα διοξειδίου του άνθρακα, όπου σύννεφα θειικού οξέος εμποδίζουν οποιαδήποτε παρατήρηση της επιφάνειας από το εξωτερικό. Από την Αφροδίτη τελικά μάθαμε πώς λειτουργεί το φαινόμενο του θερμοκηπίου: η ηλιακή ενέργεια επανεκπέμπεται από την επιφάνεια, απορροφάται από τα αέρια του θερμοκηπίου όπως το CO2, και έτσι ανεβαίνει η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας. Αν και η ίδια διαδικασία λαμβάνει χώρα και στη Γη, αυτή έχει πολύ μικρότερη διάσταση εδώ από ό,τι στην Αφροδίτη.

• Το γεγονός ότι στην Αφροδίτη δεν υπάρχει υγρό νερό δείχνει ότι κάτι διαφορετικό συνέβη εκεί πάνω, όταν διαμορφώθηκε περίπου πριν 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Από τις παρατηρήσεις με ραντάρ έχουμε μια πλήρη επισκόπηση των χαρακτηριστικών της επιφάνειας της Αφροδίτης. Αυτές μας δείχνουν ότι φαίνεται να έχουν αναδιαμορφωθεί χιλιάδες ηφαίστεια στο μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας του πλανήτη, η οποία είναι κατά μέσο όρο περίπου 500 εκατομμυρίων ετών.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Μήδεια (358-409)

ΧΟ. φεῦ φεῦ, μελέα τῶν σῶν ἀχέων,
357 δύστηνε γύναι,
ποῖ ποτε τρέψῃ; τίνα πρὸς ξενίαν
360 ἢ δόμον ἢ χθόνα σωτῆρα κακῶν
[ἐξευρήσεις];
ὡς εἰς ἄπορόν σε κλύδωνα θεός,
Μήδεια, κακῶν ἐπόρευσεν.
ΜΗ. κακῶς πέπρακται πανταχῇ· τίς ἀντερεῖ;
365 ἀλλ᾽ οὔτι ταύτῃ ταῦτα, μὴ δοκεῖτέ πω.
ἔτ᾽ εἴσ᾽ ἀγῶνες τοῖς νεωστὶ νυμφίοις
καὶ τοῖσι κηδεύσασιν οὐ σμικροὶ πόνοι.
δοκεῖς γὰρ ἄν με τόνδε θωπεῦσαί ποτε
εἰ μή τι κερδαίνουσαν ἢ τεχνωμένην;
370 οὐδ᾽ ἂν προσεῖπον οὐδ᾽ ἂν ἡψάμην χεροῖν.
ὁ δ᾽ ἐς τοσοῦτον μωρίας ἀφίκετο
ὥστ᾽, ἐξὸν αὐτῷ τἄμ᾽ ἑλεῖν βουλεύματα
γῆς ἐκβαλόντι, τήνδ᾽ ἐφῆκεν ἡμέραν
μεῖναί μ᾽, ἐν ᾗ τρεῖς τῶν ἐμῶν ἐχθρῶν νεκροὺς
375 θήσω, πατέρα τε καὶ κόρην πόσιν τ᾽ ἐμόν.
πολλὰς δ᾽ ἔχουσα θανασίμους αὐτοῖς ὁδούς,
οὐκ οἶδ᾽ ὁποίᾳ πρῶτον ἐγχειρῶ, φίλαι·
πότερον ὑφάψω δῶμα νυμφικὸν πυρί,
ἢ θηκτὸν ὤσω φάσγανον δι᾽ ἥπατος,
380 σιγῇ δόμους ἐσβᾶσ᾽ ἵν᾽ ἔστρωται λέχος;
ἀλλ᾽ ἕν τί μοι πρόσαντες· εἰ ληφθήσομαι
δόμους ὑπερβαίνουσα καὶ τεχνωμένη,
θανοῦσα θήσω τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς γέλων.
κράτιστα τὴν εὐθεῖαν, ᾗ πεφύκαμεν
385 σοφοὶ μάλιστα, φαρμάκοις αὐτοὺς ἑλεῖν.
εἶἑν·
καὶ δὴ τεθνᾶσι· τίς με δέξεται πόλις;
τίς γῆν ἄσυλον καὶ δόμους ἐχεγγύους
ξένος παρασχὼν ῥύσεται τοὐμὸν δέμας;
οὐκ ἔστι. μείνασ᾽ οὖν ἔτι σμικρὸν χρόνον,
390 ἢν μέν τις ἡμῖν πύργος ἀσφαλὴς φανῇ,
δόλῳ μέτειμι τόνδε καὶ σιγῇ φόνον·
ἢ δ᾽ ἐξελαύνῃ ξυμφορά μ᾽ ἀμήχανος,
αὐτὴ ξίφος λαβοῦσα, κεἰ μέλλω θανεῖν,
κτενῶ σφε, τόλμης δ᾽ εἶμι πρὸς τὸ καρτερόν.
395 οὐ γὰρ μὰ τὴν δέσποιναν ἣν ἐγὼ σέβω
μάλιστα πάντων καὶ ξυνεργὸν εἱλόμην,
Ἑκάτην, μυχοῖς ναίουσαν ἑστίας ἐμῆς,
χαίρων τις αὐτῶν τοὐμὸν ἀλγυνεῖ κέαρ.
πικροὺς δ᾽ ἐγώ σφιν καὶ λυγροὺς θήσω γάμους,
400 πικρὸν δὲ κῆδος καὶ φυγὰς ἐμὰς χθονός.
ἀλλ᾽ εἶα φείδου μηδὲν ὧν ἐπίστασαι,
Μήδεια, βουλεύουσα καὶ τεχνωμένη·
ἕρπ᾽ ἐς τὸ δεινόν· νῦν ἀγὼν εὐψυχίας.
ὁρᾷς ἃ πάσχεις; οὐ γέλωτα δεῖ σ᾽ ὀφλεῖν
405 τοῖς Σισυφείοις τοῖσδ᾽ Ἰάσονος γάμοις,
γεγῶσαν ἐσθλοῦ πατρὸς Ἡλίου τ᾽ ἄπο.
ἐπίστασαι δέ· πρὸς δὲ καὶ πεφύκαμεν
γυναῖκες, ἐς μὲν ἔσθλ᾽ ἀμηχανώταται,
κακῶν δὲ πάντων τέκτονες σοφώταται.

***
ΧΟ. Αλίμονο! Αλίμονο!Τόσα τα πάθη σου, δύσμοιρη!Πού θα πας, δυστυχισμένη γυναίκα, πού;360Ποιός φίλος, ποιό σπίτι, ποιά χώρα[θα βρεθεί και]θα σε σώσει από τον όλεθρο;Σε τι αδιάβατο πέλαγος κακώνσε οδήγησαν, Μήδεια, οι θεοί!ΜΗ. Κάκιστα επήγαν τα πάντα. Ποιός το αρνείται;365Όμως δεν θα τελειώσουν έτσι — μη σας περάσει από τον νου.Έχουν ακόμη αγώνες οι νεόνυμφοικαι εκείνοι που τους πάντρεψαν μαρτύρια μεγάλα.Τί φαντάστηκες; Πως θα τον εκολάκευα ποτέ,αν δεν είχα να κερδίσω ή δεν εσχεδίαζα κάτι;370Ούτε που θα του μιλούσα ούτε που θα τον άγγιζαν τα χέρια μου.Και αυτός εφάνη τόσο ανόητος, ώστε, ενώ είχε τρόπονα ματαιώσει τα σχέδιά μου εξορίζοντάς με,με άφησε να μείνω τούτη τη μέρα — τούτη τη μέρατρεις από τους εχθρούς μου θα πέσουν νεκροί,375ο πατέρας, η κόρη, ο άντρας μου.Έχω γι᾽ αυτούς δρόμους πολλούς που οδηγούν στον θάνατοκαι δεν ξέρω, αγαπημένες μου, ποιόν να πάρω πρώτο.Να παραδώσω στις φλόγες το νυφικό δώμαή να μπω αθόρυβα στην κάμαρη με το στρωμένο κρεβάτι380και να καρφώσω στα στήθη τους ακονισμένο μαχαίρι;Ένα πράγμα ωστόσο με αποθαρρύνει:Αν με συλλάβουν να διαβαίνω το κατώφλικαι να βάζω εμπρός το σχέδιό μου, θα πεθάνωκαι οι εχθροί μου θα καγχάζουν.Το καλύτερο, να ακολουθήσω την ευθεία,385την τέχνη που εγώ γνωρίζω άριστα,να τους ξεκάνω με φαρμάκι. Ας είναι.Πες πως είναι ήδη νεκροί. Ποιά πόλη θα με δεχθεί;Ποιός φίλος θα μου προσφέρει τόπο απαραβίαστοκαι σπίτι φερέγγυο και θα σώσει το σώμα μου; Κανείς.Γι᾽ αυτό θα μείνω λίγο ακόμα390και αν φανεί για μένα λιμάνι ασφαλές,με δόλο και αμίλητη θα πράξω τούτον τον φόνο.Αν πάλι κάποια συμφορά ακαταμάχητη ορθωθεί εμπρός μου,θα αδράξω το ξίφος και θα τους σκοτώσω,ακόμα και αν είναι να πεθάνω. Θα φτάσωστο ακρότατο σημείο της τόλμης.Ορκίζομαι στη θεά που εγώ ευλαβούμαι 395πάνω απ᾽ όλους τους θεούςκαι που την έχω συνεργό μου, στην Εκάτη,τη θρονιασμένη στο βάθος της εστίας μου: Κανένας τουςδεν θα πληγώσει την καρδιά μου ατιμώρητος.Πικρούς και θλιβερούς θα κάμω εγώ τους γάμους τους,400πικρά τα συμπεθεριάσματα και τον δικό μου ξεριζωμό.Εμπρός τώρα. Μην αφήσεις καμιά από τις τέχνες που κατέχεις,Μήδεια, όταν θα καταστρώνεις το σχέδιό σουκαι θα τους παγιδεύεις.Προχώρα στην πράξη την τρομερή. Εδώ κρίνεται η γενναιότητα.Βλέπεις πώς υποφέρεις. Δεν πρέπει εσύ,405αρχοντικού πατέρα γέννημα και απ᾽ τη γενιά του Ήλιου,να αφήσεις να γελούν μαζί σουγι᾽ αυτόν τον γάμο του Ιάσονα με το σπέρμα του Σίσυφου.Το πώς το γνωρίζεις. Και μην ξεχνάςπως είμαστε γεννημένες γυναίκες, αμήχανες για το καλό,για το κακό ωστόσο τεχνίτρες πολυμήχανες.

ΠΛΑΤΩΝ: Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΔΙΟΤΙΜΑΣ ΣΤΟ «ΣΥΜΠΟΣΙΟ»

Η αλληγορία του σπηλαίου μας οδήγησε ως την αντίληψη του Αγαθού, ενώ ο λόγος της Διοτίμας μας κατευθύνει προς το Ωραίο. Kαι οδηγός μας στην πορεία αυτή είναι ο Έρωτας.

Ο Έρωτας είναι φιλόσοφος και οδηγεί ως την άφθαρτη ομορφιά. Ο Έρωτας δεν είναι θεός- είναι ένας «δαίμονας», ένα από αυτά τα πνεύματα τα επιφορτισμένα να δένουν το θνητό με το αθάνατο- είναι ον ενδιάμεσο ανάμεσα στους θνητούς και στους αθάνατους. Η μητέρα του λέγεται Πενία, ο πατέρας του Πόρος, που έχει μητέρα του τη Μήτιδα[1].

