Η Πύλη των Συστημάτων
Στην αρχή, υπάρχει σιωπή — όχι η απουσία ήχου, αλλά η παρουσία όλων των ήχων πριν αυτοί εκφραστούν, η πληρότητα που προηγείται του λόγου. Μέσα σε αυτή την πρωταρχική νηνεμία, η ανθρωπότητα πάντα επιδίωκε να ονομάσει το ανώνυμο, να δώσει μορφή στο άμορφο, να κατασκευάσει γέφυρες μεταξύ του πεπερασμένου και του Απείρου. Η θρησκεία αναδύεται από αυτή την ιερή λαχτάρα, όχι ως άκαμπτη δομή εντολών και απαγορεύσεων, αλλά ως ζωντανό σύστημα σκέψης — ένας αστερισμός εννοιών που λειτουργεί ως χάρτης για όσους επιθυμούν να πλοηγηθούν στον απέραντο ωκεανό της Ύπαρξης της ίδιας.
Για να κατανοήσουμε τη θρησκεία στην βαθύτερη ουσία της, πρέπει να την αντιληφθούμε όχι ως συλλογή κανόνων χαραγμένων σε πέτρινες πλάκες, αλλά ως οργανισμό νοήματος, που αναπνέει και εξελίσσεται μέσα από τους αιώνες. Σαν ένα μεγάλο δέντρο του οποίου οι ρίζες βυθίζονται βαθιά στο έδαφος της ανθρώπινης λαχτάρας, ενώ τα κλαδιά του εκτείνονται προς το ανείπωτο φως, η θρησκεία γίνεται ένα πλαίσιο μέσα από το οποίο η συνείδηση επιχειρεί να ερμηνεύσει το μυστήριο που περιβάλλει και διαπερνά όλα τα πράγματα. Είναι ένας φακός, προσεκτικά λειασμένος και γυαλισμένος από γενιές αναζητητών, μέσα από τον οποίο το συνηθισμένο μάτι μπορεί να διακρίνει την εξαιρετική ακτινοβολία που κρύβεται μέσα στο καθημερινό.
Κάθε σύστημα σκέψης — είτε αυτοαποκαλείται θρησκεία, φιλοσοφία, επιστήμη ή θεωρία — ξεκινά από ορισμένες θεμελιώδεις έννοιες, ορισμένους σπόρους κατανόησης που φυτεύονται στο εύφορο σκοτάδι του αγνώστου. Αυτά τα βασικά δόγματα, αυτές οι πρωταρχικές ιδέες, είναι σαν τις πρώτες νότες μιας άπειρης συμφωνίας, που περιέχουν μέσα στη δόνησή τους όλες τις μελωδίες που πρόκειται να συντεθούν. Από αυτές τις αρχικές αρχές, αναδύεται μια ολόκληρη αρχιτεκτονική ερμηνείας, δομώντας την αντίληψή μας για τον κόσμο, για τον εαυτό μας, για τη μεγάλη και τρομακτική ομορφιά που ρέει μέσα από όλα τα φαινόμενα σαν ένα υπόγειο ποτάμι, αόρατο αλλά πάντα παρόν.
Ο Σπόρος και το Δάσος
Σκεφτείτε το μυστήριο του σπόρου — πώς μέσα στο μικροσκοπικό του κέλυφος κρύβεται τυλιγμένο ολόκληρο το μεγαλοπρεπές δέντρο, ρίζες και κλαδιά, φύλλα και άνθη, όλα σε κατάσταση δυναμικότητας, περιμένοντας την κατάλληλη εποχή της ανάπτυξής τους. Έτσι και μια θρησκεία, από την αρχή της, περιέχει μέσα στις θεμελιώδεις αρχές της όλες τις πιθανές ερμηνείες, όλες τις παραλλαγές κατανόησης, όλες τις ποικίλες σχολές σκέψης που θα αναδυθούν μέσα στην ιστορία σαν λουλούδια που ανθίζουν στην καθορισμένη τους ώρα.
