Κίμων – Ένας δημοκράτης από «τζάκι»

Ο Κίμων ήταν ο γιος του Μιλτιάδη, του ήρωα της μάχης του Μαραθώνα, πλούσιος και με πολύ ισχυρές γνωριμίες. Μητέρα του ήταν η Ηγησιπύλη, κόρη του Ολόρου, του βασιλιά της Θράκης. Η αδελφή του είχε παντρευτεί τον πλουσιότερο Αθηναίο της εποχής, τον Καλλία και σύζυγος του Κίμωνα ήταν η Ισοδίκη, από τη γενιά των Αλκμεωνιδών, που ήταν η γενιά και του σπουδαίου Περικλή.

Ο Κίμων είχε εντυπωσιακή εμφάνιση, ιδιαιτέρως φιλική συμπεριφορά προς όλους και εξαιρετικά πειστικό λόγο. Κατά τη διάρκεια της πολιτικής του δράσης κατόρθωσε να εξομαλύνει τις σχέσεις ανάμεσα στην Αθήνα και την Σπάρτη, κυρίως επειδή θαύμαζε τον τρόπο ζωής των Λακώνων. Οι Σπαρτιάτες τον εμπιστεύονταν και όσο ήταν εκείνος στα πράγματα, επεδίωκαν ειρηνικές σχέσεις με την Αθήνα.

Ο αριστοκράτης, φίλος των φτωχών

Το πιο εντυπωσιακό κατόρθωμα του Κίμωνα ήταν η αφοσίωση της τάξης των ακτημόνων, οι οποίοι επάνδρωναν τα πλοία του νικηφόρου αθηναϊκού ναυτικού και παραδοσιακά ήταν υποστηρικτές του Θεμιστοκλή. Πώς έγινε, λοιπόν, αυτοί οι φτωχοί Αθηναίοι από τους οποίους εξαρτιόταν αποκλειστικά η ασφάλεια και η ευημερία της πόλης, να υποστηρίζουν φανατικά έναν αριστοκράτη που περιόριζε την πολιτική τους δύναμη και που οραματιζόταν την διεύρυνση της εξουσίας του Αρείου Πάγου, δηλαδή των πλουσίων αριστοκρατών.

Τα μεγάλα πλεονεκτήματα του Κίμωνα, εκτός από την ελκυστική του εμφάνιση, ήταν ο πρόσχαρος, κοινωνικός χαρακτήρας του, η ευκολία με την οποία μπορούσε κανείς να τον πλησιάσει και, κυρίως, η γενναιοδωρία του. Οι πλούσιοι φίλοι του που τον συνόδευαν, αντάλλασσαν τα πολυτελή τους ρούχα με εκείνα των απόρων που έβρισκαν στον δρόμο τους και μοίραζαν νομίσματα σε όποιον είχε ανάγκη. Ο ίδιος ο Κίμων είχε αφαιρέσει την περίφραξη από το κτήμα του, ώστε να έχουν όλοι πρόσβαση στους καρπούς του και είχε καθιερώσει καθημερινό συσσίτιο στο ίδιο του το σπίτι. Αν ήσουν ένας από τους άτυχους Αθηναίους χωρίς εισόδημα, μπορούσες καθημερινά να απολαμβάνεις ένα γεύμα στο σπίτι του συμπαθητικού αριστοκράτη. Έχοντας βέβαιη την υποστήριξη της τάξης του και την λατρεία των φτωχών, ο Κίμων παρέμεινε για περισσότερα από δέκα χρόνια ο ισχυρότερος πολιτικός άνδρας της Αθήνας και κανένας δεν φαινόταν ικανός να τον ξεπεράσει.

Η πολιτική του δράση

Το 463 Π.Κ.Χ, όταν ο Περικλής έκανε τα πρώτα του βήματα στην πολιτική σκηνή της Αθήνας, ο Κίμων κυριαρχούσε ήδη τα τελευταία δέκα χρόνια, αφού οι Αθηναίοι τον εξέλεγαν κάθε χρόνο στη θέση του στρατηγού. Οι ηγετικές του ικανότητες είχαν διαφανεί από την εποχή της ναυμαχίας της Σαλαμίνας, όταν, ενάντια στα συμφέροντα της τάξης του, υποστήριξε την πρόταση του Θεμιστοκλή που επέμενε να πολεμήσουν τους Πέρσες στη θάλασσα. Για να πείσει, μάλιστα, τους Αθηναίους, προέβη σε μία συμβολική, συγκινητική ενέργεια: Ανέβηκε στην Ακρόπολη και αφιέρωσε τα ηνία του αλόγου του στη θεά Αθηνά. Ήθελε έτσι να δείξει πως στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν ήταν το ιππικό που θα έσωζε την πόλη.

Ο Κίμων πρωτοστάτησε επίσης στην επίτευξη συμμαχίας ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις, υπό την αρχηγία της Σπάρτης, με στόχο την απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας που αποτελούσαν ακόμα μέρος της περσικής αυτοκρατορίας. Και όταν ο Σπαρτιάτης Παυσανίας με την σκληρή του συμπεριφορά έχασε την εμπιστοσύνη των συμμαχικών πόλεων, ήταν ο Κίμων και ο Αριστείδης που τις κέρδισαν με τους ευγενικούς τους τρόπους. Έτσι, το 478 Π.Κ.Χ οι Σπάρτη παραδίδει την αρχηγία στην Αθήνα και συγκροτείται η Δηλιακή Συμμαχία, με τη συναίνεση όλων των πόλεων και όλων των πολιτικών παρατάξεων.

Ο Κίμων, χρησιμοποιώντας τις πολλές και ισχυρές του γνωριμίες, τα ταλέντα του, αλλά και την στήριξη του Αριστείδη, εξόντωσε τον βασικό πολιτικό του αντίπαλο, τον Θεμιστοκλή, ο οποίος μετά τους περσικούς πολέμους είχε αποκτήσει πολύ μεγάλη πολιτική δύναμη. Η βαθύτερη αιτία της εκδίωξης του Θεμιστοκλή βρίσκεται στο μίσος που έτρεφαν γι’ αυτόν οι Σπαρτιάτες, από την εποχή που τους εξαπάτησε και ξεκίνησε την ανέγερση των Μακρών Τειχών. Η αντιπάθεια των Λακεδαιμονίων θα έθετε σε κίνδυνο τις ομαλές, αλλά πάντα εύθραυστες σχέσεις των δύο ισχυρών πόλεων. Η προτεραιότητα του Κίμωνα ήταν η απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων από τον περσικό ζυγό, και χωρίς τη Σπάρτη αυτό δεν θα μπορούσε να γίνει. Ο Κίμων έπεισε τους Αθηναίους για την ορθότητα του πολιτικού του προγράμματος και το 473 Π.Κ.Χ ο Θεμιστοκλής εξορίστηκε.

Ο κύριος πολιτικός του αντίπαλος ήταν ο Εφιάλτης, παλιός φίλος και ομοϊδεάτης του Θεμιστοκλή, που μετά τον εξοστρακισμό του δεύτερου ήταν επικεφαλής της αντιπολίτευσης. Ο Εφιάλτης αναφέρεται στις πηγές ως ένας έντιμος, δίκαιος και αξιοσέβαστος δημοκράτης. Επιθυμούσε διακαώς να διευρύνει τη συμμετοχή των Αθηναίων πολιτών στα πολιτικά όργανα και, κυρίως, να περιορίσει τις εξουσίες του Αρείου Πάγου, που ήταν το τελευταίο προπύργιο των αριστοκρατών. Για να πετύχει όμως κάτι τέτοιο, θα έπρεπε να εξοντώσει πολιτικά τον πανίσχυρο Κίμωνα.

Η αποτυχία στη Θάσο

Η ευκαιρία εμφανίστηκε το 465 Π.Κ.Χ, όταν η Αθήνα συγκρούστηκε με τη συμμαχική Θάσο για τον έλεγχο του χρυσωρυχείου και κάποιων εμπορικών κέντρων της Θράκης. Όταν η Θάσος αποστατεί από τη Δηλιακή συμμαχία, η Αθήνα στρέφεται για πρώτη φορά εναντίον συμμαχικής πόλης. Ο Κίμων ανέλαβε την εξαιρετικά δύσκολη πολιορκία του νησιού, που ολοκληρώθηκε σε δύο χρόνια κοστίζοντας πολλά σε χρήματα και ανθρώπινες ζωές. Για τον Κίμωνα, αυτό ήταν μία τεράστια αποτυχία!

Ο Εφιάλτης και η παράταξή του κερδίζουν έδαφος. Στο διάστημα που ο Κίμων έλειπε στη Θάσο, οι απογοητευμένοι Αθηναίοι εκλέγουν ανάμεσα στους στρατηγούς τους τον Εφιάλτη και τον Περικλή. Αυτοί δεν χάνουν χρόνο και κατηγορούν κάποια από τα μέλη του Αρείου Πάγου της Βουλής για κερδοσκοπία, ενώ το 463 Π.Κ.Χ, μόλις επιστρέφει ο Κίμων, αντιμετωπίζει και ο ίδιος καταγγελία για παράβαση καθήκοντος (επειδή δεν κατέκτησε τη Μακεδονία) και δωροδοκία από τον βασιλιά της Μακεδονίας. Η κατηγορία ήταν εντελώς αβάσιμη, πρώτον επειδή ο σκοπός της εκστρατείας δεν ήταν η κατάληψη της Μακεδονίας και δεύτερον, επειδή η κατηγορία της δωροδοκίας ήταν πραγματικά αστεία για όσους γνώριζαν τον χαρακτήρα του Κίμωνα. Επρόκειτο για μία καθαρά πολιτική κίνηση της αντιπολίτευσης, που προσπάθησε να εκμεταλλευτεί προς όφελός της την πτώση της δημοτικότητας του Κίμωνα. Με τον ίδιο τρόπο, χρόνια νωρίτερα, είχε επιτεθεί ο πατέρας του Περικλή, ο Ξάνθιππος, στον πατέρα του Κίμωνα, τον Μιλτιάδη.

Ο Περικλής, που είχε επιλεγεί ως ένας από τους επίσημους κατηγόρους, είχε μία θαυμάσια ευκαιρία να κάνει μία εντυπωσιακή είσοδο στην πολιτική σκηνή. Η ρητορική του δεινότητα, η επιβλητική του εμφάνιση και το δυναμικό του ύφος, δεν πέρασαν απαρατήρητα, μολονότι ο Κίμων, όπως ήταν φυσικό, τελικά αθωώθηκε.

Η περιπέτεια στη Σπάρτη

Την επόμενη χρονιά, ο Εφιάλτης και η παράταξή του είχαν μία ακόμα ευκαιρία να πλήξουν τον Κίμωνα. Αυτή τη φορά η αφορμή έρχεται από τον Νότο. Αντιμετωπίζοντας μία σοβαρή εξέγερση των ειλώτων στην πόλη τους, οι Σπαρτιάτες ζητούν τη βοήθεια των Αθηναίων, οι οποίοι τυπικά, είναι ακόμα σύμμαχοί τους. Η Εκκλησία του Δήμου διχάζεται και επικρατεί μεγάλη αναστάτωση. Ο Εφιάλτης προσπαθεί να πείσει τους Αθηναίους να μην βοηθήσουν μία πόλη «που είναι αντίπαλος της Αθήνας, αλλά να αφήσουν το φρόνημα των Σπαρτιατών να κείτεται στη γη και να το ποδοπατήσουν», γράφει ο Πλούταρχος. Φαίνεται, όμως, πως οι οπαδοί του φιλοσπαρτιάτη Κίμωνα εξακολουθούσαν να αποτελούν την πλειοψηφία, γιατί τελικά η Εκκλησία αποφασίζει να στείλει στη Σπάρτη τέσσερις χιλιάδες οπλίτες με επικεφαλής τον Κίμωνα.

Το πολιτικό κλίμα στη Σπάρτη είχε όμως αλλάξει και η συνεισφορά των Αθηναίων δεν εκτιμήθηκε. Φοβήθηκαν οι Σπαρτιάτες πως οι προοδευτικοί Αθηναίοι θα επιχειρούσαν να ανατρέψουν το πολίτευμά τους, κι έτσι τους ζήτησαν να φύγουν. Οι Αθηναίοι το εξέλαβαν ως μεγάλη προσβολή και τη χρέωσαν στον Κίμωνα. Μέχρι να γυρίσει εκείνος από την αποστολή του, οι πολιτικοί του αντίπαλοι είχαν επικρατήσει. Το 461 Π.Κ.Χ ο Κίμων εξοστρακίζεται και οι ακραίοι δημοκράτες του Εφιάλτη και του Περικλή αναλαμβάνουν την τύχη της Αθήνας. Την ίδια χρονιά, ο Εφιάλτης δολοφονείται (άγνωστο από ποιον), πράξη ασυνήθιστη στη δημοκρατική Αθήνα, και ο νέος και άπειρος Περικλής είναι ο νέος επικεφαλής της δημοκρατικής παράταξης και της πόλης.

Το 457 Π.Κ.Χ, μετά από μία αποτυχημένη προσπάθεια των Σπαρτιατών να καταλάβουν την Αττική, ο Περικλής προτείνει και την ανάκληση του Κίμωνα από την εξορία. Ο Κίμων πέτυχε μία εκεχειρία λίγων μηνών με τους Σπαρτιάτες, αλλά σύντομα η κατάσταση άλλαξε και πάλι. Έτσι, όταν οι Αθηναίοι επιτέθηκαν στις πελοποννησιακές πόλεις, ο Κίμων εγκαταλείπει και πάλι την Αθήνα για να επιστρέψει το 451, όταν έληξε η κανονική διάρκεια της εξορίας του.

Ο Περικλής, που επιμένει σθεναρά στα σχέδια του για ειρήνη με τη Σπάρτη, υιοθετεί τώρα το πολιτικό πρόγραμμα του Κίμωνα και του αναθέτει και πάλι τις διαπραγματεύσεις. Γνώριζε ο Περικλής πως ο πραγματικός κίνδυνος βρισκόταν στην ανατολή και για να τον αντιμετωπίσει χρειαζόταν τους Σπαρτιάτες. Ο Κίμων έφερε μία Συνθήκη Ειρήνης διάρκειας πέντε ετών, με μοναδικό όρο τον τερματισμό της συμμαχίας ανάμεσα στην Αθήνα και το Άργος.

Η κληρονομιά του Κίμωνα

Ο Κίμων σκοτώθηκε ή πέθανε από ασθένεια τον επόμενο χρόνο (450 Π.Κ.Χ) στην Κύπρο, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Κιτίου (σημερινή Λάρνακα), που ήταν περσική, ναυτική βάση. Ο Περικλής δεν παρέλειπε σε κάθε περίσταση να τονίζει την σημαντική συμβολή του Κίμωνα στη δόξα που είχε κατακτήσει η Αθήνα. Μάλιστα στις διαπραγματεύσεις με τους Πέρσες, έθεσε επικεφαλής τον γαμπρό του Κίμωνα τον Καλλία και αρκετοί από τους οπαδούς του Κίμωνα υποστήριξαν με θέρμη τις πολιτικές αποφάσεις του Περικλή.

Ο Κίμων κυριάρχησε στην αθηναϊκή πολιτική σκηνή επί τρεις δεκαετίες. Προσέφερε τις ικανότητές του στον αγώνα εναντίον των Περσών και εργάστηκε για την ίδρυση της Δηλιακής συμμαχίας. Δεν εξαργύρωσε τη μεγάλη φήμη που είχε αποκτήσει ώστε να ενισχύσει την πολιτική του παράταξη και αποδεχόμενος τις αποφάσεις της πλειοψηφίας συνέχισε να υπηρετεί την πατρίδα του ακόμα και όταν η εξουσία είχε περιέλθει στους πολιτικούς του αντιπάλους. Αν και συντηρητικός αριστοκράτης, δεν υπήρξε ποτέ εχθρός της δημοκρατίας, αντίθετα κατάφερε να αμβλύνει τις διενέξεις μεταξύ των δύο παρατάξεων. Ήταν λαμπρό παράδειγμα πατριώτη πολιτικού με ρεαλιστική αντίληψη της πραγματικότητας, που ήξερε να προσαρμόζεται στις πολιτικές αλλαγές, ώστε να είναι σε θέση να προσφέρει στην πόλη του υπό τις όποιες συνθήκες. Που δεν δίσταζε να συμμαχήσει με τον πολιτικό του αντίπαλο, αν αυτό θα ωφελούσε τους συμπολίτες του.