Με το να είναι, λοιπόν, γιος του Πόρου και της Πενίας ο Έρωτας βρίσκεται στην παρακάτω κατάσταση: πρώτα πρώτα είναι πάντα φτωχός και κάθε άλλο παρά λεπτός και όμορφος, όπως τον πιστεύουν οι πολλοί- αντίθετα, είναι άξεστος, σκληρός, περπατά ξυπόλυτος, είναι άστεγος, πλαγιάζει πάντα καταγής, κοιμάται στο ξενοδοχείο των αστέρων κοντά στις πόρτες και πάνω στους δρόμους, γιατί σέρνει από τη μάνα του και η ανάγκη τον συνοδεύει παντού.

Από τ’ άλλο μέρος, όπως ο πατέρας του, παραμονεύει ό, τι είναι όμορφο και ό, τι είναι καλό· είναι αρρενωπός, αποφασιστικός, φλογερός, κυνηγάρης πρώτης γραμμής, που δεν παύει να μηχανεύεται κατεργαριές· λαχταρά τη γνώση και ξέρει να βρίσκει τα περάσματα, που οδηγούν σ’ αυτήν- χρησιμοποιεί όλο τον καιρό της ζωής του στο να φιλοσοφεί- είναι θαυμάσιος μάγος και γητευτής και σοφιστής. Ας προστέσομε πως δεν είναι από τη φύση του ούτε αθάνατος ούτε θνητός. Μέσα στην ίδια μέρα άλλοτε ανθεί και ζει και άλλοτε πεθαίνει- ύστερα ξαναζεί, όταν περνούν μέσα του οι πόροι, τα εφόδια, που χρωστά στη φύση του πατέρα του, αλλά αυτό που περνά μέσα του αδιάκοπα του ξεφεύγει- έτσι, ο Έρωτας δε βρίσκεται ποτέ ούτε στην ανέχεια ούτε στην αφθονία[2].

Πάντα γελασμένος, αλλά πάντα γεμάτος κουράγιο, ανάμεσα στην ανησυχία και τη λαχτάρα, ανάμεσα στην έλλειψη και την αφθονία, ανάμεσα στην άγνοια και τη γνώση, ο έρωτας δεν είναι όμορφος, είναι αγάπη της ομορφιάς, δεν είναι καλός, είναι λαχτάρα για το Αγαθό.

Καθένας αγαπά ό, τι δεν έχει. Κι αν κάποιος αγαπά τον ίδιο τον εαυτό του, αγαπά αυτό που δεν είναι. Το αντικείμενο του έρωτα μπορεί να τοποθετείται στο παρόν ή στο μέλλον- είναι πάντα παρόν κι ωστόσο το προσκαλούμε. Αυτή η ανησυχία στην αρχή μιας αναζήτησης, είτε στοχεύει σ’ ένα πάθος ή σε μια γνώση, κάνει τον έρωτα φιλόσοφο.

Πού οδηγεί αυτή η ενδιάμεση κατάσταση ανησυχίας και λαχτάρας, τι ζητά και τι πετυχαίνει; Ζητά το σμίξιμο, την τεκνοποίηση, τη γονιμότητα και, με μια λέξη, την αθανασία. Η φράση αυτή εφαρμόζεται τόσο στα σώματα, όσο και στα πνεύματα. Ο Έρωτας θέλει το σμίξιμο των σωμάτων και τη διαιώνιση του είδους μέσα από φθαρτά άτομα, θέλει τη διαιώνιση, μέσα στη μνήμη των ανθρώπων, των πράξεων που βοήθησαν ένα άτομο να ξεπεράσει τον εαυτό του, θέλει να μείνει αθάνατη η δύναμη της ομορφιάς, που πηγάζει από ένα έργο τέχνης. Ο Έρωτας είναι ένας εφευρετικός δαίμονας, έτοιμος να θυσιαστεί, για να πετύχει το σκοπό του. Και ο σκοπός του, αυτή η αθανασία, την οποία αναζητά, δεν μπορεί να βρίσκεται μέσα στην ασκήμια ή στη βλακεία, αλλά μέσα στην ομορφιά, που προϋποθέτει την εξυπνάδα.

Ο έρωτας είναι λαχτάρα για το Αγαθό, που είναι φανερά ανίκανος να το φτάσει. Θα φτάσει μόνο υποκατάστατα αθανασίας.

Αλλά είμαστε ακόμα στον προθάλαμο της μύησης· πρέπει να συνεχίσομε ως τα τελευταία μυστήρια, αυτά που ανεβάζουν όποιον αγαπά ως μια υπερβατική μορφή του Αγαθού, το Ωραίο. Και θα βρούμε αμέσως τα ίδια σκαλοπάτια νοητότητας, που βρήκαμε κατά το ανέβασμα προς το Αγαθό.

Το πρώτο σκαλοπάτι είναι ο έρωτας ενός ωραίου σώματος, η αισθησιακή προσήλωση σ’ αυτόν που αγαπά κανείς, επειδή ικανοποιεί τις ορέξεις και κινητοποιεί τη συναισθηματικότατα. Έρωτας, που παραμένει περιορισμένος, επειδή είναι αποκλειστικός.

Το δεύτερο σκαλοπάτι κάνει το μύστη να καταλάβει πως τα όμορφα σώματα είναι τα καθρεφτίσματα της ίδιας σωματικής ομορφιάς. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν είναι πρόσκληση για ένα σκόρπισμα, που δε θα έφερνε τίποτα καινούριο, αλλά η ανακάλυψη πως η προσήλωση του εραστή στον αγαπημένο δεν ορίζεται ολόκληρη από τη σωματική έλξη. Πρέπει να δέσει το σύνολο των αισθητών «μορφών» μέσα στην «ιδέα» του Ωραίου.

Στο τρίτο επίπεδο θα παρατηρήσει «την ομορφιά μέσα στις ψυχές» και θα ανακαλύψει πως αυτή έχει μεγαλύτερη αξία από την ομορφιά των σωμάτων.

Σε ένα τέταρτο στάδιο, αφού θα έχει καταλάβει πως το πνεύμα είναι πηγή της ομορφιάς, θα μπορέσει να δοκιμάσει την ομορφιά της ζωής στην πόλη και των νόμων, που τη ρυθμίζουν. Και, ακόμα πιο ψηλά, θα του παρουσιαστεί η ομορφιά της αληθινής επιστήμης «ώσπου, τελικά, στερεωμένος και μεγαλωμένος, σηκώνει τα μάτια προς μια μοναδική επιστήμη, την επιστήμη της ομορφιάς, για την οποία θα σου μιλήσω αμέσως[3]».

Τέλος, στο τέρμα της ανάβασης, η όψη (η ιδέα) της ομορφιάς θα του φανερωθεί «ξαφνικά». Το τελευταίο αυτό σκαλί προετοιμάζεται από τα προηγούμενα στάδια, αλλά μένει εντελώς χωριστά και δεν είναι προσιτό σε όλους τους μυημένους. Ο πιο αγνός έρωτας δε βρίσκεται ανάμεσα στη λαχτάρα και τη μη ικανοποίηση, δεν είναι πια ενδιάμεσος, αλλά ανήκει σε άλλη κατηγορία, την κατηγορία της εκπλήρωσης. Η διαλεκτική και ορθολογιστική γνωριμία μας αφήνει μακριά από το πραγματικό, ενώ η διανοητική διαίσθηση μας φέρνει σε επαφή με την καθαυτό ομορφιά: το ον-ομορφιά, παραγωγό κάθε ομορφιάς. Η διανοητική διαίσθηση της ομορφιάς είναι θείο δώρο. Ο μυημένος «δεν προσκολλάται πια σ’ ένα ομοίωμα, αλλά σε μια αληθινή αρετή, επειδή προσκολλάται στην αλήθεια[4]».

Θα φτάσει στο υπέρτατο όριο του έρωτα και ξαφνικά θ’ αντικρίσει μια ορισμένη ομορφιά, που από φυσικού της είναι θαυμάσια, εκείνη δα η ίδια, Σωκράτη, που αποτελούσε το στόχο όλων των προσπαθειών του ως τότε, μια ομορφιά που είναι αιώνια[5]... Θα του παρουσιαστεί αυτή καθαυτή, αιώνια ενωμένη με τον εαυτό της σε μια μοναδική μορφή και όλα τα άλλα πράγματα, που είναι όμορφα, μετέχουν στην ομορφιά αυτή με τέτοιο τρόπο, που η γέννηση ή ο αφανισμός των άλλων πραγματικοτήτων ούτε τη μεγαλώνει ούτε τη μικραίνει κατά τίποτε ούτε έχει κανένα αποτέλεσμα πάνω της.

Και η Διοτίμα τελειώνει τη μύησή της με μια περίληψη των σταδίων, που οδηγούν στην κορφή:

Το να ακολουθήσεις τον αληθινό δρόμο του έρωτα ή να οδηγηθείς εκεί από κάποιον άλλο σημαίνει να ξεκινήσεις αρχίζοντας από τις ομορφιές του κόσμου αυτού, για να πας προς εκείνη την ομορφιά, να υψώνεσαι πάντα ωσάν από σκαλί σε σκαλί, περνώντας από ένα όμορφο κορμί σε δυο, έπειτα από δυο σε όλα, έπειτα από τα όμορφα κορμιά στις όμορφες πράξεις, κατόπιν από τις πράξεις στις ωραίες επιστήμες, ώσπου από τις επιστήμες να έρθεις τέλος σ ’ εκείνη την επιστήμη, που δεν είναι άλλη από την επιστήμη της Ομορφιάς, για να γνωρίσεις, τέλος, την ομορφιά αυτή καθαυτή[6].

Όπως ο φυλακισμένος του σπηλαίου, έτσι και όποιος φτάσει στην κορυφή αυτή θα μπορεί να ξανακατεβεί και να κοιτάξει όλες τις όψεις, που παίρνει το Ωραίο μέσα στο σύμπαν «κρατώντας καρφωμένα τα μάτια του εκεί ψηλά», ικανός στο εξής όχι μόνο να ατενίζει την ομορφιά, αλλά και να γεννά πράγματα αληθινά όμορφα.

Ακριβώς στο σημείο αυτό μπαίνει στην αίθουσα του συμποσίου ο Αλκιβιάδης τύφλα στο μεθύσι. Στην κατάσταση αυτή και χωρίς να ξέρει τίποτε από όσα έχουν προηγηθεί, θα πλέξει αμέσως το εγκώμιο του Σωκράτη. Θαυμαστό ακομπανιαμέντο: ο Αλκιβιάδης αγαπά το Σωκράτη και εκδηλώνει τον έρωτά του για το Σωκράτη, που δεν έχει φυσική ομορφιά, είναι φτωχός και δεν ανταποκρίθηκε ποτέ στις ερωτικές του προκλήσεις, αλλά ο Σωκράτης του έμαθε μια φρονιμάδα εξαιρετικά όμορφη και ελκυστική. Αυτό έχει σημασία μέσα στην έξαρση, που ξεσηκώνει ο δαίμονας Έρωτας.

Υπάρχει μια ανάβαση προς τη Δικαιοσύνη;

Πώς να φτάσει κανείς την τρίτη υπερβατική ιδέα; Δεν πρόκειται πια για μια ατομική προσπάθεια. Η δικαιοσύνη υπάρχει για το άτομο μόνο μέσα σε μια δίκαιη Πολιτεία και η δίκαιη Πολιτεία υπάρχει μόνο αν αποτελείται από ανθρώπους δίκαιους ή, τουλάχιστον, που αναζητούν τη δικαιοσύνη.

Ο Πλάτων είναι ριζικά αντίθετος με την κοινή αντίληψη της δικαιοσύνης, που αντιμετωπίζεται μόνο από τα έξω, σύμφωνα με τα αποτελέσματά της. Η δικαιοσύνη τότε είναι ζήτημα ωφελιμότητας, ένας τρόπος συμπεριφοράς με τους συμπολίτες, μια σύμβαση, για την οποία ορισμένοι, όπως ο Θρασύμαχος[7], θα πουν πως αποτελεί την ιδεολογία των αδύνατων, αλλά μπορεί επίσης κανείς να νομίσει, όπως ο Πρωταγόρας, πως πρόκειται για μια παράδοση κοινωνικής ζωής, που εκτιμάται από τα πλεονεκτήματα που φέρνει.