Αυτή είναι η παράδοξη φύση των ιερών συστημάτων: παρόλο που ξεκινούν με ένα ενιαίο όραμα, μια συμπυκνωμένη ουσία διορατικότητας, φέρουν μέσα τους την ικανότητα για άπειρη επεξεργασία. Η διδασκαλία του Βούδα, που πρωτοειπώθηκε κάτω από το δέντρο μποντί, περιείχε ήδη σε μορφή σπόρου όλους τους αμέτρητους σχολιασμούς, όλες τις διάφορες σχολές και γραμμές που θα αναδύονταν μέσα από αιώνες και ηπείρους. Τα λόγια που ειπώθηκαν δίπλα στη Θάλασσα της Γαλιλαίας έκρυβαν κρυπτογραφημένα μέσα στην απλή τους ποίηση ολόκληρο το πολύπλοκο οικοδόμημα θεολογικού λόγου που θα απασχολούσε αμέτρητα μυαλά για χιλιετίες.
Ωστόσο, αυτή η ποικιλομορφία δεν είναι διαφθορά κάποιας αρχικής καθαρότητας, ούτε αραιώνει κάποια παρθένα αλήθεια. Αντίθετα, αντιπροσωπεύει την φυσική άνθιση αυτού που ήταν πάντα παρόν σε δυναμικότητα. Η ιστορική διατύπωση αυτών των διάφορων ερμηνειών δεν είναι απαραίτητη για την ύπαρξή τους — δεν «γεννιούνται» τη στιγμή της διατύπωσής τους. Αντίθετα, σαν μαθηματικά θεωρήματα που περιμένουν αιώνια στο βασίλειο της καθαρής λογικής για να ανακαλυφθούν από υπομονετικά μυαλά, αυτές οι ερμηνείες υπάρχουν αιώνια μέσα στον λογικό χώρο που δημιουργείται από τις θεμελιώδεις αρχές της θρησκείας. Η ιστορία απλώς παρέχει τις περιστάσεις για την αποκάλυψή τους, τις συγκεκριμένες στιγμές όταν ορισμένες ψυχές, προετοιμασμένες από τις συνθήκες και τη χάρη, γίνονται αρκετά διαφανείς ώστε να αντιληφθούν και να εκφράσουν αυτό που ήταν πάντα εκεί.
Ο Χορός της Ορθοδοξίας και της Αίρεσης
Μέσα σε αυτή την κατανόηση, η αρχαία σύγκρουση μεταξύ ορθοδοξίας και αίρεσης αποκαλύπτεται σε νέο φως, όχι πλέον ως μάχη μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, αλλά ως δημιουργική ένταση εγγενής στη φύση κάθε ζωντανού συστήματος σκέψης. Αυτό που μια γενιά ονομάζει αίρεση, μια άλλη μπορεί να το αναγνωρίσει ως βαθιά διορατικότητα. Αυτό που φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με το καθιερωμένο δόγμα μπορεί στην πραγματικότητα να ανασύρει μια βαθύτερη συνέπεια που κοιμόταν αδρανής στη θεμελίωση της παράδοσης.
Ο Χριστιανισμός, στην μυστηριώδη ανάπτυξή του μέσα στον χρόνο, δείχνει αυτή την αρχή με ιδιαίτερη σαφήνεια. Από τις πρώτες του μέρες, οι απλές διδασκαλίες που αποδίδονται σε έναν μαραγκό από τη Ναζαρέτ γέννησαν μια εκπληκτική ποικιλομορφία ερμηνείας. Κάποιες από αυτές αγκαλιάστηκαν από την αναδυόμενη θεσμική εκκλησία· άλλες καταδικάστηκαν, τα κείμενά τους κάηκαν, οι οπαδοί τους διώχθηκαν. Ωστόσο, ήταν αυτές οι «αιρέσεις» πραγματικά ξένες προς την ουσιαστική φύση του Χριστιανισμού; Ή μήπως ήταν εναλλακτικές δυνατότητες εγγενείς στον γενετικό κώδικα της θρησκείας, μονοπάτια που δεν ακολουθήθηκαν, δυναμικότητες που δεν πραγματοποιήθηκαν από την κυρίαρχη παράδοση, αλλά εξίσου έγκυρα προερχόμενες από την ίδια πηγή;
Οι Γνωστικοί μιλούσαν για θεϊκό φως παγιδευμένο στην ύλη, για μυστική γνώση που απελευθερώνει την ψυχή. Η θεσμική εκκλησία κήρυξε αυτή τη διδασκαλία ανάθεμα, ωστόσο δεν ήταν απλώς η εξωτερίκευση ορισμένων συνεπειών που υπήρχαν στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, με τη γλώσσα του για φως και σκοτάδι, γνώση και άγνοια; Οι μυστικοί κάθε αιώνα περπατούσαν σε τεντωμένο σχοινί μεταξύ αποδοχής και καταδίκης, τα εκστατικά τους οράματα ένωσης με το Θείο ενοχλητικά για όσους προτιμούν μια ασφαλέστερη, πιο μεσολαβημένη σχέση με το Ιερό.