Από την άλλη, ήξερε πώς να διαχειρίζεται το ευμετάβλητο θυμικό των πολιτών, να πείθει για την ορθότητα της πολιτικής του απευθυνόμενος στο συναίσθημα, να «κατεβαίνει» από τον αριστοκρατικό του θρόνο και να συναναστρέφεται τις κατώτερες τάξεις με καλή διάθεση. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό οι ενέργειές του αυτές ήταν γνήσιες ή υστερόβουλες ( Σε αντίθεση με τον Πλούταρχο, ο Πλάτων τον θεωρεί απλώς δημαγωγό). Αυτό που γνωρίζουμε είναι πως η προσφορά του στην πολιτική ζωή της εποχής του ήταν αξιοθαύμαστη! Και η αξία των όσων μπορούμε να μάθουμε από τη δράση του, ανεκτίμητη!

Πώς να κερδίσεις τις μάχες σου – 20 πολύτιμες συμβουλές από τον Θουκυδίδη

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν η μεγαλύτερη συμφορά που χτύπησε όλες τις πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας. Η Αθήνα ηττήθηκε και κυριεύτηκε από τους Πελοποννήσιους, αλλά και η Σπάρτη δεν ωφελήθηκε από την νίκη της. Τόσο πολύ είχε εξαντληθεί από τον πολύχρονο πόλεμο που αναγκάστηκε να αποδεχτεί τη διαιτησία του μεγαλύτερου εχθρού των Ελλήνων, του Πέρση βασιλιά. Μέσα από τα γεγονότα αυτού του φρικτού εμφυλίου πολέμου, ο Θουκυδίδης καταγράφει τη συμπεριφορά των αντιπάλων και αντλεί πολύτιμα συμπεράσματα, χρήσιμα όχι μόνο στον πόλεμο, αλλά και στις καθημερινές μάχες της ζωής.

Ο καλός σχεδιασμός

Ο πόλεμος δεν διεξάγεται τόσο με τα όπλα όσο με τα χρήματα (1.83 – Ομιλία του Αρχίδαμου)

Με τον πιο ασφαλή τρόπο ζει εκείνος που έχει μεταμεληθεί τις λιγότερες φορές επειδή χαρίστηκε στους εχθρούς του. (1.34 – Ομιλία των Κερκυραίων)

Ισχυρότερος είναι εκείνος που αντιμετωπίζει τον εχθρό του με σωφροσύνη από εκείνον που ασυλλόγιστα του επιτίθεται βίαια (3.48 – Ομιλία Διόδοτου)

Ο πόλεμος συμβαίνει όταν οι μεν θεωρούν το κέρδος από αυτόν μεγαλύτερο από τα δεινά που θα φέρει, οι δε προτιμούν να υποστούν τους κινδύνους του πολέμου από μία άμεση ζημιά. Αν όμως αυτές οι επιδιώξεις εμφανιστούν σε ακατάλληλη εποχή, τότε είναι ωφέλιμες οι συμβουλές για διαπραγματεύσεις.

Είναι στην ανθρώπινη φύση να θέλει κάποιος να εξουσιάζει εκείνον που μένει απαθής και να αμύνεται όταν δέχεται επίθεση (4.59,61 – Ερμοκράτης από τις Συρακούσες)

Κανείς δεν αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο τον σχεδιασμό και την εκτέλεση ενός έργου, αλλά όταν σχεδιάζουμε νιώθουμε ασφαλείς, ενώ κατά την εφαρμογή του σχεδίου εξ αιτίας του φόβου υστερούμε. (1.120 – Ομιλία των Κορινθίων)

Είναι ανοησία να εκστρατεύει κανείς εναντίον τέτοιων εχθρών που ακόμα και αν τους κατακτήσει δεν θα κατορθώσει να τους εξουσιάσει, ενώ αν δεν τους κατακτήσει δεν θα είναι πια στην ίδια θέση που ήταν πριν την επιχείρηση.

Εκείνα που προκαλούν περισσότερο τον θαυμασμό είναι όσα παραμένουν σε απόσταση και η φήμη τους δεν έχει επαληθευτεί. (6.11 – Ο Νικίας στην Εκκλησία του Δήμου)

Ο ψυχολογικός παράγοντας

Πολλοί, ενώ ήταν ακόμα σε θέση να προβλέψουν σε τι κινδύνους πάνε να μπλέξουν, τους παρέσυρε η ισχύς μιας γοητευτικής λέξης, της λεγόμενης ντροπής, και αφού νικήθηκαν από αυτήν, με τη θέλησή τους έπαθαν συμφορές ανήκεστες και επέφεραν στον εαυτό τους ατίμωση, η οποία επειδή ήταν αποτέλεσμα της μωρίας τους, αποδείχθηκε πιο ταπεινωτική από εκείνη που θα προκαλούσε η κακοτυχία. (5.111 – Οι Αθηναίοι στους Μηλίους)

Δεν αληθεύει πως θυσιάζει ευκολότερα τη ζωή του εκείνος που είναι δυστυχής και δεν ελπίζει σε καλύτερη τύχη. Την θυσιάζουν εκείνοι που κινδυνεύουν να εξευτελιστούν περισσότερο, αν προσπαθώντας να σώσουν τη ζωή τους νικηθούν. Για τον άνδρα με γενναίο φρόνημα χειρότερος είναι ο εξευτελισμός της δειλίας από τον γενναίο και απρόσμενο θάνατο. (2.43– Ομιλία Περικλή)

Συνήθως, οι πολιτείες που αποκτούν αιφνιδίως ευημερία, γίνονται αλαζονικές. Πιο ασφαλές είναι να έρχεται η ευημερία με μέτρο και όχι ξαφνικά στους ανθρώπους, και θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ευκολότερη η αντίσταση στις δυσχέρειες από τη διαφύλαξη της ευτυχίας (3.39 – Ομιλία Κλέωνα)

Εκείνοι που φοβούνται εξαιτίας της καχυποψίας τους, παρασύρονται προσωρινώς από ευχάριστα λόγια, αλλά όταν φτάσει η ώρα της δράσης, ενεργούν σύμφωνα με το συμφέρον τους (6.83 – Εύφημος ο Αθηναίος στους Συρακούσιους)

Φαίνεται πως οι άνθρωποι όταν αδικούνται οργίζονται περισσότερο απ’ όταν δέχονται βία. Διότι στην πρώτη περίπτωση θεωρούν πως εξαπατήθηκαν από ισάξιό τους, ενώ στη δεύτερη υποτάσσονται σε ανώτερό τους. (1.77 – Ομιλία Αθηναίων)

Από τη φύση τους οι άνθρωποι υποχωρούν ευκολότερα σε έναν μετριοπαθή εχθρό και να αγωνίζονται πεισματικά εναντίον εκείνου που είναι ανένδοτος, ακόμα κι αν αυτό είναι παράλογο. (4.19 – πρέσβεις των Σπαρτιατών)

Η λήψη αποφάσεων

Στη λήψη ορθών αποφάσεων δύο είναι πιο βλαπτικά στοιχεία: η βιασύνη και η οργή. Η πρώτη συντροφεύεται από την ανοησία και η δεύτερη από την αμορφωσιά και την στενομυαλιά. (3.42 – Ομιλία Διοδότου)

Ο καλός πολίτης δεν πρέπει να εκφοβίζει εκείνους που έχουν αντίθετη γνώμη, αλλά να τους κερδίζει με επιχειρήματα. (3.42 – Ομιλία Διόδοτου)

Εκεί όπου προβλέπονται σπουδαία βραβεία για την ανδρεία, εκεί βρίσκονται οι άριστοι πολίτες. (2.46 – Επιτάφιος λόγος Περικλή)

«Εκείνος που γνωρίζει τι πρέπει να κάνει, αλλά δεν είναι ικανός να το εξηγήσει σαφώς στους άλλους, είναι σαν να μην έχει σκεφτεί τίποτα.

Εκείνος που έχει και τα δύο, αλλά δεν αγαπά την πατρίδα του, επίσης δεν μπορεί να συμβουλέψει ορθά.

Αν αγαπά και την πατρίδα του, αλλά δεν μπορεί ν’ αντισταθεί στο χρήμα, για να το κερδίσει, μπορεί να πουλήσει τα πάντα.» (2.60 – Ομιλία Περικλή)

Η νεότητα και το γήρας, χωριστά το ένα απ’ το άλλο δεν κατορθώνουν τίποτα. Η δύναμη προέρχεται από την ανάμειξη της κρίσης του ανώριμου, του μέσου και του ακριβούς. (6.18 – Αλκιβιάδης στην Εκκλησία του Δήμου)

Ο Θουκυδίδης γεννήθηκε στον Άλιμο της Αθήνας, αλλά καταγόταν από τη Θράκη, όπου διέθετε μεγάλη πατρική περιουσία (κτήματα και χρυσωρυχεία). Ήταν συγγενής του ήρωα του Μαραθώνα, Μιλτιάδη και του Κίμωνα. Όταν ήταν 30 περίπου ετών, στα πρώτα χρόνια του πολέμου που περιγράφει, προσβλήθηκε και από τον μεγάλο λοιμό που οδήγησε στον θάνατο το 25% του πληθυσμού της Αθήνας. Ευτυχώς, ήταν από τους τυχερούς και επέζησε. Το 424 π.Κ.Χ, όταν, ως στρατηγός, απέτυχε να σώσει την Αμφίπολη από τους Σπαρτιάτες οι Αθηναίοι τον εξόρισαν. Μεγάλη τύχη για εμάς, διότι στα είκοσι χρόνια της εξορίας του είχε όλο τον χρόνο να ταξιδέψει και να γράψει την πολύτιμη ιστορία του. Σύμφωνα με την παράδοση πέθανε, μάλλον από κάποια ασθένεια, το 399 π.Κ.Χ, τον ίδιο χρόνο που πέθανε ο Σωκράτης και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αρχέλαος. Το πιθανότερο όμως είναι πως πέθανε τέσσερα χρόνια αργότερα, ενώ δούλευε ακόμα το βιβλίο του. Η τελευταία φράση που έγραψε ήταν «Όταν τελειώσει ο χειμώνας, μετά από αυτό το καλοκαίρι, ολοκληρώνεται το 21ο έτος του πολέμου». Δεν πρόλαβε να περιγράψει εκείνον τον χειμώνα, τον οποίο μαζί με τα υπόλοιπα έξι χρόνια του πολέμου περιγράφει στην ιστορία του ο Ξενοφών.

Πως η Γη εξέλιξε τον άνθρωπο

Λίγα ζώα άνω των πενήντα κιλών άντεξαν τον όλεθρο της Ύστερης Κρητιδικής, πριν από 65 περίπου εκατομμύρια χρόνια. Το σύννεφο σκόνης έφερε σκοτάδι και κρύο στην επιφάνεια της Γης για μήνες. Οι δεινόσαυροι πάγωσαν και λιμοκτόνησαν. Κάποια μικρά πλάσματα όμως, κατέφυγαν στη γη. Όταν πρόβαλαν, διαπίστωσαν ότι τα τέρατα που τα κυνηγούσαν είχαν εξαφανιστεί. Η Γη γινόταν ο πλανήτης των θηλαστικών.

Καλλιτεχνική απεικόνιση της γεωγραφίας του χώρου της Μεσογείου, όταν ήταν ξηρή και δεν επικοινωνούσε με τον Ατλαντικό. Στη ένθετη εικόνα φαίνεται η μετανάστευση θηλαστικών (π.χ. τρωκτικών, καμηλών) από την Αφρική προς την Ιβηρία.

Η λεκάνη της Μεσογείου πριν από 5,5 εκατομμύρια χρόνια ήταν έρημος, όπου δεν φύτρωνε τίποτα. Δυόμισι εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα άμμος και αλάτι. Πολύ πιο αφιλόξενη από κάθε σημερινό περιβάλλον της Γης. Η θερμοκρασία την ημέρα ήταν τόση, που έψηνες ψωμί. Η στάθμη της θάλασσας ήταν 1,6 χιλιόμετρα ψηλότερα, ενώ η ατμοσφαιρική πίεση ήταν 50% μεγαλύτερη απ’ ό,τι έχουμε συνηθίσει. Δύσκολα φανταζόμαστε πιο αφιλόξενο μέρος στον πλανήτη. Κι όμως, έτσι ήταν η Μεσόγειος προτού γίνει θάλασσα.

Το φυσικό φράγμα στο δυτικό άκρο της λεκάνης κάποια στιγμή υποχώρησε, πιθανόν λόγω σεισμών, και ξεκίνησε ο κατακλυσμός. Τα χειμαρρώδη νερά εισέβαλαν με ρυθμό 40.000 φορές μεγαλύτερο από τους καταρράκτες του Νιαγάρα και μετέτρεψαν την αχανή έρημο στη Μεσόγειο θάλασσα σε λιγότερο από ένα χρόνο. Δεν υπήρχαν ακόμη άνθρωποι να δουν αυτή την τεράστια πλημμύρα ούτε και να θαυμάσουν την ομορφιά που δημιούργησε.

Εν τω μεταξύ, στην άλλη άκρη της Γης ένας πλατύς δίαυλος χώριζε την Βόρεια και τη Νότια Αμερική. Τα ρεύματα του ωκεανού περνούσαν από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό ωκεανό. Οι τεκτονικές δυνάμεις όμως, ένωσαν σταδιακά τις δύο ηπείρους, έκλεισαν το δίαυλο και δημιούργησαν τον ισθμό του Παναμά. Αναδιοργανώθηκε έτσι το παγκόσμιο μοτίβο των ρευμάτων των ωκεανών, πράγμα, που επηρέασε το κλίμα παγκοσμίως.

Στην Αφρική, τα πυκνά δάση μειώθηκαν σημαντικά. Κάποια είδη, που είχαν εξελιχθεί να ζουν στα δέντρα, εξαφανίστηκαν. Εκείνα όμως, που μπόρεσαν να επιβιώσουν στις αντίξοες συνθήκες άντεξαν και εξελίχθηκαν.

Οι χιμπατζήδες περπατούν στα δύο πόδια με ευλυγισία και μπορούν να περιστρέψουν το πάνω μέρος του κορμιού τους, όπως κι οι άνθρωποι. Τα ανθρώπινα γονιδιώματα είναι περισσότερο από 98% ίδια με αυτά του χιμπατζή, αλλά υπάρχουν μερικές σύντομες ακολουθίες του DNA, που έχουν αλλάξει σημαντικά στους ανθρώπους δεδομένου, ότι τα δύο είδη ξεχώρισαν πριν από πέντε περίπου εκατομμύρια χρόνια.

Κάποτε, οι πρόγονοί μας κρύβονταν στο υπέδαφος, για να αποφύγουν τους θηρευτές, που ελλόχευαν στην επιφάνεια. Όταν εξαφανίστηκαν όμως οι δεινόσαυροι, βγήκαν στην επιφάνεια. Με το πέρασμα του χρόνου άρχισαν να ζουν στα κλαδιά των δέντρων. Απέκτησαν αντιτακτό αντίχειρα, για να κρέμονται στα κλαδιά και να διασχίζουν την κομοστέγη, που κάλυπτε όλες τους τις ανάγκες. Μπορούσαν επίσης να περπατούν και όρθιοι, αλλά για μικρές μόνο αποστάσεις. Με τόσα δέντρα τριγύρω δεν χρειαζόταν να πάνε πολύ μακριά.

Μετά όμως, που το κλίμα ψυχράθηκε, τα δέντρα λιγόστεψαν και ξεφύτρωσαν μεγάλα λιβάδια. Οι πρόγονοί μας αναγκάστηκαν να τα διασχίσουν, για να βρουν τροφή. Τώρα, χρειάζονταν εντελώς διαφορετικές ικανότητες για να επιβιώσουν στη σαβάνα. Τον παλιό καιρό, κάθονταν στα κλαδιά κι έβλεπαν τα αιλουροειδή από ασφαλή απόσταση. Τώρα όμως, βρίσκονταν στο ίδιο επικίνδυνο μέρος μαζί τους. Επιβίωσαν όσοι μπορούσαν να διανύσουν μεγάλες αποστάσεις στα πίσω πόδια και να τρέχουν όποτε χρειαζόταν.

Άλλαξε έτσι το πώς έβλεπαν τον κόσμο. Τα χέρια τους δεν συνδέονταν πια με το περπάτημα. Ήταν ελεύθεροι να συλλέγουν την τροφή, να μαζεύουν ξύλα και κόκαλα, που θα τα χρησιμοποιούσαν σαν όπλα κι εργαλεία.

Μια αλλαγή στην τοπογραφία ενός μικρού και μακρινού μέρους ανακατεύθυνε τα ωκεάνια ρεύματα. Η Αφρική έγινε πιο κρύα και ξηρή. Τα περισσότερα δέντρα δεν άντεξαν το νέο κλίμα. Τα πρωτεύοντα θηλαστικά, που ζούσαν εκεί έπρεπε να βρουν καινούριο σπίτι.