Η ιδέα της δικαιοσύνης είναι αυτή, που, κατά τον Πλάτωνα, κάνει δυνατή την ανθρώπινη συνύπαρξη, ενώ ταυτόχρονα είναι αρμονία της ατομικής ζωής. Η δικαιοσύνη υπάρχει τόσο στην ατομική ζωή, όσο και στην κοινωνική προβολή, που αποτελεί τη δομή της δημόσιας ζωής. Η δικαιοσύνη είναι θεμέλιο και όχι συνέπεια. Η ανάβαση στο θεμέλιο αυτό απαιτεί μια εντελώς διαφορετική προσπάθεια, την οποία θα δοκιμάσει να ξεκαθαρίσει το 4ο βιβλίο της «Πολιτείας». Και θα βρεθούμε πάλι στην πολιτική, αυτήν την πολιτική, που την αφήσαμε, μόνο για ξαναγυρίσομε σ’ αυτήν καλύτερα. Πρέπει ακόμη, προκαταβολικά, να είμαστε πιο οικείοι με τη σωστή φιλοσοφία. 
 -----------------
[1] Μήτις σημαίνει πρακτική σοφία.
[2] «Συμπόσιο», 203 b-e.
[3] «Συμπόσιο», 210 b
[4] «Συμπόσιο», 212 a
[5] «Συμπόσιο», 210 d.
[6] «Συμπόσιο», 211 b-c.
[7] Βιβλίο 1ο της «Πολιτείας».

Ο Ξενοφώντας, οι Σπαρτιάτες και οι Πέρσες χρηματοδότες

Σχεδόν ταυτόχρονα με την ανάδειξή του Αλκιβιάδη σε αρχιστράτηγο των Αθηναίων υπήρξαν εξελίξεις και στη σπαρτιατική στρατιωτική ηγεσία. Μετά τη λήξη της θητείας του Κρατησιππίδα, διάδοχός του στην αρχηγία του στόλου ορίστηκε ο Λύσανδρος.

Αφού πήγε στη Ρόδο να παραλάβει τα πλοία κι αφού επισκέφτηκε την Κω, τη Μίλητο και την Έφεσο, αποφάσισε να πάει στις Σάρδεις για να συναντήσει τον Κύρο. Τα πράγματα ήταν απλά· από τη στιγμή που οι Πέρσες ήταν οι χρηματοδότες του πολέμου, αυτό που έμενε ως πρώτη ενέργεια ήταν να συνεννοηθεί μαζί τους, για να εξασφαλίσει τη μέγιστη δυνατή βοήθεια: «Παραπονέθηκαν στον Κύρο για τη διαγωγή του Τισσαφέρνη και τον παρακάλεσαν να δείξει ο ίδιος όσο το δυνατόν μεγαλύτερο ζήλο στη διεξαγωγή του πολέμου». (1, 5, 2).

Ο περσικός παράγοντας αποδεικνύεται καθοριστικός, αφού από τη δική του στάση θα κριθεί το αποτέλεσμα. Ο Λύσανδρος όχι μόνο φαίνεται ότι το γνωρίζει καλά, αλλά δεν έχει και την παραμικρή διάθεση να το κρύψει. Γι’ αυτό και η συνάντησή του με τον Κύρο τίθεται σε απόλυτη προτεραιότητα· γιατί δεν πρέπει να χάνεται χρόνος. Εξάλλου, η αντικατάσταση του Τισσαφέρνη από τον Κύρο φαίνεται πολύ ενθαρρυντική και το ότι ο Κύρος είναι γιος του βασιλιά είναι ακόμη ενθαρρυντικότερο.

Προφανώς ο βασιλιάς δε θα έστελνε το γιό του, αν δεν είχε σοβαρές βλέψεις επί του θέματος: «Ο Κύρος είπε ότι τέτοιες οδηγίες είχε από τον πατέρα του, αλλά και του ίδιου οι διαθέσεις δεν ήταν διαφορετικές: θα ‘κανε ό,τι περνούσε από το χέρι του. Είχε φέρει μαζί του, είπε, πεντακόσια τάλαντα. Αν δεν έφταναν, θα ξόδευε κι από τα δικά του, που του είχε δώσει ο πατέρας του· αν και τούτα δεν έφταναν, θα κομμάτιαζε ακόμα και το θρόνο όπου καθόταν, που ‘ταν από ασήμι και χρυσάφι». (1, 5, 3).

Τα μεγάλα λόγια του Κύρου έκαναν τους Σπαρτιάτες πιο διεκδικητικούς: «… τον συγχάρηκαν γι’ αυτά και του ζήτησαν να ορίσει μισθό σε κάθε ναύτη μία δραχμή αττική τη μέρα, εξηγώντας του ότι αν αυξηθεί τόσο ο μισθός θα λιποτακτήσουν οι ναύτες των Αθηναίων από τα καράβια τους κι έτσι θα ξοδέψει τελικά λιγότερα». (1, 5, 4).

Φυσικά, ο Κύρος δεν είχε καμία πρόθεση να προσφέρει αυτά που του ζητούσαν: «… αποκρίθηκε ότι είχαν δίκιο, αλλά δεν μπορούσε να ενεργήσει αντίθετα με τις οδηγίες του πατέρα του· άλλωστε η συμφωνία που είχαν κάνει ήταν να πληρώνει τρεις χιλιάδες δραχμές τον μήνα για κάθε πλοίο, όσα πλοία κι αν ήθελαν να συντηρούν οι Λακεδαιμόνιοι». (1, 5, 5).

Ενώ ήταν πρόθυμος μέχρι και το θρόνο του να εκποιήσει, καταλήγει ότι δεν μπορεί να παρακούσει «τις οδηγίες του πατέρα του». Με άλλα λόγια, θέτει τα όρια. Οι Πέρσες είναι πρόθυμοι να πληρώσουν τα συμφωνημένα (σε αντίθεση με την πολιτική του Τισσαφέρνη που έμενε – εν πολλοίς – στις υποσχέσεις), αλλά ούτε δραχμή πέρα απ’ αυτά. Οι αρχικές μεγαλοστομίες ήταν το τέχνασμα για να αλλάξει το κλίμα. Από τη στιγμή που έγινε αυτό, δεν υπήρχε λόγος να συνεχιστούν.

Σε τελική ανάλυση, οι Πέρσες βγαίνουν απολύτως κερδισμένοι. Με μια αντικατάσταση του Τισσαφέρνη και την υπόσχεση ότι από δω και πέρα θα είναι συνεπείς στις συμφωνίες κατάφεραν ακριβώς αυτό που ήθελαν· συνέχιζαν τη φθορά των Ελλήνων και έβαζαν τα θεμέλια για την οριστική ήττα των Αθηναίων. Στο κάτω – κάτω και ο χρηματοδότης χρειάζεται το μερτικό του. Αλλιώς γιατί να πληρώνει;

Και είναι αλήθεια ότι δε θα μπορούσαν να βρεθούν ευνοϊκότερες συνθήκες για τους Πέρσες. Χωρίς να φθείρονται στρατιωτικά – τουλάχιστον σε βαθμό που να αξίζει κανείς να το υπολογίσει – κατάφεραν να σταθούν στο επίκεντρο των εξελίξεων εξυπηρετώντας τα παμπάλαια επεκτατικά τους σχέδια. Η μετατροπή των Λακεδαιμονίων σε μισθοφόρους ενάντια στην Αθήνα ήταν δώρο από τον ουρανό. Γι’ αυτό και ο Κύρος έπρεπε οπωσδήποτε να κλείσει τη συμφωνία· τέτοιες ευκαιρίες δεν έρχονται κάθε μέρα.

Από την πλευρά τους, οι Λακεδαιμόνιοι δεν είχαν άλλη επιλογή απ’ το να προσαρμοστούν σ’ αυτά που θα έδινε ο Κύρος. Η συνέχιση του πολέμου θα ήταν αδύνατη χωρίς τα περσικά λεφτά και οι Αθηναίοι φαίνονταν ανεξάντλητοι – ιδιαίτερα μετά τις τελευταίες επιτυχίες του Αλκιβιάδη. Αυτό που έμενε ήταν να τηρηθούν τα προσχήματα. Να βγει από τη μέση ο «κακός» Τισσαφέρνης και να φανεί η προθυμία των διαθέσεων μέσα στο πλαίσιο του «ειλικρινούς» σεβασμού και της αμοιβαιότητας.

Τα προσχήματα αυτά εξυπηρέτησε ο Κύρος και ανανέωσε τη συμφωνία με άνεση. Όσοι πίστευαν ότι θα πετύχαιναν σημαντικές αυξήσεις στους μισθούς απεδείχθησαν αφελείς. Οι Πέρσες δεν είχαν κανένα λόγο να το κάνουν αυτό. Όταν το ψάρι είναι καρφωμένο στο αγκίστρι κανείς δε ρίχνει κι άλλο δόλωμα. Γι’ αυτό και ο Λύσανδρος έμενε σιωπηλός, όταν οι άλλοι συνέχιζαν τα παζάρια· γιατί ήξερε ότι δεν υπήρχε κάτι άλλο να διεκδικήσει.

Ο επιπλέον οβολός στο μισθό κάθε ναύτη, τον οποίο κατάφερε να συμφωνήσει την ώρα του δείπνου με τον Κύρο, ήταν το ύψιστο διαπραγματευτικό όριο: «Έτσι ο μισθός έγινε τέσσερις οβολοί τη μέρα αντί για τρεις που ήταν πρωτύτερα. Τους πλήρωσε επίσης ο Κύρος τα καθυστερούμενα, καθώς και προκαταβολή για έναν μήνα, για να κεντρίσει για τα καλά το ζήλο του στρατού». (1, 5, 7).

Από την άλλη, στο στρατόπεδο των Αθηναίων ο Αλκιβιάδης αναχώρησε για τη Φώκαια «αφήνοντας τη διοίκηση του στόλου στον Αντίοχο, τον κυβερνήτη του δικού του πλοίου, μ’ εντολή να μη χτυπήσει τα πλοία του Λυσάνδρου». (1, 5, 11).

Παρά τις διαταγές ο Αντίοχος ναυμάχησε με το Λύσανδρο – ναυμαχία που ο ίδιος προκάλεσε – και ηττήθηκε χάνοντας δεκαπέντε πλοία: «Όταν μαθεύτηκε στην Αθήνα η ναυμαχία, οι Αθηναίοι θύμωσαν με τον Αλκιβιάδη, νομίζοντας ότι είχε χάσει τα καράβια από αμέλεια κι έλλειψη επιβολής, κι εκλέξαν δέκα καινούργιους στρατηγούς […] Ο Αλκιβιάδης, που είχε προκαλέσει αντιπάθειες και στο στράτευμα, πήρε ένα πολεμικό κι έφυγε για τον ιδιωτικό του πύργο στη Χερσόνησο». (1, 5, 16 – 17). Οι δέκα νέοι στρατηγοί ήταν ο Κόνωνας, ο Διομέδοντας, ο Λέοντας, ο Περικλής, ο Ερασινίδης, ο Αριστοκράτης, ο Αρχέστρατος, ο Πρωτόμαχος, ο Θράσυλλος και ο Αριστογένης. Ο πόλεμος είχε τελειώσει για τον Αλκιβιάδη.

