Ποιο πολύ γνωστό μοτίβο μουσικής αποδίδουν τα δεδομένα του CERN για το μποζόνιο Higgs όταν μετατραπούν σε ήχους;

Επιστήμονες στο CERN χρησιμοποίησαν νέες τεχνικές για να προσπαθήσουν και να μάθουν περισσότερα σχετικά με τα ελαχιστότατα σωμάτια στο σύμπαν μας. Μια ασυνήθιστη μέθοδος που έχει εφαρμοστεί είναι η μετατροπή δεδομένων από τον LHC (Large Hadron Collider) σε ήχους, χρησιμοποιώντας τη μουσική ως μια γλώσσα για να μεταφράσουν ότι βρίσκουν.

Τα δεδομένα στη φυσική και η μουσική μοιράζονται πολλές παρόμοιες συνδέσεις, από τους συντονισμούς και τις δονήσεις, μέχρι τα μοτίβα και τις συχνότητες. Η μετατροπή των δεδομένων σε ήχους, η σύγκρισή τους με μια παρτιτούρα και στη συνέχεια η εφαρμογή όσων γνωρίζουμε σχετικά με τη θεωρία της μουσικής, δίνει στους ερευνητές μια διαφορετική αντίληψη των δεδομένων και παράγει ασυνήθιστες νέες γνώσεις.

Αυτό ακριβώς είναι που συνέβη αυτή την εβδομάδα όταν φυσικοί στο CERN μετέτρεψαν σε ήχο τα δεδομένα για το μποζόνιο του Higgs. Εξεπλάγησαν όταν, μετά από το άκουσμα σειρά από τυχαίες νότες καθώς τα δεδομένα έπαιζαν την τυχαία τους μελωδία, ένα τίναγμα-μια κορυφή στο γράφημα των δεδομένων μεταφράστηκε σε ένα πολύ γνωστό μοτίβο από αναγνωρίσιμες νότες. «Είναι εκπληκτικό ότι ένα τέτοιο φοβερό κομμάτι της μουσικής βρίσκεται σε τέτοια σημαντικά δεδομένα», είπε ο Wilhelm Richard Wagner, φυσικός στο CERN.

Η επιστημονική ομάδα εργάζεται τώρα στη μετατροπή σε ήχο όσο το δυνατόν περισσότερων δεδομένων για να διαπιστώσει αν μπορούν να αναγνωριστούν περισσότερα μουσικά μοτίβα. Το επόμενο βήμα είναι να δουν αν άλλες θεωρίες της φυσικής, όχι μόνο το Καθιερωμένο Πρότυπο, έχουν μουσική στο θόρυβο υποβάθρου τους.

Μπορείτε να ακούσετε τη μετατροπή σε ήχο των δεδομένων για το μποζόνιο Higgs, στο παρακάτω video:

Τι φανερώνει ο ιδρώτας για την υγεία σας- Τι δείχνουν τα σημάδια

Τείνουμε να πιστεύουμε ότι ο ιδρώτας είναι απλώς μια ένδειξη ότι ζεσταινόμαστε ή γυμναστήκαμε αρκετά κατά τα διάρκεια μιας έντονης προπόνησης. Αλλά στην πραγματικότητα ο ιδρώτας μπορεί να μας πει πολλά για την υγεία μας.

 

Αν ο ιδρώτας σας μυρίζει…

 

Σημαίνει ότι είστε πολύ στρεσαρισμένοι. Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι όταν ιδρώνετε στο γυμναστήριο, ο ιδρώτας σας συνήθως δεν μυρίζει; Από την άλλη μπορεί μια κατάσταση στο γραφείο να σας κάνει να ιδρώσετε και να αναρωτιέστε αν βάλατε αποσμητικό στις μασχάλες σας.

 

Αυτό συμβαίνει γιατί αυτοί οι δύο τύποι του ιδρώτα παράγονται από διαφορετικούς αδένες: eccrine και apocrine. Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, παράγεται ιδρώτας από τους αδένες eccrine, οι οποίοι βρίσκονται σε όλο το σώμα και ως επί το πλείστον παράγουν ιδρώτα από νερό και αλάτι. Στο μεταξύ, ο ιδρώτας από το άγχος παράγεται από τους αδένες apocrine, οι οποίοι ως επί το πλείστον περιορίζονται στις μασχάλες σας και παράγουν ιδρώτα που αναμιγνύεται  με το λίπος, τις πρωτεΐνες και τα βακτήρια του δέρματος. Εξού και η δυσωδία.

 

Αν ιδρώνετε πολύ

 

Όλοι ιδρώνουν με διαφορετικούς ρυθμούς και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Αλλά η αλήθεια είναι πώς υπάρχουν άνθρωποι που είναι περισσότερο επιρρεπείς στον ιδρώτα.

 

Μπορεί λοιπόν η εφίδρωση να είναι κάτι εντελώς φυσικό, ωστόσο σχεδόν 220 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο (περίπου το 3% του πληθυσμού), υποφέρουν από υπερβολική εφίδρωση που ονομάζεται υπεριδρωσία. Ο αδένας που είναι υπεύθυνος για την εφίδρωση ονομάζεται ιδρωτοποιός, και σε ασθενείς με υπεριδρωσία, είναι υπερδραστήριος, παράγοντας  πολύ περισσότερο ιδρώτα από ό, τι χρειάζεται για να δροσίσει το σώμα.

 

Αν βλέπετε λοιπόν ότι οι παλάμες σας είναι ιδρωμένες ακόμα κι όταν δεν είστε αγχωμένοι ή ιδρώνετε ακόμα κι αν δεν γυμνάζετε, μπορεί να υποφέρετε από υπεριδρωσία. Μια επίσκεψη στον δερματολόγο αρκεί για να γίνει η διάγνωση.

 

Αν δεν ιδρώνετε καθόλου

 

Κάποιοι ιδρώνουν περισσότερο και άλλοι λιγότερο ή σχεδόν καθόλου. Τα πάντα όμως εξαρτώνται από τον αριθμό των ιδρωτοποιών αδένων που έχετε (οι περισσότεροι από εμάς έχουν μεταξύ δύο και τεσσάρων εκατομμυρίων). Έτσι, αν η διπλανή σας στο μάθημα pilates είναι μούσκεμα στον ιδρώτα κι εσείς πάλι καθόλου, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν κάνετε σωστά τις ασκήσεις.

 

Αλλά αν είστε στη μέση μιας έντονης άσκησης και δεν ιδρώνετε καθόλου, ίσως και να υπάρχει πρόβλημα. Η ανίδρωση είναι μια ιατρική κατάσταση (συνήθως γενετική) που ορίζεται από την αδυναμία του να ιδρώσει το άτομο κανονικά. Μπορεί να επηρεάσει ολόκληρο το σώμα ή απλά ορισμένες περιοχές. Εάν όμως δεν μπορείτε να ιδρώσετε, το σώμα δεν μπορεί να ρυθμίσει σωστά τη θερμοκρασία και μπορεί να αποβεί επικίνδυνο.

 

Αν ο ιδρώτας είναι αλμυρός

 

Παρατηρείτε το καλοκαίρι λευκές λωρίδες ιδρώτα να στάζουν στο πρόσωπο σας ή να αφήνουν στάμπα στο μπλουζάκι σας: Αυτό συμβαίνει επειδή ο ιδρώτας αποτελείται κατά 99% από νερό, ενώ περιέχει και μεταλλικά άλατα σε ποσοστό 5% προερχόμενα κυρίως από χλωριούχο νάτριο.

 

Είτε προκαλείται εξαιτίας της ζέστης είτε λόγω συναισθηματικής φόρτισης, η αλμυρή γεύση του οφείλεται σε αυτή την ουσία.

Φορητή «γεννήτρια» φαρμάκων

Επιστήμονες και μηχανικοί από τις ΗΠΑ και άλλες χώρες δημιούργησαν ένα πρωτοποριακό σύστημα παραγωγής φαρμάκων, που έχει μέγεθος όχι μεγαλύτερο από ένα ψυγείο, αλλά μπορεί να συνθέσει σε σύντομο χρόνο και σε μεγάλες ποσότητες μια ποικιλία φαρμάκων, όπως ένα αντισταμινικό, ένα αντικαταθλιπτικό, ένα τοπικό αναισθητικό και ένα κατασταλτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος.

 

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον Αντρέα Αντάμο του Τμήματος Χημικών Μηχανικών του Πανεπιστημίου ΜΙΤ, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό "Science". Όπως είπαν, ένα τέτοιο πλήρως αυτοματοποιημένο σύστημα, που χρησιμοποεί τη λεγόμενη «τεχνολογία ροής», θα μπορούσε να αποβεί πολύ χρήσιμο για την επιτόπια παραγωγή και διάθεση φαρμάκων σε περιπτώσεις επιδημιών, φυσικών καταστροφών, σε καταυλισμούς προσφύγων ή στο πεδίο της μάχης (γι' αυτό, άλλωστε, χρηματοδοτήθηκε από την Υπηρεσία Έρευνας Προωθημένων Αμυντικών Προγραμμάτων-DARPA του αμερικανικού Πενταγώνου).

Η παραγωγή φαρμάκων είναι συνήθως μια αργή διαδικασία πολλών σταδίων, που παίρνει από εβδομάδες έως μήνες, καθώς απαιτεί διαφορετικές ουσίες και διαφορετικά βήματα σύνθεσης που λαμβάνουν χώρα σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία. Αν μία μονάδα παραγωγής κάπου κλείσει, η όλη αλυσίδα παραγωγής καταρρέει. Αυτό εν μέρει εξηγεί γιατί οι ελλείψεις φαρμάκων δεν είναι σπάνιο φαινόμενο.

Το νέο σύστημα «τσέπης» επιτρέπει τη συνεχή και ενοποιημένη παραγωγή ενός φαρμάκου από την αρχή (πρώτες ύλες) έως το τέλος (έτοιμο προϊόν), σε χρονικό διάστημα μερικών ωρών ή ημερών, ανάλογα με το φάρμακο, και με ποιότητα που πληρεί τις αναγκαίες προδιαγραφές. 

Το σύστημα αποτελείται από μέρη που προσθαφαιρούνται ανάλογα με το παραγόμενο φάρμακο.

Η νέα ρύθμιση του συστήματος ώστε, μετά από ένα απλούστερο φάρμακο, να παράγει ένα πολυπλοκότερο, δεν παίρνει πάνω από δύο ώρες.

Σύμφωνα με τους δημιουργούς του, ενδεικτικά, το σύστημα μπορεί καθημερινά να παράγει 1.100 δόσεις του αντικαταθλιπτικού Prozac, 3.000 δόσεις του ηρεμιστικού Valium, 4.500 δόσεις του αντιαλλεργικού Benadryl και 810 δόσεις του αναισθητικού λιδοκαϊνη.

Το σύστημα θα ήταν πολύ χρήσιμο στην περίπτωση των λεγόμενων «ορφανών» φαρμάκων, τα οποία προορίζονται για σπάνιες ασθένειες που έχουν λίγοι ασθενείς και συνεπώς είναι αντιοικονομικό να παραχθούν από ένα κανονικό εργοστάσιο.

Προς το παρόν, το σύστημα είναι σε θέση να παράγει φάρμακα μόνο σε υγρή μορφή, όμως στο μέλλον, με την αξιοποίηση της τρισδιάστατης εκτύπωσης, θα μπορεί να βγάζει και χάπια, πράγμα πιο δύσκολο. Στο μέλλον, σύμφωνα με τους ερευνητές, τα ίδια τα νοσοκομεία μπορεί να παράγουν τα δικά τους φάρμακα και στο απώτερο μέλλον ίσως ακόμη και οι ίδιοι οι άρρωστοι στο σπίτι τους (μετά από συνεννόηση με το γιατρό).

Προς το παρόν, οι ερευνητές εργάζονται για να μικρύνουν κι άλλο - κατά 40%- το σύστημά τους, ώστε να είναι ακόμη πιο εύχρηστο στην μεταφορά και τη χρήση του.

Η κβαντική παραξενιά του νερού κάνει δυνατή την ύπαρξη του

Οι ζωοποιές ιδιότητες του νερού στηρίζονται σε μια λεπτή ισορροπία, λένε οι επιστήμονες. Αποδεικνύεται ότι η ζωή όπως την ξέρουμε στηρίζεται σε μια τυχαία, αλλά απίστευτα λεπτή, ισορροπία των κβαντικών δυνάμεων

Το νερό είναι ένα από τα πιο παράξενα υγρά του πλανήτη, και πολλές από τις πιο περίεργες ιδιότητες του το καθιστούν ζωογόνο. Για παράδειγμα, η υψηλότερη πυκνότητα του που έχει ως υγρό παρά ως πάγος του επιτρέπει να επιπλέει στο νερό, βοηθώντας έτσι να επιβιώσουν τα ψάρια κάτω από παγωμένες λίμνες και ποτάμια. Και σε αντίθεση με πολλά άλλα υγρά, χρειάζεται πολλή θερμότητα για να θερμανθεί ακόμα και λίγους βαθμούς Κελσίου, ένα χαρακτηριστικό που επιτρέπει στα θηλαστικά να ρυθμίσουν τη θερμοκρασία του σώματός τους.