Η ίδια δυναμική εμφανίζεται στον Ισλαμισμό, όπου οι Σούφι, αυτοί οι μεθυσμένοι εραστές του Θεού, ανέπτυξαν μια μυστική παράδοση που ορισμένοι ορθόδοξοι λόγιοι την έβλεπαν με υποψία, ακόμα κι αν άντλησε το νερό της από το ίδιο πηγάδι του Κορανίου και του παραδείγματος του Προφήτη. Οι περιστρεφόμενοι δερβίσηδες, η ποίηση του Ρουμί, η έννοια του fana — η εξάλειψη του ατομικού εαυτού στον Θεό — όλα αυτά αναδύονται οργανικά από την θεμελιώδη αρχή του Ισλάμ, το tawhid, τη θεϊκή ενότητα, φερμένη στο λογικό και βιωματικό της άκρο.
Το Ανοιχτό Μέγαρο του Νοήματος
Η θρησκεία, λοιπόν, αποκαλύπτεται όχι ως φρούριο με υψηλά τείχη και κλειστές πύλες, όχι ως φυλακή προκαθορισμένων νοημάτων, αλλά ως ανοιχτό μέγαρο με αμέτρητα δωμάτια, διαδρόμους που οδηγούν σε απρόσμενους προαύλιους χώρους, παράθυρα που ανοίγουν σε θέες άπειρου βάθους. Είναι λιγότερο μια σταθερή δήλωση του πώς είναι τα πράγματα και περισσότερο ένας συγκεκριμένος τρόπος σκέψης, μια κατεύθυνση της συνείδησης προς το Μυστήριο που τόσο αποκρύπτει όσο και αποκαλύπτει τον εαυτό του σε κάθε στιγμή της ύπαρξης.
Αυτή η ανοιχτότητα δεν είναι αδυναμία αλλά δύναμη, όχι σύγχυση αλλά πλούτος. Μέσα στους ευρύχωρους διαδρόμους μιας θρησκευτικής παράδοσης, ποικίλες φωνές μπορούν να μιλήσουν, διαφορετικές προοπτικές μπορούν να τιμηθούν, ποικίλες διορατικότητες μπορούν να βρουν έκφραση. Ο μοναχός στο κελί του και ο οικογενειάρχης στην αγορά, ο ποιητής και ο λόγιος, ο εκστατικός και ο στοχαστικός — όλοι μπορούν να βρουν μέσα στην ίδια παράδοση μονοπάτια κατάλληλα για την ιδιαίτερη φύση τους, τη μοναδική διαμόρφωση της ψυχής τους.
Ωστόσο, αυτή η ποικιλομορφία δεν σημαίνει χάος, ούτε υπονοεί ότι όλες οι ερμηνείες είναι εξίσου έγκυρες ή ότι η παράδοση δεν έχει συνοχή ταυτότητας. Αντίθετα, σημαίνει ότι η παράδοση, ως ζωντανό σύστημα, έχει την ικανότητα να μιλήσει σε διαφορετικές διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας, να απευθυνθεί στον αναζητητή σε όποιο επίπεδο κατανόησης έχει φτάσει. Σαν ένα μεγάλο ποτάμι που ρέει από τα υψίπεδα στη θάλασσα, συλλέγοντας παραποτάμους στην πορεία του, μια θρησκευτική παράδοση μπορεί να μεταφέρει νερά από πολλές πηγές ενώ διατηρεί το ουσιαστικό της ρεύμα, την κατευθυντική της ροή προς τον ωκεανό του απόλυτου νοήματος.
Φάσεις της Αντίληψης και η Σπείρα της Κατανόησης
Το κείμενο μπροστά μας (Η Ιερή Ανάπτυξη: Ένα Ταξίδι Μέσα από τους Θαλάμους της Θείας Αντίληψης) μιλά για φάσεις στην θρησκευτική αντίληψη, υπονοώντας ότι η πνευματική κατανόηση αναπτύσσεται όχι τυχαία αλλά σύμφωνα με ένα φυσικό πρότυπο εξέλιξης, ένα εξελικτικό μοτίβο στον τρόπο που η συνείδηση σχετίζεται με το Ιερό. Παρόλο που το κείμενο δεν επεκτείνεται εκτενώς σε αυτές τις φάσεις, υπαινίσσεται μια βαθιά αλήθεια: ότι η θρησκευτική εμπειρία και κατανόηση αναπτύσσονται μέσα από στάδια, το καθένα με τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο αντίληψης και ερμηνείας της πραγματικότητας.