Το επόμενο έτος, έχουμε φτάσει πια στο 406 π. Χ., έληξε και η θητεία του Λυσάνδρου στην αρχηγία του στόλου, την οποία ανέλαβε ο Καλλικρατίδας. Παρά τις αρχικές αμφισβητήσεις προς το πρόσωπό του και κάποιες συνωμοτικές κινήσεις που ήθελαν την επαναφορά του Λυσάνδρου στην αρχηγία κατάφερε να επιβληθεί στο στρατό και να ασκήσει τα καθήκοντά του.

Φυσικά, ήταν η δική του ώρα να συναντήσει τον Κύρο: «… ο Καλλικρατίδας πήγε να βρει τον Κύρο και του ζήτησε μισθό για τους ναύτες. Εκείνος του απάντησε να κάνει υπομονή δύο μέρες. Ο Καλλικρατίδας ενοχλήθηκε με την αναβολή και, θυμωμένος που τον άφηναν να περιμένει στους προθαλάμους, είπε πως είχαν καταντήσει αξιολύπητοι οι Έλληνες, να κολακεύουν τους βαρβάρους για χρήματα· κατόπιν έφυγε για τη Μίλητο, δηλώνοντας ότι αν έφτανε ζωντανός στην πατρίδα του θα ‘κανε ό,τι περνούσε από το χέρι του για να συμφιλιώσει τους Αθηναίους με τους Λακεδαιμονίους». (1, 6, 6- 7).

Η αλήθεια είναι ότι δυσαρέσκεια σχετικά με την περσική χρηματοδότηση υπήρξε και στο παρελθόν και μάλιστα μεγάλη, κυρίως όταν τις διαπραγματεύσεις τις έκανε ο Τισσαφέρνης. Το ζήτημα, όμως, της συμφιλίωσης με τους Αθηναίους δεν είχε αναφερθεί ποτέ – ούτε και θα ξανατεθεί μέχρι το τέλος του πολέμου. Η οπτική της ενότητας, που πρέπει να προαχθεί επιλύνοντας όλες τις διαφορές, ώστε να μην είναι οι Έλληνες «αξιολύπητοι» κολακεύοντας «τους βαρβάρους για χρήματα», δεν αφορά μόνο το στιγμιαίο εκνευρισμό ενός Λακεδαιμόνιου ναυάρχου μπροστά στην περσική αλαζονεία, που του φέρεται μειωτικά, αλλά πρόκειται για κοινό μυστικό που δεν πρέπει να έρθει στην επιφάνεια.

Και στο Θουκυδίδη έχουμε δει το Λίχα να εκφράζεται με παρόμοιο τρόπο, όταν υποστήριξε ότι «…αντί να προσφέρουν οι Λακεδαιμόνιοι στους Έλληνες την ελευθερία, θα τους επιβάλανε την περσική εξουσία». (βιβλίο όγδοο, παράγραφος 43).

Το βέβαιο είναι ότι συμπληρώνονταν πια είκοσι τέσσερα χρόνια πολέμου κι ότι, αφού τα πράγματα είχαν φτάσει μέχρι εδώ, ήταν – μάλλον – ανώφελο να μιλάει κανείς για μια συμφιλιωτική λήξη. Ο πόλεμος θα τραβούσε μέχρις εσχάτων και ο Καλλικρατίδας το καταλάβαινε πλήρως αυτό. Τα σχετικά με τη συμφιλίωση ήταν περισσότερο προς εκτόνωση της οργής παρά προς σκέψη.

Το πρώτο που έκανε ήταν να στείλει πρέσβεις στη Σπάρτη για να ζητήσουν χρήματα για το στρατό. Η επόμενη επιλογή ήταν να απευθυνθεί στις συμμαχικές πόλεις, σχέδιο που έβαλε αμέσως σε εφαρμογή στη Μίλητο: «Εσείς» (Μιλήσιοι) «πρέπει να δώσετε το παράδειγμα στους άλλους συμμάχους για να χτυπήσουμε τον εχθρό όσο πιο γοργά κι όσο πιο πολύ μπορούμε, ώσπου να γυρίσουν από τη Λακεδαίμονα οι άνθρωποι που έστειλα να φέρουν χρήματα – μια και ο Λύσανδρος, φεύγοντας, έδωσε πίσω στον Κύρο όσα υπήρχαν εδώ, σαν να ‘ταν περιττά». (1, 6, 9 – 10).

Ο λόγος του Καλλικρατίδα προκαλεί εντύπωση όχι τόσο για την ολοκληρωτική μεταστροφή του (εξάλλου τα περί συμφιλίωσης τα υποσχέθηκε με την επιστροφή του στην πατρίδα) ούτε για τις ευθύνες που επέρριψε στον προκάτοχό του σχετικά με την έλλειψη των αναγκαίων που τα επέστρεψε στον Κύρο (και ο Λύσανδρος του είχε βάλει τρικλοποδιές όταν ανέλαβε την αρχηγία), αλλά για το ότι προσπαθεί να χρησιμοποιήσει την περσική αλαζονεία σαν έναυσμα συσπείρωσης εναντίον των Αθηναίων: «Ο Κύρος […] όταν πήγα να τον δω, διαρκώς ανέβαλλε τη συνάντησή μας, και δεν ταίριαζε σε μένα να περιμένω στους προθαλάμους του. Σας υπόσχομαι άλλωστε πως για ό,τι επιτυχίες έχουμε στο διάστημα αυτό που περιμένουμε τα χρήματα θα σας ανταμείψουμε όπως ταιριάζει. Με τη βοήθεια των θεών, λοιπόν, ας δείξουμε στους βαρβάρους ότι και δίχως να τους προσκυνάμε είμαστε ικανοί να εκδικηθούμε τους εχθρούς μας!» (1, 6, 10 – 11).

Με δυο λόγια, οι Μιλήσιοι θα έπρατταν άριστα αν συνεισέφεραν τον οβολό τους στο σπαρτιατικό ταμείο προς απεξάρτηση από τους Πέρσες. Το παιχνίδι αυτό το έχουμε δει να εκτυλίσσεται με τους ίδιους ακριβώς όρους από το Θουκυδίδη και στη Χίο και στη Ρόδο. Οι Σπαρτιάτες πιεσμένοι από την ελλιπή περσική χρηματοδότηση παίρνουν τα χρήματα των «συμμάχων», τους οποίους υποτίθεται ότι απελευθερώνουν από τη δυσβάσταχτη αθηναϊκή κυριαρχία κάνοντας, όμως, τα ίδια.

Οι Αθηναίοι μάζευαν τα λεφτά για να τους προστατέψουν από τους Πέρσες. Οι Σπαρτιάτες για να πολεμήσουν τους Αθηναίους και να δείξουν στους Πέρσες ότι δεν τους έχουν ανάγκη. Η κυριαρχία οφείλει να παρουσιάζεται πάντα σαν απελευθέρωση. Το μόνο σίγουρο είναι η καταπίεση: «Μόλις τελείωσε την αγόρευσή του, σηκώθηκαν πολλοί – ιδίως όσοι φοβόνταν, επειδή είχαν κατηγορηθεί για αντίπαλοί του – και πρότειναν τρόπους για να βρεθούν χρήματα, τάζοντας ότι θα δώσουν και οι ίδιοι. Ο Καλλικρατίδας πήρε αυτά τα χρήματα, εισέπραξε και από τη Χίο πέντε δραχμές για κάθε ναύτη κι έβαλε πλώρη για τη Μήθυμνα της Λέσβου που βρισκόταν στα χέρια του εχθρού». (1, 6, 12).

Κι όταν κατέλαβε τη Μήθυμνα έπρεπε να συνεχίσει το παιχνίδι του απελευθερωτή: «Οι στρατιώτες λεηλάτησαν τα πάντα, αλλά ο Καλλικρατίδας συγκέντρωσε όλους τους αιχμαλώτους στην Αγορά· όταν οι σύμμαχοι ζήτησαν να πουληθούν οι Μηθυμναίοι για δούλοι, τους είπε ότι όσο είν’ αυτός αρχηγός, κι όσο περνάει από το χέρι του, κανένας Έλληνας δε θα γίνει δούλος». (1, 6, 14).

Τελικά, άφησε ελεύθερους τους πολίτες, αλλά τους αιχμαλώτους και τους Αθηναίους φρουρούς τους πούλησε δούλους. Το κατά πόσο ένιωθαν ελεύθεροι οι Μηθυμναίοι με την αλλαγή της φρουράς, που από αθηναϊκή έγινε σπαρτιατική, και τη γη τους λεηλατημένη είναι μια άλλη ιστορία. Το σίγουρο είναι ότι στο εξής ο Καλλικρατίδας δεν έκανε καμία αναφορά ούτε στα περί συμφιλίωσης ούτε στα περί Ελλήνων και βαρβάρων. Εξάλλου, όταν λίγο αργότερα πήρε τα λεφτά από τον Κύρο δεν έφερε την ελάχιστη αντίρρηση. Τώρα πια είχε ξεκάθαρα το πάνω χέρι. Τα συμφιλιωτικά δεν μπορούσαν να έχουν θέση στη ρητορική του.

Το πρώτο που έκανε ήταν να διαμηνύσει στον Κόνωνα ότι η κυριαρχία του στη θάλασσα έλαβε τέλος. Αμέσως μετά, πέρασε στην πράξη. Έχοντας στη διάθεσή του εκατόν σαράντα πλοία κατάφερε να εγκλωβίσει τις σαφώς λιγότερες δυνάμεις του Κόνωνα στο λιμάνι της Μυτιλήνης. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά έδωσε εντολή να έρθει εκεί και το πεζικό από τη Χίο, καθώς και όλοι οι μάχιμοι Μηθυμναίοι (κάτι ήξερε που δεν τους πούλησε δούλους).

Ο Κόνων είχε εγκλωβιστεί και από στεριά και από θάλασσα και θα γνώριζε συντριβή, αν δεν κατέφθαναν οι ενισχύσεις από την Αθήνα. Στην τελική αναμέτρηση ο Καλλικρατίδας πρόταξε τη γενναιότητα σε βάρος της φρόνησης: «Ο Έρμων από τα Μέγαρα, κυβερνήτης του πλοίου του, του είπε ότι θα ‘καναν καλά να υποχωρήσουν, γιατί τα πολεμικά των Αθηναίων ήταν πολύ περισσότερα. Ο Καλλικρατίδας ωστόσο αποκρίθηκε ότι δε θα ‘ναι μεγάλη απώλεια για τη Σπάρτη αν αυτός σκοτωθεί, ενώ θα ήταν ντροπή να υποχωρήσουν». (1, 6, 32).

Τελικά, οι Λακεδαιμόνιοι ηττήθηκαν κατά κράτος και ο Καλλικρατίδας σκοτώθηκε, όπως το είχε προβλέψει. Δυστυχώς δεν επέστρεψε στη Σπάρτη για να δούμε πώς θα αντιμετωπίζονταν οι προτάσεις του για συμφιλίωση. Αυτό που μένει είναι τα αποτελέσματα της ναυμαχίας που επέμεινε να δώσει: «Οι Αθηναίοι έχασαν είκοσι πέντε πλοία μαζί με τα πληρώματά τους (εκτός από λίγους που έριξε το κύμα στην ακρογιαλιά), κι οι Πελοποννήσιοι εννιά από τα λακωνικά – που ήταν όλα όλα δέκα – και πάνω από εξήντα των άλλων συμμάχων». (1, 6, 34).

 

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

 

Ξενοφώντος Ελληνικά

Καμιά απόρριψη και καμιά αποδοχή δεν είναι προσωπική

Από την παιδική ηλικία μάς διδάσκουν να είμαστε τέλεια πλάσματα για να μην μας απορρίψουν και προσπαθούμε σκληρά να έχουμε την αποδοχή όλων.

