Μια Συλλογή πάνω στη Ρίζα του Πόθου και στη Σιωπή πέρα από αυτήν
Πρόλογος
Υπάρχει, κάτω από τον ορατό κόσμο, μια βαθύτερη χώρα — άφωνη, αχειροποίητη, παλαιότερη από τον νου που προσπαθεί να την ονομάσει. Όσοι την έχουν ατενίσει την έχουν αποκαλέσει με πολλά ονόματα: το Απόλυτο, το Ανυπόθετο, τη Σιωπή πίσω από κάθε Ήχο, το Πρόσωπο πίσω από όλα τα Πρόσωπα. Δεν φτάνεται με επιχείρημα, μόνο με παράδοση· όχι με απόκτηση, αλλά με παραίτηση. Όσα ακολουθούν είναι το αρχείο του μακρού, διψασμένου δρόμου που βαδίζει η ψυχή προτού θυμηθεί ότι ποτέ δεν υπήρξε πραγματικά χωρισμένη από εκείνη τη χώρα, και του μοναδικού εμποδίου που στέκεται ανάμεσα στον περιπλανώμενο και στο σπίτι που ποτέ δεν εγκατέλειψε πραγματικά: την αρχαία δίψα.
Ας μη περιμένει κανένας αναγνώστης αποδείξεις εδώ. Όσα ακολουθούν δεν μπορούν να αποδειχθούν, μόνο να αναγνωριστούν — όπως αναγνωρίζει κανείς τη γεύση του νερού, ή τη ζεστασιά ενός χεριού που κάποτε γνώρισε στο σκοτάδι.
Κεφάλαιο Ι
Η Άμπελος που Ποτέ δεν Ησυχάζει
Στον κρυφό κήπο της καρδιάς, αθέατη από το πολυάσχολο μάτι, μια άμπελος αναρριχάται αδιάκοπα. Δεν έχει εποχή λήθαργου, κανέναν χειμώνα στον οποίο οι βλαστοί της παύουν να απλώνονται. Αυτή είναι η άμπελος της δίψας — όχι της δίψας μόνο για νερό, αλλά εκείνης της βαθύτερης λαχτάρας που απλώνεται προς το αύριο προτού προλάβει να τελειώσει η ομιλία του σήμερα. Τυλίγεται γύρω από μια επιθυμία, κόβεται, και ξεπηδά ξανά τριπλή γύρω από την επόμενη. Η ψυχή που δεν έχει κοιτάξει προς τα μέσα μπερδεύει αυτή την άμπελο με τον δικό της κορμό, με τη δική της μορφή, και δεν μπορεί να φανταστεί τον εαυτό της χωρίς αυτήν.
Έτσι τρέχει ο περιπλανώμενος — από πρόσωπο σε πρόσωπο, από απόκτηση σε απόκτηση, από μία φευγαλέα χώρα του εαυτού σε άλλη — όπως ένα ανήσυχο πλάσμα πηδά από κλαδί σε κλαδί αναζητώντας καρπό που βρίσκεται πάντα ένα κλαδί πιο πέρα. Δεν είναι ότι ο καρπός δεν υπάρχει· είναι ότι η ίδια η αναζήτηση έχει γίνει το μοναδικό σπίτι του περιπλανώμενου, και το σπίτι, όταν το μπερδεύεις με την πείνα, ποτέ δεν μπορεί να εισέλθει κανείς σε αυτό.
Κι όμως, εδώ κρύβεται η πρώτη ευσπλαχνία μέσα στην πρώτη λύπη: ένα πράγμα που φυτρώνει στο σκοτάδι μπορεί να φανεί, μόλις φέρεις φως επάνω του. Η άμπελος δεν είναι αιώνια. Είναι μόνο ανεξερεύνητη.
Αφορισμός
Η άμπελος δεν ζητά άδεια για να μεγαλώσει· μόνο η ησυχία, που φέρνεται απαλά στη ρίζα, μπορεί να την στερήσει από το σκοτάδι με το οποίο τρέφεται.