Πώς μπορεί η ζωή να μας ήρθε από το εξωτερικό διάστημα;

1. Εισαγωγή

Αναλύοντας τα κατάλοιπα των διαπλανητικών αντικειμένων που έπεσαν στη Γη, οι επιστήμονες μπορούν να υπολογίσουν με ακρίβεια το χρόνο δημιουργίας του πλανήτη μας. Και πότε γεννήθηκε η ίδια η ζωή; Οι επιστήμονες δεν είναι βέβαια ακόμη σε θέση να πουν το πότε, υποπτεύονται όμως ότι έφθασε μαζί μαζί με τα κοσμικά ‘βλήματα’, που έπεσαν στον πλανήτη μας λίγο μετά τη γέννηση του.

Μεγάλοι αστεροειδείς, ακόμα και στο μέγεθος ενός μικρού πλανήτη, έπεφταν στη Γη κατά τη πρώτη φάση της ιστορίας της, όταν δεν είχε ακόμα διαμορφωθεί στη σημερινή της μορφή. Οι συγκρούσεις αυτές προκάλεσαν συνεχείς μεταβολές στο μέγεθος αλλά και στη χημική της σύσταση δημιουργώντας τελικά το αποτέλεσμα που γνωρίζουμε.

Αυτά λέει ο συγγραφέας επιστημονικών άρθρων και βιβλίων Nigel Henbest, παρουσιαστής μαζί με την Alice Harper του προγράμματος «Η μέρα που γεννήθηκε η Γη», του 4ου καναλιού της Βρετανίας.

Ήταν ο τρίτος βράχος από τον ήλιο – αλλά όχι ο πλανήτης Γη όπως τον ξέρουμε. Ήταν μια σφαίρα πυρακτωμένου λειωμένου βράχου, που έλαμπε σαν ένα μικροσκοπικό αστέρι μέσα στα σκοτάδια του διαστήματος. Πάνω από τους ωκεανούς του μάγματός του δεν υπήρχε καμία ατμόσφαιρα, αλλά ένα λεπτό πέπλο, προϊόν των εξατμίσεων από το λιώσιμο των βράχων στο κενό περιβάλλον.

Κανένας δεν θα φανταζόταν ότι αυτός ο πλανήτης, που ήταν σαν κόλαση, μια ημέρα θα γινόταν ένα πράσινο και ευχάριστο μέρος, όπου ζωντανοί οργανισμοί θα μπορούσαν να εργαστούν, να ζήσουν και να παίξουν σε αυτό που – στην κοσμική κλίμακα – είναι ένας πραγματικός κήπος της Εδέμ.

Οι επιστήμονες όλων των ειδών – αστρονόμοι, γεωλόγοι, χημικοί, βιολόγοι – προσπαθούν να συνθέσουν το παζλ ή καλύτερα να ταξιδέψουν πίσω στον χρόνο για να δημιουργήσουν την εικόνα του πώς ήταν η νεαρή Γη και πώς μεταμορφώθηκε με έναν τέτοιο θαυμαστό τρόπο.

2. Το ρολόι της Γης

Η Γη, όπως και όλοι οι πλανήτες, δημιουργήθηκε από σκόνη και πετρώματα που στριφογύριζαν γύρω από τον επίσης νεαρό Ήλιο. Εξακολουθούν να υπάρχουν πετρώματα από το αρχέγονο νεφέλωμα και να κυκλοφορούν στο ηλιακό μας σύστημα και ορισμένα πέφτουν κατά καιρούς στον πλανήτη μας με τη μορφή μετεωριτών. Αυτοί είναι που δίνουν ένα πιστοποιητικό γέννησης για τους πλανήτες.

Ο Yuri Amelin του Βασιλικού Μουσείου του Οντάριο κατάφερε να θέσει σε λειτουργία το ρολόι του χρόνου στο εσωτερικό παλαιότερων δειγμάτων μετεωριτών. Ο Amelin κατάφερε να προσδιορίσει με εξαιρετική ακρίβεια την ηλικία τους μέσω της ραδιενεργούς αποσύνθεσης των ατόμων. Ειδικότερα τον ρυθμό με τον οποίο διαφορετικά είδη ουρανίου αποσυντίθενται σε μόλυβδο.

Ο Amelin καθόρισε τον χρόνο δημιουργίας του ηλιακού μας συστήματος (συμπεριλαμβανομένης της Γης) πριν από 4.567 δισεκατομμύρια χρόνια (με μέγιστη απόκλιση λιγότερο από 1.000.000 χρόνια). Πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα για να μπορέσουν ακόμη και οι επιστήμονες να οριοθετήσουν την εξέλιξη.

Γι’ αυτό και προσπάθησαν να απλοποιήσουν τα πράγματα δημιουργώντας μια κλίμακα 24ώρου. Η ανεπτυγμένη σύνθετη ζωή, όπως την ξέρουμε, εμφανίστηκε πολύ αργά στη σκηνή: τα πρώτα ψάρια κατά τις 9.22 μμ, οι δεινόσαυροι κατά 10.50 μμ, και άνθρωποι ακριβώς 30 δευτερόλεπτα πριν στα μεσάνυχτα. Κανένα από αυτά τα ζώα δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί έως ότου η Γη γινόταν ένας ευνοϊκός βιότοπος για τη ζωή. Στις πρώτες-πρώτες μέρες του οτιδήποτε άλλο ήταν, παρά ένας φιλόξενος τόπος.

Σύμφωνα με αυτό το χρονοδιάγραμμα, η Γη γεννήθηκε τα μεσάνυχτα χθες βράδυ και τώρα βρισκόμαστε 24 ώρες αργότερα και πάλι τα μεσάνυχτα.

Τι μεσολάβησε λοιπόν αυτές τις 24 ώρες; Η Γη άρχισε να μορφοποιείται ταχύτατα από τα πετρώματα και τη σκόνη και η μορφοποίηση είχε ολοκληρωθεί μέσα σε λίγα λεπτά.

Σε λιγότερο από δέκα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα (τη στιγμή της γέννησης της Γης) τα πετρώματα στο κέντρο της Γης έλιωσαν υπό την πίεση των πετρωμάτων που είχαν υπερθερμανθεί αλλά και από τη θερμότητα των ραδιενεργών ατόμων.

Το ακατέργαστο υλικό της νεαρής Γης περιείχε μεγάλες ποσότητες σιδήρου, του πιο κοινού μετάλλου στο Σύμπαν. Σαν να συνέβη μια γιγαντιαία έκρηξη ενός κλιβάνου, ο υγρός σίδηρος διαχωρίστηκε από τη λιωμένη πέτρα και όντας πυκνότερος διαχύθηκε στην καρδιά του πλανήτη. Ο πυρήνας του υγρού σιδήρου επιβιώνει ως σήμερα και έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας του πλανήτη και στην διαφύλαξη της ζωής. Τα ηλεκτρικά ρεύματα στο λειωμένο πυρήνα δημιουργούν το γήινο μαγνητικό πεδίο, το οποίο μας προστατεύει από τη βλαβερή ακτινοβολία, που μας περιβάλλει στο διάστημα.

Όλη αυτή την εποχή, η Γη βρισκόταν κάτω από την επίδραση του βομβαρδισμού της από τους διαστημικούς βράχους – και από μεγαλύτερους και πιο επικίνδυνα αστρονομικά σώματα.

3. Σφοδρή σύγκρουση

Στις 00.18 π.μ. ένας τεράστιος διαστημικός βράχος (στο μέγεθος του πλανήτη Άρη) έπεσε πάνω στη Γη, με αποτέλεσμα ο πλανήτης να χωριστεί στα δύο. Λιωμένη πέτρα εκτοξεύτηκε στο Διάστημα αποτελώντας την πρώτη ύλη που αργότερα συνέθεσε τη Σελήνη. Η σφοδρή σύγκρουση διέλυσε την αρχική ατμόσφαιρα που είχε δημιουργηθεί στη Γη, έβρασε και εξάτμισε όλες τις ποσότητες νερού του πλανήτη συμπαρασύροντας στην εξαφάνιση και όλα τα οργανικά μόρια που θα μπορούσαν να αποτελέσουν την πρώτη ύλη για την ανάπτυξη της ζωής. Το μόνο που έμεινε στην επιφάνεια της Γης ήταν μια βαθιά θάλασσα λιωμένης πέτρας.

Από την πρώτη στιγμή της γέννησης της η Γη βομβαρδίζεται από μικρότερα ή μεγαλύτερα διαστημικά αντικείμενα. Από αυτό το περιβάλλον που δεν υποσχόταν απολύτως τίποτε, πώς μεταμορφώθηκε τελικά ο πλανήτης σε αυτό που γνωρίζουμε σήμερα;

Η απάντηση, σύμφωνα με τους επιστήμονες, είναι ότι οφείλεται πάλι σε διαστημικά αντικείμενα που συνέχεια βομβάρδιζαν τον πλανήτη, αλλά όμως τα νέα αυτά κοσμικά βλήματα ήταν μια ετερόκλητη δέσμη. Άλλα ήταν σκέτα βραχώδη πετρώματα, άλλα αποτελούνταν κυρίως από πάγο και άλλα μετέφεραν πολλά οργανικά μόρια.

Και η γη άρχισε να αναγεννάτε εντυπωσιακά γρήγορα.

Τα αποδεικτικά στοιχεία προέρχονται από το άγονο εσωτερικό κομμάτι της Δυτικής Αυστραλίας. Εδώ, ο Simon Wilde του Τεχνολογικού Ινστιτούτου Curtin έχει βρει τα παλαιότερα τμήματα της Γης – μικροσκοπικά κρύσταλλα ζιρκονίου.

«Όταν εξετάζουμε τη χημεία λεπτομερώς», εξηγεί, «βρίσκουμε ότι είναι σύμφωνη με την ανάπτυξη σε ένα κομμάτι του ηπειρωτικού φλοιού. Είναι η πρώτη φορά που ήμαστε σε θέση να επεκτείνουμε την ιστορία της Γης πίσω, πριν από 4,4 δισεκατομμύρια χρόνια».

4. Νερό από το διάστημα

Στο εικοσιτετράωρο ρολόι μας, η Γη είχε φθάσει ακριβώς στις 0.4πμ και ο πλανήτης είχε ψυχτεί τώρα αρκετά ώστε να έχει ένα στερεό φλοιό. Όμως κάτι ακόμα, μεγαλύτερης σπουδαιότητας, ήταν να προκύψει από αυτά τα μικροσκοπικά κρύσταλλα του ζιρκονίου.

Δύο αντίπαλες επιστημονικές ομάδες – η μία που διευθύνεται από τον Simon Wilde και η άλλη από τον Stephen Mojzsis του Πανεπιστημίου του Κολοράντο στο Boulder – εξέτασαν τα άτομα του οξυγόνου στους κρυστάλλους του ζιρκονίου. Διαπίστωσαν ότι οι βράχοι περιείχαν μια απροσδόκητα μεγάλη αναλογία στο σπάνιο ισότοπο του οξυγόνου-18. Οι γεωλόγοι θεωρούν ότι ο μόνος τρόπος για να δημιουργηθεί η ποσότητα του οξυγόνου-18 σε έναν βράχο, είναι από τη δράση του τρεχούμενου νερού.

«Αυτά τα ζιρκόνια φαίνονται να δείχνουν ότι ο φλοιός αλληλεπίδρασε με μεγάλους όγκους υγρού νερού», τονίζει ο Mojzsis. «Έτσι, μετά από 200 εκατομμύρια χρόνια από το σχηματισμό της Γης, μπορείτε να φανταστείτε ένα τοπίο με νησιά και μικρές ηπείρους, που βρεχόταν από έναν πρωτόγονο ωκεανό». Καθώς η Γη προηγουμένως ήταν θερμή και ξηρή, αυτό το νερό πρέπει να έχει εισαχθεί από αλλού. Και οι υποψίες πέφτουν στους κομήτες.

Οι κομήτες είναι κοσμικά παγόβουνα, μήκους αρκετών χιλιομέτρων. Όταν ένας κομήτης αισθάνεται τη θερμότητα του ήλιου, κάποια ποσότητα από τον πάγο του εξατμίζεται για να σχηματίσει μια γιγάντια φλεγόμενη κεφαλή και μια μακριά ουρά· σήμα κατατεθέν του κομήτη. Στο πρώιμο ηλιακό σύστημα, υπήρξε βεβαίως αφθονία των κομητών και για αυτό θα μπορούσε να συγκρουστούν με τη Γη, και να την πλημμυρίσει με νερό.

Αλλά αυτή η θεωρία είχε τα προβλήματά της. Οι αστρονόμοι μέτρησαν τη σύνθεση τριών λαμπρών κομητών με μια υψηλή ακρίβεια – τον κομήτη του Halley το 1986, και τους κομήτες Hyakutake και Hale- Bopp μια δεκαετία αργότερα. Διαπίστωσαν ότι το υδρογόνο σε αυτά τα ουράνια παγόβουνα δεν ταιριάζει με τη σύνθεση των γήινων ωκεανών: όλοι τους περιέχουν περισσότερο δευτέριο – ένα σπάνιο ισότοπο του υδρογόνου.

Πρόσφατα, εντούτοις, οι θεωρητικοί έχουν υπολογίσει ότι οι κομήτες έρχονται σε δύο τύπους, γεννημένους σε πολύ δύο διαφορετικές περιοχές του ηλιακού συστήματος. Οι κομήτες Halley, Hyakutake Hale-Bopp συμβαίνει να προέρχονται από την κρύα εξωτερική περιοχή, πέρα από την τροχιά του Ποσειδώνα, όπου η κοσμική χημεία τείνει να αυξάνει το ποσό του δευτέριου.

Αφ’ ετέρου, οι κομήτες που προσέκρουσαν στην πρόσφατα σχηματισμένη Γη θα είχαν γεννηθεί πολύ πιο κοντά στην περιοχή της, στην γειτονιά της δηλαδή. Σε αυτή τη σχετικά θερμή περιοχή – εκεί που βρίσκεται τώρα ο Δίας – το κοσμικό ‘καζάνι’ θα είχε δημιουργήσει κομήτες, που περιέχουν λιγότερο δευτέριο. Πρέπει να έχουν μια σύνθεση που να είναι πράγματι όπως οι σημερινοί γήινοι ωκεανοί.

Το 2000, ο επιστήμονας Michael Mumma της NASA προσπάθησε να εξετάσει αυτήν την θεωρία μετρώντας τη σύνθεση ενός κομήτη που είχε δημιουργηθεί στην περιοχή κοντά στο Δία. Ο κομήτης διασπάστηκε προτού ο Mumma μπορέσει να κάνει τις κρίσιμες παρατηρήσεις για την αναλογία του δευτέριου. Αλλά η χημική εξέταση που του έγινε ταίριαζε αρκετά με τις προβλέψεις. «Για πρώτη φορά έχουμε δει έναν κομήτη με τη σωστή σύνθεση για να μπορέσουμε να εργαστούμε».

Αυτή την άνοιξη, του 2004, οι επιστήμονες ελπίζουν να επιβεβαιώσουν αυτή τη θεωρία μια για πάντα. Κατά τύχη, δύο λαμπροί κομήτες από αυτήν την ίδια περιοχή θα κατευθύνονται προς τον ήλιο. Ο κομήτης Neat (Πρόγραμμα Καταδίωξης Αστεροειδών Πλησίον της Γης ή Near Earth Asteroid Tracking programme) ήταν ορατός στο Νότιο ημισφαίριο τον Απρίλιο και στις αρχές Μαΐου, ενώ ο κομήτης Linear (Έρευνα Λίνκολν Αστεροειδών Κοντά στη Γη ή Lincoln Near Earth Asteroid Research) θα φανεί εντυπωσιακά στο Βόρειο ημισφαίριο το Μάιο. Πρόκειται για την καλύτερη εξέταση κομητών από την εποχή του Hale-Bopp.

5. Όχι μόνο νερό αλλά και οργανική ύλη

Όπως και το νερό, οι κομήτες είχαν διανείμει, επιδώσει, πιθανώς τις πρώτες ύλες της ζωής στη νέα Γη. Όταν το πρωτοποριακό σκάφος της Ευρώπης για την εξέταση των κομητών, Giotto, πέταξε πέρα από τον κομήτη Halley, μια από τις μεγάλες εκπλήξεις ήταν η σκόνη του κομήτη. Ήταν πλούσιο σε άνθρακα, υδρογόνο, οξυγόνο και άζωτο ή CHON από τα αρχικά τους – τα συστατικά των ζωντανών κυττάρων. Ο Mumma αναφέρει ότι η ζωή στη Γη δεν έπρεπε να αρχίσει εντελώς από την αρχή – παραδόθηκε σαν μια μορφή έτοιμων συστατικών – κάτι σαν kit – από το διάστημα.»