Αρχίζουμε να φοβόμαστε την απόρριψη και δεν τολμάμε να εκφράσουμε αυτό που νιώθουμε. Σταδιακά αντιμετωπίζουμε τους άλλους με δειλία, γιατί το «όχι» που μπορεί να βγει από τα χείλη τους γιγαντώνεται και γίνεται ένας δράκος που μας καταπίνει. Κρατάμε με αυτόν τον τρόπο απόσταση από τους ανθρώπους. Κρατάμε με αυτόν τον τρόπο απόσταση από τη ζωή.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι το «όχι» του άλλου δεν αφορά εμάς αλλά τον ίδιο. Δεν είναι κάτι προσωπικό και είναι απόλυτα υγιές κάποιος να μπορεί να εκφράσει το «όχι» του. Εκφράζοντάς το μας κάνει ένα δώρο. Ουσιαστικά μας λέει ότι η ενέργειά του δεν μπορεί να κινηθεί μαζί με τη δική μας και μας γλυτώνει από καυγάδες και τσακωμούς που θα υπήρχαν στο μέλλον. Γιατί, όταν δυο ενέργειες δεν μπορούν να κινηθούν μαζί, τότε δημιουργούν δυσαρμονία στη ροή και αυτό φέρνει δυσκολίες στη σχέση μεταξύ δύο ανθρώπων.

Και εμείς από την άλλη χρειάζεται να μπορούμε να εκφράζουμε το «όχι» μας κάνοντας ένα αντίστοιχο “δώρο” στον άλλον αντί να τον ταλαιπωρούμε με χίλιες δυο ιδιοτροπίες και τερτίπια, τιμωρώντας τον κατά βάθος επειδή υπάρχει στη ζωή μας. Αν δυσκολευόμαστε να λέμε «όχι» είτε γιατί δεν θέλουμε να πληγώσουμε τον άλλον είτε γιατί θέλουμε να είμαστε αποδεκτοί, τότε κάνουμε τη ζωή μας ένα μπερδεμένο κουβάρι με αποτέλεσμα να καταπιεζόμαστε και να δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε με ποιους ανθρώπους ταιριάζουμε και με ποιους όχι.

Αν είμαστε αληθινοί με τον εαυτό μας, αν είμαστε αληθινοί στα «ναι» και στα «όχι» μας, τότε η ζωή μας δεν θα είναι ένα μπέρδεμα αλλά η ενέργειά μας θα ρέει αβίαστα και θα έχουμε χαρά.

Όμως, αυτό που φοβάται την απόρριψη, αυτό που φοβάται να τολμήσει και κρατά απόσταση από τους ανθρώπους, κρατά απόσταση από τη ζωή, είναι το “εγώ”. Το “εγώ” έχει παγιωμένο τρόπο συμπεριφοράς. Κινείται πάντα σε καθορισμένα μονοπάτια και μόνο σε γνωστούς δρόμους, ακόμα κι αν αυτοί του δίνουν πόνο και δυστυχία. Αν γίνουμε παρατηρητές του “εγώ” μας, θα δούμε ότι είναι πάντα πολύ προβλέψιμο.

Αν αφήσουμε το “εγώ” και γίνουμε άνθρωποι δημιουργικοί, τότε θα είμαστε ρευστοί. Θα μπορούμε να κινούμαστε με ευκολία σε όλες τις κατευθύνσεις, θα μας συναρπάζει το άγνωστο, το μη δεδομένο και το μη ασφαλές, γιατί θα έχουμε κατανοήσει πια ότι η ζωή δεν έχει καμιά ασφάλεια. Κανένα συμβόλαιο δεν μπορείς να υπογράψεις μαζί της και το μόνο δεδομένο που υπάρχει μέσα στη ροή της ζωής είναι η ίδια η αλλαγή.

Osho: «Ο πλουσιότερος άνθρωπος δεν έχει χαρακτήρα. Είναι ρευστός, κινείται διαρκώς σε διαφορετικές διαστάσεις. Ψάχνει και αναζητάει από κάθε διάσταση. Είναι πάντοτε παιδί με μάτια που κοιτάζουν πάντοτε με θαυμασμό και δέος. Πάντοτε κυνηγά πεταλούδες και μαζεύει βότσαλα. Ποτέ δεν νιώθει πως έχει φτάσει. Ποτέ! Ολόκληρη η ζωή του είναι γεμάτη αφίξεις και αναχωρήσεις, ποτέ όμως δεν φτάνει στο σημείο που να μπορεί να πει ότι έχει φτάσει. Εκείνοι που λένε ότι έχουν φτάσει είναι νεκροί και κουβαλούν γύρω τους τον τάφο τους».

Αντίδραση πάλης ή φυγής

Ο όρος «πάλη ή φυγή» πρωτοχρησιμοποιήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Αμερικανό φυσιολόγο, Walter Cannon ώστε να περιγράψει την αντίδραση οργανισμών κάτω από αγχογόνες συνθήκες. Με λίγα λόγια, όταν ένας ζωντανός οργανισμός βρίσκεται υπό απειλή, το συμπαθητικό νευρικό σύστημα ανταποκρίνεται, προκαλώντας αύξηση της αδρεναλίνης και μεταβολές στις κόρες των ματιών, στα επίπεδα ζαχάρου και κορτιζόλης και στους χτύπους της καρδιάς ή την αρτηριακή πίεση.

 Πολλές φορές, η απόκριση αυτή προκαλεί παρεμβολές και σε αυτόνομες αντιδράσεις, όπως το ανοσοποιητικό σύστημα, την αναπνοή και την πέψη.

Εξελικτικά, ο μηχανισμός αυτός στόχο έχει να τροφοδοτήσει τον οργανισμό με επιπλέον εγρήγορση, αντοχή και ταχύτητα ώστε να υπερασπιστεί τον εαυτό του καλύτερα πολεμώντας την απειλή (πάλη) ή να τον προετοιμάσει για να τραπεί σε φυγεί (φυγή). Οι επιστήμονες αναφέρονται επίσης σε μία τρίτη αντίδραση στρες που συμβαίνει όταν ένα ζώο δεν παλεύει, ούτε φεύγει και ονομάζεται “πάγωμα”. To ζώο πανικοβάλλεται και λιποθυμά ή μένει ακίνητο, κάτι που συμβαίνει για παράδειγμα στους ανθρώπους αν τρομάξουν ή στις γάτες όταν τυφλώνονται από τους προβολείς του αυτοκινήτου. Ωστόσο, το πάγωμα δεν συμπεριλαμβάνεται ως βασική αντίδραση διότι θεωρείται μέθοδος αποφυγής, μιας και πολλά ζώα χάνουν το ενδιαφέρον τους σε πλάσματα που δεν κινούνται ή μοιάζουν νεκρά.

Η απόκριση «πάλης ή φυγής» εμφανίζεται στους ανθρώπους σε περιόδους στρες ή κινδύνου και μπορεί να είναι παραγωγική όταν η κατάσταση το απαιτεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως, η απειλή είναι υποκειμενική, και έτσι στο άτομο προκαλούνται ακραίες αντιδράσεις πάλης ή φυγής σε απειλές που αντικειμενικά δεν είναι παρούσες. Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να βιώσει ως απειλητική μία αντίθετη άποψη από τη δική του και να οδηγηθεί σε βιαιοπραγία (πάλη) ή ακόμα να προσπαθήσει να διαφύγει από την αντιπαράθεση (φυγή). Επιπλέον, άνθρωποι με αγχώδεις διαταραχές, τείνουν να εμφανίζουν αντιδράσεις πάλης ή φυγής χωρίς εμφανή λόγο ή ως αντίδραση σε μία απειλητική σκέψη.

Παρόλο που η αντίδραση πάλης ή φυγής είναι μια λειτουργική ενστικτώδης συμπεριφορά που σκοπό έχει να μας προστατεύσει, σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να γίνει εξαιρετικά ψυχοφθόρα για την ομαλή λειτουργία ενός ανθρώπου. Αν κάποιος βρίσκεται σε μια τέτοια κατάσταση υπερδιέγερσης η οποία συνοδεύεται και από σωματικά συμπτώματα όπως δυσκολία στην έλευση και διατήρηση ύπνου, αίσθημα δύσπνοιας, προβλήματα του εντέρου ή ακόμα και από ψυχολογικά συμπτώματα όπως πανικό, ή απομόνωση, τότε θα ήταν ωφέλιμο για το άτομο να διερευνήσει τους λόγους με έναν ιατρό ή ψυχολόγο.

Καυγάδες και πώς να τους αποφύγουμε

Είναι κοινώς αποδεκτό ότι δεν υπάρχει σχέση, στην οποία να μην εκδηλωθεί κάποια στιγμή διαφωνία, η οποία θα οδηγήσει σε καυγά. Εάν το φαινόμενο αυτό είναι συχνό θα πρέπει να προβληματιστούμε, ώστε να βρούμε τρόπο να εκφράζουμε την αναπόφευκτη διαφωνία μας με τρόπο τέτοιο, που δεν θα οδηγήσει σε τσακωμό.

Το πιθανότερο είναι να έχουμε επιλέξει λάθος τρόπο χειρισμού και να μην έχουμε σκεφτεί εναλλακτικές λύσεις.

Για να μπορέσουμε να οδηγηθούμε σε καλύτερη αντιμετώπιση των συγκρούσεων με το σύντροφό μας θα πρέπει να διερευνήσουμε κάποια πράγματα που μας αφορούν. Θα πρέπει να εντοπίσουμε τηνπραγματική αιτία της ενόχλησής μας από τη συμπεριφορά του και να μη μείνουμε στην επιφάνεια. Θα πρέπει να αποκτήσουμε συναίσθηση του πώς αντιδρούμε σε δεδομένες καταστάσεις. Πώς τσακωνόμαστε, πώς εκφράζουμε τη διαφωνία μας; Διαλέγουμε να φωνάζουμε, να γκρινιάζουμε, να «παραβλέπουμε» μέχρι να γίνει η έκρηξη κ.ο.κ. Επίσης, θα πρέπει να παρατηρήσουμε ποιον τρόπο επιλέγει ο σύντροφός μας να αντιδράσει σε αντίστοιχες καταστάσεις.

Εάν συνειδητοποιήσουμε τους τρόπους αντίδρασης μπορεί να γίνει μια κουβέντα συγκεκριμένη με παραδείγματα και να γίνει προσπάθεια να αλλάξουμε τρόπο αντιμετώπισης. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά απαιτεί χρόνο και ενέργεια. Εάν, όμως, έχουμε συζητήσει ανοιχτά με το σύντροφό μας και έχουμε σαφή εικόνα του τι θέλουμε να πετύχουμε και προς τα πού να κινηθούμε τότε η επιτυχία είναι πολύ πιθανή.

Επιπλέον όταν διαπιστώνουμε μία διαφωνία και αποφασίσουμε να τη συζητήσουμε θα πρέπει να είμαστεκαλοπροαίρετοι, ήρεμοι και ξεκάθαροι στις θέσεις μας. Κατηγορίες, επιθετική στάση και αφορισμοί δεν έχουν θέση στη συζήτηση, γιατί διαφορετικά θα οδηγηθούμε με μαθηματική ακρίβεια σε καυγά και ρήξη. Αρνητικοί επιθετικοί προσδιορισμοί και φωνές, επίσης θα οδηγήσουν σε τσακωμό. Χρειάζεται να εξηγήσουμε με σαφήνεια τι μας ενόχλησε και σε τι διαφωνούμε και να περιγράψουμε πώς νιώθουμε σχετικά με αυτό. Οφείλουμε να δείχνουμε με όλους τους τρόπους τη διάθεσή μας για εποικοδομητική συζήτηση και όχι καυγά. Αυτό το πετυχαίνουμε όταν εκφράζουμε την εκτίμηση, το σεβασμό και την αγάπη μας στο σύντροφό μας κατά τη συζήτηση. Επιβεβλημένο είναι να ακούμε τι μας λέει ο σύντροφός μας και να μην κάνουμε μονόλογο.