Στην πρώιμη φάση, υπάρχει η εμπειρία της ολότητας-χωρίς-διαφοροποίηση, μια αντίληψη των πάντων ως «συγχυσμένου όλου», μια αδιαφοροποίητη ενότητα. Αυτή είναι η συνείδηση του παιδιού, του πρωτόγονου ανθρώπου, του μυστικού σε ορισμένες καταστάσεις απορρόφησης — ένας τρόπος επίγνωσης που προηγείται της ανάλυσης, που δεν γνωρίζει όρια μεταξύ εαυτού και κόσμου, μεταξύ ιερού και βέβηλου. Τα πάντα λάμπουν με ίση μυστηριώδη αίγλη· όλα είναι υπερφυσικά, όλα φορτισμένα με μια ανώνυμη δύναμη.
Καθώς η συνείδηση εξελίσσεται, αρχίζει να διαφοροποιεί, να διακρίνει, να δημιουργεί κατηγορίες και ιεραρχίες. Το θείο γίνεται ξεχωριστό από το κοσμικό· ο ιερός ναός ξεχωρίζει από την συνηθισμένη κατοικία· ο ιερέας διακρίνεται από τον κοινό άνθρωπο. Αυτή η διαφοροποίηση είναι απαραίτητη, ένα ζωτικό στάδιο στην ωρίμανση της θρησκευτικής συνείδησης, ακόμα κι αν αντιπροσωπεύει ένα είδος πτώσης από την αρχική ενότητα, μια απαραίτητη εξορία από τον κήπο της αδιαφοροποίητης ολότητας.
Ωστόσο, το ταξίδι δεν τελειώνει εκεί. Μέσα από διαδοχικές φάσεις — το κείμενο αναφέρει τουλάχιστον πέντε — η θρησκευτική αντίληψη σπειροειδώς ανέρχεται, κάθε στροφή φέρνοντας μια πιο εκλεπτυσμένη, πιο λεπτεπίλεπτη κατανόηση. Ο Βουδισμός, που μπορεί να ξεκινά με σχετικά απλές και γενικές παρατηρήσεις για τον πόνο και την παύση του, γεννά με τον καιρό τα περίπλοκα φιλοσοφικά συστήματα της Μαντυαμάκα και της Γιογκατσάρα, τις διδασκαλίες της ξαφνικής φώτισης του Ζεν, τις εκλεπτυσμένες ταντρικές πρακτικές του Θιβετιανού Βουδισμού. Αυτά δεν είναι προσθήκες στον Βουδισμό αλλά αποκαλύψεις αυτού που ήταν πάντα σιωπηρά παρόν στις ιδρυτικές του διορατικότητες.
Παρομοίως, ο Χριστιανισμός και ο Ισλαμισμός, που το κείμενο ταυτοποιεί τυπολογικά ως ανήκοντα σε μια τέταρτη φάση θρησκευτικής αντίληψης, γεννούν μυστικές διατυπώσεις που ανήκουν σε μια πέμπτη φάση — τα γραπτά του Μάιστερ Έκχαρτ και του Γρηγορίου Παλαμά, του Ιμπν Αραμπί και του Τζαλαλουντίν Ρουμί. Αυτοί οι μυστικοί δεν εγκαταλείπουν τις παραδόσεις τους αλλά βυθίζονται τόσο βαθιά σε αυτές ώστε αναδύονται στην απέναντι όχθη, όπου τα όρια μεταξύ παραδόσεων αρχίζουν να διαλύονται, όπου το Απόλυτο βιώνεται πιο άμεσα, λιγότερο μεσολαβημένο από τις συγκεκριμένες μορφές και σύμβολα οποιασδήποτε θρησκείας.