Αλλά θα μπορούσαν τα λεπτά μόρια της ζωής να επιζήσουν της καυτής εισόδου τους μέσω της γήινης ατμόσφαιρας και εν συνεχεία από την καταστρεπτική σύγκρουση των μετεωριτών με το έδαφος;

Η Jennifer Blank του Εθνικού Εργαστηρίου Lawrence Livermore αποφάσισε ότι η θεωρία δεν ήταν επαρκής για να απαντήσει στην ερώτηση. Η απάντησή της βρέθηκε σε ένα πείραμα που έκανε με ένα γιγάντιο όπλο αερίου.

Η Blank έκανε τη σύγκρουση από την ανάποδη. Πυροδότησε μια σφαίρα – που αντιπροσωπεύει τη γήινη στερεά επιφάνεια – με ταχύτητα 16.000 km/h προς έναν σταθερό στόχο, που περιέχει το είδος των απλών μορίων που βρίσκονται μέσα στους κομήτες. «Ελπίζαμε τότε ότι κάποιο μέρος αυτών των μορίων θα επιζούσε της φοβερής σύγκρουσης», λέει, «αλλά αυτό που βρήκαμε ήταν πιο συναρπαστικό».

Μετά τη σύγκρουση η Blank ερεύνησε το μίγμα των απλών αμινοξέων στο δείγμα. Αντί της καταστροφής τους, η σύγκρουση είχε κάνει το αντίθετο – τα συγκόλλησε. «Η ενέργεια που που αποδεσμεύτηκε από τη σύγκρουση βοήθησε στο κτίσιμο μεγαλύτερων μορίων – σε πεπτίδια.»

Τα πεπτίδια είναι απλές μορφές πρωτεϊνών, οι δομικές μονάδες της ζωής. Έτσι οι προσκρούσεις των κομητών, καθώς επίσης και μετεωριτών πλούσιων σε άνθρακα, όχι μόνο εξασφάλισε τη Γη με τις πρώτες ύλες της ζωής, αλλά βοήθησαν στο να φτιαχτούν τα πραγματικά μόρια που έπρεπε να σχηματίσουν τα ζωντανά κύτταρα.

6. Η δημιουργία της ζωής

Πώς όμως αυτά τα μόρια ενώθηκαν για να κάνουν τα πρώτα ζωντανά κύτταρα είναι ακόμα ένα θέμα έντονης διαφωνίας. Υπάρχουν πολλά επιχειρήματα πέρα από τα παλαιότερα απολιθώματα των ζωντανών κυττάρων.

Αλλά ο Stephen Mojzsis έχει κάποια ισχυρά έμμεσα αποδεικτικά στοιχεία για το πότε άρχισε η ζωή. Έχει εφαρμόσει τη μέθοδο του αναλύοντας διαφορετικά είδη στοιχείων στους αρχαίους βράχους από τη Γροιλανδία. Η αναλογία των ισοτόπων του άνθρακα, που βρήκε εκεί, υπολογίζει ότι μπορούσε να γίνει μόνο από ζωντανά κύτταρα. Αυτό σημαίνει ότι η ζωή είχε αρχίσει στη Γη κατά προσέγγιση πριν 3.850 εκατομμύρια έτη – ή στις 3.45 πμ στο εικοσιτετράωρο ρολόι μας.

Είναι μια εποχή σε εκπληκτικό βάθος χρόνου. Οι γεωλόγοι που μελετούν το φεγγάρι ξέρουν ότι ο δορυφόρος μας τότε υπέφερε από βαρύ βομβαρδισμό, τόσο που πιθανώς και η Γη επίσης ακόμα χτυπιόταν από τα κοσμικά βλήματα. Η εκτεθειμένη επιφάνεια της Γης ήταν μια επικίνδυνη θέση για να σχηματιστούν ζωντανά κύτταρα. Οι κομήτες και οι αστεροειδείς που θα κτυπούσαν τη Γη θα θέρμαιναν τους ωκεανούς, γεμίζοντας τον αέρα με τον ατμό δημιουργώντας ένα πλανητικό υπερ-θερμοκήπιο.

Αλλά αντί για την παρουσία της ζωής πάνω στην επιφάνεια, ο Mojzsis συλλογίζεται ότι η ζωή μπορεί να είχε αρχίσει πολύ κάτω από την επιφάνεια – είτε κοντά στις θερμές ηφαιστειακές διεξόδους στο βυθό των ωκεανών, είτε σε βαθιές πλημμυρισμένες από νερό ρωγμές ή γύρω από υποθαλάσσια ηφαίστεια.

Υπάρχει και άλλη μια δυνατότητα. Ίσως η ζωή άρχισε σε έναν άλλο ασφαλέστερο και προφυλαγμένο πλανήτη, μακρύτερα από τον ήλιο, έναν κόσμο με μια μικρότερη βαρύτητα και μικρότερες θάλασσες.

Κατά τη διάρκεια του κοσμικού βομβαρδισμού, ένας βράχος που περιείχε ζωντανή ύλη μπορεί να είχε ταξιδέψει από εκείνον τον πλανήτη, και να μας είχε φέρει ένα φορτίο πρωτόγονων βακτηριδίων του. Φθάνοντας εδώ, εκείνη η ζωή βρήκε ευνοϊκό περιβάλλον και άκμασε. Τελικά εξελίχθηκε στη ζωή όπως την ξέρουμε στη Γη σήμερα. Σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι απαραίτητο να κάνουμε διαστημικά ταξίδια για να βρούμε εξωγήινη ζωή – επειδή είμαστε όλοι Αρειανοί…

ΑΡΧΑΪΚΗ ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, ΠΙΝΔΑΡΟΣ - •Πυθιονίκαις I - Ἱέρωνι Αἰτναίῳ ἅρματι (1.1-1.20)

ΠΥΘΙΟΝΙΚΑΙΣ I, ΙΕΡΩΝΙ ΑΙΤΝΑΙΩΙ ΑΡΜΑΤΙ

Χρυσέα φόρμιγξ, Ἀπόλλωνος καὶ ἰοπλοκάμων [στρ. α]
σύνδικον Μοισᾶν κτέανον· τᾶς ἀκούει
μὲν βάσις ἀγλαΐας ἀρχά,
πείθονται δ᾽ ἀοιδοὶ σάμασιν
ἁγησιχόρων ὁπόταν προοιμίων
ἀμβολὰς τεύχῃς ἐλελιζομένα.
5 καὶ τὸν αἰχματὰν κεραυνὸν σβεννύεις
αἰενάου πυρός. εὕδει δ᾽ ἀνὰ σκά-
πτῳ Διὸς αἰετός, ὠκεῖ-
αν πτέρυγ᾽ ἀμφοτέρωθεν χαλάξαις,

ἀρχὸς οἰωνῶν, κελαινῶπιν δ᾽ ἐπί οἱ νεφέλαν [αντ. α]
ἀγκύλῳ κρατί, γλεφάρων ἁδὺ κλάϊ-
θρον, κατέχευας· ὁ δὲ κνώσσων
ὑγρὸν νῶτον αἰωρεῖ, τεαῖς
10 ῥιπαῖσι κατασχόμενος. καὶ γὰρ βια-
τὰς Ἄρης, τραχεῖαν ἄνευθε λιπών
ἐγχέων ἀκμάν, ἰαίνει καρδίαν
κώματι, κῆλα δὲ καὶ δαιμόνων θέλ-
γει φρένας ἀμφί τε Λατοί-
δα σοφίᾳ βαθυκόλπων τε Μοισᾶν.

ὅσσα δὲ μὴ πεφίληκε Ζεύς, ἀτύζονται βοάν [επωδ. α]
Πιερίδων ἀΐοντα, γᾶν τε καὶ πόν-
τον κατ᾽ ἀμαιμάκετον,
15 ὅς τ᾽ ἐν αἰνᾷ Ταρτάρῳ κεῖται, θεῶν πολέμιος,
Τυφὼς ἑκατοντακάρανος· τόν ποτε
Κιλίκιον θρέψεν πολυώνυμον ἄντρον· νῦν γε μάν
ταί θ᾽ ὑπὲρ Κύμας ἁλιερκέες ὄχθαι
Σικελία τ᾽ αὐτοῦ πιέζει
στέρνα λαχνάεντα· κίων δ᾽ οὐρανία συνέχει,
20 νιφόεσσ᾽ Αἴτνα, πάνετες χιόνος ὀξείας τιθήνα·

***

ΠΡΩΤΟΣ ΠΥΘΙΟΝΙΚΟΣ, ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΕΡΩΝΑ ΤΟΝ ΑΙΤΝΑΙΟ, ΝΙΚΗΤΗ ΣΕ ΑΡΜΑΤΟΔΡΟΜΙΑ

Ω φόρμιγγα χρυσή, του Απόλλωνα [στρ. α]και των Μουσών με τις μενεξελιές πλεξούδεςκτήμα κοινό και ταιριαστό,σε σένα των χορωδών το βήμα υπακούει,σαν η λαμπρή γιορτή αρχίζει·τα σήματά σου οι αοιδοί ακολουθούνε,όταν τα προοίμια, με των χορδών σου τον παλμό ανακρούεις,που του χορού δηλώνουν την αρχή.5Εσύ και την ανέσπερη φωτιά στου κεραυνού τη λόγχη σβήνεις.Πάνω στο σκήπτρο του Διόςκοιμάται ο αετός, των πουλιών ο αρχηγός,αφήνοντας χαλαρές δεξιά ζερβά να πέφτουντις γοργές του φτερούγες·
γλυκά τα βλέφαρά του κλείνει, [αντ. α]γιατί νεφέλη μελανή στο αγκυλωτό κεφάλι γύρω έχεις απλώσει,και κοιμισμένος τη λυγερή του ράχη ανασηκώνει10από τις συγχορδίες σου μαγεμένος.Αλλά και ο βίαιος Άρηςτου κονταριού του την τραχιά αιχμή στην άκρη αφήνεικαι νιώθει την καρδιά του να γλυκαίνει από τον ύπνο·οι μαγικοί σου ήχοι και το μυαλό των αθανάτων συνεπαίρνουνχάρη στου τέκνου της Λητώς την τέχνηκαι των βαθύκολπων Μουσών.
Και όσα, πάνω στη γη και το ακατάλυτο το πέλαγο, [επωδ. α]ο Δίας δεν αγαπά ταράζονται,των Πιερίδων τ᾽ άσματα σαν ακούσουν,κι εκείνος που κείτεται στον Τάρταρο τον τρομερό,15των θεών ο εχθρός, ο εκατοντακέφαλος Τυφώνας·αυτόν, που κάποτε τον έθρεψε της Κιλικίας η ξακουστή σπηλιά,τώρα οι κυματόδαρτες ακτές πέρ᾽ απ᾽ την Κύμηκαι η Σικελία τα δασύτριχα του πιέζουνε στέρνα,κι ο ουράνιος στύλος τον κρατάει ακίνητον εκεί,της Αίτνας το χιονόσκεπο βουνό,20που τρέφει ολοχρονίς το τσουχτερό το χιόνι.

Ο ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ Ο ΚΛΑΖΟΜΕΝΙΟΣ

Ο Αναξαγόρας γεννήθηκε στις Κλαζομενές το 500 περίπου π.Χ. Πηγαίνει στην Αθήνα γύρω στο 462 π.Χ. και γίνεται ο πρώτος της φιλόσοφος· έτσι η φιλοσοφία, χάρη σ’ αυτόν, περνά από την Ιωνία στην Ελλάδα. Ο Σωκράτης πρέπει να παρακολούθησε τα μαθήματά του και γνωρίζουμε, μάλιστα, από τον Φαίδωνα (97β), πως τον είχαν απογοητεύσει. Προκαλούσε τη γενική δυσπιστία και επονομαζόταν ο Νους. Ο Περικλής, ωστόσο, του στάθηκε φίλος και προστάτης, όπως άλλωστε κι ο Αρχέλαος κι ο Ευριπίδης. Όταν ξεσπά ο Πελοποννησιακός Πόλεμος κι ο Περικλής αρχίζει να δέχεται σφοδρές κριτικές, ο Αναξαγόρας κατηγορείται πως δεν πιστεύει στους θεούς της πόλης. Θα εγκαταλείψει τότε την Αθήνα για να εγκατασταθεί στη Λάμψακο, όπου και θα πεθάνει, γύρω στο 428 π.Χ. Είχε μαθητές τον Μετρόδωρο και τον Αρχέλαο· ο τελευταίος μάλιστα ίσως ήταν κι ο διάδοχός του στη Λάμψακο.

 

Ο Αναξαγόρας ήταν σύγχρονος του Εμπεδοκλή και του Λεύκιππου, είναι πολύ δύσκολο όμως να διακρίνουμε ποιος επηρέασε ποιον. Αν αφήσουμε κατά μέρος τις αμφίβολες επιδράσεις των ανατολικών φιλοσοφιών ή του μυθικού θαυματουργού Ερμότιμου, αυτό που μας απομένει είναι ότι γνώριζε οπωσδήποτε τη φυσική των Ιώνων φιλοσόφων, δια μέσου ίσως του Εμπεδοκλή και του Λεύκιππου.

 

Αντίθετα με τους Ατομικούς, ο Αναξαγόρας πιστεύει πως δεν υπάρχουν στοιχεία που θα μπορούσαν να θεωρηθούν τα μικρότερα δυνατά: το ελάχιστο δεν υπάρχει (απ. 3) και η ύλη είναι τμήσιμη στο άπειρο. Η απόλυτη ακινησία του Είναι, που δίδασκαν οι Ελεάτες, του φαίνεται εξίσου αδιανόητη με το απόλυτο γίγνεσθαι του Ηράκλειτου:

 

Το πώς γεννιέται και χάνεται κάτι, για τούτο δεν έχουν σωστή γνώ-

μη οι Έλληνες, γιατί κανένα πράγμα δεν γεννιέται ή χάνεται, αλλά

συσμίγει και διαλύεται από πράγματα που υπάρχουν και θα ονόμα-

ζαν έτσι σωστά το να γεννιέται κάτι, λέγοντας ότι σμίγει, και το να

χάνεται, λέγοντας ότι διαλύεται. Πώς θα μπορούσε να γίνει τρίχα

από μη τρίχα και σάρκα από μη σάρκα; (απ. 17).

 

Αυτό που υπάρχει, λοιπόν, είναι ανάμειξη (συμμιγνύσθαι) και διάλυ­ση (διακρίνειν). Τα στοιχεία αυτού του μείγματος είναι τα χρήματα, |ο Ζαφειρόπουλος το αποδίδει «fluides-qualites » (υγρές ποιότητες)| και εί­ναι πολυάριθμα. Συνίστανται σε σπέρματα, απειροελάχιστους φορείς μιας μοναδικής ποιότητας |ο Ζαφειρόπουλος αποδίδει τον όρο αυτό ως «points-qualites» (ποιοτικά σημεία)|. Στην αρχική τους κατάσταση τα σπέρματα είναι αναμεμειγμένα σ’ ένα ομοιογενές σύνολο:

Τά πάντα ὁμοῦ. Στη συνέχεια, καθώς το όμοιο έλκει το όμοιο του, τα σπέρματα αυτά συγ­κεντρώνονται κατά ποιότητες και γεννούν τάς μοίρας, που ο προηγούμενος συγγραφέας αποδίδει ως «elements-qualites» (ποιοτικά στοιχεία).

 

Στο σημείο αυτό αναφύεται ένα πρόβλημα για τον σχολιαστή. Με αφετηρία τον Αριστοτέλη και μια μαρτυρία του (Περί γενέσεως καί φθοράς, I,1,314α 18:1,18,723α6), αποδίδεται στον Αναξαγόρα μια παρεμφερής με τη μοριακή θεωρία άποψη, η λεγόμενη περί τῶν ὁμοιομερῶν. Στην πραγ­ματικότητα, η λέξη αυτή δεν συναντάται πουθενά στον Αναξαγόρα, που ποτέ του δεν έκανε λόγο για στοιχεία άτμητων πραγμάτων (βλ.· Τσέλλερ II,σ. 392). Αν κι ο Γκόμπερζ(Ι, σ. 238) υποστηρίζει πως η θεωρία των ομοιο­μερών ανήκει οπωσδήποτε στον Αναξαγόρα, ο Ζαφειρόπουλος πιστεύει πως γεννήθηκε από τη γραφίδα του ίδιου του Αριστοτέλη, οφειλόμενη πιθανότατα σε παρανόηση του τελευταίου^- η αντίληψη ενός στοιχειώδους μορίου είναι, πράγματι, ξένη προς την κοσμοθεωρία του Αναξαγόρα, που υποστηρίζει, όπως είδαμε, πως η ύλη τέμνεται στο άπειρο.