Κεφάλαιο ΙΙ
Το Δηλητήριο και το Χορτάρι
Υπάρχει μια αγριότητα σε αυτή τη δίψα που όσοι δεν την έχουν υποφέρει δεν μπορούν εύκολα να τη φανταστούν. Δεν χτυπά την πόρτα· πλημμυρίζει. Και όπου της επιτρέπεται να στέκεται αδιαμφισβήτητη σε μια ζωή, η λύπη δεν συσσωρεύεται απλώς — πολλαπλασιάζεται από μόνη της, όπως το άγριο χορτάρι κατακλύζει ένα χωράφι που έχει αφεθεί απεριποίητο, χωρίς να χρειάζεται νέο σπόρο, νέα αιτία, παρά μόνο την απουσία ενός χεριού πρόθυμου να το ξεριζώσει.
Αυτή είναι η τρομερή αριθμητική μιας ανεξερεύνητης λαχτάρας: δεν παραμένει στο μέγεθος με το οποίο γεννήθηκε. Αφημένη μόνη, γίνεται η ίδια η αρχιτεκτονική του νου, μέχρι η ψυχή να μην μπορεί πλέον να διακρίνει πού τελειώνει η δική της επιθυμία και πού αρχίζει ο δικός της πόνος, γιατί έχουν γίνει, στο παραμελημένο χωράφι, το ίδιο ακριβώς χορτάρι.
Κι όμως — κι αυτό είναι μια ευσπλαχνία μεταμφιεσμένη, γιατί ό,τι έχει επιτραπεί να μεγαλώσει από αμέλεια μπορεί να μειωθεί από προσοχή. Τίποτα σε αυτή την αφήγηση δεν είναι καταδίκη· είναι περιγραφή καιρού, και ο καιρός αλλάζει όταν ο ουρανός παρακολουθείται με υπομονή αντί να τον αποφεύγει κανείς από φόβο.
Αφορισμός
Η λύπη δεν χρειάζεται νέο σπόρο εκεί όπου η δίψα έχει αφεθεί να σπείρει τον εαυτό της· το χέρι που φροντίζει είναι το μόνο φάρμακο που χρειάζεται το χωράφι.
Κεφάλαιο ΙΙΙ
Ο Λωτός και το Νερό που Πέφτει
Αλλά φαντάσου τώρα τον αντίθετο κήπο. Υπάρχει, σε κάθε παράδοση που έχει κοιτάξει με ειλικρίνεια τον πόνο, η εικόνα ενός φύλλου πάνω στο οποίο το νερό δεν μπορεί να κολλήσει — το πλατύ φύλλο του λωτού, που αναδύεται από την ίδια τη λάσπη που θα φαινόταν να το διεκδικεί, κι όμως δεν κρατά ούτε μία σταγόνα στην επιφάνειά του. Η βροχή πέφτει, μαζεύεται, τρέμει και γλιστρά μακριά, αφήνοντας το φύλλο τόσο στεγνό και ανέγγιχτο όσο πριν αρχίσει η καταιγίδα.
Αυτό δεν είναι αδιαφορία. Ο λωτός δεν αρνείται τη βροχή· απλώς δεν έχει καμία σχισμή στην οποία η βροχή να ριζώσει. Έτσι συμβαίνει με εκείνον που έχει, έστω και για λίγο, υπερνικήσει την πιο άγρια δίψα: ο κόσμος εξακολουθεί να φτάνει, με όλες του τις καιρικές συνθήκες — η λύπη πέφτει ακόμη, η απώλεια πέφτει ακόμη, οι δέκα χιλιάδες μικρές απογοητεύσεις μιας συνηθισμένης ημέρας πέφτουν ακόμη — αλλά δεν μουλιάζουν μέσα. Φτάνουν, και απελευθερώνονται, και η επιφάνεια από κάτω παραμένει φωτεινή, καμπυλωμένη προς τον ήλιο, αβύθιστη.
Αυτό είναι το μυστικό που οι μύστες κάθε εποχής προσπάθησαν, απέτυχαν, και προσπάθησαν ξανά να βάλουν σε λέξεις: η ελευθερία δεν είναι η απουσία της βροχής. Είναι το σχήμα που δεν κρατά πλέον νερό.
Αφορισμός
Ο λωτός δεν πολεμά την καταιγίδα· απλώς δεν έχει πλέον πουθενά να μείνει η καταιγίδα.