Το Παράδοξο της Μορφής και της Αμορφίας
Εδώ συναντάμε ένα από τα κεντρικά παράδοξα της θρησκευτικής ζωής: μια θρησκεία μπορεί να ξεκινά με διδασκαλίες κατάλληλες για μια συγκεκριμένη φάση αντίληψης, ωστόσο περιέχει μέσα της τους σπόρους υψηλότερων φάσεων, τη δυναμικότητα να μεταφέρει τη συνείδηση σε κορυφές που δεν ονειρεύτηκαν οι ιδρυτές της. Η θρησκεία είναι ταυτόχρονα περιορισμένη και απεριόριστη, ιδιαίτερη και καθολική, δεσμευμένη στις ιστορικές της μορφές και ελεύθερη να τις υπερβεί.
Αυτό είναι δυνατό επειδή η απόλυτη Πραγματικότητα προς την οποία όλες οι θρησκείες υποδεικνύουν είναι η ίδια πέρα από μορφή ενώ εκδηλώνεται μέσα από μορφή, πέρα από σύλληψη ενώ γίνεται γνωστή μέσα από έννοιες. Το Απόλυτο, το Θείο, το Έδαφος της Ύπαρξης — ονομάστε το όπως θέλετε — είναι σαν τον ήλιο, του οποίου το φως μπορεί να διαθλαστεί μέσα από διαφορετικά πρίσματα, παράγοντας διαφορετικά φάσματα, ωστόσο παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητο. Κάθε θρησκεία είναι ένα τέτοιο πρίσμα, που σπάει το άπειρο φως σε μοτίβα που συγκεκριμένοι πολιτισμοί, σε συγκεκριμένες εποχές, μπορούν να αντιληφθούν και να χρησιμοποιήσουν για την πνευματική τους ανάπτυξη.
Ο μυστικός το κατανοεί αυτό στα κόκαλά του, στο μεδούλι της ύπαρξής του. Έχει γευτεί το κρασί της άμεσης εμπειρίας και γνωρίζει ότι όλα τα δοχεία που το περιέχουν — Χριστιανικό, Μουσουλμανικό, Βουδιστικό, Ινδουιστικό — είναι τελικά υπηρέτες της ίδιας Θεϊκής μέθης. Γι' αυτό οι μυστικοί διαφορετικών παραδόσεων μιλούν μια γλώσσα πιο όμοια μεταξύ τους παρά με τους ορθόδοξους οπαδούς των ίδιων τους των θρησκειών. Έχουν αγγίξει κάτι που προηγείται και υπερβαίνει τις κατηγορίες οποιουδήποτε συγκεκριμένου συστήματος, ακόμα κι ενώ τιμούν και εργάζονται μέσα σε αυτά τα συστήματα.
Ο Τρόπος Σκέψης ως Ιερό Μονοπάτι
Το να προσεγγίζουμε τη θρησκεία ως σύστημα σκέψης, ως τρόπο σκέψης, σημαίνει να αναγνωρίζουμε ότι η πνευματική πρακτική δεν αφορά απλώς την πίστη σε ορισμένα πράγματα ή την εκτέλεση ορισμένων τελετουργιών. Αφορά την εκπαίδευση της ίδιας της συνείδησης, την εκμάθηση να αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα μέσα από έναν συγκεκριμένο φακό που αποκαλύπτει διαστάσεις που διαφορετικά θα παρέμεναν κρυμμένες.
Αυτός ο τρόπος σκέψης δεν είναι απλώς διανοητικός — εμπλέκει ολόκληρο το πρόσωπο, καρδιά και νου και σώμα. Όταν ένας Βουδιστής μαθαίνει να βλέπει όλα τα φαινόμενα ως άδεια από εγγενή ύπαρξη, αυτό δεν είναι απλώς μια αφηρημένη φιλοσοφική θέση αλλά μια μεταμορφωτική πρακτική που αλλάζει τη σχέση του με όλα όσα συναντά. Όταν ένας Χριστιανός μαθαίνει να αντιλαμβάνεται την παρουσία του Χριστού σε κάθε άνθρωπο, ιδιαίτερα στους φτωχούς και πάσχοντες, αυτό δεν είναι απλώς μια ηθική διδασκαλία αλλά ένας τρόπος όρασης που μεταμορφώνει την πραγματικότητα.