Όμως πρόσφατες προσομοιώσεις σε υπολογιστή δείχνουν ότι στην κβαντομηχανική οφείλει το νερό αυτά τα ζωοποιά χαρακτηριστικά. Τα περισσότερα από αυτά οφείλονται στους ασθενείς δεσμούς υδρογόνου που συγκρατούν τα μόρια του νερού H2O μαζί σε μια δικτυωμένη δομή. Για παράδειγμα, οι δεσμοί του υδρογόνου είναι αυτοί που συγκρατούν τα μόρια του πάγου σε μια πιο ανοικτή δομή σε σχέση με το υγρό νερό, οδηγώντας το έτσι σε μια χαμηλότερη πυκνότητα. Αντίθετα, χωρίς δεσμούς υδρογόνου, τα υγρά μόρια του νερού θα κινούνταν ελεύθερα και θα καταλάμβαναν περισσότερο χώρο από ό,τι στις άκαμπτες δομές του στερεού πάγου.

Ωστόσο, σε προσομοιώσεις που περιλαμβάνουν τα κβαντικά φαινόμενα, τα μήκη των δεσμών του υδρογόνου αλλάζουν διαρκώς χάρη στην αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg, η οποία μας λέει ότι κανένα μόριο δεν μπορεί να έχει μια σαφή θέση σε σχέση με τα άλλα. Αυτό βεβαίως αποσταθεροποιεί το δίκτυο των δεσμών του υδρογόνου, αφαιρώντας τους πολλές από τις ειδικές ιδιότητες του νερού., εξηγεί ο Philip Salmon του Πανεπιστημίου Bath στη Βρετανία.

Το πώς όμως το νερό εξακολουθεί να υπάρχει σαν ένα δίκτυο δεσμών του υδρογόνου, αντίθετα με αυτές τις αποσταθεροποιητικές συνέπειες της κβαντομηχανικής, ήταν ένα μυστήριο.

Το 2009, ο θεωρητικός Thomas Markland, από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και οι συνεργάτες του πρότειναν ένα λόγο για τον οποίο η εύθραυστη δομή του νερού δεν καταρρέει εντελώς. Υπολόγισαν ότι η αρχή της αβεβαιότητας πρέπει να επηρεάζει επίσης και τα μήκη των δεσμών σε κάθε μόριο του νερού, και πρότεινε ότι γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ενισχυθεί η έλξη μεταξύ των μορίων και να διατηρείται έτσι το δίκτυο των δεσμών του υδρογόνου.

«Το νερό έχει τυχαία δύο κβαντικά φαινόμενα που ακυρώνουν το ένα το άλλο», λέει ο Markland.

Μέχρι πρόσφατα, όμως, δεν υπήρχε τρόπος για να ανακαλύψει αν υπάρχει καμία μεταβολή στο μήκος του δεσμού στο μόριο του νερού.

Τώρα, η ομάδα του Philip Salmon έχει χρησιμοποιήσει το λεγόμενο βαρύ ύδωρ, του οποίου τα δύο άτομα του κανονικού υδρογόνου αντικαταστάθηκαν με δευτέριο. Αυτό το ισότοπο του υδρογόνου περιέχει ένα νετρόνιο στον πυρήνα, καθώς και ένα πρωτόνιο. Η επιπλέον μάζα καθιστά το νερό λιγότερο ευάλωτο σε κβαντική αβεβαιότητα. «Είναι σαν να έχουμε τη μισή αβεβαιότητα», υποστηρίζει ο Chris Benmore, του Εργαστηρίου Argonne στο Ιλλινόις, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη.

Ο Salmon και οι συνεργάτες του εκτόξευσαν ακτίνες νετρονίων πάνω σε διαφορετικές εκδόσεις του νερού, και μελέτησε τον τρόπο που αναπήδησαν τα άτομα – ένας ακριβής τρόπος για να μετρήσουμε τα μήκη των δεσμών. Αυτοί επίσης αντικατέστησαν στο νερό τα κανονικά άτομα οξυγόνου με βαρύτερα άτομα, κάτι που τους επέτρεψε να καθορίσουν ποιοί δεσμοί μέτρησαν.

Διαπίστωσαν λοιπόν ότι ο δεσμός υδρογόνου-οξυγόνου ήταν ελαφρώς μεγαλύτερος από ότι του δευτέριου-οξυγόνου, το οποίο είναι αυτό που θα περίμενε κανείς, αν η κβαντική αβεβαιότητα επηρεάζει τη δομή του νερού. “Κανείς δεν το είχε μετρήσει ποτέ", λέει ο Benmore.

Έχουμε συνηθίσει στην ιδέα ότι οι φυσικές σταθερές του Κόσμου έχουν τελειοποιηθεί για την ύπαρξη της ζωής. Τώρα φαίνεται ότι οι κβαντικές δυνάμεις του νερού μπορούν να προστεθούν σε αυτήν τη "μόλις σωστή” λίστα.

Κύτταρα μπορεί να ξεστρατίζουν από το «κεντρικό δόγμα» της βιολογίας

Σε πολλές περιπτώσεις, τα κύτταρα παραβιάζουν τις κατασκευαστικές οδηγίες που δίνει τo DNA για την παραγωγή πρωτεϊνών, υποδεικνύει μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science.
To κεντρικό δόγμα προβλέπει ότι η γενετική πληροφορία μεταγράφεται με ακρίβεια από το DNA στο RNA και στη συνέχεια μεταφράζεται σε πρωτεΐνες

Αν τα ευρήματα ευσταθούν και δεν οφείλονται σε τεχνητές αλλοιώσεις, οι επιστήμονες θα πρέπει να επανεξετάσουν το λεγόμενο «κεντρικό δόγμα» της βιολογίας, σύμφωνα με το οποίο η ακολουθία των αμινοξέων στις πρωτεΐνες υπαγορεύεται από την αλληλουχία των τεσσάρων «γραμμάτων» του DNA.

Για να παράγουν πρωτεΐνες, τα κύτταρα του ανθρώπου και γενικά όλων των ζωντανών οργανισμών αρχικά αντιγράφουν τις πληροφορίες του αντίστοιχου γονιδίου σε ένα μόριο RNA (mRNA, αγγελιαφόρο RNA). Το μόριο αυτό μετακινείται στη συνέχεια στα ριβοσώματα, τα εργοστάσια που διαβάζουν τη γενετική πληροφορία και συνδέουν αμινοξέα στη σειρά για να παράξουν την τελική πρωτεΐνη.

Η αλληλουχία στο RNA μπορεί να αλλάζει

Οι επιστήμονες γνώριζαν ότι σε πολλές περιπτώσεις τα μόρια RNA όπου έχει μεταγραφεί η γενετική πληροφορία υφίστανται εκτεταμένη επεξεργασία πριν φτάσουν στο ριβόσωμα: κάποια τμήματα των μορίων RNA μπορεί να κόβονται και να απορρίπτονται, και τα κομμάτια που απομένουν να συνδέονται μεταξύ τους με διάφορους τρόπους.

Η νέα μελέτη υποδεικνύει όμως ότι υπάρχουν κι άλλοι, ενδεχομένως πιο σημαντικοί, μηχανισμοί επεξεργασίας του RNA -μηχανισμοί που τροποποιούν τα αγγελιαφόρα RNA έτσι ώστε η δομή της παραγόμενης πρωτεΐνης να μην ταιριάζει με τις αντίστοιχες γονιδιακές αλληλουχίες.

Το φαινόμενο, αν βέβαια συμβαίνει, θα μπορούσε να έχει σημαντικές συνέπειες στην ιατρική: Παρόλο που η κληρονομική διάσταση πολλών ασθενειών είναι καλά μελετημένη, οι σύγχρονες γενετικές έρευνες συχνά αποτυγχάνουν να συνδέσουν συγκεκριμένες μεταλλάξεις με τον κίνδυνο εμφάνισης μιας διαταραχής.

Η νέα μελέτη υποδεικνύει ότι πολλές γενετικές ποικιλομορφίες που προδιαθέτουν για ασθένειες δεν είναι δυνατόν να εντοπιστούν επειδή απλά δεν υπάρχουν -το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ίδια την αλληλουχία του DNA, αλλά στους άγνωστους μηχανισμούς τροποποίησης του RNA.

Φαντάσματα στα δεδομένα

Στα τελευταία πειράματα, η ομάδα της Vivian Cheung στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια εντόπισε 10.000 ζεύγη βάσεων του DNA (τα «γράμματα» στο αλφάβητο του DNA, που συμβολίζονται με τα αρχικά A, T, C και G) τα οποία δεν μεταγράφονται πιστά στο mRNA, ούτε μεταφράζονται πιστά στην τελική παραγόμενη πρωτεΐνη.

Υπάρχουν εξάλλου και ανέκδοτες αναφορές για το φαινόμενο: Αναντιστοιχίες ανάμεσα στις αλληλουχίες γονιδίων και των αντίστοιχων RNA έχει παρατηρήσει για παράδειγμα ο Μανόλης Δερμιτζάκης στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης.

Ωστόσο άλλοι, ανεξάρτητοι ειδικοί, που κλήθηκαν να σχολιάσουν την έρευνα παρέμεναν επιφυλακτικοί τόσο ως προς την αξιοπιστία της μελέτης όσο και ως προς την ερμηνεία της.

Οι αναντιστοιχίες, υποψιάζονται ορισμένοι ειδικοί, είναι πιθανό να προκλήθηκαν από λάθη στα μηχανήματα που προσδιορίζουν τις αλληλουχίες του DNA.

Το ενδεχόμενο αυτό παραμένει ανοιχτό και σίγουρα θα χρειαστούν περαιτέρω μελέτες για να επιβεβαιωθούν τα ευρήματα.

Η Vivian Cheung, από την πλευρά της, δηλώνει ότι και η ίδια εξεπλάγη από τα συμπεράσματα των πειραμάτων της. Υποστηρίζει όμως ότι οι αναντιστοιχίες «δεν μπορούν να εξηγηθούν από προφανή τεχνικά λάθη, και επομένως είμαστε σχεδόν πεπεισμένοι ότι είναι πραγματικές».

Πώς τελικά η Γη απέκτησε τα καλύτερα υλικά για τη ζωή;

Είναι το σπίτι όλων μας, αλλά υπάρχουν πολλά πράγματα σχετικά με τη Γη που παραμένουν παντελώς άγνωστα. Πώς σχηματίστηκε από το νέφος της σκόνης και του αερίου; Πώς τα κατάφερε να γαλουχήσει ζωή; Και τι συμβαίνει βαθιά μέσα στον πυρήνα της; Πώς τελικά η Γη απέκτησε τα καλύτερα υλικά; Τι συνέβη κατά τη διάρκεια των σκοτεινών εποχών της Γης; Από πού προήλθε η ζωή πάνω στη Γη; Γιατί η Γη έχει τεκτονικές πλάκες; Τι υπάρχει στο κέντρο της Γης; Γιατί το κλίμα της Γης είναι τόσο σταθερό; Μπορούμε να προβλέψουμε τους σεισμούς και τις ηφαιστειακές εκρήξεις;

Μια έρευνα αυτών και άλλων θεμελιωδών ερωτημάτων σχετικά με τον όμορφο, αινιγματικό κόσμο μας ίσως μας βοηθήσει να τον καταλάβουμε καλύτερα.

Πρώτο ερώτημα: Πώς τελικά η Γη απέκτησε τα καλύτερα υλικά για τη ζωή;

Αν κοιτάξουμε γύρω μας στους οκτώ πλανήτες του ηλιακού συστήματος βλέπουμε ότι η Γη είναι τελείως διαφορετική από τους υπόλοιπους πλανήτες. Όλοι τους όμως είναι φτιαγμένοι από το ίδιο αρχικό νέφος του αερίου και της σκόνης, που περιέβαλλε τον Ήλιο πριν 4.5 δισεκατομμύρια χρόνια. Καθώς η βαρύτητα συμπύκνωνε αυτό το νέφος γύρω από τον Ήλιο, κόκκοι σκόνης συγκρούονταν και κολλούσαν μεταξύ τους, μεγαλώνοντας σε μέγεθος και δημιουργώντας όλο και μεγαλύτερα βαρυτικά πεδία. Αυτές οι μεγαλύτερες μάζες συγκρούονταν και συγχωνεύονταν μεταξύ τους, σχηματίζοντας τους πλανήτες που γνωρίζουμε σήμερα.

Αυτή είναι η γενική εικόνα, αλλά οι λεπτομέρειες του τι ακριβώς συνέβη στα πρώτα στάδια της ζωής της Γης παραμένουν ακόμα ένα μυστήριο. Η επίλυση του είναι ουσιαστική για να κατανοήσουμε γιατί ο πλανήτης μας είναι τόσο κατάλληλος για τη ζωή. Ξέρουμε ότι η απόστασή του από τον Ήλιο του προσφέρει την κατάλληλη ποσότητα θερμότητας και φωτός ώστε να είναι κατοικήσιμος, όμως αυτό από μόνο του δεν αρκεί. Χωρίς το μοναδικό μείγμα άνθρακα, υδρογόνου, αζώτου, οξυγόνου, φωσφόρου και θείου που συνθέτουν τα ζωντανά όντα και χωρίς το υγρό νερό στην επιφάνειά του πλανήτη μας, η ζωή όπως τη γνωρίζουμε δεν θα μπορούσε να εξελιχθεί. Από χημικής απόψεως η Γη είναι απλώς καλύτερα φτιαγμένη για τη ζωή από τους γείτονές της. Πώς όμως εμείς πήραμε όλα τα καλά υλικά;

Αυτό το οποίο γνωρίζουμε τελικά είναι ότι διαφορετικά στοιχεία θα μπορούσαν να έχουν συμπυκνωθεί από το νέφος σε διαφορετικές θερμοκρασίες, οι οποίες θα εξαρτώνταν από την απόσταση τους από τον Ήλιο. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη στη συνέχεια, επειδή τα πετρώματα της Γης συμπιέστηκαν, έλιωσαν και αλλοιώθηκαν πάρα πολλές φορές ώστε να συγκρατήσουν κάποιες πληροφορίες σχετικά με το πώς σχηματίστηκαν. Και, επειδή οι περισσότεροι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος είναι έξω από τις δυνατότητες μας να τους επισκεφθούμε, οι μετεωρίτες αποτελούν την καλύτερη ελπίδα μας. Σχηματίστηκαν ταυτόχρονα με τους πλανήτες και έκτοτε σε μεγάλο βαθμό δεν έχουν διαταραχθεί και παραμένουν όπως ήταν στις απαρχές του ηλιακού συστήματος. Για να τους μελετήσουμε όμως, πρέπει να περιμένουμε κάποιος από αυτός να πέσει από το διάστημα.

