Η προσευχή του Πάνα και το Μεγάλο Πνεύμα στο κέντρο του των Λάκοτα.

Στο τέλος του πλατωνικού «Φαίδρου», κάτω από τους πλατάνους και δίπλα στα νερά του Ιλισού, ο Σωκράτης στρέφεται προς τον Πάνα και τους θεούς του τόπου και διατυπώνει μία από τις πιο λιτές αλλά και βαθύτερες προσευχές της αρχαίας ελληνικής σκέψης.

Δεν ζητεί δύναμη, δόξα, εξουσία ή πλούτο. Ζητεί να μεταμορφωθεί ο ίδιος.

«Ω φίλε Πάνα και σεις άλλοι θεοί, όσοι λατρεύεστε εδώ, κάνετέ με να γίνω ωραίος εσωτερικά στην ψυχή. Και όσα εξωτερικά έχω, κάνετέ τα να βρίσκονται σε αρμονία με όσα έχω μέσα μου. Να θεωρώ πλούσιο τον σοφό και να έχω τόσα χρήματα, όσα μόνο ο σώφρων μπορεί να έχει και να διαχειρίζεται».

Η προσευχή αυτή συμπυκνώνει ένα θεμελιώδες στοιχείο της σωκρατικής ηθικής. Η αξία του ανθρώπου δεν μετριέται από όσα κατέχει, αλλά από αυτό που είναι. Ο εξωτερικός πλούτος αποκτά νόημα μόνο όταν βρίσκεται σε αρμονία με τον εσωτερικό πλούτο της ψυχής. Η αληθινή ευδαιμονία δεν βρίσκεται στη συσσώρευση αγαθών, αλλά στην τάξη, στο μέτρο και στην αρμονία.

Και δεν είναι τυχαίο ότι ο Σωκράτης απευθύνεται στον Πάνα. Ο Πάνας είναι ο θεός της άγριας φύσης, των βουνών, των δασών, των πηγών, των κοπαδιών και της αθέατης ζωτικής δύναμης που διαπερνά τον φυσικό κόσμο. Το ίδιο το όνομά του, μέσα στη μεταγενέστερη φιλοσοφική και ερμηνευτική παράδοση, προσφερόταν για τη συμβολική σύνδεσή του με το «Παν», με την ολότητα του κόσμου.

Η σκηνή του «Φαίδρου» έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία. Ο Σωκράτης δεν βρίσκεται μέσα σε έναν ναό, μπροστά σε μια τελετουργική πομπή ή σε έναν επίσημο χώρο λατρείας. Βρίσκεται μέσα στη φύση. Κάτω από τα δέντρα, δίπλα στο νερό, μέσα σε ένα τοπίο που οι αρχαίοι Έλληνες δεν αντιλαμβάνονταν ως άψυχο σκηνικό, αλλά ως χώρο κατοίκησης θεϊκών και φυσικών δυνάμεων. Η φύση δεν βρίσκεται απλώς γύρω από τον άνθρωπο. Συμμετέχει στον κόσμο του.

Αυτή η αντίληψη δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα των Ελλήνων. Με διαφορετικές μορφές και μέσα από διαφορετικές θρησκευτικές και μυθολογικές παραδόσεις, συναντούμε την ίδια βαθύτερη αίσθηση και σε πολλούς άλλους πολιτισμούς που διατήρησαν στενή σχέση με τον φυσικό κόσμο.

Για παράδειγμα, υπάρχει ένα απόσπασμα από την κοσμοθεωρία των γηγενών Αμερικανών της φυλής των Lakota, που θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά, όχι επειδή οι δύο παραδόσεις συνδέονται ιστορικά μεταξύ τους, αλλά επειδή, παρά τις τεράστιες χρονικές, γεωγραφικές και πολιτισμικές αποστάσεις που τις χωρίζουν, εκφράζουν συμπληρωματικά μια συγγενική αντίληψη για τη φύση και για τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτή. 

Αναφέρει η προσευχή των Lakota:

«Δεν μπορείς να προσευχηθείς σε μια κατάσταση του Είναι. Μόνο από μέσα, από το κέντρο, από τον πυρήνα της ύπαρξής μας, από τον τόπο όπου υπάρχουν η Σελήνη, ο Ήλιος και τα άστρα, από τον τόπο όπου κατοικεί το Μεγάλο Πνεύμα. Από εκεί γίνονται πραγματικότητα όλα τα όνειρα της καρδιάς».

Οι δύο πολιτισμοί απέχουν μεταξύ τους χιλιάδες χρόνια και δεν υπάρχει λόγος να αναζητήσουμε μεταξύ τους κάποια άμεση ιστορική συγγένεια. Η αξία της σύγκρισης βρίσκεται ακριβώς στην ανεξαρτησία τους. Δύο διαφορετικοί κόσμοι, που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές ηπείρους και σε εντελώς διαφορετικές ιστορικές συνθήκες, διατηρούν την αίσθηση ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί μια ύπαρξη αποκομμένη από τη φύση, αλλά μέρος μιας ευρύτερης κοσμικής τάξης.