Το σύστημα παρέχει το πλαίσιο, την σκαλωσιά πάνω στην οποία η άμεση εμπειρία μπορεί να σκαρφαλώσει προς τα ύψη. Χωρίς το σύστημα, η εμπειρία παραμένει ακατέργαστη, υπερβολική, αδύνατο να ενσωματωθεί. Χωρίς εμπειρία, το σύστημα γίνεται ξερό, νεκρό, μια συλλογή προτάσεων αποκομμένων από ζωντανή αλήθεια. Τα δύο χρειάζονται το ένα το άλλο, σαν μορφή και κενότητα, σαν σιωπή και ήχος, σαν το σκοτάδι πριν την αυγή και την φωτεινή στιγμή της ανατολής.
Το Αιώνιο Παρόν της Ιερής Αλήθειας
Στο βασίλειο της πνευματικής αλήθειας, ο χρόνος αποκαλύπτεται ως μια παράξενη και εύκαμπτη διάσταση. Οι διορατικότητες που φαίνονται να αναδύονται ιστορικά — οι διάφορες σχολές και ερμηνείες που εμφανίζονται μέσα από αιώνες — υπάρχουν σε μια άλλη έννοια αιώνια, άχρονα, σε μια διάσταση όπου παρελθόν και μέλλον καταρρέουν σε ένα αιώνια παρόν τώρα.
Όταν ο Ναγκαρτζούνα, έξι αιώνες μετά τον Βούδα, διατύπωσε τη φιλοσοφία Μαντυαμάκα της κενότητας, δημιουργούσε κάτι νέο ή ανακάλυπτε αυτό που ήταν πάντα σιωπηρά παρόν στη διδασκαλία του Βούδα; Η ίδια η ερώτηση μπορεί να είναι παραπλανητική, βασισμένη σε μια γραμμική σύλληψη του χρόνου ακατάλληλη για το βασίλειο της πνευματικής αλήθειας. Στη διάσταση του νοήματος, του λογικού και βιωματικού χώρου που ανοίγει το ιδρυτικό όραμα μιας θρησκείας, όλες οι πιθανές αναπτύξεις υπάρχουν ταυτόχρονα, περιμένοντας μόνο την κατάλληλη συνείδηση, στη σωστή στιγμή, να τις αντιληφθεί και να τις διατυπώσει.
Αυτή η κατανόηση μας απελευθερώνει από το άγχος για τη θρησκευτική αλλαγή και ανάπτυξη. Δεν χρειάζεται να ανησυχούμε ότι μεταγενέστερες ερμηνείες διαφθείρουν την αρχική καθαρότητα ή ότι η ποικιλομορφία υποδηλώνει παρακμή. Αντίθετα, μπορούμε να αναγνωρίσουμε την οργανική ανάπτυξη μιας παράδοσης ως μια φυσική και όμορφη διαδικασία, σαν ένα λωτό που σταδιακά ανοίγει τα πέταλά του για να αποκαλύψει τον χρυσό στήμονα στην καρδιά του, που ήταν εκεί από την αρχή, κρυμμένος αλλά παρών, υπομονετικός στην αναμονή του.
Η Σιωπή Πέρα από τα Συστήματα
Και ωστόσο, έχοντας πει όλα αυτά, έχοντας ιχνηλατήσει την αρχιτεκτονική της θρησκευτικής σκέψης μέσα από τα πολλά της δωμάτια και διαδρόμους, πρέπει τελικά να αναγνωρίσουμε τον περιορισμό όλων των συστημάτων, όλων των σκέψεων, όλων των λέξεων. Πέρα από την πιο εκλεπτυσμένη θεολογία, πέρα από την πιο λεπτομερή φιλοσοφική διατύπωση, πέρα ακόμα και από την πιο υψηλή μυστική ποίηση, υπάρχει μια σιωπή που δεν είναι άδεια αλλά πλήρης, ένα σκοτάδι που δεν είναι απουσία αλλά παρουσία, μια γνώση που δεν είναι γνώση αλλά ύπαρξη.
Τα μεγάλα συστήματα θρησκευτικής σκέψης είναι δάχτυλα που δείχνουν το φεγγάρι, για να χρησιμοποιήσουμε την αρχαία βουδιστική εικόνα. Δεν είναι το φεγγάρι το ίδιο. Είναι σχεδίες που μας μεταφέρουν πέρα από το ποτάμι, όχι η απέναντι όχθη. Είναι πολύτιμα, ανεκτίμητα, όμορφα στην αρχιτεκτονική τους — ωστόσο είναι μέσα, όχι τέλη, δοχεία όχι το κρασί που περιέχουν.