Εάν θέλουμε να έχουμε όσο το δυνατόν λιγότερους καυγάδες θα πρέπει κατ’ αρχάς να συνειδητοποιήσουμε πράγματα για τον εαυτό μας, τι μας ενοχλεί και πώς αντιδρούμε όταν είμαστε ενοχλημένοι αλλά και για το σύντροφό μας και να επιδείξουμε την ηρεμία και την ψυχραιμία, που απαιτούνται κατά τη συζήτηση της όποιας διαφωνίας μας, έχοντας πάντα στο μυαλό μας ότι συζητάμε με το σύντροφο και συμπαραστάτη μας και όχι με κάποιον αντίπαλο. Η κρίση μπορεί να αποδειχτεί θαυμάσια ευκαιρία εάν την αξιολογήσουμε και αξιοποιήσουμε.

Οι συναισθηματικές μας ανάγκες

Ρίχνοντας μια γρήγορη ματιά στην πυραμίδα αναγκών του Maslow παρατηρούμε πως στη βάση της πυραμίδας βρίσκονται οι πρωταρχικές και βασικές μας ανάγκες,που είναι απαραίτητες για την επιβίωσή μας: φαγητό,νερό,στέγη,ύπνος είναι οι πιο σημαντικές από αυτές.

Ανεβαίνοτας τα επίπεδα προς την κορυφή διαπιστώνουμε πως και οι συναισθηματικές μας ανάγκεςείναι εξίσου σημαντικές και απαραίτητες για την επιβίωσή μας.

Μερικές από αυτές θα αναπτυχθούν εδώ:

Σωματική επαφή
Το άγγιγμα είναι μία ανάγκη απολύτως απαραίτητη για το μεγάλωμα και την υγιή ανάπτυξη του βρέφους. Χωρίς αυτό δεν μπορεί να αναπτυχθεί, ακόμα και αν τρέφεται σωστά. Το ίδιο σημαντική είναι η επαφή και για τoν ενήλικα. Με το άγγιγμα νιώθουμε ότι υπάρχουμε,συνδεόμαστε ψυχικά με τoυς ανθρώπους γύρω μας. Σύμφωνα με πολλούς επιστήμονες, χρειαζόμαστε τέσσερις με δώδεκα αγκαλιές την ημέρα, προκειμένου να νιώθουμε ψυχικά υγιείς.

Ένα καλό αυτί
Πολλές φορές στη διάρκεια της ζωής μας έχουμε νιώσει την ανάγκη να μοιραστούμε τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς μας με τους δικούς μας ανθρώπους. Έχουμε αισθανθεί την ανάγκη να μας ακούσουν, να μας νιώσουν, να μπουν στη θέση μας χωρίς να μας κρίνουν. Τις περισσότερες φορές μάλιστα, δε χρειαζόμαστε καν μια συβουλή, παρά μόνο έναν καλό και στοργικό αποδέκτη.

Στήριξη και αποδοχή
Τι πιο σημαντικό από την παρουσία ανθρώπων δίπλα μας, που έχουν τη θέληση να μας στηρίζουν σε δύσκολές στιγμές; Σε περιόδους, που η ζωή δε μας τα φέρνει όπως ακριβώς είχαμε υπολογίσει και όλα μας φαίνονται μαύρα, η ανιδιοτελής στήριξη των δικών μας ανθρώπων, η κατανόηση και η προσπάθειά τους να απαλύνουν τον ψυχικό μας πόνο, είναι ζωτικής σημασίας. Και όταν η στήριξη αυτή συνοδεύεται από αποδοχή δίχως όρους, αποδοχή, που δεν υπαγορεύεται από κοινωνικά πρέπει, αυτό μπορεί να είναι ένα από τα καλύτερα δώρα στις δύσκολες περιόδους της ζωής μας.

Διασκέδαση και Αυθορμητισμός
Είναι αλήθεια πως η ζωή αποκτά άλλο χρώμα, όταν επιτρέπουμε σε αυτό το μικρό παιδί, που όλοι κρύβουμε μέσα μας να εκφράσει την παιδικότητά του, να αφεθεί στο παιχνίδι και στη διασκέδαση με την ίδια λαχτάρα και ξεγνιασιά, όπως τότε, που ήμασταν παιδιά. Η διασκέδαση και το παιχνίδι στην καθημερινή ζωή κάνουν τα προβλήματα και τις δυσκολίες να φαντάζουν πιο μικρά. Η ζωή γίνεται πιο ανάλαφρη και απολαυστική!

Πώς να έρθουμε πιο κοντά στη συναισθηματική ολοκλήρωση

Από την αρχή της ζωής μας, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα πλήθος αναγκών οι οποίες απαιτούν την άμεση ικανοποίησή τους. Αυτό, σε πρώτο στάδιο, αποτελεί ευθύνη των σημαντικών άλλων και κυρίως της μητέρας, καθώς ως βρέφη δεν έχουμε τη δυνατότητα να καλύψουμε μόνοι μας τις βασικές συναισθηματικές μας ανάγκες.

Ερχόμαστε στον κόσμο ζητώντας να αγαπηθούμε άνευ όρων, να υπάρξουμε σε ένα συναισθηματικά σταθερό περιβάλλον, να συνάψουμε ασφαλείς σχέσεις με τα σημαντικά για εμάς πρόσωπα, να νιώσουμε ότι μας καταλαβαίνουν και μας αποδέχονται για αυτό που είμαστε. Ωστόσο, όταν μία ανάγκη μας παραμείνει ανεκπλήρωτη, είτε λόγω ενός αποστερητικού οικογενειακού περιβάλλοντος είτε λόγω μίας τοξικής εμπειρίας της παιδικής ηλικίας, ενηλικιωνόμαστε έχοντας την τάση να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο ένα μέρος εχθρικό, τους άλλους ανθρώπους απορριπτικούς και τον εαυτό μας ανάξιο να λάβει αγάπη, φροντίδα και υποστήριξη.

Mε το πέρας του χρόνου, αυτή η πεποίθηση παγιώνεται και οδηγεί σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς που συχνά είναι δυσλειτουργικά καθώς δεν συντελούν στην κάλυψη των συναισθηματικών αναγκών μας. Ως αποτέλεσμα, παγιδευόμαστε σε φαύλους κύκλους που συνεχώς επιβεβαιώνουν αυτές τις σκέψεις και προκαλούν δυσάρεστα συναισθήματα. Μάλιστα, επιλέγουμε ασυνείδητα οι ίδιοι τις συνθήκες και τη συμπεριφορά που θα αναπαράγουν την οικεία σε εμάς πεποίθηση καθώς βιωματικά έχουμε μάθει ότι αυτή είναι η δική μας πραγματικότητα. Όσο κι αν μας πληγώνει, τείνουμε να επιστρέφουμε σε αυτή αναγνωρίζοντάς την ως κομμάτι του εαυτού μας.

Παρόλα αυτά, όσο επαναλαμβάνουμε τους φαύλους κύκλους, δεν παύουμε να αισθανόμαστε την εσωτερική σύγκρουση που απορρέει απο το γεγονός ότι δεν είμαστε συναισθηματικά πλήρεις. Όσο υπάρχουν εσωτερικές συγκρούσεις τα “καμπανάκια” του οργανισμού μας δεν παύουν να χτυπούν. Πολλές φορές, μεταμφιεσμένα σε ψυχολογικά συμπτώματα έρχονται να αποσπάσουν την πολυπόθητη προσοχή μας.

Καλούμαστε τότε να ακούσουμε τις ανάγκες μας, να αποτινάξουμε τις παλιές πεποιθήσεις και με ένα νέο τρόπο να προσεγγίσουμε και να φροντίσουμε τον εαυτό μας. Με το να κατανοήσουμε το πως διαμορφώθηκαν οι δυσλειτουργικές πεποιθήσεις μας και τι ρόλο παίζουν στη ζωή μας ερχόμαστε ένα βήμα πιο κοντά στην κατανόηση του εαυτού μας και στην συναισθηματική ολοκλήρωση.

Σε τι χρειάζονται τα προσωπικά όρια και πως καταλαβαίνουμε αν είναι υγιή;

Τι είναι τα προσωπικά όρια;
Τα προσωπικά μας όρια είναι αυτά που καθορίζουν τον προσωπικό μας χώρο, σωματικά, συναισθηματικά, διανοητικά, σεξουαλικά, πνευματικά. Τα όρια μας επιτρέπουν να διαχωρίζουμε τον εαυτό μας από τους άλλους, τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας, από τις σκέψεις και τα συναισθήματα των άλλων. Μας βοηθούν να διαφυλάξουμε την ακεραιότητά μας, να παίρνουμε την ευθύνη του εαυτού μας και να έχουμε τον έλεγχο της ζωής μας. Μας προστατεύουν από την χειραγώγηση, την εκμετάλλευση και την παραβίαση των άλλων.

Γιατί χρειαζόμαστε τα προσωπικά όρια;
Το να θέτουμε όρια είναι ουσιαστικής σημασίας για τη σωματική και συναισθηματική μας υγεία. Έχοντας υγιή όρια, ενδυναμώνουμε τον εαυτό μας, προστατεύουμε την αυτοεκτίμησή μας, διατηρούμε τον αυτοσεβασμό μας και απολαμβάνουμε υγιείς σχέσεις. Τα μη υγιή όρια επιφέρουν συναισθηματικό πόνο που μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, εξάρτηση, κατάθλιψη ή ψυχοσωματική ασθένεια.

Η έλλειψη ορίων είναι σα να αφήνεις ανοιχτή την πόρτα του σπιτιού σου ξεκλείδωτη, οπότε μπορεί να μπει μέσα όποιος θέλει, ακόμη και ανεπιθύμητοι επισκέπτες. Από την άλλη, το να έχεις πολύ αυστηρά όρια μπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση, σα να ζεις σ’ ένα φρούριο όπου κανένας δεν μπορεί να μπει μέσα αλλά ούτε εσύ μπορείς να βγεις έξω.

Το όριο είναι όπως μια γραμμή ιδιοκτησίας. Όταν δεις μια πινακίδα που λέει «Απαγορεύεται η καταπάτηση», είναι ξεκάθαρο ότι αν παραβιάσεις το όριο, θα υπάρξουν συνέπειες. Αυτό το είδος ορίου είναι εύκολο να το φανταστείς και να το κατανοήσεις γιατί βλέπεις την πινακίδα και το σύνορο που προστατεύει. Τα προσωπικά όρια είναι πιο δύσκολο να οριστούν γιατί οι γραμμές είναι αόρατες, μπορούν να αλλάξουν και είναι διαφορετικές για κάθε άτομο. Όπως ακριβώς η πινακίδα «Απαγορεύεται η καταπάτηση», τα προσωπικά όρια καθορίζουν που τελειώνεις εσύ και που αρχίζουν οι άλλοι και προσδιορίζονται από την έκταση σωματικού και συναισθηματικού χώρου που επιτρέπεις μεταξύ του εαυτού σου και των άλλων. Τα προσωπικά όρια σε βοηθούν να αποφασίσεις ποια είδη επικοινωνίας, συμπεριφοράς και συνδιαλλαγής είναι αποδεκτά για σένα.

Είδη προσωπικών ορίων

1. Σωματικά όρια
Τα σωματικά όρια παρέχουν ένα φράγμα μεταξύ του εαυτού σου και μιας απρόσκλητης εισβολής, όπως ένας επίδεσμος προστατεύει μια πληγή από τα βακτήρια. Τα σωματικά όρια αφορούν το σώμα, την αίσθηση του προσωπικού ζωτικού χώρου, την σεξουαλική προτίμηση και την ιδιωτικότητα. Αυτά τα όρια εκφράζονται μέσω των ρούχων, του καταφυγίου, της ανοχής στο θόρυβο, των λεκτικών οδηγιών και της γλώσσας του σώματος.