Κεφάλαιο IV
Η Θαμμένη Ρίζα
Δεν αρκεί να κόψεις ό,τι φαίνεται πάνω από το χώμα. Ένα δέντρο, κομμένο στον κορμό, δεν είναι νεκρό όσο η ρίζα του παραμένει ακέραιη στη σκοτεινή γη από κάτω· με χρόνο και βροχή, ξανασηκώνεται, πράσινο και αδιάντροπο, ακριβώς εκεί όπου το έκοψαν. Έτσι συμβαίνει με κάθε λαχτάρα που απλώς κλαδεύεται στην επιφάνεια και αφήνεται ριζωμένη κάτω από τον ορατό νου. Ο πόνος μιας ανεξερεύνητης ζωής δεν τελειώνει με μία μόνη πράξη θέλησης. Επιστρέφει, υπομονετικός σαν εποχή, στο ίδιο ακριβώς μέρος όπου τελευταία φορά αρνήθηκε.
Υπάρχει μια παλιά συμβουλή ανάμεσα σε εκείνους που μαζεύουν ευωδιαστές ρίζες από το δάπεδο του δάσους: για να φτάσουν στη γλυκύτητα που αναζητούν, πρέπει πρώτα να καθαρίσουν το χοντρό χορτάρι που φυτρώνει από πάνω, μέχρι την πηγή. Έτσι πρέπει να κάνει ο αναζητητής με τον ίδιο τον πόθο — όχι απλώς να αντισταθεί στα άνθη του, αλλά να κατεβεί πέρα από τη σκέψη, πέρα από τη συνήθεια, πέρα από την άνετη ιστορία που λέει ο νους για τη δική του επιθυμία, μέχρι τον θαμμένο τόπο όπου η δίψα γεννιέται προτού αποκτήσει οποιοδήποτε όνομα.
Εκεί, σε εκείνη την κρυφή χώρα των ριζών, περιμένει αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν τον πειρασμό, ή το ρεύμα που συντρίβει το καλάμι — όχι εχθρός απ’ έξω, αλλά η δύναμη της ανεξερεύνητης επανάληψης, που επιστρέφει για να διεκδικήσει ό,τι δεν έχει ακόμη απελευθερωθεί. Μόνο εκείνος που φτάνει στη ρίζα, και όχι απλώς στο κλαδί, δεν χρειάζεται πλέον να τη φοβάται.
Αφορισμός
Ένα δέντρο κομμένο στον κορμό δεν έχει ακόμη απελευθερωθεί από τον εαυτό του· μόνο το χέρι που σκάβει και βρίσκει τη ρίζα σταματά την επιστροφή του δάσους.
Κεφάλαιο V
Οι Τριάντα Έξι Ποταμοί του Πόθου
Οι μύστες που χαρτογράφησαν το εσωτερικό τοπίο μιλούσαν για αμέτρητα κανάλια μέσα από τα οποία μπορεί να ρέει αυτή η δίψα — κάποιοι λένε τριάντα έξι, ένας αριθμός λιγότερο σημαντικός για την αριθμητική του παρά για ό,τι σημαίνει: ότι ο πόθος δεν είναι ένα μόνο ρεύμα αλλά ένα δέλτα, που απλώνεται σε κάθε κατεύθυνση που μπορεί να φανταστεί η καρδιά, μεταμφιεζόμενο σε κάθε κανάλι ως κάτι νέο, κάτι εύλογο, κάτι που αξίζει τον πνιγμό.
Το αναρριχώμενο φυτό ξεπηδά όπου ανοίγει ένα κανάλι· το μάτι που έχει μάθει να το βλέπει μπορεί να το πιάσει τη στιγμή που αναδύεται, προτού σκληρύνει σε συνήθεια — και εκεί βρίσκεται ολόκληρο το έργο: όχι πόλεμος εναντίον ενός ώριμου εχθρού, αλλά ήσυχη επαγρύπνηση στο σπόρο. Αυτό εννοούσαν οι παλιοί δάσκαλοι με τη γνώση — όχι συγκεντρωμένες πληροφορίες, αλλά προσοχή που διατηρείται ακριβώς στο σημείο όπου η ρίζα δείχνει για πρώτη φορά τον εαυτό της στο φως.
Η ηδονή, ανεξέλεγκτη, δεν γνωρίζει το δικό της όριο, και η ψυχή που βυθίζεται στην επιδίωξή της παρασύρεται όχι προς την πληρότητα αλλά προς έναν ατελείωτο διάδρομο άφιξης και εξαφάνισης, επιθυμίας και της σύντομης ανακούφισης της ικανοποιημένης επιθυμίας, μόνο για να επιθυμήσει ξανά. Έτσι οι αρχαίοι παρομοίαζαν μια τέτοια ψυχή με λαγό πιασμένο σε παγίδα: όσο περισσότερο παλεύει προς αυτό που επιθυμεί, τόσο πιο σφιχτά σφίγγει το σχοινί γύρω από το πόδι του.