 

Η πορεία λοιπόν της μετάβασης είναι από τα σπέρματα στις μοίρες και τα χρήματα.

 

I. Ο Νους

 

Η γένεση του αισθητού προέρχεται από την ανάμειξη των μοιρών, που παράγουν με τη σειρά τους τα χρήματα. Πώς όμως δημιουργείται, από το πάντα ὁμοῦ, αυτό το νέο πεδίο; Δημιουργείται χάρη στο Νου:

 

Όλα όσα έχουν ψυχή, και τα πιο μικρά και τα πιο μεγάλα, όλων αυτών ο νους κυριαρχεί. Κι επάνω στη σύμπασα περιστροφή ο νους κυριάρχησε, ώστε να πρωταρχίσει να περιστρέφεται. Και πρώτα πρώτα άρχισε να περιστρέφεται από ένα μικρό σημείο, προχωρεί όμως η περιστροφή πιο πέρα και θα περιστραφεί ακόμα περισσότε­ρο. Κι όσα συσμίγουν και αποχωρίζονται και διαχωρίζονται, όλα αυ­τά τα γνώρισε ο νους· κι όποια έμελλαν να γίνουν και όποια ήταν, που τώρα δεν είναι, κι όσα τώρα είναι και ποια θα είναι, όλα τα έβα­λε σε όμορφη τάξη ο νους, κι αυτή την περιστροφή, όπου περιστρέ­φονται και τα άστρα και ο ήλιος και η σελήνη και ο αέρας και ο αι­θέρας, καθώς ξεχωρίζουν το ένα από το άλλο.

 

Έτσι λοιπόν, ο Νους είναι αυτό που διέπει την οργάνωση του παντός, είναι η οργανωτική αρχή συμμείξεων και αποχωρισμών.

 

Ο Αναξαγόρας περιγράφει σχολαστικά τα χαρακτηριστικά αυτού του Νου: κατ’ ἀρχήν εἶναι ἄπειρος (απ. 12) και αιώνιος.

 

Ο δε νους, που είναι πάντα, υπάρχει στ’ αλήθεια και τώρα, όπου και όλα τ’ άλλα, μέσα στην περιέχουσα πολλότητα και μέσα σ’ αυ­τά που προστέθηκαν με το διαχωρισμό και ιιέσα σ’ αὐτά που έχουν αποχωριστεί (απ. 14)

 

Αυτοκυβερνάται και υπακούει σε δικούς του νόμους (αὐτοκρατές) (απ. ι, δεν αναμειγνύεται και υπάρχει ξέχωρα απ’ όλα (όπ.π.). Ιδιότητά του, πόν, είναι κατ’ εξοχήν το κρατεῖν. Ο Νους εἶναι λεπτότατον τε πάντων... καί καθαρώτατον, διαθέτει την απόλυτη γνώση και κατέχει καθολική ισχύ, είναι κατά συνέπεια καθαρός από οιαδήποτε πρόσμειξη (απ. 12).

  

ΙΙ. Ο άνθρωπος

 

Στο Περί ζώων μορίων (IV, 10, 687α 7) ο Αριστοτέλης μας εκθέτει, κατακρίνοντάς την, μια ιδέα του Αναξαγόρα:

 

«Ο Αναξαγόρας ισχυρίζεται πως ο άνθρωπος, επειδή έχει χέρια, είναι πιο έξυπνος από τα ζώα», και προσθέτει: «είναι πιο λογικό, όμως, να πούμε πως έχει χέρια, επειδή, ακριβώς, είναι ο πιο έξυπνος. Γιατί το χέρι είναι ένα εργαλείο: η φύση, όπως κι ένας σώφρων άνθρωπος, απονέμει πάντα ένα όργανο μόνο σ’ όποιον είναι ικανός να το χρησιμοποιήσει».

 

Το ότι, όμως, είναι το πιο έξυπνο από τα ζώα, επειδή έχει χέρια, δεν ση- νει πως δεν έχει και νόηση. Σκέφτεται, γιατί αίσθηση δεν δημιουργεί- από την επενέργεια του ομοίου στο όμοιο, αλλά από αυτή του εναντίου, Ξαναβρίσκουμε εδώ, λοιπόν, την προσφιλή στον Ηράκλειτο άποψη, σύμφωνα με την οποία το όμοιο δεν επιφέρει κανένα αποτέλεσμα επιδρώντας όμοιό του. Οι αισθήσεις, ωστόσο, είναι ανεπαρκείς για τη γνώση της θείας. Δυστυχώς, όμως, δεν γνωρίζουμε τίποτα από τη διδασκαλία Αναξαγόρα για το δυνατόν της νόησης.

 

ΙΙΙ. Νόημα καν σημασία της φιλοσοφίας του Αναξαγόρα

 

Το κυριότερο πρόβλημα που τίθεται στον σχολιαστή είναι πώς ακριβώς ιει να νοήσουμε αυτόν το Νου, που ο Αναξαγόρας τοποθετεί κάθε φο- το επίκεντρο των εξηγήσεων που δίνει.
 

Αν πιστέψουμε τον Πλάτωνα, τότε, ο Νους αυτός δεν θα ’ταν άλλο από ένα είδος από μηχανής θεού, αρκετά ασταθούς μάλιστα, ενώ ο Σωκράτης ομολογεί πόσο απογοητεύτηκε από τη μελέτη του Αναξαγόρα, τη στιγμή που είχε στηρίξει τόσες ελπίδες πάνω του (βλ. Φαίδων, 97 c). Αλλά Αριστοτέλης βλέπει στο Νου του Αναξαγόρα αυτό το οποίο ο τελευταίος επικαλείται κάθε φορά που βρίσκεται σε αδυναμία να εξηγήσει την εμφάνιση ενός φαινομένου (Μετά τα Φυσικά, 1,3, 985 α 17).

 

Ο Β. Γαίγκερ, αντίθετα, πιστεύει πως ο Νους του Αναξαγόρα είναι ο κυρίαρχος θεός, που, ανεξάρτητος από καθετί, επιβάλλεται στα πάντα και που για πρώτη φορά στην ελληνική σκέψη δηλώνεται ρητά η παρουσία του. Κατά τον Γαίγκερ, χάρη στον Αναξαγόρα ο άνθρωπος μπορεί να συνειδητοποιήσει πως έχει πρόσβαση στο θείο μέσω της εγγενούς σ’ αυτόν νόησης. Ήδη, όμως, ο Τσέλλερ θεωρούσε την εξομοίωση του Νου με τον Θεό, που ο Γαίγκερ δέχεται ως αναμφισβήτητη, αρκετά ύποπτη: κατ’ αυτόν ο Νους εξακολουθεί να είναι μια δύναμη της φύσης και δεν επιτρέπεται να τον αντιλαμβανόμαστε ως ον με προσωπικότητα ή καθαρά πνευματικό.

 

Η ανάγνωση που επιχειρεί ο Ντετιέν (Detienne) τοποθετείται στους αντίποδες των προηγουμένων ερμηνειών, καθώς αναγορεύει τον Αναξαγόρα σ’ αυτόν που επέτρεψε στον θεωρητικό στοχασμό να μεταβεί από το στάδιο της μαγείας, στο οποίο είχε αρκεστεί ο Ερμότιμος, σ’ αυτό της φιλοσοφίας. Κατ’ αυτόν, ο Αναξαγόρας θέλησε να αντικαταστήσει την εικόνα του θεού με την έλλογη μέθοδο. Γ Γ αυτό και ο Ντετιέν υπογραμμίζει τη σημασία ενός γεγονότος, όπως η πτώση του αερόλιθου των Αιγός Ποταμών, στο οποίο ορισμένοι θέλησαν να βρουν κάποιο προμήνυμα, τη στιγμή που ο Αναξαγόρας το εξηγούσε αποδίδοντάς το σε καθαρά φυσικά αίτια. Αυτός, άλλωστε, θα πρέπει να ήταν και ο λόγος που ο Αναξαγόρας κατηγορήθηκε για ασέβεια^- από εκεί συνάγει ο Ντετιέν και το συμπέρα­σμά του: «Ορθολογιστής και θεμελιακά κοσμικός, ο Αναξαγόρας θα μπορούσε να εκπροσωπεί, κατά τον 18ο αιώνα, τον αντιπλατωνισμό και το ιδανικό μιας ορθολογιστικής και απερίφραστα αντιθρησκευτικής κριτικής».

 

Να, λοιπόν, που βρισκόμαστε για άλλη μια φορά ενώπιον του ίδιου προβλήματος: Μπορούμε τελικά να καταλάβουμε τι ακριβώς θέλησε να πει ο Αναξαγόρας; Στην παρούσα κατάσταση των κειμένων που διαθέτουμε όχι μόνον κάθε κατηγορηματική απάντηση θα φάνταζε κενόδοξη αλλά και θα πρέπει ίσως να αναρωτηθούμε μήπως τελικά το νόημα αυτής της ίδιας της ερώτησης είναι εξαιρετικά απλό. Δεν μπορούμε να διαβάζουμε τους Προσωκρατικούς γενικά, και ειδικότερα τον Αναξαγόρα, παρά δια μέσου της δικής μας θεωρητικής ανησυχίας· είναι αλήθεια πως ο πειρασμός να βάλουμε στο στόμα του συγγραφέα τα λόγια ακριβώς που περιμένουμε να ακούσουμε απ’ αυτόν είναι πάντα μεγάλος: δεν θα πρέπει, όμως, να καταλήξουμε, λόγω αυτού, στο σκεπτικιστικό συμπέρασμα πως η ιστορία της φιλοσοφίας μάς καταδικάζει στον υποκειμενισμό της ερμηνείας. Αν, σήμερα ακόμα, θέτουμε ερωτήματα τόσο στους εαυτούς μας όσο και στα έργα αυτών που προηγήθηκαν από μας, είναι, κατά μια έννοια, γιατί αυτοί ακριβώς οι τελευταίοι είναι που μας προσέφεραν τις διάφορες διανοητικές πορείες, που μας οδήγησαν ως αυτούς. Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε, τελικά, πως δεν είμαστε τόσο εμείς οι ίδιοι που θέτουμε ερωτήματα στους φιλοσόφους του παρελθόντος, όσο αυτοί οι ίδιοι που μας ωθούν να τους ρωτήσουμε για τα προβλήματα, τα οποία μας έχουν κληροδοτήσει: από τις δικές τους αφετηρίες ξεκινήσαμε κι εμείς, για ν’ ακολουθήσουμε διαφορετικά και συχνά αποκλίνοντα μονοπάτια της σκέψης, που όλα τους όμως ριζώνουν σε μια απαρχή ανεξάντλητη σε πλούτο, ακριβώς επειδή τα περιέχει όλα. Αυτός ίσως είναι κι ο λόγος που φαίνεται να μπορούμε να πούμε πως το νόημα μιας φιλοσοφίας δεν της είναι τελείως σύγχρονο αλλά βρίσκεται μπροστά της. Σαν τον ποιητή του Μαλλαρμέ, ο φιλόσοφος είναι «τέτοιος που τελικά η αιωνιότητα τον αλλάζει».

Στο τρένο που λέγεται ζωή...

Είναι απολαυστικό να κάθεσαι στο βαγόνι του τρένου και να παρατηρείς γύρω σου τους ανθρώπους. Άνθρωποι παντελώς άγνωστοι, κι όμως εσύ προσπαθείς να μπεις στις ζωές τους και να μαντέψεις τις σκέψεις τους - να μάθεις την ιστορία τους. Που ήταν, που πηγαίνουν, ποιος τους περιμένει στην άλλη άκρη.

Την απάντηση όμως δε την μαθαίνουμε ποτέ, γιατί ούτε εμείς ξέρουμε να την απαντήσουμε. Κι ας είμαστε στο ίδιο βαγόνι, κι ας είμαστε συνεπιβάτες στην ζωή, δεν ξέρουμε ποτέ ποια είναι η κατάλληλη στιγμή να επιβιβαστούμε ή να αποβιβαστούμε ή αν πρέπει απλά να περιμένουμε στην αποβάθρα. Όλοι τρέχουν να προλάβουν κάτι και χάνουν το τρένο της ζωής…

Γιατί κάποιοι λένε, πως η ζωή είναι σαν ένα ταξίδι με το τρένο. Επιβιβάζεσαι συχνά και αποβιβάζεσαι, υπάρχουν ατυχήματα, σε μερικές στάσεις ευχάριστες εκπλήξεις και βαθιά λύπη σε άλλες.

Όταν γεννιόμαστε και επιβιβαζόμαστε στο τρένο, συναντάμε ανθρώπους, για τους οποίους πιστεύουμε ότι θα μας συνοδεύουν σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού: τους γονείς μας. Δυστυχώς η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Αποβιβάζονται σε κάποια στάση και μας αφήνουν χωρίς την αγάπη, τη στοργή, τη φιλία και τη συντροφιά τους.

Ωστόσο επιβιβάζονται άλλα άτομα, που θα αποδειχθούν πολύ σημαντικά για μας. Είναι τα αδέρφια μας, οι φίλοι μας κι αυτοί οι υπέροχοι άνθρωποι που αγαπάμε. Μερικά από τα άτομα που επιβιβάζονται, βλέπουν το ταξίδι σαν ένα μικρό περίπατο. Άλλοι βρίσκουν μόνο λύπη στο ταξίδι τους.

Υπάρχουν πάλι άλλοι στο τρένο, που είναι πάντα εκεί και έτοιμοι να βοηθήσουν αυτούς που τους χρειάζονται. Κάποιοι αφήνουν στην αποβίβαση μία αιώνια λαχτάρα. Μερικοί ανεβαίνουν και κατεβαίνουν ξανά κι εμείς, δεν τους έχουμε καν αντιληφθεί.. Μας εκπλήσσει, ότι μερικοί από τους επιβάτες, που αγαπάμε περισσότερο, κάθονται σε κάποιο άλλο βαγόνι και μας αφήνουν να κάνουμε μόνοι αυτό το κομμάτι του ταξιδιού.

Αυτονόητα απέχουμε, και δεν μπαίνουμε στον κόπο να τους ψάξουμε
και να έρθουμε σε επαφή με το δικό τους βαγόνι ..Δυστυχώς μερικές φορές δεν μπορούμε να καθίσουμε δίπλα τους, γιατί η θέση στην πλευρά τους είναι ήδη κατειλημμένη ..Δεν πειράζει, έτσι είναι το ταξίδι: γεμάτο προκλήσεις, όνειρα, φαντασία, ελπίδες και αποχαιρετισμούς…....αλλά χωρίς επιστροφή.

 Ας προσπαθήσουμε να βολευτούμε με τους συνταξιδιώτες μας και να ψάξουμε το καλύτερο στοιχείο στον καθένα από αυτούς. Ας θυμόμαστε ότι σε κάθε τμήμα της διαδρομής ένας από τους επιβαίνοντες μπορεί να έχει πρόβλημα και πιθανόν να χρειάζεται την κατανόησή μας.

Ακόμη κι εμείς μπορεί να βρεθούμε σε δύσκολη θέση και κάποιος να υπάρχει που θα μας καταλάβει. Το μεγάλο μυστήριο του ταξιδιού είναι ότι δεν ξέρουμε πότε θα αποβιβαστούμε οριστικά, όπως επίσης ελάχιστα ξέρουμε για το πότε θα αποβιβαστούν οι συνταξιδιώτες μας, ούτε καν για εκείνον που κάθεται ακριβώς δίπλα μας.

Ακόμη κι εμείς μπορεί να βρεθούμε σε δύσκολη θέση και κάποιος να υπάρχει που θα μας καταλάβει. Πιστεύω ότι θα στενοχωρηθώ όταν κατέβω για πάντα από το τρένο..... Ναι, αυτό πιστεύω. Ο χωρισμός από μερικούς φίλους που συνάντησα κατά τη διάρκεια του ταξιδιού θα είναι οδυνηρός. Θα είναι πολύ λυπηρό να αφήσω μόνους τους αγαπημένους μου.

Αλλά έχω την ελπίδα, πως κάποτε θα φτάσουμε στον κεντρικό σταθμό κι έχω την αίσθηση ότι θα τους ξαναδώ να έρχονται με αποσκευές, τις οποίες δεν είχαν ακόμα στην επιβίβαση. Αυτό που με κάνει ευτυχισμένο, είναι η σκέψη, ότι κι εγώ βοήθησα να πλουτίσουν οι αποσκευές τους και να γίνουν πιο πολύτιμες.

Φίλοι μου, ας προσέξουμε να έχουμε ένα καλό ταξίδι και στο τέλος να δούμε ότι άξιζε τον κόπο. Ας προσπαθήσουμε να αφήσουμε κατά την αποβίβαση μια κενή θέση πίσω μας, η οποία να αφήσει νοσταλγία και όμορφες αναμνήσεις σ’ αυτούς που συνεχίζουν το ταξίδι.