Ένας απλός τρόπος για να προσδιορίσουμε τα όριά μας σε σωματικό επίπεδο, είναι να ανοίξουμε τα χέρια μας σε έκταση. Ο κυκλικός χώρος που δημιουργείται γύρω από τον εαυτό μας, με διάμετρο την έκταση των χεριών μας, είναι ένας ασφαλής προσδιορισμός του προσωπικού μας χώρου.

Βέβαια τα όρια ποικίλουν από άτομο σε άτομο γιατί, η προσωπικότητα του καθενός, η ιστορία του, τοσύστημα αξιών του και πολλά άλλα στοιχεία που ίσως δεν συνειδητοποιεί, παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πόσο προσωπικό χώρο χρειάζεται για να νιώθει άνετα.

Παράδειγμα μια παραβίασης σωματικού ορίου είναι όταν κάποιος έρχεται πολύ κοντά σου για να σου μιλήσει. Η άμεση αντίδρασή σου είναι να κάνεις πίσω, προκειμένου να επαναφέρεις τον προσωπικό σου χώρο. Κάνοντας αυτό, στέλνεις ένα μη-λεκτικό μήνυμα πως όταν αυτό το άτομο στέκεται τόσο κοντά σου, νιώθεις μια εισβολή στον προσωπικό σου χώρο. Αν το άτομο συνεχίσει να έρχεται κοντά, μπορείς να προστατέψεις το όριό σου λεκτικά, λέγοντάς του να σταματήσει να σε στριμώχνει.

Άλλα παραδείγματα παραβίασης σωματικών ορίων είναι:
● Να σε αγγίζουν χωρίς τη θέλησή σου ή με μη αποδεκτό τρόπο.
● Να ψάχνεις τα προσωπικά πράγματα του άλλου.
● Να μην επιτρέπεις στους άλλους τον προσωπικό τους χώρο π.χ. να μπαίνεις στο γραφείο ενός συναδέλφου χωρίς να χτυπήσεις την πόρτα.

2. Συναισθηματικά και διανοητικά όρια
Τα συναισθηματικά και διανοητικά όρια προστατεύουν την αίσθηση της αυτοεκτίμησης και την ικανότητα να διαχωρίζεις τα συναισθήματά σου από τα συναισθήματα των άλλων. Όταν έχεις αδύναμα συναισθηματικά όρια, είναι σα να βρίσκεσαι στο κέντρο ενός τυφώνα χωρίς προστασία.

Εκθέτεις τον εαυτό σου στην επιρροή των άλλων (στα λόγια, στις σκέψεις και στις πράξεις των άλλων) και καταλήγεις να νιώθεις πληγωμένος και κακοποιημένος.
Τα συναισθηματικά και διανοητικά όρια περιλαμβάνουν τις πεποιθήσεις, τις επιλογές, την αίσθηση υπευθυνότητας και την ικανότητά σου να έχεις οικειότητα με τους άλλους.

Παραδείγματα συναισθηματικών και διανοητικών παραβιάσεων:

Να μην ξέρεις πώς να διαχωρίσεις τα συναισθήματά σου απ’ αυτά του συντρόφου σου και να επιτρέπεις στην διάθεσή του να υπαγορεύει τη χαρά σου ή τη λύπη σου (βλ. συνεξάρτηση).

Να θυσιάζεις τα σχέδια, τα όνειρα και τους στόχους σου, προκειμένου να ευχαριστήσεις τους άλλους.

Να μην παίρνεις την ευθύνη του εαυτού σου και να κατηγορείς τους άλλους για τα προβλήματά σου.

Προφανώς κανείς δεν θα ‘θελε να παραβιαστούν τα όριά του. Οπότε γιατί το επιτρέπουμε; Γιατί δεν επιβάλλουμε ή δεν υπερασπιζόμαστε τα όριά μας;

Ας δούμε μερικούς λόγους:
1. Φοβόμαστε την απόρριψη και τελικά την εγκατάλειψη.
2. Φοβόμαστε την αντιπαράθεση.
3. Από ενοχή.
4. Δεν έχουμε μάθει να έχουμε υγιή όρια.

Υγιή και μη υγιή όρια
Τα υγιή όρια είναι δυνατά αλλά και εύκαμπτα, ενθαρρύνοντας θετικές επιλογές. Τα μη υγιή όρια, είτε είναι πολύ άκαμπτα ή πολύ χαλαρά ή ανύπαρκτα και αυτό οφείλεται σε βλάβη που έχουν υποστεί από προηγούμενες εμπειρίες. Ένας λόγος για τον οποίο κάποιοι άνθρωποι μπαίνουν συνεχώς σε κακές ή κακοποιητικές σχέσεις είναι ότι τα όρια τους έχουν υποστεί βλάβη και χρειάζονται αποκατάσταση.

Ενδείξεις υγιών ορίων:
● Έχεις υψηλή αυτοεκτίμηση και αυτοσεβασμό.
● Μοιράζεσαι σταδιακά τις προσωπικές πληροφορίες σε μια αμοιβαία σχέση μοιράσματος και εμπιστοσύνης.
● Προστατεύεις το ζωτικό σου χώρο (σωματικό και συναισθηματικό) από παραβιάσεις.
● Έχεις ισότιμες συνεργασίες όπου η ευθύνη και η ισχύς είναι μοιρασμένες.
● Είσαι αποφασιστικός. Λες ΝΑΙ ή ΟΧΙ με σιγουριά και ειλικρίνεια και είσαι εντάξει όταν οι άλλοι σου λένε ΟΧΙ. Μπορείς άνετα να λες ΟΧΙ όταν κάτι δεν σου ταιριάζει
● Διαχωρίζεις τις ανάγκες, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις επιθυμίες σου απ’ αυτές των άλλων. Αναγνωρίζεις ότι τα όριά σου και οι ανάγκες σου είναι διαφορετικές από των άλλων.
● Ενθαρρύνεις τον εαυτό σου να κάνει υγιείς επιλογές και αναλαμβάνεις την ευθύνη για τον εαυτό σου και για όλα όσα σε αφορούν.
● Τιμάς τις προσωπικές σου αξίες και πεποιθήσεις, ακόμη κι αν αυτό δεν αρέσει στους άλλους.
● Σέβεσαι τον προσωπικό χώρο των άλλων και τα προσωπικά τους αντικείμενα και τους μιλάς με σεβασμό.
● Περιμένεις να αποκτήσεις οικειότητα με έναν άνθρωπο πριν τον πλησιάσεις σωματικά και αγγίζεις σεξουαλικά κάποιον μόνο με τη συγκατάθεσή του.
● Ενημερώνεις τους άλλους όταν έχουν παραβιάσει το όριό σου.
Ενδείξεις μη υγιών ορίων:
● Μοιράζεσαι πολλά προσωπικά σου στοιχεία πολύ γρήγορα ή κλείνεις τον εαυτό σου και δεν εκφράζεις τις ανάγκες και τα θέλω σου.
● Νιώθεις υπεύθυνος για την ευτυχία των άλλων.
● Δεν μπορείς να πεις ΟΧΙ, γιατί φοβάσαι την απόρριψη ή την εγκατάλειψη.
● Έχεις αδύναμη αίσθηση της δικής σου ταυτότητας. Το πώς νιώθεις για τον εαυτό εξαρτάται από το πως σε αντιμετωπίζουν οι άλλοι.
● Αποδυναμώνεσαι. Επιτρέπεις στους άλλους να παίρνουν αποφάσεις για σένα, οπότε νιώθεις αδύναμος και δεν παίρνεις την ευθύνη της ζωής σου.
● Πας ενάντια στις προσωπικές σου αξίες ή πεποιθήσεις για να ευχαριστήσεις κάποιον άλλο.
● Παίρνεις ευθύνη για πράγματα που δεν σε αφορούν.
● Ψάχνεις τα προσωπικά αντικείμενα των άλλων ή παραβιάζεις τον προσωπικό ζωτικό τους χώρο.
● Λειτουργείς πολύ παρορμητικά με τους άλλους (φιλικά ή σεξουαλικά) χωρίς να έχεις πρώτα αποκτήσει οικειότητα μαζί τους.
● Στέκεσαι πολύ κοντά στους άλλους ή τους αγγίζεις χωρίς τη συγκατάθεσή τους.
● Βρίζεις, χλευάζεις ή εξευτελίζεις τους άλλους ή επιτρέπεις στους άλλους να κάνουν αυτά σε σένα.
● Δεν μπορείς να προστατέψεις τον ζωτικό σου χώρο.

ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟ – ΤΑ ΠΑΝΤΑ "ΡΕΙ"

Υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: Για να καταλάβεις τον Αριστοτέλη δεν χρειάζεσαι καμιά αλλαγή στο είναι σου, χρειάζεσαι απλώς πληροφόρηση. Το σχολείο μπορεί να σου προσφέρει πληροφορίες για τη λογική, για τη φιλοσοφία. Μπορείς να συλλέξεις γνώσεις και μ’ αυτές να κατανοήσεις τον Αριστοτέλη.

Για να τον καταλάβεις δεν χρειάζεται ν’ αλλάξεις. Χρειάζεται να προσθέσεις απλώς μερικές γνώσεις παραπάνω. Η ύπαρξη σου μένει ίδια. Εσύ μένεις εσύ. Δεν χρειάζεσαι διαφορετικό επίπεδο συνειδητότητας. Δεν είναι αναγκαίο! Ο Αριστοτέλης είναι κρυστάλλινος. Για να τον καταλάβεις αρκεί μια προσπάθεια. Καθένας που διαθέτει κοινό νου μπορεί να τον καταλάβει. Αλλά η κατανόηση του Ηράκλειτου είναι δύσκολη, γιατί οι γνώσεις που μαζεύεις δε βοηθούν και πολύ. Ο καλλιεργημένος νους δε βοηθά σ’ αυτή την περίπτωση. Θα χρειαστείς διαφορετική ποιότητα ύπαρξης κι αυτό είναι δύσκολο. Θα χρειαστεί να αλλάξεις. Γι’ αυτό τον ονομάζουν σκοτεινό. Αλλά δεν είναι!

Ο Ηράκλειτος είναι μία ύπαρξη τόσο φωτεινή, που όταν τον κοιτάς, τα μάτια σου χάνουν την ικανότητα να βλέπουν, το φως είναι πάρα πολύ για σένα. Δεν είσαι συνηθισμένος σε τόσο φως. Γι’ αυτό, πριν ατενίσεις τον Ηράκλειτο, πρέπει να κάνεις μερικές προετοιμασίες.

Όταν μιλά ο Ηράκλειτος φαίνεται αινιγματικός, γιατί εκφράζεται αντιφατικά. Αυτοί που γνωρίζουν πάντα εκφράζονται αντιφατικά. Υπάρχει λόγος που συμβαίνει αυτό. Δεν είναι αινιγματικοί, είναι πολύ απλοί. Μα, τι να κάνουν; Αν η ζωή η ίδια είναι μια αντίφαση, τι άλλο μπορούν να κάνουν; Για να αποφύγεις τις αντιφάσεις, μπορείς να φτιάξεις τακτοποιημένες και ξεκάθαρες θεωρίες, αλλά θα είναι λαθεμένες Δεν θα ‘ναι αληθινές μες στην πραγματικότητα της ζωής. Ο Αριστοτέλης είναι σαφής, είναι καθαρός μοιάζει με περιποιημένο κήπο. Ο Ηράκλειτος είναι άγριο δάσος.