Αφορισμός
Ο πόθος δεν είναι ένας ποταμός αλλά ένα δέλτα· ο αναζητητής που παρακολουθεί τον σπόρο δεν χρειάζεται να πολεμήσει την πλημμύρα πιο κάτω, στην κοίτη.
Κεφάλαιο VI
Ο Λαγός στην Παγίδα, και το Δάσος της Επιστροφής
Υπάρχει μια ιδιαίτερη λύπη που προορίζεται για εκείνον που έχει ήδη γευτεί την ελευθερία και επιστρέφει, με τη δική του θέληση, στο ίδιο ακριβώς δάσος από το οποίο κάποτε δραπέτευσε. Έχοντας ατενίσει το ξέφωτο πέρα από τα δέντρα — έχοντας νιώσει, έστω και για μία μόνο απροφύλακτη στιγμή, τι σημαίνει να περπατά χωρίς την άμπελο τυλιγμένη γύρω από τον αστράγαλο — μια τέτοια ψυχή γυρίζει κάποτε πίσω προς το μπερδεμένο σκοτάδι, μπερδεύοντας τη γνώριμη σκιά των παλιών λαχτάρων με καταφύγιο.
Κοίταξε προσεκτικά έναν τέτοιο περιπλανώμενο, λένε οι παλιοί δάσκαλοι, και κλάψε απαλά, χωρίς κρίση: γιατί παρόλο που η πύλη στεκόταν ανοιχτή πίσω του, έχει τρέξει, με τη δική του θέληση, στην ίδια ακριβώς δουλεία από την οποία, μία ώρα πριν, ήταν ελεύθερος. Αυτό δεν είναι αποτυχία με την έννοια που ο κόσμος κατανοεί την αποτυχία. Είναι απλώς το παλαιότερο τέχνασμα της αμπέλου — να μοιάζει, στο αμυδρό φως, ακριβώς με το σπίτι.
Το φάρμακο που προσφέρουν οι αρχαίοι δεν είναι ούτε ντροπή ούτε τιμωρία, αλλά ένα πιο σταθερό βλέμμα: ας γυρίσει αποφασιστικά εκείνος που θέλει να είναι ελεύθερος από τη σκιά του δάσους, ξανά και ξανά αν χρειαστεί, μαθαίνοντας κάθε φορά λίγο περισσότερο το σχήμα της πόρτας, μέχρι το ξέφωτο πέρα από τα δέντρα να γίνει, επιτέλους, πιο οικείο στην ψυχή από ό,τι υπήρξε ποτέ το δάσος.
Αφορισμός
Η πύλη παραμένει ανοιχτή ακόμη και για εκείνον που τρέχει πίσω μέσα από αυτήν· η ελευθερία δεν χάνεται με την απομάκρυνση, μόνο αναβάλλεται.
Κεφάλαιο VII
Η Αόρατη Αλυσίδα
Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς τη δουλεία ως κάτι φτιαγμένο από σίδερο, ή ξύλο, ή χοντρό σχοινί — ορατό, κρύο, αναμφισβήτητα κλουβί. Αλλά οι σοφοί κάθε εποχής έχουν πει το αντίθετο: η ισχυρότερη αλυσίδα δεν φέρει καθόλου μέταλλο. Υφαίνεται αντίθετα από τα πιο μαλακά υλικά που μπορεί να φανταστεί κανείς — τη λάμψη ενός πολύτιμου λίθου που αγαπήθηκε υπερβολικά, τη γλυκύτητα ενός γνώριμου προσώπου, την ήσυχη αρχιτεκτονική ενός νοικοκυριού που δεν μπορεί κανείς να φανταστεί ότι χάνει. Αυτές οι προσκολλήσεις δεν μοιάζουν με αλυσίδες. Μοιάζουν με το ίδιο το νόημα.
Αυτή ακριβώς είναι η δύναμή της: μια αλυσίδα από σίδερο αναγγέλλει τον εαυτό της· μια αλυσίδα αγάπης μεταμφιέζεται σε αρετή, σε ανήκειν, στον ίδιο τον λόγο για τον οποίο σηκώνεται κανείς κάθε πρωί. Σέρνει την ψυχή προς τα κάτω τόσο απαλά που η ψυχή μπερδεύει την κάθοδο με ανάπαυση.