Σ’ αυτούς, που είναι μέρος του δικού μου τρένου, εύχομαι Καλό Ταξίδι !
Λοιπόν, ας κάνουμε το ταξίδι με τον καλύτερο δυνατό τρόπο…

Πολύτιμοι άνθρωποι

Υπάρχουν αμέτρητοι πολύτιμοι λίθοι, ακατέργαστοι. Άλλοι πάλι έχουν σμιλευτεί. Κάπως έτσι είναι και οι άνθρωποι. Κάποιοι είναι ακριβοί και αν είσαι τυχερός/η ίσως πετύχεις κάποιον. Δύσκολο να καταλάβεις στις μέρες μας ποιος είναι πολύτιμος γιατί υπάρχουν κι οι πλαστοί, οι κάλπικοι. Που δείχνουν ότι θέλουν να δείξουν, αλλά παραμένουν θαμποί και αν είσαι ανοιχτομάτης τους ξεχωρίζεις με τη μία.

Κι αν πέσεις ποτέ σε κάποιον πολύτιμο να έχεις τον νου σου να μην τον τσαλακώσεις γιατί εσύ θα είσαι ο κάλπικος, ο ψεύτικος. Θα σου μιλήσουν για ζωή και θα σου πουν πως να τη ζήσεις μοναδικά, απλά θα σου πουν ότι είδαν και ότι πιστεύουν. Οι πιο καθαροί θα δεις θα είναι από διαμάντι, αλλά στην περίπτωση τους είναι εύθραυστοι και τις περισσότερες φορές πληγωμένοι και θρυμματισμένοι, επειδή κάποιοι/ες τους έριξαν και έσπασαν.

Για εμένα από όλους αυτοί μου αρέσουν και μου κάνουν. Τους αποκαλώ μαύρα διαμάντια και έχω βρει ένα. Χίλια κομμάτια είχε γίνει κάποτε και όπου βρεθεί κι όπου σταθεί προσπαθεί να δει τον ήλιο για να λάμψει πάλι. Είναι η κατάρα των ημερών μας βλέπεις. Κάποιοι το λένε κατάθλιψη κι απομακρύνονται από τέτοιους πολύτιμους λίθους, εγώ πάλι το λέω απανωτές σφαλιάρες της ζωής. Μα σαν γίνεις μαύρο διαμάντι έχεις περάσει στάδια πολλά και λαμπυρίζεις μόνο για όσους το διακρίνουν. Υπάρχουν κι οι χρυσοί λίθοι, απρόσιτοι, θαρρώ να πω και ζει ο καθένας στον κόσμο του.

Αν ψάξεις για πολύτιμους λίθους, θα βρεις πολλούς. Το θέμα είναι να τους καταλάβεις και να δεις τη λάμψη τους. Ίσως να μπορέσεις να δεις κάποιον και να είσαι τυχερός. Αν και δεν θέλω να πω ποιος λίθος είμαι εγώ, θα πω στην τύχη έναν επειδή μου αρέσει το χρώμα του. Θα με χαρακτήριζα Αζουρίτη, μα δεν κολλάω στη λέξη τόσο, όσο στο χρώμα του. Έτσι κι αλλιώς όπου κι αν δω στη γη που μεγάλωσα το χρώμα του βλέπω.

Εσύ άραγε ποιος πολύτιμος λίθος είσαι;

Περιμάχητος

 

Καθώς διαβάζει κανείς το Θουκυδίδη, θα συλλάβει σωστά την έπαρση, την ολιγοφρένεια και τον οίστρο των αθηναίων, «τα οτζάκια» του Μακρυγιάννη, όταν έστελναν τους απανωτούς στόλους στη Σικελία, μόνο σαν θα φτάσει στα φρικιαστικά διατρέξαντα ανάμεσα στους ποταμούς Κακύπαρι και Ασσίναρο.

Γιατί νομίζω ότι καμία από τις τραγωδίες των τραγικών μας δεν υπερβαίνει σε έλεο και σε φόβο τις τελευταίες παραγράφους του εβδόμου βιβλίου του Θουκυδίδη.

Προσωπικά εδέσμεψα τον εαυτό μου να μη γράψω ποτέ στα κείμενά μου τη λέξη «περιμάχητος».

Μία από τις πιο δυνατές λέξεις της ελληνικής γλώσσας. Η αιτία και η στιγμή ήταν, που την εδιάβασα στο Θουκυδίδη (Ζ’ 84,5), όταν τη χρησιμοποίησε και πέτυχε να περιγράψει το έσχατο όριο της ανθρώπινης δυστυχίας:

ἐπίνετό τὸ ὕδωρ ὁμοῦ τε τῷ πηλῷ
ᾑματωμένον καὶ περιμάχητον.*

Οι λέξεις μοιάζουν με τις εκρήξεις που σφεντονίζουνται από το ηφαίστειο της ζωής. Κι όταν σε ζώνει η λάβα, τύφλα νά ‘χει ο κρότος.
-------------------
*Μετάφραση ολόκληρου του αποσπάσματος: «Το νερό είχε αμέσως θολώσει, αλλά και λασπωμένο και κόκκινο απ’ το αίμα, το έπιναν πάντα αχόρταγα. Οι περισσότεροι έπρεπε να πολεμήσουν αναμεταξύ τους για να πιουν.»

 

Δ. Λιαντίνης

Ο έρωτας μας κάνει καλό

Όλοι ξέρουμε ότι ο έρωτας κάνει καλό στη σωματική και ψυχική μας υγεία. Τα πώς και τα γιατί δεν τα ψάξαμε ποτέ, όμως, είναι κάτι που όλοι το νιώσαμε κάποια στιγμή, γι’ αυτό δε χωράει καμία αμφιβολία αμφισβήτησης. Τα πώς και τα γιατί, τα έχουν ψάξει για μας διάφοροι επιστήμονες μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσουν στο τέλος όλα αυτά τα όμορφα αισθήματα που κάθε άνθρωπος στον πλανήτη ένιωσε, έστω και μία φορά, εξαιτίας του έρωτα. Τι συναρπαστικό, λοιπόν, συμβαίνει στο σώμα μας όταν ερωτευόμαστε;

Ο έρωτας μας ανακουφίζει απ’ το σωματικό πόνο. Συγκεκριμένα, μία αγκαλιά μεταξύ δύο ερωτευμένων λειτουργεί κι ως παυσίπονο, αφού κατά τη διάρκειά της παράγεται η οξυτοκίνη. Η οξυτοκίνη ή αλλιώς ορμόνη της αγάπης, η οποία αναπτύσσεται όταν αισθανόμαστε ήρεμοι κι ασφαλείς, είναι ικανή να καταπολεμήσει τον πονοκέφαλο.

Ακόμα και κοιτάζοντας τον αγαπημένο μας ή μία φωτογραφία του, τα αισθήματα αγάπης μέσα μας κυριαρχούν, κάνοντας τον όποιο πόνο έχουμε πιο υποφερτό. Κάτι σαν το αναλγητικό. Επίσης, οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι η σεξουαλική επαφή κι ακόμη περισσότερο ο οργασμός, κάνουν καταπληκτική δουλειά στο να μπλοκάρουν το σωματικό πόνο. Ιδιαίτερα συμβάλλουν στον πόνο της πλάτης, της αρθρίτιδας και των κραμπών.

Ο έρωτας φροντίζει την καρδιά μας. Οι μελέτες έχουν αποδείξει ότι όταν βρισκόμαστε κοντά στο αγαπημένο μας πρόσωπο, οι ρυθμοί της καρδιάς πέφτουν. Η δράση του έρωτα είναι ακόμη πιο αποτελεσματική όταν βρισκόμαστε υπό στρες ενώ μακροπρόθεσμα μειώνεται το ρίσκο μίας καρδιακής προσβολής. Κι εδώ έρχεται πάλι η οξυτοκίνη, αυτή η μαγική ορμόνη που μειώνει το στρες, την πίεση, το άγχος, τονώνει την αυτοπεποίθηση και βοηθά στην καταπολέμηση της κατάθλιψης.

Ο ερωτάς λειτουργεί κι ως αμυντικό όπλο κατά των ασθενειών. Οι διάφορες εκδηλώσεις του, από το κράτημα των χεριών μέχρι και το σεξ, συμβάλλουν στην αύξηση των ενδορφινών που με τη σειρά τους ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Ομοίως, τα άτομα που νιώθουν ότι τα αγαπούν, έχουν καλύτερη ανταπόκριση στις διάφορες θεραπείες κι έχουν κι ένα ισχυρό κίνητρο για την καταπολέμησή τους.

Ο έρωτας πολεμάει και τις αϋπνίες. Οι μονιασμένοι κι ερωτευμένοι κοιμούνται τα βράδια πιο εύκολα και πιο ήρεμα, εξαιτίας της κορτίζολης, μία ορμόνη που υπάρχει μέσα στην οξυτοκίνη και τις ενδορφίνες. Η ξεκούραση έρχεται πιο εύκολα, το στρες φεύγει και όνειρα γλυκά!

Μας απελευθερώνει απ’ τις εξαρτήσεις και γίνεται ο ίδιος μία γλυκιά εξάρτηση που γεμίζει τη ζωή των ανθρώπων με τις απολαύσεις και την έκσταση που χρειάζονται. Ο έρωτας έχει ακριβώς την ίδια ουσία που έχουν η νικοτίνη, το αλκοόλ, τα οπιoύχα κι η κοκαΐνη. Αυτή είναι η ντοπαμίνη, η οποία γεμίζει το σώμα των ερωτευμένων όπως ακριβώς κι ένα τσιγάρο. Το πρόβλημα είναι όταν η εξάρτηση αυτή κοπεί απότομα.

Ο έρωτας συμβάλλει και στη μακροζωία. Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται σε ουσιώδεις σχέσεις ή γάμους νιώθουν πιο υγιείς κι έχουν πιο σωστές συνήθειες ζωής (για παράδειγμα τρέφονται καλύτερα, έχουν πρόγραμμα και τάξη στη ζωή τους). Αυτά βέβαια συμβάλλουν στη μακροζωία και γενικά στην καλύτερη ποιότητα ζωής.

Γενικό συμπέρασμα; Ο έρωτας είναι η θεραπεία. Δεν είναι εύκολο για τους ανθρώπους να βρουν έναν υγιή έρωτα, το φάρμακο που θεραπεύει τα πάντα ή κάνει τη δύσκολη ζωή, πιο εύκολη. Η αγάπη κι οι ουσιώδεις σχέσεις κτίζονται με κόπο και κατ’ επιλογήν. Για να μας βοηθήσει ο έρωτας πρέπει να τον αφήσουμε, αφού πρώτα πιστέψουμε στις δυνάμεις του. Και πώς τον βάζουμε στη ζωή μας; Εκδηλώνοντάς τον και δίνοντάς τον απλόχερα σε αυτόν που αγαπάμε, γιατί αυτός είναι κι ο μοναδικός τρόπος να ανταμειφθούμε με όλα τα καλά του.

Είναι όμορφο να μοιράζεσαι τη ζωή

Οι δύσκολες συνθήκες δένουν τους ανθρώπους μεταξύ τους. Οι ζωές όλων τα τελευταία χρόνια έχουν βελτιωθεί, το βιοτικό επίπεδο έχει ανέβει κι όλοι λίγο-πολύ τα έχουν καταφέρει καλά στη ζωή τους. Και, μακάρι να πηγαίνουν όλα προς το καλύτερο πάντα. Αυτό είναι το επιθυμητo.

Αναπόφευκτα, όμως, συμβαίνει η καλοζωία και η ευμάρεια να οδηγούν σε κάποια ηθική παρακμή.

 Όταν ζεις καλά, έχεις λύσει τα προβλήματα επιβίωσης, νιώθεις ασφαλής και υπάρχει μια σταθερότητα στη ζωή σου, τότε γίνεσαι περισσότερο εγωιστής και λιγόψυχος. Φοβάσαι μήπως χάσεις τα κεκτημένα, τα οποία αναμφισβήτητα με κόπο απέκτησες. Γίνεσαι όμως, πιο κλειστός άνθρωπος, πιο καχύποπτος και πιο άπληστος, συνήθως.

Ακούς πολλές φορές τους παππούδες και τους γονείς να μιλάνε για τις πραγματικά δύσκολες συνθήκες πείνας, πολέμου, ανέχειας στις οποίες έζησαν και μεγάλωσαν. Και σου κάνει εντύπωση, που μιλούν με νοσταλγία γι’ αυτά τα δύσκολα χρόνια. Στο τέλος πάντα διαπιστώνουν, ότι ήταν δύσκολα, αλλά ωραία χρόνια. Οι άνθρωποι ήταν δεμένοι μεταξύ τους και βοηθούσαν ο ένας τον άλλον.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σε ατομικό επίπεδο, στην καθημερινότητα του καθενός. Όταν συναντιέσαι με άτομα που δουλεύετε μαζί και μοιράζεστε τις ίδιες αγωνίες, τις ίδιες καλές ή κακές συνθήκες εργασίας, έχετε να αντιμετωπίσετε τα ίδια προβλήματα, τότε νιώθεις, ότι αυτή η παρέα σε κάνει δυνατό.

Κάθε φορά που βρίσκεστε εκτός δουλειάς θέλετε ν' αφήσετε πίσω τα επαγγελματικά και να μιλήσετε γι' άλλα πράγματα, αλλά πάντα η συζήτηση καταλήγει σε θέματα και προβλήματα που αφορούν την κοινή σας επαγγελματική δραστηριότητα.

Δε βαριέστε ποτέ να μιλάτε γι’ αυτά. Αλίμονο, σ' όποιον άσχετο είναι στην παρέα, ο οποίος θα βαρεθεί να σας ακούει να γκρινιάζετε για όλα τα κακώς κείμενα στη δουλειά σας και θα μάθει όλα τα κουτσομπολιά και πολλές ανατριχιαστικές λεπτομέρειες για το αφεντικό σας.

Οι καλύτερες φιλίες πάντως, αποδεδειγμένα, αναπτύσσονται ανάμεσα σε άτομα που μοιράζονται ίδια ή παρόμοια προβλήματα. Ένα σκληρό περιβάλλον εργασίας κάνει τους συνάδελφους να δένονται μεταξύ τους για να μπορέσουν ν' αντιμετωπίσουν τον κοινό «εχθρό».

Κι αυτό συμβαίνει σ' όλες τις ηλικίες. Θυμηθείτε τα μαθητικά χρόνια και αργότερα τα φοιτητικά. Οι δύσκολοι καθηγητές και το ατελείωτο διάβασμα στην εξεταστική φέρνει πάντα πιο κοντά τους φοιτητές. Ανταλλάσσουν σημειώσεις και πληροφορίες σχετικά με τις παγίδες της εξεταστικής, ρωτούν άλλους σε μεγαλύτερα έτη για συμβουλές.

Ειδικά στο πρώτο έτος ως φοιτητής όλη αυτή η διαδικασία είναι που σε κάνει να συνειδητοποιείς, ότι ανήκεις σε μια ευρύτερη ομάδα και ότι υπάρχουν κι άλλοι που πέρασαν τα ίδια και μπορούν να σε βοηθήσουν. Αυτό σε κάνει να νιώθεις πιο ασφαλής, ενώ μέχρι πρότινως ένιωθες σαν ψάρι έξω απ' το νερό.

Πολύ έντονο, με τον ίδιο τρόπο, είναι και το δέσιμο των ανδρών, όταν πάνε στο στρατό. Ως γυναίκες έχουμε βαρεθεί ν' ακούμε ιστορίες απ' το στρατό, αλλά πρέπει να παραδεχτούμε ότι τα αγόρια περνούν όντως δύσκολα σ' αυτήν την περίοδο της ζωής τους, την οποία δεν μπορούν ν' αποφύγουν.

Οι άντρες θεωρούν τις φιλίες απ' το στρατό ιερές και δεν αφήνουν κανέναν ν' αμφισβητήσει αυτήν την ιερότητα. Ας μην ξεχνάμε ότι κι εκείνοι με τη σειρά τους βαριούνται ν' ακούν αντίστοιχες ιστορίες τοκετού και γέννησης παιδιών, αλλά κι αυτό το δέσιμο μεταξύ γυναικών που έχουν γεννήσει είναι ιερό και κανείς δεν μπορεί να το καταλάβει, αν δεν το έχει ζήσει.