Μια τάξη μετεωριτών που ονομάζονται χονδρίτες μοιάζουν από πολλές απόψεις στη σύστασή τους με τη Γη, κάτι το οποίο υποδηλώνει ότι ίσως σχηματίστηκαν από τις ίδιες πρώτες ύλες. Παρ΄ όλα αυτά παρουσιάζουν κάποιες λεπτές διαφορές οι οποίες είναι δύσκολο να εξηγηθούν. Για παράδειγμα, το μείγμα των ισοτόπων του οξυγόνου στους χονδρίτες μετεωρίτες δεν ταιριάζουν με αυτά που βρέθηκαν στη Γη. Ως τώρα κανείς δεν γνωρίζει το γιατί, αλλά επειδή το οξυγόνο είναι το στοιχείο που υπάρχει σε μεγαλύτερη αφθονία στον φλοιό της Γης, αποτελώντας σχεδόν το μισό της μάζας της, το μυστήριο αυτό δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Ένα άλλο μεγάλο άλυτο ερώτημα είναι πώς η Γη απέκτησε το ζωογόνο νερό της. Επειδή βρισκόταν τόσο κοντά στον Ήλιο, πιθανώς η θερμοκρασία της θα πρέπει να ήταν υπερβολικά υψηλή ώστε να μπορέσει το νερό απλώς να συμπυκνωθεί απομακρυνόμενο από το νέφος των αερίων κατά τον σχηματισμό του πλανήτη. Ενώ αν κάποια ποσότητα νερού είχε συγκεντρωθεί, τότε αυτή θα πρέπει να είχε εξατμιστεί εντελώς κατά τη διάρκεια της τιτάνιας σύγκρουσης που σχημάτισε τη Σελήνη. Η δημοφιλέστερη εξήγηση είναι ότι το νερό έφθασε αργότερα, με τη μορφή παγωμένων κομητών από το εξώτερο ηλιακό σύστημα, που έπεφταναν σαν βροχή κατά την περίοδο που είναι γνωστή ως ο «Ύστερος Βαρύς Βομβαρδισμός». Ως τώρα, ωστόσο, δεν υπάρχουν απτές αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν αυτή τη θεωρία για την προέλευση του νερού στη Γη.

Είναι ξεκάθαρο ότι χρειαζόμαστε περισσότερες γνώσεις σχετικά με τον τρόπο που σχηματίστηκαν οι πλανήτες. Το Ευρωπαϊκό Διαστημικό Τηλεσκόπιο Herschel, που θα εκτοξευθεί σε λίγες ημέρες, ίσως μας δώσει κάποιες απαντήσεις. Με ένα κάτοπτρο που είναι σχεδόν μιάμιση φορά το μέγεθος του Χαμπλ θα κοιτάξει βαθιά στο διάστημα και θα χρησιμοποιήσει τους ανιχνευτές υπερύθρων του για να μας προσφέρει μια καινούργια άποψη των νεφών της σκόνης από τα οποία σχηματίζονται καινούργια άστρα και πλανήτες, εκ των οποίων ίσως κάποιοι να είναι τόσο τυχεροί όσο και η Γη.

Οι Ινδιάνοι της Αμερικής και ο κώδικας ηθικής τους

Οι «Ινδιάνοι» της Αμερικής ή ορθότερα, οι γηγενείς Αμερικανοί, κατοικούσαν στην Αμερικανική ήπειρο, για πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από την άφιξη των «λευκών» Ευρωπαίων. Κατά την περίοδο της άφιξης των «λευκών», εικάζεται ότι σε ολόκληρη την Αμερικανική ήπειρο, από το Μεξικό έως και την Αλάσκα, κατοικούσαν περίπου δέκα εκατομμύρια «Ινδιάνοι».

Πιστεύεται ότι οι πρώτοι γηγενείς Αμερικανοί, έφτασαν εκεί κατά την τελευταία περίοδο των παγετώνων, περίπου πριν από 20.000 — 30.000 χρόνια, μέσω μιας φυσικής γεωλογικής γέφυρας που διέσχιζε την περιοχή Bering Strait1 από την νοτιο-ανατολική Σιβηρία προς την Αλάσκα.

Οι αρχαιότερες καταγεγραμμένες ιστορικά φυλές στην βόρεια Αμερική, ήταν οι: Sandia (15000 πΧ), οι Clovis (12000 πΧ) και οι Folsom (8000 πΧ). Οι Folsom για κάποιους αρχαιολόγους είναι αυτοί που ακολούθησαν διάφορους δρόμους αφήνοντας πίσω τους τα βόρεια εδάφη και εξαπλώθηκαν μέχρι το Μεξικό.
Σύμφωνα με τους θρύλους των αρκετών γηγενών Αμερικανών, οι πρόγονοι τους βγήκαν στην επιφάνεια της γης χρησιμοποιώντας ένα ιερό μυστικό πέρασμα που ενώνει την επιφάνεια με το κέντρο της Γης.
Αν και από κάποιους πιστεύεται ότι οι ρίζες των «Ινδιάνων» βρίσκονται κάπου στην κεντρική Ασία και κοντά στην σημερινή Ινδία, εντούτοις από τα γενεαλογικά στοιχεία που υπάρχουν, ελάχιστοι πρέπει να είναι αυτοί που ήρθαν από εκεί και μάλιστα πολλά χρόνια μετά την ανακάλυψη της Αμερικής. Το προσωνύμιο «Ινδιάνοι», δόθηκε από τον Χριστόφορο Κολόμβο, ο οποίος — λαθεμένα βέβαια, πίστεψε ότι η ήπειρος στην οποία είχε φτάσει, ήταν μέρος της ασιατικής ηπείρου, των τότε γνωστών Ινδιών.
Οι Ινδιάνοι της Αμερικής έζησαν αγαπώντας και τιμώντας πάνω από όλα την φύση.
Η Σοφία τους διαφαίνεται παντού. Στο πως έζησαν αρμονικά με τη φύση, σε αυτά που φορούσαν, σε αυτά που δημιούργησαν, στον τρόπο που παρασκεύαζαν και έτρωγαν το φαγητό τους, στον τρόπο που ζούσαν μέσα στις οικογένειες τους και στη σημασία που έδιναν στην συνοχή της κοινωνίας τους, στις αξίες τους, στα πιστεύω τους και στη φιλοσοφία τους γενικότερα.
Δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για την ιστορία των Ινδιάνων. Όχι μόνο γιατί είναι πάρα πολλά τα στοιχεία που πρέπει να αναζητήσεις, ούτε γιατί οι φυλές ήταν τόσες πολλές, αλλά κυρίως γιατί τα περισσότερα ιστορικά στοιχεία προέρχονται από περιγραφές που περνάνε από γενιά σε γενιά.
Ένας ακόμη λόγος που δυσκολεύει την ιστορική καταγραφή, είναι η προσπάθεια που κατέβαλαν οι «πολιτισμένοι» Ευρωπαίοι, όχι μόνο να υποδουλώσουν το έθνος των Ινδιάνων, αλλά να το εξαφανίσουν κιόλας.

Ο κώδικας ηθικής των Ινδιάνων

1. Ξύπνα με το φως του Ήλιου για να προσευχηθείς. Να προσεύχεσαι μόνος. Να προσεύχεσαι συχνά. Το Μεγάλο Πνεύμα θα ακούσει, αρκεί να μιλήσεις.
2. Να δείχνεις κατανόηση για αυτούς που έχασαν το δρόμο τους. Άγνοια, αλαζονία, θυμός, ζηλοτυπία και πλεονεξία ανθούν από μια χαμένη ψυχή. Προσευχήσου ότι θα βρουν καθοδήγηση.
3. Ψάξε για τον εαυτό σου, να είσαι ο εαυτός σου. Μην επιτρέπεις σε άλλους να δημιουργούν το μονοπάτι σου. Είναι δικός σου ο δρόμος και μόνο δικός σου. Άλλοι μπορούν να περπατήσουν μαζί σου αλλά κανείς δεν μπορεί να περπατήσει στη θέση σου.
4. Να συμπεριφέρεσαι στους καλεσμένους σου με σύνεση. Να τους σερβίρεις το καλύτερο φαγητό, δώσε τους το καλύτερο κρεβάτι και συμπεριφέρσου τους με εκτίμιση και τιμή.
5. Μην παίρνεις κάτι που δεν σου ανήκει, είτε από κάποιον άνθρωπο, μια κοινότητα, τη φύση ή μια κουλτούρα. Δεν το κέρδισες, ούτε στο χάρισαν. Δεν είναι δικό σου.
6. Να σέβεσαι όλα τα πράγματα που υπάρχουν σ’ αυτό τον πλανήτη, είτε άνθρωπους είτε φυτά.
7. Τίμα τις σκέψεις άλλων ατόμων, τις επιθυμίες τους και τα λόγια τους. Ποτέ μην διακόπτεις κάποιον ή να τον χλευάσεις ή να τον μιμηθείς με αγένεια. Αναγνώρισε το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης κάθε ατόμου.
8. Ποτέ μην αναφέρεσαι σε άλλους με κακό τρόπο. Η αρνητική ενέργεια που στέλνεις στο Σύμπαν θα πολλαπλασιαστεί όταν επιστρέψει σε σένα.
9. Όλοι οι άνθρωποι κάνουν λάθη. Και όλα τα λάθη μπορούν να συγχωρεθούν.
10. Οι κακές σκέψεις προκαλούν ασθένεια του μυαλού, του σώματος και του πνεύματος. Εξάσκησε τη θετικότητα.
11. Η φύση δεν είναι ΓΙΑ εμάς, είναι ΚΟΜΜΑΤΙ μας. Είναι μέρος της παγκόσμιας οικογένειας σου.
12. Τα παιδιά είναι οι σπόροι του μέλλοντος σου. Σπείρε αγάπη στις καρδιές τους και πότισέ τις με σοφία και μαθήματα της ζωής. Όταν μεγαλώσουν, δώσε τους χώρο να αναπτυχθούν.
13. Μην πληγώνεις τις καρδιές άλλων. Το δηλητήριο του πόνου σου θα επιστρέψει σε σένα.
14. Να είσαι ειλικρινής πάντα. Η ειλικρίνεια είναι το μέτρο της θέλησης κάποιου μέσα στο Σύμπαν.
15. Κράτα τον εαυτό σου ισορροπημένο. Ο Νοητικός εαυτός σου, ο Πνευματικός εαυτός σου, ο Αισθηματικός εαυτός σου και ο Σωματικός εαυτός σου πρέπει να είναι δυνατοί, αγνοί και υγιείς. Γύμνασε το σώμα για να δυναμώσεις το μυαλό. Πλούτισε σε πνεύμα για να γιατρέψεις αισθηματικές στενοχώριες.
16. Να παίρνεις συνειδητές αποφάσεις για το ποιός θα είσαι και το πώς θα αντιδράς. Να είσαι υπεύθυνος για τις πράξεις σου.
17. Να σέβεσαι τις προσωπικές στιγμές και τον προσωπικό χώρο των άλλων. Μην αγγίζεις προσωπική ιδιοκτησία άλλων – ειδικά ιερά και θρησκευτικά αντικείμενα. Αυτό απαγορεύεται.
18. Να είσαι αληθινός πρώτα με τον εαυτό σου. Δεν μπορείς να βοηθήσεις άλλους αν δεν μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου πρώτα.
19. Να σέβεσαι τις θρησκευτικές απόψες των άλλων. Μην προσπαθείς να επιβάλεις τις δικές σου απόψεις σ’ αυτούς.
20. Μοιράσου την καλοτυχία σου με άλλους.

Ανθολογία Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ, ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ – ΥΜΝΟΙ, ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ - Αἴτια (Απόσπασμα 1)

Η ποιητική του Καλλιμάχου

Τα Αἴτια του Καλλιμάχου, του σημαντικότερου ποιητήτης ελληνιστικής εποχής, που καταγόταν από την Κυρήνη και έζησε στην Αλεξάνδρεια, είναι, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος, αιτιολογικές εξηγήσεις για ποικίλες -ενίοτε περίεργες- συνήθειες και τελετουργίες. Το αποσπασματικά σωζόμενο έργο, που αποτελείται από πολλές αυτοτελείς αιτιολογικές διηγήσεις, ήταν γραμμένο σε ελεγειακό μέτρο, χωριζόταν σε τέσσερα βιβλία και υπολογίζεται ότι η έκτασή του ξεπερνούσε τους 4.000 στίχους.