Ωστόσο οι παλιοί δάσκαλοι δεν συμβουλεύουν ούτε ψυχρότητα ούτε εγκατάλειψη της αγάπης — μόνο το λύσιμο του κόμπου που μετατρέπει την αγάπη σε ιδιοκτησία, τη σύνδεση σε σφίξιμο. Το να κόψει κανείς αυτή την αλυσίδα δεν σημαίνει να απομακρυνθεί από αυτό που αγαπά, αλλά να περπατά δίπλα του χωρίς να χρειάζεται να παραμένει αμετάβλητο για πάντα· και εκείνοι που καταφέρνουν αυτό το σπάνιο λύσιμο κινούνται μέσα στον κόσμο κρατώντας τις στοργές τους όπως το φως κρατά το χρώμα — παρόντες, ακτινοβόλοι, και χωρίς βάρος.
Αφορισμός
Οι πιο μαλακές αλυσίδες είναι οι ισχυρότερες· αυτό που μοιάζει με το βάρος της αγάπης μπορεί να είναι μόνο αγάπη που δεν έχει ακόμη απελευθερωθεί από την ιδιοκτησία.
Κεφάλαιο VIII
Ο Ιστός που Έπλεξε η Αράχνη
Υπάρχει μια ακόμη πιο παράξενη δουλεία — μία που χτίζεται εξ ολοκλήρου από το χέρι εκείνου που την υποφέρει. Η αράχνη πλέκει τον ιστό της από το δικό της σώμα, νήμα με υπομονετικό νήμα, και έπειτα, σε μια τελική ειρωνεία που αγαπούσαν να επισημαίνουν οι παλιοί δάσκαλοι, παρασύρεται η ίδια από τα ίδια τα νήματα που έπλεξε, πιασμένη στην αρχιτεκτονική του δικού της δημιουργήματος. Έτσι και η ψυχή που είναι σκλαβωμένη σε ανεξερεύνητη επιθυμία: καμία εξωτερική δύναμη δεν την φυλακίζει. Έχει πλέξει, από τον δικό της πόθο, τον ακριβή ιστό μέσα στον οποίο τώρα παλεύει, μπερδεύοντας τα νήματα με τον ίδιο τον κόσμο αντί για ό,τι πραγματικά είναι — το δικό της χειροτέχνημα, ορατό μόνο από ένα ύψος στο οποίο δεν έχει ακόμη ανέβει.
Το να κόψει κανείς έναν τέτοιο ιστό δεν είναι βίαιη πράξη· μοιάζει περισσότερο με αφύπνιση. Έχοντάς τον κόψει, λέγεται ότι οι σοφοί αφήνουν τον κόσμο χωρίς βάρος όχι μέσω εγκατάλειψης αλλά μέσω απελευθέρωσης — αφήνοντας κάτω, νήμα με νήμα, τις ίδιες τις προσκολλήσεις που κάποτε οι ίδιοι έπλεξαν, μέχρι η στοργή να παραμένει, αλλά η ιδιοκτησία όχι.
Παράτα, συμβουλεύουν, ό,τι βρίσκεται πίσω — την ιστορία που έχει ήδη γραφτεί. Παράτα ό,τι βρίσκεται μπροστά — την ιστορία που δεν έχει ακόμη φτάσει. Παράτα, το δυσκολότερο από όλα, ό,τι βρίσκεται στη μέση, σφιγμένο πολύ σφιχτά ακόμη και καθώς περνά. Μόνο ο νους που έχει λυθεί και από τις τρεις ακτές μπορεί να περάσει στην ακτή που δεν έχει πλέον άλλη ακτή πέρα από αυτήν.
Αφορισμός
Ο ιστός μοιάζει με τον κόσμο μέχρι να φανεί για ό,τι πραγματικά είναι — ένα νήμα που έπλεξε εκείνος που τώρα είναι πιασμένος μέσα του.