Πολύ πιο έντονοι και δυνατοί είναι οι δεσμοί, όταν πρόκειται για θέματα υγείας. Άνθρωποι που γνωρίζονται εξαιτίας κοινών προβλημάτων υγείας παίρνουν δύναμη, όταν μοιράζονται τον πόνο τους με ανθρώπους που βιώνουν τις ίδιες δυσκολίες. Είναι πολύ σημαντικό και επιδρά καθοριστικά στην ψυχολογία τους, όταν γύρω τους έχουν ανθρώπους που μπορεί να είναι σε χειρότερη κατάσταση κι όμως δεν το βάζουν κάτω.

Αντίθετα, έχουν όλη τη θετική ενέργεια του κόσμου πάνω τους, παρόλο που η μοίρα τους έχει χτυπήσει πολύ άσχημα. Τι άλλο μπορεί να σε κάνει να νιώσεις πιο δυνατός από έναν άνθρωπο που υποφέρει, αλλά το υπομένει μ' ένα χαμόγελο στα χείλη κι έναν καλό λόγο πάντα, πιστεύοντας πως όλα στο τέλος θα πάνε καλά. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο μάθημα ζωής απ' αυτό.

Το δέσιμο και η φιλία μεταξύ ανθρώπων που βιώνουν κοινές εμπειρίες σε κάποια φάση της ζωής τους δεν εξαρτάται απ' το χρόνο που γνωρίζεις κάποιον. Οι δύσκολες μέρες μετρούν διπλά, αλλά όταν έχεις συμμάχους δίπλα σου τις αντέχεις καλύτερα.

Αν το καλοσκεφτείς, από κάθε δύσκολη περίοδο που πέρασες στη ζωή σου, έχει μείνει τουλάχιστον ένας ή δύο άνθρωποι, τους οποίους θεωρείς δικούς σου και που ο δεσμός μεταξύ σας είναι άρρηκτος, ακόμα κι αν δεν μοιράζεστε πια τα ίδια προβλήματα. Αυτό λοιπόν είναι το αντίτιμο, έτσι σε πληρώνει η ζωή για τις δυσκολίες που σου στέλνει.

Στο τέλος πάντα έχεις πλουτίσει αποκτώντας έναν ή περισσότερους φίλους με τους οποίους σε δένει κάτι δυνατό. Η δύναμη άλλωστε δε μετριέται σε χρήματα, αλλά σε ανθρώπους. Δυνατός είναι αυτός που έχει ένθερμους φίλους κι υποστηρικτές, ακόμη κι αν δεν έχει τίποτε άλλο στη ζωή του.

Ο Κοινωνικός Δαρβινισμός και οι εφαρμογές του

Μια ιδέα (ή θεωρία) ιδιαίτερα διαδεδομένη κατά την Βικτωριανή εποχή (1837-1901) στην Αγγλία και στις ΗΠΑ, σύμφωνα με την οποία ο ισχυρότερος και ο ικανότερος πρέπει να επιβιώνει και να ευημερεί στην κοινωνία, ενώ αντίθετα ο αδύναμος και ο ανίκανος ή μη προσαρμοσμένος πρέπει να αφήνεται στην εξαφάνισή του.

Η θεωρία αυτή αναπτύχθηκε κυρίως από τον Άγγλο πολυμαθή φιλόσοφο, ανθρωπολόγο και πολιτικό θεωρητικό Herbert Spencer (1820-1903) του οποίου οι θεωρίες διακρίνονταν πάντα από μια ελιτίστικη τάση και ενθαρρύνθηκαν από την υιοθέτηση των Δαρβινικών ιδεών της προσαρμογής και της φυσικής επιλογής. Ο όρος εμφανίστηκε στην Ευρώπη το 1877 (Fisher Joseph, "The History of Landholding in Ireland", Transactions of the Royal Historical Society, London 1877) και έγινε ευρύτερα διαδεδομένος στην Αμερική το 1944 από τον Αμερικάνο ιστορικό Richard Hofstadter.

Την εποχή εκκόλαψης των ιδεών του Κοινωνικού Δαρβινισμού (εφεξής Κ.Δ.) η τεχνολογία, η οικονομία και οι εξουσιαστικοί μηχανισμοί των δυτικών λαών και κρατών βρίσκονταν σε πολύ πιο αναπτυγμένο και προχωρημένο στάδιο συγκριτικά με άλλους πολιτισμούς μη ευρωπαϊκούς. H Βικτωριανή εποχή κατά την οποία ήκμασε ο Κ.Δ. είναι άμεσα συνυφασμένη με την βασίλισσα Βικτωρία η οποία ανήλθε στον θρόνο της Μεγάλης Βρετανίας το 1837. Η Βικτωρία κυβέρνησε για 64 χρόνια (όσο κανένας άλλος βρετανός μονάρχης) και σηματοδότησε την εποχή της, που έμεινε στην ιστορία ως 'βικτωριανή'. Στους νεώτερους το όνομά της δεν λέει και πολλά πράγματα, παρά μόνο ως κακή ανάμνηση στους λαούς που γνώρισαν την αποικιοκρατία των Βρετανών.

Στα χρόνια της Βικτωρίας η χώρα της έφθασε στη μέγιστη ακμή και όπως λεγόταν ο ήλιος της βρετανικής αυτοκρατορίας δεν έδυε ποτέ λόγω των βρετανικών αποικιών σε κάθε μεριά του πλανήτη. Σε μία Ευρώπη, όπου κυριαρχούσε η ανασφάλεια, η πατρίδα της γνώρισε σταθερότητα, παρά τις κραυγαλέες κοινωνικές ανισότητες, την φτώχια των χαμηλότερων κοινωνικών τάξεων, την αυξημένη παιδική εργασία και την αυξημένη πορνεία. Η δημοκρατία διευρύνθηκε με την είσοδο στην εκλογική διαδικασία όλου του ανδρικού πληθυσμού, η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος στην εποχή της υπήρξε κολοσσιαία με την κορύφωση της Βιομηχανικής Επανάστασης και ευνοήθηκε η εμφάνιση μιας καλλιεργημένης τάξης μεσοαστών.

Ο Δαρβίνος άλλαξε την άποψη που βλέπουμε τη ζωή και η ιατρική προόδευσε ραγδαία, η τέχνη της φωτογραφίας εξαπλώθηκε, ενώ ο κινηματογράφος και το αυτοκίνητο έκαναν δειλά την εμφάνισή τους προς τα τέλη της βασιλείας της. Στο Λονδίνο σημειώθηκε ραγδαία αύξηση του πληθυσμού αλλά και επέκταση των φτωχογειτονιών και των πυκνοκατοικημένων συνοικιών στις οποίες μπορούσε κανείς να συναντήσει ακόμα και 30 άτομα να συμβιώνουν σε ένα μεγάλο διαμέρισμα.

Herbert Spencer και γνωστοί υποστηρικτές του Κοινωνικού Δαρβινισμού

O Spencer ως ο πατέρας της ηθικολογικής θεωρίας του Κ.Δ. σκεφτόταν ως ελιτιστής (υπεροπτική συμπεριφορά των ανθρώπων που ανήκουν στην ελίτ μιας κοινωνίας οικονομική, πνευματική, κοινωνική) πολύ νωρίτερα από την εμφάνιση της θεωρίας του Δαρβίνου και ήταν υπέρμαχος της ιδέας 'η δύναμη είναι το δίκαιον'. Ο Spencer είχε επηρεαστεί από τα έργα του γνωστού πολιτικού οικονομολόγου Thomas Robert Malthus (1766-1834) ο οποίος είχε κατά κάποιο τρόπο προαναγγείλει ιδέες παρόμοιες της μεταγενέστερης κοινωνικοδαρβινικής σκέψης στο έργο του 'Essay on a Principle of Population' του 1838. Τέτοιες ιδέες ήταν η ενδεχόμενη δημιουργία κοινωνικών προβλημάτων λόγω της αυξημένης φιλανθρωπίας και η λιμοκτονία του πιο αδύνατου εφόσον το μέγεθος της πληθυσμιακής αύξησης ξεπεράσει την ποσότητα διαθέσιμων τροφίμων. Το έργο στο οποίο ο Spencer ανέπτυξε αρχικά την βασική θεωρία του ήταν το 'Progress: Its Law and Cause' (1857), δύο χρόνια πριν την έκδοση της 'Προέλευσης των Ειδών' του Δαρβίνου (1859). Ωστόσο πολύ γρήγορα υιοθέτησε τις ιδέες του Δαρβίνου προσαρμόζοντάς τες στην θεωρία του, επιχειρώντας ένα χρόνο μετά μια ολοκληρωμένη σύνθεση της εξελικτικής θεωρίας με τις ηθικο-κοινωνικές ιδέες του στο έργο 'First Principles' (1860). Η ιδέα της προσαρμογής τον οδήγησε στη διαπίστωση ότι οι πλούσιοι και οι ισχυροί ήταν καλύτερα προσαρμοσμένοι στην οικονομική και κοινωνική χρονική κλίμακα, ενώ η ιδέα της Φυσικής Επιλογής (Υποσημείωση 1, για τη 'Φυσική Επιλογή') τον παρότρυνε να ισχυριστεί ότι ήταν φυσικό και δίκαιο οι πλούσιοι να ευημερούν εκμεταλλευόμενοι τους αδύνατους, αφού αυτό ακριβώς συμβαίνει και στη φύση. Ωστόσο ο Spencer δεν παρουσίασε τη θεωρία του τοποθετώντας απλά τους ανθρώπους σε παραλληλισμό προς την φύση. Θεώρησε ότι η επιβίωση του καλύτερα προσαρμοσμένου ανθρώπου δεν ήταν μόνο φυσική αλλά και ηθικά σωστή.

Πράγματι μερικοί ακραιφνείς υποστηρικτές του K.Δ. υποστήριξαν ότι ήταν ανήθικο να βοηθάνε τους αδύναμους και όχι τους εαυτούς τους, διότι αυτό θα ενθάρρυνε την επιβίωση και πιθανή αναπαραγωγή κάποιου ουσιαστικά ακατάλληλου και μη προσαρμοσμένου ατόμου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Spencer δεν χαρακτηριζόταν ως κοινωνικός δαρβινιστής παρά μόνο από το 1930 κι έπειτα, δηλαδή πολλά χρόνια μετά τον θάνατό του. Ένας ακόμα γνωστός θεωρητικός ιδεών κοινωνικού δαρβινισμού υπήρξε ο πολυμαθής ανθρωπολόγος, ψυχομετρικός, γεωγράφος, στατιστικολόγος, εφευρέτης κ.α., Francis Galton (1822-1911), ξάδερφος του Δαρβίνου, ο οποίος εισήγαγε τον όρο 'ευγονική' από τις ελληνικές λέξεις 'ευ' και 'γόνος'. Οι θέσεις του Galton (1865-1869) συνοψίζονταν ως εξής: Τα ιδρύματα κοινωνικής πρόνοιας και τα άσυλα φρενοβλαβών επέτρεπαν σε 'κατώτερους' ανθρώπους να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν σε ταχύτερο ρυθμό από τους 'ανώτερους' ανθρώπους, και αν δεν παρθούν τα κατάλληλα μέτρα σύντομα η κοινωνία θα κατακλυστεί από 'κατώτερους'. Επίσης είχε υποστηρίξει ότι όπως τα φυσικά χαρακτηριστικά κληρονομούνται στις επόμενες γενιές, έτσι πρέπει να συμβαίνει και με τα πνευματικά όπως το ταλέντο και η ευφυΐα. Ο Galton πίστευε ότι η κοινωνική ηθική πρέπει να αλλάξει με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε η κληρονομικότητα να καταστεί συνειδητή απόφαση προκειμένου να αποφευχθεί ο υπερπολλαπλασιασμός των λιγότερο ικανών ατόμων και η συρρίκνωση των περισσότερο ικανών.

Περαιτέρω ώθηση στις ιδέες του Κ.Δ. έδωσε ο βιολόγος, γιατρός και φιλόσοφος Ernst Haeckel με το έργο του 'Riddle of the Universe' (1899) στο οποίο ενσωμάτωσε τον Κ.Δ.. με προγενέστερες ιδέες περί φυλετικής υγιεινής. Περίπου την ίδια εποχή ο βιολόγος August Weismann προειδοποιούσε για τους κινδύνους που εγκυμονεί η ακύρωση του κανόνα της φυσικής επιλογής. Η βασική του θέση ήταν ότι η σύγχρονη ιατρική και τα κοινωνικά μέτρα κατέστρεφαν τη φυσική ισορροπία, επιτρέποντας στους αδύναμους ανθρώπους να επιβιώνουν.

Εφαρμογές Κοινωνικού Δαρβινισμού

Ο K.Δ. χρησιμοποιήθηκε κατά το παρελθόν για να δικαιολογήσει πολυάριθμες πράξεις τις οποίες σήμερα θα τις θεωρούσαμε αμφιβόλου ηθικής αξίας. Η αποικιοκρατία θεωρήθηκε ως φυσική και αναπόφευκτη διαδικασία η οποία δικαιολογούνταν μέσα από την ηθική αρχή του Κ.Δ. Δηλαδή οι εκάστοτε αυτόχθονες πληθυσμοί αξιολογήθηκαν ως αδύναμοι και λιγότερο προσαρμοσμένοι για να επιβιώσουν, με αποτέλεσμα οι δυτικοί άποικοι να δικαιολογούν τις καταπατήσεις γης, και την ασυγκράτητη εκμετάλλευση πρώτων υλών και πόρων των αυτοχθόνων. Ο Κ.Δ. εφαρμόστηκε και στην στρατιωτική δραστηριότητα με κεντρική σκέψη ότι η επικράτηση του ισχυρότερου στρατού σήμαινε και την αποτελεσματικότερη προσαρμογή του στις πολεμικές συνθήκες. Εν αντιθέσει, οι απώλειες του αντίπαλου στρατοπέδου ερμηνεύονταν ως το φυσικό αποτέλεσμα του μη προσαρμοστικού και ακατάλληλου στάτους του. Εν τέλει, παρείχε στις βίαιες αποικιακές κυβερνήσεις την ηθική νομιμοποίηση για τα κατασταλτικά μέτρα εις βάρος των υπηκόων τους.

Ο Κ.Δ. βρήκε εφαρμογή και στον οικονομικό τομέα νομιμοποιώντας τον ανεξέλεγκτο ανταγωνισμό και την υπέρμετρη κεφαλαιοκρατία. Επί παραδείγματι, παρείχε μια δικαιολογία στις περισσότερο εκμεταλλευτικές μορφές καπιταλισμού κάτω από τις οποίες οι εργάτες αμείβονταν με πενιχρά ποσά καθημερινώς έχοντας εργαστεί κοπιαστικά πολλές ώρες παραπάνω από το κανονικό. Επιπλέον ο Κ.Δ. χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για να δικαιολογήσει την άρνηση των μεγάλων επιχειρήσεων να αναγνωρίσουν διάφορες εργατικές ενώσεις και παρόμοιους οργανισμούς τονίζοντας ότι οι πλούσιοι δεν χρειαζόταν να προσφέρουν χρηματικές δωρεές στους λιγότερο ισχυρούς και ευκατάστατους, αφού έτσι κι αλλιώς αυτές οι κατηγορίες ήταν λιγότερο ικανές.

Στον αντίποδα ο νόμος της φυσικής επιλογής και η πρόοδος που δήθεν προκαλεί στη φύση ερμηνεύτηκε από τον Μαρξ σαν αιτιολόγηση της πάλης των τάξεων. Με περισσότερο ευγενείς σκοπούς αλλά με την ίδια φτωχή λογική ο θεωρητικός του αναρχισμού Πέτρος Κροπότκιν και μερικοί ομοϊδεάτες του επικαλέστηκαν την τάση για συνεργασία που παρατηρείται στις ζωικές κοινωνίες σαν παράδειγμα προς μίμηση στις ανθρώπινες κοινωνίες. Ακόμα και ο εξελικτικός βιολόγος Julian Huxley, ορμώμενος από τη θεωρία της εξέλιξης προσπάθησε να αναπτύξει ένα σύνολο 'ηθικών κανόνων' που να οδηγούν σε ανώτερα επίπεδα πνευματικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνύπαρξης.