Με τον Αριστοτέλη δεν υπάρχει δυσκολία. Εκείνος αποφεύγει την αντίφαση. Έχει φτιάξει ένα τακτοποιημένο, ένα καθαρό δόγμα, ένα δόγμα ελκυστικό. Θα φοβηθείς όταν έρθεις αντιμέτωπος με τον Ηράκλειτο, γιατί εκείνος ανοίγει την πόρτα της ζωής. Και η ζωή είναι αντιφατική. Ο Βούδας είναι αντιφατικός, ο Λάο Τσου είναι αντιφατικός. Όλοι όσοι έχουν ¨γνωρίσει¨ είναι σίγουρα αντιφατικοί. Και τι άλλο να κάνουν; Η ίδια η ζωή είναι αντιφατική κι αυτοί ακολουθούν τη ζωή. Η ζωή δεν είναι λογική. Είναι Λόγος, αλλά δεν είναι λογική. Είναι κόσμος, δεν είναι χάος. Δεν είναι λογική.

Πρέπει να καταλάβεις τη λέξη Λόγος, γιατί ο Ηράκλειτος τη χρησιμοποιεί συχνά. Κι επίσης πρέπει να κατανοήσεις τη διαφορά ανάμεσα στο λόγο και τη λογική. Η λογική είναι μια θεωρία για την αλήθεια. Ο λόγος είναι η ίδια η αλήθεια. Ο λόγος είναι υπαρξιακός. Η λογική δεν είναι. Η λογική είναι κατηγόρημα της νόησης, της θεωρίας. Προσπάθησε να το καταλάβεις. Αν δεις τη ζωή, θα πεις πως υπάρχει και ο θάνατος. Πώς μπορείς να αποφύγεις το θάνατο; Αν κοιτάξεις τη ζωή, ο θάνατος υπονοείται. Κάθε στιγμή της ζωής είναι επίσης και θανάτου. Αν χωρίσεις τη ζωή από το θάνατο, τότε δεν μπορείς να καταλάβεις ούτε τη ζωή, ούτε το θάνατο. Παραμένουν για ‘σένα άλυτο αίνιγμα.

Η ζωή και ο θάνατος δεν είναι δύο διαφορετικά φαινόμενα, μα είναι πλευρές του ίδιου νομίσματος. Αν διεισδύεις σε βάθος, θα δεις πως η ζωή είναι θάνατος και ο θάνατος είναι ζωή. Τη στιγμή που γεννιέσαι έχεις αρχίσει κιόλας να πεθαίνεις. Αν αυτό είναι αλήθεια, τότε κι όταν πεθάνεις, αρχίζεις ξανά να ζεις. Αν η ζωή συνεπάγεται το θάνατο, τότε κι ο θάνατος συνεπάγεται τη ζωή. ανήκουν το ένα στο άλλο. Είναι συμπληρωματικά.

Ζωή και θάνατος είναι σαν δύο φτερούγες ή σαν δύο πόδια. Δεν μπορείς να κινηθείς μόνο με το δεξί ή μόνο με το αριστερό πόδι. Στη ζωή δεν μπορείς να είσαι μόνο δεξιός ή μόνο αριστερός. Είσαι αναγκαστικά και τα δύο. Δογματικά, μπορείς να είσαι δεξιός ή αριστερός, αλλά τα δόγματα είναι έξω από την αλήθεια της ζωής γιατί, αναγκαστικά, τα δόγματα είναι τακτοποιημένα και ξεκάθαρα, ενώ η ζωή δεν είναι. Η ζωή είναι απεριόριστη.

Ο Ουΐτμαν, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές στον κόσμο, λέει: «Αντιφάσκω με τον εαυτό μου, γιατί είμαι απεριόριστος».

Με τη λογική γίνεσαι στενόμυαλος. Δεν μπορείς να είσαι απέραντος. Αν φοβάσαι την αντίφαση, ποτέ δε θα πλατύνει ο νους σου. Θα είσαι υποχρεωμένος να διαλέγεις, να συμπιέζεσαι, να αποφεύγεις την αντίφαση, να την κρύβεις. Αλλά, μήπως αν την κρύψεις, θα χαθεί; Μήπως, αν πάρεις το βλέμμα σου από το θάνατο, θα τον αποφύγεις;

Όλα έχουν τη θέση τους μέσα στην αρμονία. Να γιατί ονομάζουν τον Ηράκλειτο Αινιγματικό. Ο Λάο Τσου θα τον είχε κατανοήσει βαθιά, όμως ο Αριστοτέλης δεν μπόρεσε. Και, ατυχώς, ο Αριστοτέλης υπήρξε η πηγή της ελληνικής σκέψης. Κι ακόμα ατυχέστερα, η ελληνική σκέψη υπήρξε η βάση της δυτικής σκέψης.

Ποιό είναι το νόημα του Ηράκλειτου, το βαθύτερο νοημά του; Προσπάθησε να καταλάβεις, για να μπορέσεις να με παρακολουθήσεις. Δεν πιστεύει στο είναι, πιστεύει στο γίγνεσθαι. Ο Θεός γι’ αυτόν είναι γίγνεσθαι. Αν παρατηρήσεις προσεκτικά θα δεις ότι στον κόσμο δεν υπάρχουν πράγματα. Τα πάντα είναι μια συνεχής εξελικτική διαδικασία. Η χρήση της λέξης «είναι», όταν μιλάς για την ύπαρξη, είναι λάθος. Γιατί τα πάντα είναι γίγνεσθαι. Τίποτα, δε βρίσκεται στην κατάσταση του «είναι». Τίποτα!

Η ζωή είναι κίνηση. Σαν το ποτάμι είναι η ζωή, που συνεχώς κινείται. Λέει ο Ηράκλειτος: «Δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι δυό φορές», γιατί τη στιγμή που πας να μπεις για δεύτερη φορά, το ποτάμι έχει ήδη κυλήσει. Είναι ροή. Μπορείς να συναντήσεις τον ίδιο άνθρωπο δυο φορές; Αδύνατον. Ήσασταν εδώ χθες το πρωί, είσαστε και τώρα. Μα εγώ είμαι σήμερα ο ίδιος με εκείνον που ήμουν χθες; Εσείς είστε οι ίδιοι; Και τα δυο ποτάμια έχουν κυλήσει. Ίσως αύριο πάλι να είστε εδώ, μα δε θα με βρείτε. Εδώ που στέκομαι θα βρίσκεται κάποιος άλλος.

Η ζωή είναι αλλαγή. «Μόνο η αλλαγή είναι αιώνια», λέει ο Ηράκλειτος. Το μόνο που δεν αλλάζει ποτέ είναι η αλλαγή. Όλα τα άλλα αλλάζουν. Ο Ηράκλειτος πιστεύει στη συνεχή εξέλιξη. Τα πάντα είναι εξέλιξη. Είναι ο τρόπος που υπάρχουν. Το να υπάρχεις σημαίνει πως βρίσκεσαι σε συνεχή εξέλιξη. Το είναι σημαίνει γίγνεσθαι. Το να παραμένεις εκεί που βρίσκεσαι, σημαίνει πως κινείσαι.
Τίποτα δεν είναι στατικό. Ως και τα βουνά, ως και τα Ιμαλάϊα δεν είναι στατικά. Κινούνται. Γεννιούνται και πεθαίνουν. Τα Ιμαλάϊα είναι μια από τις νεότερες οροσειρές στον κόσμο και εξακολουθούν να αναπτύσσονται. Δεν έχουν φτάσει ακόμα στην τελική τους κορύφωση, είναι πολύ νέα. Κάθε χρόνο ψηλώνουν ένα πόδι. Υπάρχουν και παλιά βουνά που έχουν ολοκληρώσει την ανάπτυξή τους. Τώρα καταρρέουν, γερνούν, οι ράχες τους καμπουριάζουν.

Βλέπεις τους τοίχους γύρω σου; Κάθε μόριό τους είναι μία κίνηση. Δεν μπορείς να τη δεις, γιατί είναι πολύ λεπτή και γρήγορη. Σήμερα οι Φυσικοί συμφωνούν με τον Ηράκλειτο, όχι με τον Αριστοτέλη. Οποτεδήποτε η επιστήμη κάνει άλλο ένα βήμα πιο κοντά στην πραγματικότητα, είναι υποχρεωμένη να συμφωνήσει με τον Λάο Τσου και τον Ηράκλειτο. Σήμερα η επιστήμη λέει ότι τα πάντα είναι σε κίνηση. Ο Έντινγκτον έχει πει ότι η μόνη λανθασμένη λέξη είναι η λέξη παύση. Τίποτα δε βρίσκεται σε παύση. Πρόκειται για λάθος λέξη, που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Το είναι υπάρχει μόνο στη γλώσσα. Στη ζωή, στη ύπαρξη δεν υπάρχει είναι.

Τα πάντα είναι γίγνεσθαι. Ο ίδιος ο Ηράκλειτος, όταν λέει για το ποτάμι – και το σύμβολο του ποταμιού είναι βαθύτατο στον Ηράκλειτο – όταν λέει πως δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι, εννοεί επίσης πως, ακόμα κι αν μπεις, είσαι και δεν είσαι ο ίδιος. Επιφανειακά μόνο μοιάζεις ο ίδιος. Δεν άλλαξε μόνο το ποτάμι, άλλαξες κι εσύ.

Τί πρέπει να προσέξετε τώρα που το παιδί σας ξεκινάει το σχολείο

Ας έχω στο μυαλό μου ότι όπως η κάθε οικογένεια έτσι και η δική μου, διαθέτει σίγουρα ένα μοναδικό και ιδιαίτερο τρόπο να χειρίζεται τις νέες καταστάσεις και τις αλλαγές. Αυτό σημαίνει πως χρειάζεται να δείξω εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του παιδιού μου και να προσπαθήσω να μην του μεταφέρω την αγωνία και την ανησυχία μου, το άγχος και το φόβο μου σχετικά με την προσαρμογή του.

• Καλό είναι λίγο καιρό πριν ξεκινήσει το σχολείο να πάω το παιδί μου εκείνα γνωρίσει το χώρο, τη δασκάλα ή και άλλους δασκάλους και αν είναι δυνατόν και κάποιους από τους μελλοντικούς συμμαθητές του, εάν βέβαια είναι δυνατό.

 • Θα εξηγήσω στο παιδί μου ότι είναι αποδεκτό και επιτρεπτό να νιώθει διάφορα συναισθήματα για το ξεκίνημά του στο σχολείο, όπως άλλωστε νιώθουν και όλα τα άλλα παιδάκια που ξεκινούν και εκείνα τώρα μαζί του. Τα παιδάκια που θα γίνουν συμμαθητές και κάποια με τον καιρό θα γίνουν και καλοί του φίλοι.

• Θα του εξηγήσω και θα το διαβεβαιώσω πως όταν θα σχολάσει θα είμαι εκεί - τις πρώτες μέρες τουλάχιστον, αν εργάζομαι και μπορώ να πάρω άδεια από την δουλειά μου - για να το πάρω. Αν εργάζομαι και δεν μπορώ να πάρω άδεια τις πρώτες μέρες του σχολείου του, θα το ενημερώσω για το ποιος θα το πάρει από το σχολείο και με ποιον θα μείνει μέχρι να επιστρέψω στο σπίτι.

• Θα το διαβεβαιώσω επίσης πως όταν γυρίσουμε στο σπίτι, μπορούμε να μιλήσουμε για οτιδήποτε το έχει απασχολήσει, ότι θα είμαι διαθέσιμη δηλαδή για να συζητήσουμε τις δυσκολίες που πιθανόν αντιμετώπισε στη διάρκεια της ημέρας του αλλά και για το τι έκανε, πως πέρασε και τι κατάφερε.

• Μην το συγκρίνω με τα αδελφάκια του ή με τα ξαδερφάκια του ή ακόμη και με τα γειτονόπουλα στην ικανότητα προσαρμογής του. Το κάθε παιδί χρειάζεται ιδιαίτερη προσέγγιση και υποστήριξη, καθώς διαθέτει ένα δικό του μοναδικό και ευαίσθητο χρονοδιάγραμμα προσαρμογής.