Ο στοχαστικός που έχει πραγματικά εισέλθει στα βάθη της παράδοσής του τελικά φτάνει σε ένα σημείο όπου η ίδια η παράδοση γίνεται διαφανής, όπου βλέπει μέσα από αυτήν προς την Πραγματικότητα που πάντα προοριζόταν να υπηρετήσει. Αυτό δεν είναι απόρριψη της παράδοσης αλλά η εκπλήρωσή της, όχι εγκατάλειψη αλλά ολοκλήρωση. Ο εραστής τελικά συναντά τον Αγαπημένο πρόσωπο με πρόσωπο, πέρα από όλους τους μεσολαβητές, και σε αυτή τη συνάντηση, όλα επιβεβαιώνονται ακόμα κι αν όλα υπερβαίνονται.
Σε εκείνη τη σιωπή πέρα από τα συστήματα, σε εκείνο το σκοτάδι πιο φωτεινό από όλα τα φώτα, όλες οι θρησκείες συναντιούνται στην κοινή τους πηγή. Εκεί, ο Βουδιστής και ο Χριστιανός, ο Μουσουλμάνος και ο Ινδουιστής, ο μυστικός κάθε εποχής και τόπου, ανακαλύπτουν ότι μιλούσαν πάντα για το ίδιο ανείπωτο Μυστήριο, την ίδια απόλυτη Πραγματικότητα, την ίδια Θεϊκή Παρουσία που διαπερνά όλα τα πράγματα και τα υπερβαίνει, που είναι ταυτόχρονα εγγενής και υπερβατική, κοντά και μακριά, ονομάσιμη και για πάντα πέρα από όλα τα ονόματα.
Αυτό είναι το βαθύτερο μυστικό της θρησκείας ως συστήματος σκέψης: ότι κάθε αυθεντικό σύστημα, ακολουθούμενο με ειλικρίνεια και αφοσίωση, τελικά αυτοαποδομείται, οδηγεί πέρα από τον εαυτό του, ανοίγει στην απέραντη έκταση που δεν έχει όρια, ορισμούς, περιορισμούς — τον άπειρο χώρο της καθαρής Ύπαρξης, της καθαρής Συνείδησης, της καθαρής Μακαριότητας, που είναι η κληρονομιά και ο προορισμός κάθε ανθρώπινης ψυχής.
Ας αναπαυθούμε σε αυτή την αναγνώριση, σε αυτή την ειρήνη πέρα από κατανόηση, σε αυτή τη σιωπή που είναι η πηγή και η ουσία κάθε ιερού λόγου, κάθε ιερού γραπτού, κάθε θεϊκής αποκάλυψης. Ας τιμήσουμε τα συστήματα που μας καθοδηγούν ενώ ποτέ δεν ξεχνάμε ότι δείχνουν πέρα από τον εαυτό τους. Ας βαδίσουμε τα μονοπάτια που παρέχουν οι παραδόσεις μας ενώ θυμόμαστε ότι όλα τα μονοπάτια οδηγούν στην ίδια κορυφή, όπου η θέα δεν εμποδίζεται πλέον από το μονοπάτι που ανεβήκαμε, όπου στεκόμαστε τελικά στο καθαρό φως της Πραγματικότητας της ίδιας, ανώνυμης και μη κατονομαζόμενης, για πάντα πέρα από εμβέλεια ωστόσο οικείας σαν την ίδια μας την αναπνοή, μακρινής σαν το πιο απομακρυσμένο αστέρι ωστόσο παρούσας σε αυτή ακριβώς τη στιγμή, εδώ, τώρα, πάντα.
«Σε αυτή την αναγνώριση, η αναζήτηση τελειώνει και η εύρεση αρχίζει — ή ίσως ανακαλύπτουμε ότι ποτέ δεν ήταν πραγματικά ξεχωριστά, ότι η αναζήτηση η ίδια ήταν η εύρεση, ότι το ταξίδι ήταν πάντα ο προορισμός, ότι ποτέ δεν ήμασταν χωριστά από αυτό που αναζητούσαμε, δεν μπορούσαμε ποτέ να είμαστε χωριστά από αυτό, γιατί αυτό είναι η ίδια η ουσία της ύπαρξής μας, το φως με το οποίο βλέπουμε, η συνείδηση με την οποία γνωρίζουμε, η αγάπη με την οποία αγαπάμε.»
Αμήν. Ωμ. Ινσαλλάχ. Έτσι να είναι.