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί τον Πρόλογο των Αἰτίων, τον οποίο ο ποιητής προέταξε ως γενική, τρόπον τινά, εισαγωγή στο έργο. Στον Πρόλογο, που συνιστά ένα είδος ποιητικού μανιφέστου, ο Καλλίμαχος, χρησιμοποιώντας ευανάγνωστα σύμβολα, απορρίπτει τις ποιητικές αρχές των "φθονερών" ομοτέχνων του, των Τελχίνων, όπως τους αποκαλεί, που επικρίνουν την ποίησή του, και διατυπώνει κατ᾽ αντιδιαστολήν την δική του ποιητική. Βασικές αρχές αυτής της ποιητικής είναι η προτίμηση σε μικρά θέματα, η ολιγοστιχία, η ηδύτητα, η πορεία από το στενό και απάτητο μονοπάτι και πάνω απ᾽ όλα η λεπτότης,που κατέχει κεντρική θέση. Το επίθετο λεπτός, που έγινε έμβλημα μιας ποιητικής παράδοσης αιώνων, μπορεί να αναφέρεται και στην ολιγοστιχία, κυρίως όμως έχει να κάνει με την ποιότητα του επεξεργασμένου ποιητικού αποτελέσματος, που προϋποθέτει βασανιστικό μόχθο, κυριολεκτικώς λεπτουργία.

Αἴτια (Απόσπασμα 1)

……]ι μοι Τελχῖνες ἐπιτρύζουσιν ἀ[οιδῇ,
νήιδε]ς οἳ Μούσης οὐκ ἐγένοντο φίλοι,
εἵνεκε]ν οὐχ ἓν ἄεισμα διηνεκὲς ἢ βασιλ[η
……]ας ἐν πολλαῖς ἤνυσα χιλιάσιν
5 ἢ…...].ους ἥρωας, ἔπος δ᾽ ἐπὶ τυτθὸν ἑλ[ίσσω
παῖς ἅτ]ε, τῶν δ᾽ ἐτέων ἡ δεκὰ[ς] οὐκ ὀλίγη.
……]. [.]και Τε[λ]χῖσιν ἐγὼ τόδε· «φῦλον α[
……] τήκ[ειν] ἧπαρ ἐπιστάμενον,
……].. ρεην [ὀλ]ιγόστιχος· ἀλλὰ καθέλ[κει
10 ……πο]λὺ τὴν μακρὴν ὄμπνια Θεσμοφόρο[ς·
τοῖν δὲ] δ̣υ̣οῖν Μίμνερμος ὅτι γλυκύς, α[ἱ κατὰ λεπτόν
……] ἡ μεγάλη δ᾽ οὐκ ἐδίδαξε γυνή.
……]ο̣ν ἐπὶ Θρήϊκας ἀπ᾽ Αἰγύπτοιο [πέτοιτο
αἵματ]ι̣ Π̣υ̣γ̣μαίων ἡδο̣μ̣έ̣νη [γ]έρα[νος,
15 Μασσα]γ̣έ̣τ̣αι [κ]αὶ μακ[ρὸν ὀϊστεύ]οιεν ἐπ᾽ ἄνδρα
Μῆδον]· ἀ̣[ηδονίδες] δ᾽ ὧδε μελιχρ[ό]τεραι.
ἔλλετε Βασκανίη]ς ὀλοὸν γένο[ς]· αὖθι δὲ τέχνῃ
κρίνετε,] [μὴ σχοίν]ῳ Περσίδι τὴ[ν] σοφίην·
μηδ᾽ ἀπ᾽ ἐμεῦ διφᾶ]τε μέγα ψοφέουσαν ἀοιδήν
20 τίκτεσθαι· βροντᾶ]ν οὐκ ἐμόν, [ἀλλὰ] Διός».
καὶ γὰρ ὅτ]ε πρ[ώ]τιστον ἐμοῖς ἐπὶ δέλτον ἔθηκα
γούνασι]ν, Ἀ[πό]λλων εἶπεν ὅ μοι Λύκιος·
«……]…ἀοιδέ, τὸ μὲν θύος ὅττι πάχιστον
θρέψαι, τὴ]ν Μοῦσαν δ᾽ ὠγαθὲ λεπταλέην·
25 πρὸς δέ σε] καὶ τόδ᾽ ἄνωγα, τὰ μὴ πατέουσιν ἅμαξαι
τὰ στείβε]ιν, ἑτέρων ἴχνια μὴ καθ᾽ ὁμά
δίφρον ἐλ]ᾶ̣ν μηδ᾽ οἷμον ἀνὰ πλατύν, ἀλλὰ κελεύθους
ἀτρίπτο]υ̣ς, εἰ καὶ στε[ι]ν̣οτέρην ἐλάσεις».
τῷ πιθόμη]ν· ἐνὶ τοῖς γὰρ ἀείδομεν οἳ λιγὺν ἦχον
30 τέττιγος, θ]όρυβον δ᾽ οὐκ ἐφίλησαν ὄνων.
θηρὶ μὲν ο]ὐατόεντι πανείκελον ὀγκήσαιτο
ἄλλος, ἐγ]ὼ δ᾽ εἴην οὑλ̣[α]χύς, ὁ πτερόεις,
ἆ πάντ]ως, ἵνα γῆρας ἵνα δρόσον ἣν μὲν ἀείδω
πρώκιο]ν ἐκ δίης ἠέρος εἶδαρ ἔδων,
35 αὖθι τ]ὸ̣ δ᾽ [ἐκ]δύοιμ[ι], τό μοι βάρος ὅσσον ἔπεστι
τριγ]λ̣ώ̣[χι]ν̣ ὀλ[οῷ] νῆσος ἐπ᾽ Ἐγκελάδῳ.
……Μοῦσαι γ]ὰρ ὅσους ἴδον ὄθμα[τ]ι παῖδας
μὴ λοξῷ, πολιοὺς οὐκ ἀπέθεντο φίλους.

***
Οι Τελχίνες,¹ αυτοί οι αδαείς που δεν αξιώθηκαν τη φιλία της Μούσας
...μουρμουρίζουνγια την ποίησή μου. Μου καταμαρτυρούν
ότι δεν άπλωσα ποίημα ενιαίο και συνεχές
σε πολλές χιλιάδες στίχους περί βασιλέων και ... ηρώων,
αλλά κλώθω, λέει, του τραγουδιού το νήμα λιγοστό5
σαν το μικρό παιδί, ενώ μετράω δεκαετίες ουκ ολίγες.
Κι εγώ για τους Τελχίνες έχω την εξής απάντηση: «φύτρα ...
ειδικευμένη στον φθόνο που τρώει τα σωθικά σας
...υπήρξα ολιγόστιχος· αλλά η Δήμητρα² η Θρεπτική
είναι πολύ ανώτερη από τη μακριά...10
και τη γλυκιά χάρη του στίχου του Μίμνερμου
τη διδαχτήκαμε από τα «κατά λεπτόν», όχι από τη Μεγάλη Γυναίκα.³
«ο γερανός που αίματα Πυγμαίων⁴ τον ευφραίνουν
με τα φτερά του ας λάμνει από Αίγυπτο σε Θράκη»
και «οι Μασσαγέτες⁵ με μακριές σαϊτιές τους Μήδους ας στοχεύουν».15
Έστω· αλλά τ᾽ αηδόνια, τα μικρά ποιήματα, είναι πιο γλυκά.
Στον κόρακα από δω, φάρα κακιά και βάσκανη! Και στο εξής
κριτήριό σας να ᾽ναι η τέχνη κι όχι το περσικό χιλιόμετρο.⁶
Και μη ζητάτε από μένα βαρύγδουπη ωδή·
για τις βροντές στον Δία, όχι σ᾽ εμένα».20
Όταν πρωτοκάθισα να γράψω,
ο Λύκιος Απόλλωνας μου είπε:
«...ποιητή, για τη θυσία φρόντισε να ᾽χεις το πιο παχύ θρεφτάρι,
αλλά τη Μούσα σου, αγαπητέ μου, κράτα την λεπτή.
Σου παραγγέλνω ακόμη: πορεύου όπου δεν πατεί η άμαξα·25
να μην ακολουθείς τα χνάρια άλλων,
ούτε και την πλατιά λεωφόρο, αλλά δρόμους
ασύχναστους, κι ας είναι η πορεία σου στενή».
Εγώ υπάκουσα. Τώρα τραγουδώ για τους εραστές
της λιγυρής φωνής του τζίτζικα,⁷ για τους μισούντες θόρυβον όνου.30
Το γκάρισμα του θηρίου με τα μεγάλα αυτιά
ας το ζηλώσουν άλλοι· εγώ θέλω να είμαι ο ελάχιστος, ο φτερωτός-
πραγματικά! τρόφιμος της δροσιάς, του θείου αιθέρα μάννα,
για να μπορώ να τραγουδώ
και ν᾽ αποθέσω μονομιάς αυτά τα γηρατιά που με βαραίνουν35
όσο το τρίγωνο νησί⁸ τον ολετήρα Εγκέλαδο.
...αφού οι Μούσες όποιον τον παίρνουν με καλό μάτι από παιδί
δεν τον απαρνιούνται όταν ασπρίζει.
------------------

¹ Σύμφωνα με την παράδοση, οι πρώτοι κάτοικοι της Ρόδου, που διέθεταν μαγικές ικανότητες. Υπήρξαν οι ευρετές της μεταλλουργίας, αλλά κρατούσαν ζηλόφθονα την τέχνη για τον εαυτό τους. Περιγράφονται, μεταξύ άλλων, ως φθονεροί. Ο Καλλίμαχος χαρακτηρίζει Τελχίνες τους φθονερούς ομοτέχνους του. Ένα αρχαίο υπόμνημα τους ταυτίζει με τους επιγραμματοποιούς Ασκληπιάδη (ο οποίος όμως μάλλον δεν ήταν στη ζωή όταν γράφτηκε ο Πρόλογος) και Ποσείδιππο καθώς και με τον Πραξιφάνη από τη Μίλητο, εναντίον του οποίου ο Καλλίμαχος έγραψε ένα πεζό έργο.

² Ίσως αναφέρεται (επιδοκιμαστικά) στη Δήμητρα, τη χαμένη σήμερα, αλλά περίφημη στην αρχαιότητα ελεγεία του Φιλήτα από την Κω (β΄μισό 4ου /αρχές 3ου αι. π.Χ.).

³ Εικάζεται ότι με τη φράση «τα "κατά λεπτόν"» εννοούνται μικρά ποιήματα του ποιητή της αρχαϊκής εποχής Μίμνερμου, ενώ με τον όρο «Μεγάλη Γυναίκα» υποδηλώνεται η γνωστή πολύστιχη ερωτική ελεγεία του ίδιου ποιητή Ναννώ (από το όνομα της Λυδής αυλητρίδας, της αγαπημένης του ποιητή).

⁴ Μυθικοί νάνοι της περιοχής του Άνω Νείλου που πολέμησαν με γερανούς και εξοντώθηκαν απ᾽ αυτούς.

⁵ Σκυθικός λαός ανατολικά της Κασπίας θάλασσας. Οι Μασσαγέτες ήσαν φημισμένοι τοξότες.

⁶ Μέτρο μήκους χρησιμοποιούμενο στην Αίγυπτο (περ. 10-11 χιλιόμετρα).

⁷ Για τους αρχαίους η φωνή του τζίτζικα, του αγαπημένου των Μουσών, ήταν γλυκιά. Πίστευαν ότι ο τζίτζικας τρεφόταν με δροσιά ή αέρα και ότι, όπως τα φίδια, μαζί με το "πουκάμισό" του απέβαλλε και τα γεράματα.

⁸ Η τριγωνοειδής Σικελία, που ο Δίας την έριξε πάνω στον γίγαντα Εγκέλαδο.

Η παιδεία είναι θέμα ανατροφής

Σ᾽ αυτόν τον κόσμο οι άνθρωποι τείνουν να μπερδεύουν την εκπαίδευση με την παιδεία. Αν και τα δυο προέρχονται απ᾽ το ρήμα «παιδεύω», στην ουσία πρόκειται για δύο διαφορετικές έννοιες.

Η εκπαίδευση παρέχεται από τα σχολεία και πιστοποιείται με πτυχία, ενώ η παιδεία είναι αποτέλεσμα τόσο του περιβάλλοντος στο οποίο γαλουχήθηκες, όσο και προϊόν εσωτερικών ζυμώσεων του εκάστοτε ατόμου. Η παιδεία είναι αυτή που σου μαθαίνει να ξεχωρίζεις το καλό απ᾽ το κακό. Σε διδάσκει τι είναι δικαιοσύνη και τι σεβασμός.

Απ᾽ την άλλη, η εκπαίδευση επιτελεί το ρόλο του μορφωτικού αγαθού μέσω του οποίου αποκτάς γνώσεις, που με τη σειρά τους θ᾽ αποτελέσουν εφόδιο για ένα καλό βιοτικό επίπεδο.

Στις μέρες μας, εν αντιθέσει με τα παλαιότερα χρόνια, υπάρχει τέτοια πληθώρα εκπαιδευτικών μέσων και πτυχίων που φτάνουν να γεμίσεις έναν τοίχο. Στην ουσία, όμως, οι άνθρωποι είναι απαίδευτοι. Οι παλιότεροι μπορεί να μην είχαν τη δυνατότητα να μορφωθούν, όμως, είχαν ιδιαίτερα αυξημένη την αίσθηση δικαίου.

Τώρα γιατί εμείς χάσαμε την ουσία, είναι απορίας άξιο. Προσποιούμαστε πώς γνωρίζουμε τα πάντα κι εκφράζουμε τη γνώμη μας επί παντός επιστητού. Μπορεί να μάθαμε να μιλάμε πολλές και διαφορετικές γλώσσες αλλά δε μιλάμε την κυριότερη: αυτή της πεπαιδευμένης αντίληψης.