Στην αρχαία Ελληνική σκέψη, η φύση κατοικείται από θεϊκές δυνάμεις και ο άνθρωπος αναζητεί την αρμονία της ψυχής του μέσα στην κοσμική τάξη. Στην κοσμοαντίληψη των Lakota, ο άνθρωπος βρίσκεται επίσης μέσα σε ένα ζωντανό σύμπαν, όπου ο ουρανός, η γη, τα ζώα και οι πνευματικές δυνάμεις δεν αποτελούν απομονωμένες πραγματικότητες, αλλά μέρη μιας ευρύτερης ενότητας.
Δεν είναι οι ίδιες αντιλήψεις. Είναι όμως δύο διαφορετικές πολιτισμικές εκφράσεις ενός παλαιού ανθρώπινου αισθήματος, ότι η φύση δεν είναι απλώς ένα εξωτερικό αντικείμενο απέναντι στον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος ανήκει σε αυτήν. Και όταν αυτή η αίσθηση διαπερνά έναν πολιτισμό, δεν παραμένει μόνο στη θεωρία. Αποτυπώνεται στη μυθολογία, στη θρησκεία, στις τελετές, στην τέχνη, στις κοινωνικές πρακτικές και στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον ίδιο τον εαυτό του.

Ακριβώς γι' αυτό η Lakota αντίληψη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν τη δούμε μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής κατάκτησης της Αμερικής.

Οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες, και ιδιαίτερα οι Ισπανοί κονκισταδόρες, προσέγγισαν τους αυτόχθονες λαούς μέσα από τα μέτρα και τις κατηγορίες του δικού τους πολιτισμού. Οι θρησκευτικές τους πρακτικές, οι τελετουργίες και η σχέση τους με τη φύση αντιμετωπίστηκαν συχνά ως εκδηλώσεις βαρβαρότητας ή ως αποδείξεις πολιτισμικής κατωτερότητας.

Κι όμως, μέσα σε εκείνους τους πολιτισμούς υπήρχε μια κοσμοαντίληψη που ο σύγχρονος άνθρωπος, αντιμέτωπος σήμερα με την περιβαλλοντική κρίση, αναγκάζεται να επανεξετάσει. Η ιδέα ότι η φύση δεν είναι απλώς μια αποθήκη πόρων.

Η ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω από τον φυσικό κόσμο, αλλά εντός του. Η ιδέα ότι η ισορροπία του ανθρώπου συνδέεται με την ισορροπία του κόσμου που τον περιβάλλει.

Ίσως εδώ βρίσκεται και η επικαιρότητα μιας τόσο παλιάς σκέψης. Η σύγχρονη τεχνολογική κοινωνία απέκτησε μια δύναμη πάνω στη φύση που κανένας παλαιότερος πολιτισμός δεν διέθετε. Μαζί με αυτή τη δύναμη, όμως, γεννήθηκε και μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση, ότι ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί έξω από τη φύση και να την αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως αντικείμενο διαχείρισης και εκμετάλλευσης.

Η σημερινή περιβαλλοντική κρίση μας υπενθυμίζει το αντίθετο. Δεν είμαστε έξω από το οικοσύστημα. Είμαστε μέσα σε αυτό.

Η επιστροφή, λοιπόν, σε μια πιο ολιστική θεώρηση του κόσμου δεν σημαίνει αναγκαστικά επιστροφή στο παρελθόν ούτε απόρριψη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Σημαίνει επαναφορά μιας αρχαίας ισορροπίας στη σκέψη μας, όπου η γνώση συνοδεύεται από μέτρο και η δύναμη από ευθύνη.

Εδώ, ύστερα από τόσους αιώνες, η προσευχή του Σωκράτη αποκτά μια απρόσμενη επικαιρότητα. Ο Σωκράτης δεν ζητεί να αποκτήσει περισσότερα. Ζητεί να γίνει καλύτερος. Να εναρμονίσει τα εξωτερικά αγαθά με την εσωτερική του κατάσταση.

Και η Lakota παράδοση μας υπενθυμίζει, με τη δική της γλώσσα, ότι η αληθινή σχέση με το θείο και με τον κόσμο δεν βρίσκεται στην εξωτερική κατοχή, αλλά στο εσωτερικό κέντρο, εκεί όπου ο άνθρωπος αισθάνεται ξανά τη συγγένειά του με το σύνολο.

Ο Πάνας και το Μεγάλο Πνεύμα δεν είναι το ίδιο. Η Ελληνική φιλοσοφία και η κοσμοαντίληψη των Lakota δεν μπορούν να συγκριθούν, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά. Και τότε, από αυτή τη σύνθεση, αναδύεται μια ιδέα παλαιότερη και βαθύτερη από κάθε συγκεκριμένο πολιτισμό.

Ο άνθρωπος δεν είναι κύριος του Όλου. Είναι μέρος του. Και ίσως η πραγματική επιστροφή στη χαμένη γνώση και την αρχέγονη σοφία να αρχίζει ακριβώς από εκεί όπου τελειώνει η ψευδαίσθηση της απομόνωσής μας από τον κόσμο.

Από το κέντρο του Είναι, εκεί όπου, όπως λέει η παράδοση των Lakota, βρίσκονται συμβολικά ο Ήλιος, η Σελήνη και τα άστρα. Και εκεί όπου ο Σωκράτης ζητούσε από τον Πάνα το πιο απλό και ίσως το πιο δύσκολο πράγμα.

Να γίνει ο άνθρωπος όμορφος στην ψυχή!