Στις πιο ακραίες μορφές του ο Κ.Δ. χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει τα προγράμματα ευγονικής με σκοπό την απομάκρυνση των ανεπιθύμητων γονιδίων από ανθρώπινους πληθυσμούς. Οι θεωρίες περί φυλετικής υγιεινής που τροφοδότησαν την εκδήλωση ευγονικών πρακτικών ενισχύονταν από τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής που δημιουργούσε η υψηλή συγκέντρωση ανθρώπων στις πόλεις. Προβλήματα όπως ο αλκοολισμός, η φυματίωση και τα αφροδίσια νοσήματα θεωρούνταν τότε κληρονομικά, συνεπώς στα πλαίσια προσπάθειας εύρεσης επιστημονικής λύσης έπρεπε να ανακαλυφτούν μέθοδοι ενίσχυσης του ισχυρότερου τμήματος του πληθυσμού, προκειμένου να μην πάρουν το πάνω χέρι οι αδύναμοι. Τέτοιου τύπου προγράμματα ευγονικής συνοδεύονταν συχνά από νόμους υποστηρικτικούς της στείρωσης των ακατάλληλων ατόμων. Το Αμερικάνικο πρόγραμμα ευγονικής υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλές την περίοδο 1910-1930, κατά τη διάρκεια της οποίας 24 Πολιτείες των ΗΠΑ εφάρμοσαν νόμους στείρωσης των 'αργόστροφων' και ανίκανων προκειμένου να αποτραπεί η εξάπλωση αμβλύνοιας στην κοινωνία, δηλαδή η γέννηση ανεπιθύμητων απογόνων. Το Κογκρέσο πέρασε νόμο ο οποίος απαγόρευε μεταναστεύσεις από συγκεκριμένες περιοχές οι οποίες καταδικάστηκαν ως ακατάλληλες.

Οι ιδέες του Κ.Δ. αν και σε διαφορετική, πιο ακραία μορφή, εφαρμόστηκαν και από τους Ναζί της Γερμανίας για να δικαιολογηθούν τα αντίστοιχα προγράμματα ευγονικής η οποία χρησιμοποιήθηκε ως πρόφαση για την εξόντωση Τσιγγάνων, Εβραίων, ομοφυλόφιλων, και κάθε άλλης ομάδας του πληθυσμού, μη ευπρόσδεκτης στο καθεστώς του Χίτλερ. Στα ίδια πλαίσια εκδόθηκαν το 1935 στη Γερμανία ορισμένες βασικές κατευθυντήριες γραμμές με στόχο να επιλέξουν οι νεαροί Γερμανοί σωστό και υγιή σύντροφο που θα συνεισέφερε στην παντοτινή διατήρηση του γερμανικού έθνους μέσω υγειών και άξιων παιδιών-απογόνων. Οι Ναζί μέσω των ιδεών του Κ.Δ. δικαιολογούσαν επιστημονικώς ακόμη και τους φόνους των Εβραίων στο Ολοκαύτωμα με το πρόσχημα ότι καθάριζαν την ανθρωπότητα από 'κατώτερα γονίδια'. Αρκετοί φιλοναζιστές διανοούμενοι διέκριναν 'εξελικτική ηχώ' στις εκκαθαριστικές πρακτικές του Χίτλερ για την εξάλειψη ενός ολόκληρου λαού.

Ο Κ.Δ. επεκτάθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου στην Κίνα και στην Ιαπωνία ύστερα από μεταφράσεις έργων δυτικής σκέψης σχετικών με ιδέες του Κ.Δ. και εκδηλώθηκε μέσω ανάλογων προγραμμάτων ευγονικής που θέσπισαν οι χώρες αυτές.

Θετικά αποτελέσματα του Κοινωνικού Δαρβινισμού

Δεν ήταν όλοι οι κοινωνικοί δαρβινιστές τόσο ακραίοι και προφανώς ο Κ.Δ. δεν αποτέλεσε τη μόνη δικαιολογία της αποικιοκρατίας, του ιμπεριαλισμού και άλλων επεκτατικών πρακτικών. Στην πραγματικότητα, οι πρώιμοι κοινωνικοί δαρβινιστές που ερμήνευσαν την εξελικτική θεωρία ως προέκταση του καπιταλισμού, θα τρόμαζαν με τη χρήση της ιδέας για να προωθηθούν κρατικά προγράμματα ευγονικής.

Μολονότι σήμερα η ηθική βάση του Κ.Δ. είναι κατακριτέα, το φαινόμενο μάλλον είχε κάποια ευνοϊκά αποτελέσματα. Η πίστη στον Κ.Δ. αποθάρρυνε την αναίτια και κακόβουλη παροχή ελεημοσύνης στους φτωχούς, ευνοώντας αντίθετα την παροχή πόρων στους ικανότερους όλων των τρόπων ζωής ή διαλέγοντας τα πραγματικά ικανά άτομα ως αποδέκτες βοήθειας και υποστήριξης.

Ορισμένοι σπουδαίοι κοινωνικοί δαρβινιστές όπως ο αμερικανός επιχειρηματίας και βιομήχανος Andrew Carnegie συνδύασαν την φιλανθρωπία με τον Κ.Δ.. Για παράδειγμα, χρησιμοποίησε την τεράστια περιουσία του για να ιδρύσει εκατοντάδες βιβλιοθήκες και κοινωνικά ιδρύματα, ενός Πανεπιστημίου συμπεριλαμβανομένου, προς το συμφέρον αυτών που θα προτιμούσαν να επωφεληθούν από αυτές τις πηγές. Αντιτέθηκε στην άμεση και αδιάκριτη ελεημοσύνη προς τους φτωχούς διότι πίστευε ότι με αυτό τον τρόπο ευνοούταν εξίσου ο άξιος και ανάξιος άνθρωπος.

Οι απλούστερες όψεις του Κ.Δ. ακολουθούσαν παλαιότερες απόψεις του Malthus, σύμφωνα με τις οποίες οι άνθρωποι και ειδικά οι άντρες χρειάζονταν τον ανταγωνισμό προκειμένου να επιβιώσουν, ενώ οι φτωχοί δεν πρέπει να βοηθούνται αλλά να επιβιώνουν με τις δικές τους δυνάμεις. Εντούτοις οι περισσότεροι κοινωνικοί δαρβινιστές των αρχών του 20ου αιώνα υποστήριξαν καλύτερες συνθήκες εργασίας και βελτιωμένους μισθούς, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους φτωχούς να διεκδικήσουν μόνοι τους περισσότερες ευκαιρίες για επιβίωση κι αυτή η πρακτική θα διασαφήνιζε ποιοι από τους φτωχούς ήταν πραγματικά ικανοί να επιβιώσουν και ποιοι ήταν φτωχοί λόγω οκνηρίας ή ανικανότητας.

Το πρόβλημα του Κοινωνικού Δαρβινισμού

Τα φιλοσοφικά προβλήματα του Κ.Δ. είναι μάλλον αποθαρρυντικά και μοιραία για την βασιμότητα της κύριας θεωρίας του. Πρώτα απ'όλα υποπίπτει στην εσφαλμένη παραδοχή ότι οτιδήποτε είναι φυσικό είναι και ηθικά σωστό, ενώ ό,τι είναι μη φυσικό, είναι και καταδικαστέο. Με άλλα λόγια πέφτει θύμα της πίστης πως επειδή συμβαίνει κάτι στη φύση, εμείς οι άνθρωποι πρέπει οπωσδήποτε να το ακολουθούμε ως ηθικό παράδειγμα. Το πρόβλημα στην σκέψη των κοινωνικών δαρβινιστών προέρχεται από το γεγονός ότι η θεωρία καταφεύγει σε μια φυσιοκρατική πλάνη η οποία προσπαθεί να αποκομίσει μια δήλωση του 'πρέπει' από μια δήλωση του 'είναι'. Το ίδιο σκεπτικό εφαρμόζεται και στον Κ.Δ. δηλαδή η προέκταση των φυσικών διαδικασιών στις δομές της ανθρώπινης κοινωνίας. Αυτό αποτελεί συχνό πρόβλημα στη φιλοσοφία και συχνά γίνεται παραδεκτό ότι είναι σχεδόν αδύνατο να αποκομίσουμε το 'πρέπει' από το 'είναι'. Τουλάχιστον είναι αδύνατο να το πράξουμε τόσο απλά και άμεσα όπως το έκαναν οι υποστηρικτές του Κ.Δ.

Η βασική παραδοχή του Κ.Δ. δεν έχει φιλοσοφικό έρεισμα, εξακολουθεί όμως να είναι ευρύτατα διαδεδομένη στις κοινωνίες μας, όταν π.χ. η αντίδραση στον έλεγχο των γεννήσεων ή την ομοφυλοφιλία εκδηλώνεται με τον χαρακτηρισμό τους σαν καταστάσεις που πάνε 'ενάντια στη φύση'. Πρόκειται για μία από τις παραδόσεις που μας άφησε ο μεσαιωνικός σχολαστικισμός, την φυσιοδιφική πλάνη της ταύτισης του φυσικού με το καλό. Έτσι οι φυσικοί νόμοι αντί να θεωρηθούν σαν απλές περιγραφές του πώς δουλεύει η φύση, απέκτησαν ηθική υπόσταση και θεωρήθηκαν η γέφυρα για το πέρασμα από το 'είναι' στο 'πρέπει'. Αυτή η ταύτιση του φυσικού με το σωστό που είναι παλαιότερη από τη θεωρία της εξέλιξης, εκμεταλλεύεται την εξελικτική θεωρία για να ανανεώσει την κοινωνικοδαρβνική τάση και να της δώσει επιστημονική βαρύτητα.

Ο ίδιος ο Δαρβίνος είχε αρνηθεί οποιονδήποτε 'κώδικα ηθικής' αναγνωρίσιμο στη φυσική επιλογή. Πολλές αρνητικές αντιδράσεις προς τον Δαρβινισμό (την εξελικτική θεωρία) προέρχονται από την παρανόηση που υφίσταται μεταξύ του Δαρβινισμού ως επιστημονική θεωρία με τον Κ.Δ. ως ηθικολογική θεωρία. Στην πραγματικότητα αυτές οι δύο θεωρίες δεν έχουν κανένα κοινό σημείο εκτός από το όνομα και λίγες βασικές ιδέες τις οποίες όμως οι οπαδοί του Κ.Δ. παρερμήνευσαν. Δυστυχώς ένα μεγάλο ποσοστό της αρνητικής αντίδρασης στην δαρβινική σκέψη για την ανθρώπινη εξέλιξη και συμπεριφορά, προέρχεται από τον φόβο προς τον Κ.Δ. και των υπαινιγμών του πάνω σε πολλούς ηθικούς κώδικες της σημερινής εποχής. Ωστόσο ο Κ.Δ. τόσο στην ήπια μορφή του όσο και στην περισσότερο ακραία, στηρίζεται σε μια λογική πλάνη αποτυγχάνοντας ολοκληρωτικά να ακολουθήσει την πραγματική δαρβινική εξελικτική σκέψη.

Είναι σχετικά εύκολο να διακρίνουμε αναλογίες μεταξύ βιολογικής και πολιτισμικής εξέλιξης, αλλά δεν πρέπει να παρασυρόμαστε σε παραπλανητικές υπεραπλουστεύσεις. Οι πολιτισμικοί νεωτερισμοί, λόγου χάριν, ή οι εφευρέσεις μπορούν να παραλληλιστούν με τις γενετικές μεταλλάξεις και να 'επιλέγονται' με την έννοια ότι μερικοί νεωτερισμοί ενσωματώνονται στον ανθρώπινο πολιτισμό και άλλοι απορρίπτονται. Η θεωρία της εξέλιξης όμως δεν υπαινίσσεται ότι οι άνθρωποι είναι προορισμένοι να συμπεριφέρονται εγωιστικά και κοντόφθαλμα, ούτε θεωρεί παράλογη την παροχή βοήθειας προς τους λιγότερο ικανούς. Οι ενδεχόμενες επιδράσεις της εξελικτικής θεωρίας στην ανθρώπινη σκέψη όπως η εξάπλωση συμπεριφορών, νοοτροπιών και κουλτούρων μέσω των μιμιδίων (Υποσημείωση 2, για τα 'Μιμίδια) ως 'πολιτισμικών μονάδων' δεν πρέπει να συγχέονται με τις διατυπώσεις του Κ.Δ. ούτε να τις δικαιολογούν. Διαπιστώσεις που προκύπτουν μέσα από την εξελικτική θεωρία όπως ότι ο άνθρωπος μοιράζεται κοινή καταγωγή με τα υπόλοιπα ζώα όντας φτιαγμένος από την ίδια βασική ύλη, μπορεί κάλλιστα να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο και να μην θεωρούμε πλέον ότι υπερβαίνουμε τον φυσικό κόσμο. Αυτό όμως συνιστά μια διαφορετική φιλοσοφική προέκταση που δεν πρέπει να συγχέεται με τις διαστρεβλωμένες ιδέες ηθικολογικού τύπου του Κ.Δ.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ 1:

(1) Φυσική επιλογή: Η φυσική επιλογή είναι η διαδικασία εξέλιξης των ειδών μέσω της οποίας οι οργανισμοί που είναι καλύτερα προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον αφήνουν περισσότερους απογόνους από εκείνους που είναι λιγότερο προσαρμοσμένοι. Η θεωρία της φυσικής επιλογής διατυπώθηκε επίσημα το 1858, από τον Κάρολο Δαρβίνο και τον Alfred Russel Wallace, που πραγματοποιούσαν εκείνη την περίοδο ανεξάρτητες μεταξύ τους έρευνες. Στηρίζεται στην παρατήρηση πως ορισμένες διαφορές μεταξύ των ατόμων σε έναν πληθυσμό είναι κληρονομήσιμες. Αν λοιπόν ένα κληρονομήσιμο γνώρισμα προσφέρει προσαρμοστικό πλεονέκτημα στο φορέα του, αυτός (είτε γιατί επιβιώνει περισσότερο, είτε γιατί επιλέγεται περισσότερο από τα άτομα του άλλου φύλου, σε σύγκριση με όσους δεν το φέρουν) αφήνει περισσότερους απογόνους με αποτέλεσμα να το μεταβιβάζει με αυξημένη συχνότητα στα άτομα της επόμενης γενιάς. Με τον τρόπο αυτό συσσωρεύονται από γενιά σε γενιά τα ευνοϊκά για την επιβίωση γνωρίσματα, κάτι που μπορεί να οδηγήσει βαθμιαία στη δημιουργία ενός νέου είδους. Με τη διαδικασία αυτή, που είναι απολύτως συμβατή με τα επιστημονικά δεδομένα έχει επιτευχθεί η εξέλιξη των σύνθετων οργανισμών από απλούστερους. Η θεωρία της Φυσικής επιλογής δεν απέδειξε απλώς την ύπαρξη της εξέλιξης, αλλά υπέδειξε και ένα πειστικό μηχανισμό για το πώς έχει συμβεί η διαδικασία της εξέλιξης.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ 2:

(2) Μιμίδιο: Όρος της Ψυχολογίας (ή ορθότερα της Βιοψυχολογίας), τον οποίο καθιέρωσε το 1976 ο βιολόγος Richard Dawkins. Ως 'μιμίδια' (memes) ορίζονται από τους ψυχολόγους οι συμπεριφορές, συνήθειες ή ικανότητες οι οποίες ως 'μονάδες κουλτούρας', μεταφέρονται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω της μίμησης. Ενώ στην Βιολογία τα γονίδια είναι μετρήσιμες και επιστημονικά προσδιορισμένες χημικές ουσίες κλεισμένες στο εσωτερικό των κυττάρων, τα μιμίδια της Ψυχολογίας είναι απλές πληροφορίες που μεταπηδούν από εγκέφαλο σε εγκέφαλο, ή ακόμα και από εγκέφαλο σε ανθρώπινα δημιουργήματα, όπως σε έργα τέχνης, βιβλία, κ.α. Όμοια ωστόσο με τα γονίδια που ανταγωνίζονται στο σωματικό περιβάλλον για το ποια θα επικρατήσουν τελικά, τα μιμίδια που επικρατούν των άλλων στον κοινό ανθρώπινο χώρο εξαπλώνονται παντού και διαμορφώνουν κουλτούρες και νοοτροπίες. Το μιμίδιο, αντίθετα, έχει μεταφορική σημασία, η οποία μπορεί να αντιστοιχεί σε πολλές και διαφορετικές έννοιες, όχι όμως σε πράγματα. Τα μιμίδια συνασπίζονται σε ομάδες μιμιδίων που αναπτύσσονται μαζί ('μιμιδιακά πλέγματα') και τα οποία είτε με υποσχέσεις είτε με απειλές εξωθούν τα κοινωνικά υποκείμενα στο να τα αντιγράψουν και στην συνέχεια να τα μεταδώσουν σε όλους όσους μπορούν να επηρεάσουν με ποικίλους τρόπους και σε διαφορετικό βαθμό. Ο ίδιος ο 'εαυτός' αποτελεί ένα μιμιδιακό πλέγμα, το οποίο ισχυροποιείται κάθε φορά που χρησιμοποιείται ο όρος 'εγώ' ή ρήματα του τύπου 'γνωρίζω', 'πιστεύω', 'επιθυμώ', κ.ο.κ., τροφοδοτώντας την ψευδαίσθηση ενός συμπαγούς εσωτερικού εαυτού με συνειδητές εμπειρίες.