Παιδεία: ένας τόσο ηχητικά εύκολος, μα τόσο δυσπρόσιτος στην πράξη όρος. Κανένας απ' τους φιλοσόφους δεν όρισε τον όρο «εκπαίδευση» παρά μόνο τον όρο της παιδείας και ποτέ δεν έκανε το λάθος να τους ταυτίσει. Ίσως γιατί ήξεραν ποιο απ᾽ τα δυο είναι ο θεμέλιος λίθος μιας υγιούς προσωπικότητας και κοινωνίας. Εκπαίδευση χωρίς παιδεία μοιάζει με δέντρο χωρίς κορμό. Θα συναντήσεις πολλούς ανθρώπους με πτυχία, μα με παιδεία λίγους. Κι ας πιστεύουν λανθασμένα πως το ένα επιφέρει το άλλο.

Αν υπήρχε ουσιαστική παιδεία θα υπήρχε σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή. Θα υπήρχε δικαιοσύνη. Ο κόσμος θα έβλεπε όμορφες και άσπρες μέρες. Οι μαύρες και κόκκινες μέρες που ζούμε είναι προϊόν της εκπαίδευσης που χρησιμοποιείται απ᾽ τους μεγάλους για να χειραγωγήσουν τους λαούς. Το χέρι του ανθρώπου που έχει γαλουχηθεί με τα ιδανικά της παιδείας δεν οπλίζεται ποτέ για να επιτεθεί. Ο άνθρωπος ο πεπαιδευμένος δίνει αξία στην ανθρώπινη ζωή, την τιμά, τη σέβεται και την υπερασπίζεται.

Σίγουρα η εκπαίδευση είναι ζωτικής σημασίας. Χωρίς αυτήν ο πολιτισμός μας δε θα είχε κάνει άλματα. Το πρόβλημα δεν είναι η εκπαίδευση ως μορφωτικό αγαθό, αλλά η έλλειψη της ουσιαστικής παιδείας ως βάση για να στηριχθεί και να ευοδώσει. Κανένα βιβλίο και δε θα στη διδάξει. Η οικογένεια σου κι η ίδια η ζωή θα στη μάθουν, αρκεί να έχεις τα μάτια και τα αυτιά ανοιχτά να αφουγκραστείς τα γεγονότα γύρω σου.

Δυστυχώς στους τέσσερις μουντούς τοίχους του σχολείου η κριτική σκέψη αντικαθίσταται απ᾽ την παπαγαλία. Τα παιδιά μαθαίνουν για τις ιδέες της παιδείας χωρίς να μπορούν να τις αντιληφθούν πρακτικά.

Μα πώς θα μάθουμε να φερόμαστε σαν κοινωνικά όντα όταν μεγαλώνουμε σ᾽ ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δε σέβεται τη διαφορετικότητα και προάγει ως την παπαγαλία αντί της κριτικής σκέψης; Δεν ξέρω για εσάς, πάντως οραματίζομαι μια κοινωνία ανθρώπων για ανθρώπους. Μια κοινωνία που χαμογελά συχνότερα, που είναι αισιόδοξη και που δε λειτουργεί τυχοδιωκτικά για άτυπα χαρτιά πιστοποίησης ικανοτήτων.

Οφείλουμε να πλάσουμε έναν κόσμο ανθρωποκεντρικής συνείδησης κι όχι τεχνογνωσίας. Μια πραγματικότητα που δε θα φοβίζει τις νέες γενιές που θα ακολουθήσουν. Που θα τους μάθει να συνυπάρχουν αρμονικά και με σεβασμό προς τον συνάνθρωπο.

Η ελπίδα είναι σαν τον αέρα: Μόλις βρει μια μικρή χαραματιά στην ψυχή μας, ορμάει μέσα γυρεύοντας να γεμίσει το κενό που συνάντησε. Αρκεί να το πιστέψουμε!

Τα υφαντήρια λιναριού και οι άλλες αρχαιότητες στην Λεωφόρο Βουλιαγμένης

Ύφαιναν λινάρι κάτω από τη Βουλιαγμένης.

Οι βιαστικοί επιβάτες του μετρό που έχουν προορισμό τον Aλιμο ίσως δεν γνωρίζουν τα μυστικά του σταθμού που χρησιμοποιούν για τις καθημερινές τους μετακινήσεις. Πολύ περισσότερο ότι εκεί υπήρχε ολόκληρη μυκηναϊκή εγκατάσταση επεξεργασίας λιναριού! Κατά τις εργασίες κατασκευής του σταθμού, αποκαλύφθηκαν σημαντικές αρχαιότητες, μέρος των οποίων αποσπάσθηκε από τον Δημήτρη Κορρέ και επανατοποθετήθηκε στην επιφάνεια. Εκεί, οι αρχαίοι εργάτες επεξεργάζονταν το λινάρι, υλικό πολύτιμο για τα πανιά των πλοίων που έστειλαν οι Αθηναίοι στην Τροία.

Δεν είναι μόνο τα κατάλοιπα εργαστηριακής εγκατάστασης της μυκηναϊκής εποχής που βρέθηκαν, αλλά και τμήμα από την απότομη κοίτη ενός χειμάρρου με παρόχθιες και εντός της κοίτες. Ενα ολόκληρο σύστημα διαχείρισης υδάτων από αγωγούς και ορύγματα που απλωνόταν σε 3.000 τ.μ. για το πρώτο στάδιο επεξεργασίας.

Το βιβλίο «Η αρχαία Αστική Οδός και το μετρό κάτω από τη λεωφόρο Βουλιαγμένης», που έγραψε η αρχαιολόγος Κωνσταντίνα Καζά-Παπαγεωργίου, αναφέρεται σε πολλά ακόμη μυστικά της πολυσύχναστης σήμερα λεωφόρου. Η μεγάλη έκταση και ο μεγάλος επίσης όγκος του κατεργαζόμενου προϊόντος οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η μυκηναϊκή εγκατάσταση βρισκόταν υπό τον έλεγχο του ηγεμόνα που κατοικούσε στην Ακρόπολη των Αθηνών.

Τι έκαναν ακριβώς οι εργάτες; Μέσα στους λαξευμένους χώρους μούσκευαν μικρά δεμάτια του λίνου, αφού τα σκέπαζαν για να τα προστατέψουν από τον ήλιο με πέτρες και χώμα. Μετά το μούσκεμα, καθάριζαν τα δεμάτια από τις ρίζες, τα άπλωναν για να στεγνώσουν και έπειτα σε άλλους χώρους τα χτυπούσαν με ξύλινα εργαλεία για να εξαχθούν οι ίνες του λιναριού.

Η κεντρική εξουσία που είχε την έδρα της στο ανάκτορο της Ακρόπολης φρόντιζε για τη διαχείριση του προϊόντος. Αλλωστε, το λινάρι ήταν χρήσιμο όχι μόνο για την ένδυση αλλά και για τη ναυπηγική, η οποία απορροφούσε μεγάλες ποσότητες για τα πανιά, τα σχοινιά και το καλαφάτισμα των πλοίων. «Ας μην ξεχνάμε ότι εκείνη την εποχή οι Αθηναίοι, σύμφωνα με τον κατάλογο των πλοίων που αναφέρεται στην “Ιλιάδα”, έλαβαν μέρος στον τρωικό πόλεμο με πενήντα πλοία υπό τον Μενεσθέα. Για τα πανιά των πλοίων και μόνο, χρειάζονταν πολλά μέτρα λινού υφάσματος», μας θυμίζει η συγγραφέας.

Η καλογραμμένη και κυρίως κατανοητή έκδοση έχει πολλές ιστορίες-αλήθειες για την πόλη, κάτω από τη στενάχωρη σήμερα λεωφόρο Βουλιαγμένης. Στη Δάφνη, για παράδειγμα, 1.200 μέτρα από τον σταθμό του μετρό, αποκαλύφθηκε τάφος με σκελετό, λευκές λήκυθοι (430-420 π.Χ.) ενώ ένας δεύτερος τάφος έκρυβε σπάνια μουσικά όργανα και αντικείμενα. Μια μορφή άρπας, λύρα από κέλυφος χελώνας, ξύλινος αυλός, χάλκινο μελανοδοχείο, γραφίδα, σπαράγματα από πάπυρο (το αρχαιότερο ελληνικό χειρόγραφο κατά τη συγγραφέα), τέσσερα πήλινα κερωμένα πινακίδια που ήταν δεμένα σε βιβλίο.

Μια μεγάλη διαδρομή σε μια έκδοση 192 σελίδων και 322 φωτογραφιών που, όπως γράφει στον πρόλογο ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Τιβέριος, «με τη βοήθεια επιγραφικών ευρημάτων γνωρίζουμε σήμερα καλύτερα τα όρια ορισμένων αρχαίων δήμων, όπως του Ευωνύμου που φαίνεται ότι καταλάμβανε τμήματα της Ηλιούπολης, του Αλίμου, της Αργυρούπολης και του Ελληνικού». Εχει ενδιαφέρον ότι η συγγραφέας δεν στέκεται μόνο στα αρχαία που αποκαλύφθηκαν στις εργασίες του μετρό αλλά συμπεριέλαβε και αρχαιολογικά δεδομένα που ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια εκτέλεσης δημόσιων και ιδιωτικών έργων από τη δεκαετία του ’80, συμπληρώνοντας τις γνώσεις για την αρχαία και νεότερη τοπογραφία της περιοχής.

Μαθαίνουμε ότι «το αττικό τοπίο με το εύκρατο και υγιεινό κλίμα και η γειτνίαση της περιοχής με το άστυ και τη θάλασσα υπήρξαν οι κύριοι παράγοντες της συνεχούς κατοίκησης που παρατηρείται στη ζώνη ξηράς ανάμεσα στον Υμηττό και τον Σαρωνικό». Αλλά και ότι σύγχρονες κακές συνήθειες έχουν αρχαίες βάσεις. Από την 3η χιλιετία π.Χ. μπάζωναν ρέματα, όπως δείχνει η κατάχωση και παράλληλη εκτροπή τουλάχιστον δύο χειμάρρων στο Κοντοπήγαδο Αλίμου. Ευτυχώς το ρέμα της Πικροδάφνης των 5,5 χλμ. διατηρεί ακόμη την κοίτη και τις όχθες του στη φυσική τους μορφή.
Το αεροδρόμιο του Ελληνικού, όπως και ο δήμος, πήρε το όνομά του από μνημειώδη ταφικό περίβολο που ήταν ορατός ανά τους αιώνες στη ΝΑ πλευρά του. Το μεγαλύτερο ταφικό μνημείο σχήματος Π στην Αττική, που «δήλωνε ανά τους αιώνες την ελληνικότητά του».

Οι αρπαγές στην Αιξωνή
Η επιτύμβια στήλη της Αρχεστράτης, που σήμερα στολίζει το Αρχαιολογικό Μουσείο του Leiden στην Ολλανδία, αποδεικνύει πως το «άθλημα» της αρπαγής αρχαιοτήτων είναι πολύ παλιό. Τα ταφικά μνημεία της αστικής οδού και των εσωτερικών της Αιξωνής (η σημερινή Γλυφάδα) ήταν γεμάτα από στήλες, αγγεία, αγάλματα και κιονίσκους, τα οποία ανήκαν σε εύπορες και μη οικογένειες Αιξωνέων. Πολλά απ’ αυτά τα θαυμάζουμε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά, όμως άλλα φυγαδεύτηκαν παράνομα τον 19ο αιώνα και βρίσκονται σε μουσεία του εξωτερικού. Η συγκεκριμένη στήλη βρέθηκε τον 1819 σε ανασκαφή τάφων κοντά στο σημείο όπου βρισκόταν ο δήμος Αιξωνής, «σε απόσταση τριών λευγών ή εννέα μιλίων από την Αθήνα, πάνω στον αρχαίο δρόμο προς το Σούνιο», όπως έγραφε το 1821 ο περιηγητής Bernard Rottiers. Δεν του αρκούσε όσα έβρισκε, έγραφε και καταλόγους για την πώληση.

Άσε τα “θα” και τα “αν” και ζήσε το ΠΑΜΕ ΤΩΡΑ!

Δεν είναι κακό να ονειρεύεσαι, όμως συχνά η πραγματικότητα αν και ωμή πολλές φορές, είναι πολύ καλύτερη και σίγουρα ρεαλιστική!

Για όλα αυτά τα «Θα» που λες αλλά επίσης και τα «Αν», βάζε τελεία. Γιατί νομίζω πως ποτέ δεν τα θέλησες πραγματικά και δεν τα χρειάζεσαι απόλυτα στη ζωή σου. Ότι χρειάζεσαι, ότι σου λείπει, έρχεται και σε βρίσκει. Και εάν δεν έρθει από μόνο του, κάνεις εσύ πάντοτε τις σωστές κινήσεις παίρνοντας καθημερινά τις απαραίτητες αποφάσεις για να φτιάξεις τη ζωή σου στα μέτρα σου

Για αυτό επιμένω λίγο πως όσο και να νομίζεις ότι θες κάτι και «Θα» κάνεις τα πάντα για να το αποκτήσεις, δεν το θέλησες ποτέ αρκετά. Όταν το λες και το ξανά λες, είναι σαν να προσπαθείς να πείσεις τον ίδιο σου τον εαυτό για αυτό. Γιατί, ότι πραγματικά επιθυμείς, απλά δουλεύεις καθημερινά για να το αποκτήσεις.

Είτε πρόκειται για δουλειά, για κάποιο στόχο, αλλά και για την προσωπική σου ζωή.

Δεν αναφέρομαι σε συγκυρίες που πιθανόν να θέλουν δυο ανθρώπους χωριστά που και αυτό δεν ισχύει πάντα, αλλά σε πράγματα τα οποία χρειάζεσαι στη ζωή σου. Για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος, γιατί σε γεμίζουν, γιατί τα θες απόλυτα δικά σου, γιατί δεν μπορείς να σε φανταστείς χωρίς αυτά.

Όταν θες κάτι, να είσαι σίγουρος πως θα υπάρχει στη ζωή σου. Επίσης, όταν αισθάνεσαι πως δεν σε γεμίζει πλέον κάτι άλλο, θα φροντίσεις με υπομονή, με τρόπο, να το βγάλεις από την καθημερινότητα σου, να απαλλαχτείς από αυτό.

Αγάπησε τον εαυτό σου, μάθε τι πραγματικά θες, τι σου αξίζει, τι χρειάζεσαι και τι απλά αισθάνεσαι ότι σου είναι απαραίτητο και δούλεψε για να το αποκτήσεις.

Αν πρόκειται για κάποιο άνθρωπο, δείξε πόσο τον αγαπάς, πόσο τον νοιάζεσαι και ακόμη και εάν πρόκειται για δύσκολη περίπτωση, κάνε ότι περνάει από το χέρι σου. Θα το αντιληφθεί ότι αυτό που δίνεις είναι ενδιαφέρον και αγάπη. Αλλά μην χάσεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτή την προσπάθεια. Αλλιώς, άσε τον να φύγει αν δεις πως επιμένει σε κάτι διαφορετικό, εάν σε κάνει να αισθάνεσαι ότι δεν αξίζεις την αγάπη, εάν έρχεσαι δεύτερος στη ζωή της, γιατί δεν σου αξίζει σε καμία περίπτωση τέτοια συμπεριφορά.

Εάν πρόκειται για δουλειά ή κάποιο άλλο προσωπικό στόχο, δούλεψε σκληρά. Αγάπησε αυτό που κάνεις και πίστεψε ότι μπορείς να τα καταφέρεις.

Γιατί μπορείς. Για όσα “Θα” και “Αν” σου λένε μην πολυσκοτίζεσαι, γιατί υπάρχουν όλα τα υπόλοιπα που σε περιμένουν με ένα “φύγαμε τώρα”!

Μήπως η άποψή σου δεν είναι ολότελα δική σου;

Σήμερα θα ξεκινήσω με την εξής δήλωση: καμιά από τις απόψεις που εκφράζουμε όλοι κατά καιρούς δεν είναι απόλυτα δική μας. Αν θέλει κανείς να ψάξει την πηγή τους πρέπει να ανασκαλίσει το παρελθόν του και ποιες επιρροές έχει δεχθεί μέσα στα χρόνια της ύπαρξής του. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, άλλωστε η μοναδικότητά μας ως ανθρώπινα όντα είναι αποτέλεσμα των εμπειριών μας και των βιωμάτων μας.

Η διαμόρφωσή μας ως άνθρωποι, βέβαια, ξεκινά από το σπίτι και συνεχίζει στο σχολείο. Εκεί είναι το σημείο μηδέν στο οποίο πρέπει να ανατρέξει κανείς. Γιατί ακριβώς εκεί πλάθεσαι ως άνθρωπος, μέσα στην παιδική και την εφηβική σου ηλικία. Όταν αρχίζεις να απορροφάς σα σφουγγάρι πληροφορίες και αρχίζεις να δημιουργείς τη δική σου προσωπική ταυτότητα. Αναρωτήθηκες, όμως, αν αυτό που είσαι σήμερα είναι αυτό που εσύ επιθυμείς, ή μήπως είσαι δημιούργημα κάποιων άλλων;

Προηγουμένως ανάφερα το σπίτι. Η οικογένεια σαφώς και παίζει σημαντικό ρόλο για το ποιος είσαι και τι απόψεις εκφράζεις. Χωρίς να το καταλάβεις, αρκετές φορές οι πεποιθήσεις σου, που μπορεί να νομίζεις πως είναι δικές σου, στην πραγματικότητα είναι αυτές των γονιών σου. Ίσως το πιο απλό παράδειγμα είναι η επιλογή της ποδοσφαιρικής ομάδας. Ο βασικότερος λόγος που υποστηρίζουμε οι περισσότεροι τις ομάδες που υποστηρίζουμε είναι, πολύ απλά, γιατί αυτή είναι η ομάδα του μπαμπά.Ούτε ιδεολογικοί, ούτε ταξικοί είναι λόγοι. Κανείς, άλλωστε, στην τρυφερή ηλικία των 6 ή των 7 χρόνων δε γνώριζε από αυτά. Αυτό μας έμαθαν να κάνουμε και αυτό κάνουμε. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο θα χειραγωγήσουμε και εμείς τα παιδιά μας, όταν θα έρθει η ώρα. Σιγά μην αφήσω το παιδί μου να γίνει άλλη ομάδα από τη δική μου.

Αυτή η χειραγώγηση, είτε ηθελημένη είτε ακούσια, επεκτείνεται και σε άλλα κομμάτια της ζωής μας. Το πιο κόμμα ψηφίζουμε, ποια είναι η πολιτική μας ιδεολογία, τα πιστεύω μας, οι θρησκευτικές μας επιλογές. Όλα αυτά δεν είναι καθαρά επιλογές δικές μας, αλλά επιλογές που έχουν κάνει άλλοι για εμάς. Ορισμένοι, βέβαια, κάποτε κάνουν την επανάστασή τους, αλλά αυτό ισχύει για τους λίγους και όχι για τους πολλούς.

Αν η οικογένεια φτιάχνει την ατομική ταυτότητα ενός ατόμου, το σχολείο είναι υπεύθυνο για τη δημιουργία της συλλογικής ταυτότητας. Εκεί είναι που κάνει την εμφάνιση της η έννοια της κοινής λογικής. Τι είναι η κοινή λογική; Είναι οι κοινές πεποιθήσεις που μοιράζεται μια ομάδα ανθρώπων. Με άλλα λόγια, τα πιστεύω μιας κοινωνίας, αυτά διδάσκονται στα σχολεία. Φυσικά, εννοείται πως το περιεχόμενο της διδασκαλίας διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία. Ο δάσκαλος αποκτά την ιδιότητα της αυθεντίας της έδρας και κανείς δεν τολμάει να τον αμφισβητήσει. Κατά κάποιο τρόπο μεταφέρει αυτά που κάποιοι άλλοι θέλουν προς τους μαθητές του. Σπάνιες είναι οι περιπτώσεις των εκπαιδευτικών που ξεφεύγουν από τα τετριμμένα και όμως είναι αυτοί που θυμόμαστε όλοι σαν τους πιο κουλ δασκάλους μας. Όσο αρεστοί είναι βέβαια στους μαθητές τους, άλλο τόσο αντιπαθητικοί είναι σε όσους προτιμούν τις λεγόμενες παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας. Που δεν είναι λίγοι βέβαια, θύματα του ίδιου συστήματος που θέλει τους ανθρώπους να είναι περισσότερο πρόβατα παρά άνθρωποι.

Χρειάζονται τεράστια αποθέματα ψυχικής δύναμης για να ξεφύγεις από το μαντρί. Είναι πολλές φορές όμως που το αρνί μετατρέπεται σε λύκο. Είναι άλλο πράγμα να έχεις τις δικές σου απόψεις και είναι άλλο πράγμα να θες να τις επιβάλεις με το ζόρι σε κάποιον άλλο. Στην ουσία οι περισσότεροι από εμάς και εμού μη εξαιρουμένου, εάν συζητούμε με κάποιον με τον οποίο διαφωνούμε προσπαθούμε να τον κάνουμε να συμφωνήσει μαζί μας. Ενώ το πιο σωστό θα ήταν να αποδεχτούμε πως αυτός ο άλλος σκέφτεται διαφορετικά από εμάς.

Αν και θα δεις πολλές φορές γραμμένο το πιο γνωστό ρητό του Βολταίρου «δε συμφωνώ ούτε με μια λέξη από όσα λες, αλλά θα υπερασπίζω και με το τίμημα της ζωής μου ακόμη, το δικαίωμά σου ελεύθερα να λες όσα πρεσβεύει», ελάχιστοι το εφαρμόζουν και ακόμα πιο λίγοι το πιστεύουν πραγματικά.

Σύμπαν Vs Εσύ: Σημειώσατε 1

Κατά κύριο λόγο δεν έχει να κάνει με προλήψεις, κακό μάτι, γκαντέμηδες φίλους και δε συμμαζεύεται. Λίγο πολύ, σε όλους έχει τύχει. Κάτι σε φάση «όταν θέλεις κάτι πολύ, σίγουρα είναι στα άπλυτα». Υποψιάζομαι ότι σε αυτές τις περιπτώσεις εκτός από το κανονικό σύμπαν, γαμιέται και το παράλληλο!
Άλλωστε το έχουν πει πολλοί, αν κάτι μπορεί να πάει στραβά, θα πάει. Θα ‘ναι η μέρα σου, η εβδομάδα σου, ο μήνας σου, θα το καταλάβεις από το πρωί! Το ρητό «η καλή μέρα απ’ το πρωί φαίνεται» το έχεις ακουστά;
Τίποτα δεν πάει καλά, και η μέρα ξεκινάει παντελώς ανάποδα. Αργά ή γρήγορα, η χειρότερη δυνατή συγκυρία συνθηκών θα συντρέξει, να είσαι σίγουρος για αυτό.
Είναι μια μέρα σαν όλες τις άλλες, μόνο που ξυπνάς με ένταση και νεύρα χωρίς ιδιαίτερο λόγο. Έχεις 24 ώρες να την φτιάξεις, θα μου πεις. Όχι, αυτό δεν ισχύει, το ξέρω και εγώ, το ξέρεις και εσύ. Σε αυτή την περίπτωση το σύμπαν συνωμοτεί και όλα μοιάζουν να πάνε με λάθος πορεία, με αποτέλεσμα να τρακάρεις συνεχώς σε έναν αόρατο τοίχο και με πολλά χιλιόμετρα την ώρα.
Καταρχάς, με το που ανοίγεις τα μάτια σου και σηκώνεσαι από το κρεβάτι, όλα τα έπιπλα σε παίζουν σε σύστημα 4-4-2 χρησιμοποιώντας ό,τι γωνία υπάρχει για να ρίξουν τις άμυνες σου. Ναι, το μικρό σου δαχτυλάκι, τα πλευρά και ακόμα και το κεφάλι σου κινδυνεύουν.
Το κακό συναπάντημα θα συνεχιστεί. Θέλεις καφέ και έχει τελειώσει; Το κοντινότερο περίπτερο θα είναι κλειστό.
Δεν το ήξερες και βγήκες με πιτζάμες με αρκουδάκια; Τρεις πρώην με τις κοπέλες τους, δυο μοντέλα και ο Brad Pitt θα περάσουν από δίπλα σου.
Πρέπει να ετοιμαστείς γρήγορα και δεν έχεις τι να βάλεις; Το μόνο που σου φαίνεται σωστό το έχεις δανείσει σε φίλη που ορκιζόταν πως την επόμενη μέρα θα στο επιστρέψει.
Αν από διάφορα πράγματα, ένα έχει την πιθανότητα να πάει λάθος, θα είναι αυτό που θα δημιουργήσει τη μεγαλύτερη ζημιά.
Βιάζεσαι να πας κάπου; Το αυτοκίνητό σου δε θα παίρνει μπρος όσο και αν χτυπάς το τιμόνι.
Ηρέμησε, υπάρχουν και τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Δια μαγείας όμως και πάλι, χάνεις το αστικό/τρένο/μετρό το τελευταίο λεπτό. Για ένα μόνο λεπτό πρέπει να περιμένεις το επόμενο που μπορεί να σου πάρει από 20 μέχρι και 90 λεπτά. Γαμάτο ε;

Μπορεί να έχεις να πας σε συνέντευξη για δουλειά, ή να ήταν η πρώτη μέρα στο πανεπιστήμιο, ή ακόμα και να είχες ένα απλό ραντεβού στο κομμωτήριο. Άραξε στο παγκάκι, πιες ένα καφέ, κάνε και ένα τσιγάρο μιας και ό,τι και να κάνεις, αργοπορημένος θα φτάσεις. Δεν το ξέρεις αυτό που λένε; Όταν ανάβεις τσιγάρο στην στάση τότε έρχεται το λεωφορείο.
Όσο περιμένεις και εφόσον έχεις επίσημα τον τίτλο του γκαντέμη, ακόμα και τα περιστέρια θα σου δείξουν πόσο σκατά θα πάει η μέρα σου... κυριολεκτικά.
Θα έρθει το επόμενο μέσο σου και (όχι που θα πήγαινε καλά) θα πέσεις πάνω σε κίνηση. Θα μου πεις, είναι λογικό πως οι δρόμοι δεν θα είναι ποτέ άδειοι - άλλο τόσο λογικό είναι το να κλείσει ο συγκεκριμένος δρόμος γιατί ένα σμήνος από πάπιες πήρε λάθος στροφή στην εθνική. Δηλαδή ότι τι, περάσαν τον αυτοκινητόδρομο για λίμνη;
Εντάξει αδερφάκι μου, το μέτρο γκαντεμιάς σου χτυπάει καμπανάκι. Πάρε τηλέφωνο και ακύρωσε ό,τι και αν είχες κανονισμένο.
Για να ξεφύγουμε όμως από τις συνηθισμένες κακοτυχίες, το γυρνάμε σε προσωπική εμπειρία.
Νιώθεις λες και κάποια ανώτατη δύναμη κακογαμήθηκε ένα βράδυ και την επόμενη είπε να ξεσπάσει επάνω στα δικά σου σχέδια.
17 Μαρτίου έχεις άφιξη από 470χλμ μακριά, κάτι σε Κόρινθος-Κοζάνη και το πλάνο έχει ως εξής: 21 Μαρτίου περνάς τα γενέθλιά σου στην πόλη σου και στις 22 μπαίνετε σε ένα λεωφορείο με προορισμό την Κόρινθο για δυο εβδομάδες διακοπές .
Φτάνει λοιπόν η μέρα, πέφτει δουλειά στο κατάστημα και εσύ δεν μπορείς να φύγεις. Το ακυρώνεις και το μεταφέρεις για Παρασκευή. Τετάρτη χτυπάει το τηλέφωνο και σε ενημερώνουν πως την ερχόμενη Τρίτη πρέπει να είσαι στη δεύτερη δουλειά σου.
Σημειωτέον πως στη συγκεκριμένη πρέπει να πηγαίνεις δυο φορές τον μήνα, σε τυχαίες μέρες, όποτε σε ειδοποιήσουν αυτοί τέλος πάντων.
Ακύρωση και μεταφορά ξανά για Πέμπτη.

Αφού δε σε θέλει, τι το προσπαθείς;
Και για να μάθεις να μην τα βάζεις με τους απαράβατους νόμους του σύμπαντος, σου στέλνει μήνυμα του τύπου ειρωνικό γελάκι και «το ξέρω ότι θες πολύ να φύγεις, αλλά όχι καριολάκι, δε θα πας πουθενά».
Και ακριβώς επειδή η τύχη πολλές φορές παίζει μαζί μας, δεν είναι απίθανο ό,τι και αν συμβεί.
Την ημέρα της αποχώρησης, λοιπόν, ξυπνάς με πρησμένες αμυγδαλές, πυρετό και έχοντας βγάλει ό,τι έχεις φάει από εχθές. Χωρίς δυνατότητα να κουνηθείς από το κρεβάτι σου και ενώ το στομάχι σου συνεχίζει να χορεύει harlem shake όλη μέρα, το ρίχνεις στα αντιβιοτικά και προσεύχεσαι να είναι περαστικό.
Παίρνεις τηλέφωνο τη γιαγιά, της λες τα συμβάντα και της ζητάς να σε ξεματιάσει μπας και το μάτι υπάρχει στα αλήθεια. Η πιθανότητα του να γίνει κάτι είναι αντιστρόφως ανάλογη της επιθυμίας του να γίνει, σου λέει.
Κάτι ξέρει η γιαγιά, πάντα ξέρει, ακόμα και αν εσύ μέσα στη ζάλη σου δεν καταλαβαίνεις γρι από ό,τι λέει!
Είναι λες και σου έδωσε προσωπική ευχή ο Μητσοτάκης: «καλά να περάσεις». Επειδή όταν τα πράγματα δεν μπορούν να γίνουν χειρότερα, θα γίνουν. Ένας μετεωρίτης θα χτυπήσει τη γη και όλα τα τρένα/λεωφορεία/αεροπλάνα θα μολυνθούν με έναν ιό, θα μεταμορφωθούν σε transformers αποκτώντας δική τους βούληση και κάνοντας απεργία.
Τώρα θα έλεγα «τι χειρότερο μπορεί να συμβεί», αλλά φοβάμαι πως θα ακούσω το σύμπαν να λέει «challenge accepted». Ακόμα και να του προτείνεις να το κεράσεις ένα ποτό, να σου πει τέλος πάντων τι ζόρι τραβάει μαζί σου, η μόνη απάντηση που θα πάρεις είναι «το σύμπαν δεν είναι διαθέσιμο, η τύχη σας προωθείται».
Το «γαμώ την τύχη μου» με επιτυχία έλαβε χώρα στη ζωή σου. Έχεις ξεμείνει και, τέλος πάντων, διακοπές δεν πρόκειται να κάνεις.

Η απώλεια της ιδιότητας του πολίτη

Το πόσο η δημοκρατία πάσχει εδώ και καιρό είναι γνωστό και αισθητό - αν και όχι στον ίδιο βαθμό από όλους - αλλά όλοι εξακολουθούν να αισθάνονται ότι είναι πολίτες που εκδηλώνουν τη βούλησή τους συμμετέχοντας στις εκλογές, στην κριτική της εξουσίας αλλά και στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους. Όμως το ερώτημα είναι αν έχουν απομείνει δικαιώματα που να μπορεί κανείς να διεκδικήσει, πλην εκείνων που ρυθμίζονται από το ιδιωτικό δίκαιο και αφορούν τις καθημερινές σχέσεις ιδιωτών και αυτό μόνον σε ορισμένο βαθμό, γιατί του νόμου πάντοτε διέφευγαν όσοι ιδιώτες διέθεταν μεγάλη ισχύ.

Το ερώτημα αυτό δεν συναρτάται μόνον με τη φύση του κράτους, η οποία διαμορφώνεται πλέον εκτός των γνωστών πλαισίων, όπως π.χ. εκτός του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας που πλέον καταρρέει και αλλάζει ολότελα τη φύση του κράτους και το καθιστά περισσότερο εξουσία παρά έκφραση της συλλογικότητας.

 

Το ερώτημα σχετίζεται κυρίως - και ίσως μοναδικά - με το είδος του πολίτη  όπως εξελίχθηκε και όπως το «οραματίσθηκαν» οι άνθρωποι. Το είδος αυτό του πολίτη βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τους σκοπούς που ώθησαν και ωθούν σε κίνηση την ατομική και συλλογική ζωή της πλειονότητας. Αν αυτό φαίνεται στους πολλούς θεωρητικό και αόριστο, τότε γίνεται προφανές ότι ο άνθρωπος αυτοβούλως επέλεξε να μην κατανοεί, γιατί μόνον αόριστο δεν είναι και η εντύπωση αοριστίας οφείλεται αποκλειστικά στο ότι κανείς δεν θέλει να αναλάβει τις ευθύνες του.

Ποιες ήταν όμως η βασικότερες μέριμνες των ανθρώπων;

1) Η επιβίωση, πράγμα απόλυτα λογικό και αναγκαίο. Το τι αποτελεί όμως επιβίωση είναι ένα ζήτημα που απαιτεί βαθιά σκέψη, γιατί θα ήταν απάνθρωπο να είναι μόνον η σωματική επιβίωση μέσα σε αθλιότητα και εξάρτηση από τυχαίες φιλανθρωπίες ή, αντιθέτως, η ικανοποίηση φανταστικών αναγκών για πολυτέλεια και άλλες περιττότητες που και αυτές προσβάλλουν εξίσου την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το μέτρο της επιβίωσης πρέπει να τίθεται από την εποχή και την βαθύτερη ανάγκη της ανθρώπινης συνείδησης. Σε κάθε περίπτωση η επιβίωση πρέπει να αφορά και το ανθρώπινο πνεύμα.

2) Η υλική και ψυχολογική άνεση, που έπονται της επιβίωσης, χωρίς να είναι απορριπτέες, ωστόσο αποτελούν το σημείο όπου αρχίζουν τα προβλήματα του ποια είναι τα όριά τους και τα κίνητρα, η ποιότητα και ο βαθμός έντασής τους.

3) Αν στο δεύτερο σημείο συμβεί στρέβλωση, τότε ακολουθεί ως αναγκαία συνέπεια αυτής της στρέβλωσης η επιδίωξη της «ελευθερίας» ως ανευθυνότητας, ως έλλειψης περιορισμού των επιθυμιών. Αυτό αποτελεί μία βασική στρέβλωση του πολιτισμού που μάλιστα δεν είναι πρόσφατη.

4) Αυτή η δήθεν ελευθερία καταλήγει – ανάλογα με την περίπτωση – είτε σε εφησυχασμό και αδράνεια ολότελα αδιάφορη για το κοινωνικό γίγνεσθαι είτε σε ευθεία εξουσιαστικότητα. Η εξουσιαστικότητα αποτελεί τον συμπληρωματικό πόλο της αδράνειας παρ’ όλο που και είναι και αυτή μία θεμελιώδης αδράνεια, αλλά μόνον της συνείδησης, που όμως ωθεί σε πυρετική δράση και μπορεί να πάρει πολλές μορφές από τις πιο αθώες φαινομενικά μέχρι τις καθαρά αντικοινωνικές.

 

Αυτά τα κίνητρα είναι θεμελιώδη κίνητρα που διαμόρφωσαν την καθημερινότητα, τις ανάγκες, τη διασκέδαση, τις σχέσεις και τον λεγόμενο «πολίτη».  Αλλά σαν κίνητρα είναι πολύ φτωχά και σε κάθε περίπτωση δυναμιτίζουν τη συλλογικότητα, γιατί δείχνουν ότι αυτή διαμορφώθηκε ως μια τυχαιότητα βασισμένη σε αλληλοσυγκρουόμενες επιθυμίες και ιδιοτέλειες και, επομένως, υποσκάπτουν και την εύρυθμη πολιτεία που όλοι ψευδώς ισχυρίζονται ότι επιθυμούν.

 

Στην πραγματικότητα οι κεντρικοί πόλοι της ανθρώπινης ζωής και συνείδησης είναι: η ασφάλεια, η συλλογικότητα και η ελευθερία. Η μεν ασφάλεια (ζωική, ψυχολογική και πνευματική) όπως γίνεται ακόμη αντιληπτή εμπεριέχει μία παθητικότητα και στατικότητα που αρνείται το νέο, ενώ πασχίζει να αποκτήσει και να διατηρήσει αλώβητα τα σύνορα του εαυτού, η δε ελευθερία όντας περισσότερο ενεργητική εκφράζει αναπόφευκτα τη θέληση ή ένα κακέκτυπό της και γι’ αυτό είναι για μας η πλέον πολύπλοκη και δυσεξιχνίαστη έννοια. Στην ουσία η ελευθερία εκπληρώνει και την ασφάλεια, αλλά οι άνθρωποι λόγω φόβου προτιμούν να αποκόψουν την ασφάλεια από την ελευθερία και λόγω αλαζονείας να αποκόψουν την ελευθερία από την ευθύνη, η οποία ευθύνη είναι συνάρτηση του γεγονότος της συλλογικότητας. Όμως ο πολίτης είναι το άτομο στη σχέση του με τη συλλογικότητα και, επομένως, χωρίς αντίληψη ευθύνης ο πολίτης είναι μόνον άτομο και η συλλογικότητα εξαφανίζεται συμπαρασύροντας και το κράτος και κάθε κοινωνική οργάνωση.

 

Είναι φανερό ότι αυτές οι ανάγκες και προοπτικές έχουν διαστρεβλωθεί τόσο πολύ που δεν μπορεί να λειτουργήσει η ιδιότητα του πολίτη. Η θεμελιώδης προϋπόθεση της δημοκρατίας είναι η ύπαρξη πολίτη ως υποκειμενικού θεμελίου της και, συνεπώς, χωρίς την ύπαρξή του ούτε η δημοκρατία έχει κανένα λόγο ύπαρξης. 

Ουτοπία: μία βολική δικαιολογία

Αν η κατάσταση του κόσμου δεν ήταν σήμερα τόσο οριακή, όχι μόνον για τον πολιτισμό αλλά και για τη φυσική επιβίωση του ανθρώπου και του πλανήτη ολόκληρου, το ζήτημα της ουτοπίας και ο τρόπος που τη χρησιμοποιεί η ανθρωπότητα θα έπρεπε να προκαλεί θυμηδία με την ανοησία και τις παιδαριώδεις υπεκφυγές μπροστά στο αληθινό νόημά της. Ακόμη και ο τελευταίος άνθρωπος θεωρεί οποιαδήποτε προσπάθεια για αλλαγή της νοσηρής κατάστασης της κοινωνίας ουτοπική.

 

Αυτό όμως είναι μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία που πρέπει να πάρει τη θέση που της αρμόζει (το τίποτα, δηλαδή!), αντί να προσδίδει σε όποιον την αναφέρει την αίγλη ενός ανύπαρκτου μελαγχολικού στωικισμού και μιας δήθεν βαθυστόχαστης ανάλυσης.

 

Ας δούμε όμως τα πράγματα αναλυτικότερα, ώστε να ξεδιαλύνουμε το κουβάρι των εννοιών που τόσο εύκολα χρησιμοποιούνται ως αυτονόητες, με συνέπεια να μπερδεύουν ακόμη περισσότερο την κατανόησή μας:

Τι εννοούμε λέγοντας “ουτοπία” πέρα από μια λεκτική ανάλυση φιλολογικού χαρακτήρα; Συνήθως, εννοούμε κάτι το οποίο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί άμεσα ή σε σύντομο χρόνο, επειδή δεν υπάρχουν οι δυνατότητες για κάτι τέτοιο. Άραγε, η κοινωνική αλλαγή προς το καλύτερο είναι όντως αδύνατη και ποια είναι τα εμπόδιά της; Τα λογικά εμπόδια θα ήταν τα εξής:

1. Ανικανότητα να κατανοήσει κανείς ότι η σημερινή κατάσταση είναι λανθασμένη και ποιο είναι σε αδρές γραμμές το ορθό. Δεν φαίνεται να υπάρχει τέτοια ανικανότητα στον μέσο άνθρωπο της δύσης. Ο καθένας μπορεί να κατανοήσει ότι η διαφθορά, η φτώχεια, η ανεργία, η έλλειψη παιδείας και περίθαλψης δεν είναι κοινωνικά ορθά και ότι το αντίθετο θα ήταν επιθυμητό. Είναι αρκετοί αιώνες τώρα που αυτά τα αιτήματα έχουν περιοδικά διατυπωθεί και τελικά εφαρμοστεί, ώστε να μη θεωρούνται ως κάτι ολότελα νέο και ανεπιθύμητο από τη μάζα των ανθρώπων.
2. Ανικανότητα να επιλέξει κανείς την ορθή κατεύθυνση. Για αρκετούς ανθρώπους αυτό αληθεύει, αλλά, και πάλι, για τον μέσο άνθρωπο είναι δυνατή η εξέταση των διαθέσιμων πληροφοριών για τις εναλλακτικές λύσεις και η επιλογή των κατάλληλων ανθρώπων, επειδή υπάρχουν τα τεχνικά μέσα για την κυκλοφορία της πληροφορίας και την επικοινωνία. Αλλά, για να γίνει αυτό, θα πρέπει να διαθέσει χρόνο και κόπο για την κατανόηση των συμβαινόντων και να παραμερίσει τα ιδιοτελή συμφέροντά του, για να στηρίξει τους κατάλληλους εκπροσώπους του. Με τέτοια όμως αδράνεια και αδιαφορία δεν είναι να απορεί κανείς που υπάρχει τόση κραυγαλέα έλλειψη αληθινών εκπροσώπων της λαϊκής βούλησης – γιατί δεν υπάρχει καν λαϊκή βούληση, παρά μια επιθυμία καλοπέρασης.
3. Ανικανότητα να διακρίνει τη σωστή από τη λανθασμένη πληροφορία. Αυτό δεν ισχύει για τον μέσο άνθρωπο, τουλάχιστον της δύσης, απλώς δεν θέλει να διαθέσει τον χρόνο του και να διαταράξει τον εφησυχασμό του με τέτοιες μέριμνες, οι οποίες κανονικά αρμόζουν στον αληθινά ενεργό πολίτη. Εκτός και αν σοβαρά θεωρεί κανείς ενεργό τον πολίτη που κάθε τέσσερα χρόνια ψηφίζει, εναποθέτοντας τυφλά στα χέρια αμφίβολων πολιτικών την ατομική και εθνική τύχη. Βέβαια, το σωστό από το λάθος μπορούν να ξεχωρίσουν μόνον εάν κανείς είναι διατεθειμένος να παραμερίσει τις προκαταλήψεις, τα συμφέροντα που εμποδίζουν την κατανόηση και την έλλειψη οράματος που φυλακίζει τον άνθρωπο στον στενό ιδιοτελή του κύκλο.  

Σπανίως η ανικανότητα είναι η αληθινή αιτία της κοινωνικής σήψης. Το σύνηθες αίτιο είναι η έλλειψη βούλησης ή η αντίθετη βούληση, που μπορεί να εκφράζεται ως ηθελημένη άγνοια και αδυναμία. Αυτό όμως δεν καθιστά ουτοπία τη λύση, αλλά αποτελεί ευθέως μία επιλογή για την οποία ο άνθρωπος είναι απόλυτα υπεύθυνος. Και, επειδή όλοι έχουν την ίδια τάση ιδιοτελούς αδράνειας, μπορεί εύκολα να δείξει κανείς ένα αληθινά μεγάλο πλήθος ανθρώπων που δεν κάνουν καμία προσπάθεια για βελτίωση και να το θεωρήσει ανυπέρβλητο εμπόδιο για την ατομική του προσπάθεια. Αλλά η ατομική προσπάθεια κατανόησης του κόσμου και βελτίωσης του εαυτού δεν μπορεί να εμποδίζεται από τη γενική αδράνεια. Το πλήθος ατομικών προσπαθειών  θα διευκόλυνε ξαφνικά και την κοινωνική βελτίωση, γιατί η πληθικότητα έχει μεγάλη δύναμη. Όμως μέσα σε μια μαζική άγνοια, ηθελημένη κυρίως, τίποτε δεν πρόκειται να ξεκαθαρίσει προς το καλύτερο.

 

Η κοινωνική βελτίωση, λοιπόν, δεν είναι ουτοπία, αλλά η άρνηση της ευθύνης για τη βελτίωση αυτή είναι σαφέστατα ηθελημένη επιλογή τρόπου ζωής. Δεν είναι ότι δεν μπορεί αλλά ότι δεν θέλει να κάνει την προσπάθεια, αν και δεν το ομολογεί, γιατί προτιμάει τον εφησυχασμό αντί της λειτουργίας της συνείδησης. Θα επιθυμούσε να ήταν καλύτερα τα πράγματα, αλλά όχι και να πληρώσει τέτοιο τίμημα!

 

Γι αυτό είναι ανεπίτρεπτο να αποκαλούμε “ουτοπία” οποιαδήποτε προσπάθεια για σκέψη και επιλογή έξω από τα συνηθισμένα. Θα ήταν ακριβέστερο αν χρησιμοποιούσε κανείς τη λέξη “επιλεγμένος θάνατος” για μια τέτοια ζωή εφησυχασμού, αντί να αποκαλεί “ουτοπία” οτιδήποτε είναι απλά φυσιολογικό και αρμόζον στον μέσο άνθρωπο.

 

Φυσικά, υπάρχει και μια άλλη λειτουργία της ουτοπίας. Είναι η χρήση που της κάνουν ορισμένοι λεγόμενοι “ιδεαλιστές”, που συλλαμβάνουν ένα όραμα του μέλλοντος μακρινό και προσπαθούν να το περιγράψουν με λεπτομέρειες στο παρόν (ενώ οι συνθήκες δεν είναι κατάλληλες για τέτοια σύλληψη λεπτομερειών) και να το εφαρμόσουν σε έναν κόσμο ολότελα ακατάλληλο. Τέτοιο παράδειγμα θα μπορούσε να είναι το όραμα μιας αδελφωμένης ανθρωπότητας. Αυτό είναι ουτοπικό για το παρόν. Μερικές φορές εκφράζει ένα είδος εγωισμού, γιατί υπάρχει μία βιασύνη να αρπάξει κανείς μία ιδέα ως δικό του δημιούργημα και να δει τα αποτελέσματα της δράσης του. Άλλοτε αποτελεί την κορύφωση των καλύτερων οραμάτων της ζωής στην οποία προσκολλάται κανείς συναισθηματικά. Συνήθως, τέτοια οράματα πρέπει να παραμείνουν ως οδοδείκτες για το μέλλον που πρέπει να υπαγορεύουν σταδιακά βήματα προς συνεργασία και υπευθυνότητα. Αλλά οι ίδιοι οι ιδεαλιστές φοβούνται συχνά μια τέτοια αναμονή, γιατί τη θεωρούν υπαναχώρηση από την καθαρότητα της ιδέας, πράγμα που αποτελεί επίσης μία πνευματική φιλοδοξία, γιατί τόσο η καθαρότητα όσο και η εφαρμογή είναι προς το παρόν ανέφικτες.

 

Έτσι, βλέπουμε αντίθετες λειτουργίες της έννοιας της ουτοπίας: Στη μία χρησιμοποιείται ως δικαιολογία, για να  αποφύγει κανείς να πράξει το εφικτό για λόγους ιδιοτέλειας, και στην άλλη, για να δώσει την ψευδαίσθηση του εφικτού στο ανέφικτο για λόγους φιλοδοξίας.

 

Η ουτοπία υπό την παραπάνω έννοια της υπόμνησης μιας μακρινής δυνατότητας προς την οποία πρέπει να τείνουμε σταδιακά είναι αναγκαία και χρήσιμη, γιατί εξοικειώνει τους ανθρώπους με νεότερες ιδέες και αναδυόμενες ανάγκες και τους προετοιμάζει με τον πρέποντα τρόπο. Αρκεί να μην περιπέσει κανείς στο ατόπημα να θεωρεί μακρινό το ήδη εφικτό προκαλώντας έτσι οπισθοχώρηση στο παρελθόν ή, αντιθέτως, εφικτό το ανέφικτο προκαλώντας έτσι καταστροφή, χάος και απαξίωση των μεγάλων ιδεών λόγω της πρόωρης και ανώριμης εφαρμογής τους. Σε έναν κόσμο όπου η σκέψη αναπτύσσεται με τέτοια ταχύτητα η ανάγκη για λεπτότερες διακρίσεις των εννοιών προβάλλει πιο αναγκαία από ποτέ και αποτελεί ευθύνη για όλους. 

Ο φόβος απέναντι στο χρόνο ή ο φόβος μπροστά στην εξέλιξη

Ο φόβος για το μέλλον είναι κοινός σε όλους μας. Η καθημερινή και κοινωνική ζωή καθορίζεται από τη στάση μας απέναντι στον φόβο μπροστά στο χρόνο.

Οι θετικοί και αρνητικοί ιστορικοί χαρακτήρες και τα ρεύματα σκέψης διαμορφώνονται από τον τρόπο με τον οποίο απαντούν σε αυτόν. Για αυτόν που έχει παραδοθεί στον φόβο, όλα τα πνευματικά, διανοητικά και βιολογικά «παιδιά» της εξέλιξης αποτελούν απειλή. Η παράδοση στην πίεση του φόβου μπροστά στο χρόνο γεννά αυτό που ο συγγραφέας αποκαλεί «Σύνδρομο του Ηρώδη». Αυτή τη στάση απέναντι στον φόβο μπροστά στο χρόνο βρίσκεται πίσω από κάθε κλειστή κοινωνία. Για άλλη μια φορά, φαίνεται πως βαδίζουμε προς μια έκρηξη βαρβαρότητας. Το μέγεθος αυτής της καταστροφικής έκρηξης θα είναι ανάλογο της έντασης με την οποία πυροδοτούμε το πρότυπο του ανταγωνισμού. Η καθήλωσή μας σε αυτό το αρχαϊκό φοβικό πρότυπο απειλεί την βιωσιμότητα του πολιτισμού και το νόημά του. Αρχετυπικό σύμβολο αυτής της καθήλωσης είναι ο Οιδίποδας και ο Καίσαρας.

Ο Φρόυντ επιβεβαίωσε με την ψυχανάλυση αυτό που η εμπειρία των πολέμων, των θρησκευτικών και πολιτικών διώξεων και λοιπών αγριοτήτων φανέρωναν: ο άνθρωπος ρέπει στην επιθετικότητα και χαρακτηρίζεται από την τάση για κυριαρχία. Ο Φρόυντ ανέλυσε αποκλειστικά την κατώτερη όψη του ανθρώπου και διακήρυξε πως η πολιτισμένη συμπεριφορά δεν είναι παρά ένα προσωπείο που προσαρμόζεται σε κοινωνικούς και νομικούς κανόνες. Σε περιόδους κρίσης, μετά την κατάλυση των μηχανισμών επιβολής του νόμου, το πολιτισμένο άτομο συνήθως γίνεται «άλλος άνθρωπος». Τα τρία βασικά ένστικτα που τον παρακινούν έρχονται στην επιφάνεια με ωμότητα: το ένστικτο της αγέλης, της αναπαραγωγής και της αυτοσυντήρησης.

Ποιο ανθρωπολογικό πρότυπο απελευθερώνει τη συνείδηση από αυτόν τον φαύλο κύκλο; Ποιο πρότυπο αποκαθιστά την υγεία στις ανθρώπινες σχέσεις που έχουν υπονομευτεί από τον ψυχισμό που εκφράζει ο Οιδίποδας; Ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι υπάρχει ένας οδικός χάρτης εξόδου από τον φαύλο κύκλο αυτού που αποκαλεί «ενοχλημένη ταυτότητα» προς την μεταμόρφωσή της σε «ανιδιοτελή ταυτότητα». Αυτός ο οδικός χάρτης καταγράφηκε, πολλές φορές, σε συμβολική μορφή. Σύμφωνα με τον ψυχολόγο Καρλ Γιουνγκ, ο συμβολισμός αποτελεί τη διεθνή γλώσσα του ασυνείδητου και οι εικόνες του αποτελούν την κλίση για ολοκλήρωση των χασμάτων της ανθρώπινης ψυχής. Από αυτή τη σκοπιά, η εξέταση της ζωής του Χριστού, του Ορφέα και άλλων προσώπων της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς έχει μεγάλο ενδιαφέρον.

Η απελευθέρωση από τον φόβο ελευθερώνει τη νοημοσύνη μας σε νέους ορίζοντες. Αποκαλύπτει μια νέα ιεράρχηση της ζωής. Η κλίμακά της δεν ορίζεται πλέον από τη γοητεία και τη δύναμη, αλλά από την ικανότητα σύνθεσης και απελευθέρωσης από τα δεσμά της επιθυμίας και του φόβου και από το πνεύμα της ανιδιοτελούς υπηρεσίας.

Η ζωή μας δεν είναι καταδικασμένη στην υποτέλεια της βαρβαρότητας. Η απελευθέρωση από αυτήν τόσο σε ψυχολογικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο είναι δυνατή. Η διάνυση του δρόμου απελευθέρωσης από τον αρχαϊκό προς τον συμβιωτικό και ομαδικό ψυχισμό είναι περισσότερο αναγκαία από οποτεδήποτε στο παρελθόν. Σε αντίθεση με ό,τι πράττουν οι οπαδοί του δόγματος του ανταγωνισμού, η φύση του καλού είναι ο πιο ισχυρός συντελεστής της βιωσιμότητας.