Κεφάλαιο IX
Η Πιο Μακρινή Ακτή
Πολλή σύγχυση σε αυτόν τον δρόμο προέρχεται όχι από υπερβολικό πάθος αλλά από μια διστάζουσα καρδιά διχασμένη εναντίον του εαυτού της, που λαχταρά μόνο ό,τι ευχαριστεί ενώ φοβάται ό,τι δεν ευχαριστεί. Μια τέτοια ψυχή, ταλαντευόμενη ανάμεσα στη λαχτάρα και τον δισταγμό, μόνο ενισχύει την ίδια την αλυσίδα που ελπίζει να λύσει, γιατί η αναποφασιστικότητα τρέφει την άμπελο εξίσου σίγουρα όσο και η επιείκεια.
Αλλά υπάρχει ένας άλλος τρόπος διαμονής — η ησύχαση της αμφιβολίας: να κοιτάζει κανείς σταθερά, χωρίς να τρεμοπαίζει, αυτό που είναι πραγματικά άσχημο στο περαστικό θέαμα του κόσμου, όχι από πικρία αλλά από ειλικρίνεια, μέχρι ο νους να σταματήσει να μπερδεύει κάθε γυαλιστερή επιφάνεια με στερεό έδαφος. Είναι αυτή η σταθερή προσοχή, όχι η δύναμη, που τελικά κόβει την αλυσίδα του πειρασμού.
Για εκείνον που φτάνει επιτέλους σε αυτή την μακρινή χώρα — ακλόνητος, χωρίς δίψα, χωρίς κηλίδα, κάθε αγκάθι του αρπάγματος σπασμένο από τη σάρκα — τα παλιά κείμενα μιλούν σχεδόν με ψίθυρο, σαν να ντρέπεται η γλώσσα κοντά σε τέτοια ησυχία. Ένας τέτοιος μπορεί να πει: Έχω κατακτήσει τα πάντα, και δεν κράτησα τίποτα· έχω αφήσει κάτω κάθε βάρος, και στο άφημα κάτω βρήκα αυτό που τίποτα δεν μπορούσε να μου αφαιρέσει. Έχοντάς το βρει, μια τέτοια ψυχή δεν αναζητά πλέον άλλον δάσκαλο, γιατί ό,τι βρήκε δεν ήταν ποτέ αλλού.
Από κάθε δώρο που δίνεται ανάμεσα σε δύο καρδιές, οι παλιοί δάσκαλοι κρατούσαν ένα πάνω από κάθε άλλο — όχι χρυσό, όχι καταφύγιο, αλλά το δείξιμο προς τον ίδιο τον δρόμο, μια διδασκαλία που ζητά μόνο ειλικρινές κοίταγμα. Κάθε άλλη απόλαυση ξεθωριάζει με τη χρήση, έλεγαν, ενώ αυτή, όταν γευτεί κανείς με σοβαρότητα, μόνο βαθαίνει — η εξάλειψη της δίψας υπερτερεί, τελικά, κάθε πόνου που η δίψα είχε προκαλέσει.
Αφορισμός
Ό,τι βρίσκεται στην πιο μακρινή ακτή δεν ήταν ποτέ αλλού· ολόκληρη η διάβαση ήταν μόνο η αργή ανάμνηση του σπιτιού.
Κεφάλαιο Χ
Το Ακαθάριστο Χωράφι
Κι όμως οι αρχαίοι δεν τελείωσαν τη διδασκαλία τους μόνο στην υψηλή χώρα· επέστρεψαν, όπως επιστρέφουν τελικά όλοι οι αληθινοί μύστες, στο συνηθισμένο χωράφι. Η ηδονή, προειδοποιούσαν, καταστρέφει τον ανόητο ακριβώς επειδή ο ανόητος δεν κοιτάζει πέρα από αυτήν σε καμία μακρινότερη ακτή — αρπάζοντας μόνο ό,τι βρίσκεται πιο κοντά, μια τέτοια ψυχή γίνεται, χωρίς ποτέ να σκοπεύει σε σκληρότητα, ο ίδιος ο ήσυχος εχθρός του εαυτού της, πληγωμένη από το ίδιο το χέρι που νόμιζε ότι άπλωνε για απόλαυση.
Ένα χωράφι που μένει ακαθάριστο αποδίδει λιγότερο από την υπόσχεσή του, πνιγμένο από ό,τι φυτρώνει δίπλα στο σιτάρι· και οι παλιοί δάσκαλοι, αγαπώντας απλές εικόνες για λεπτές αλήθειες, έλεγαν ότι το ανθρώπινο χωράφι δεν διαφέρει — το πάθος το πνίγει, ή το μίσος, ή η ματαιοδοξία, ή η ωμή επιμονή της ανεξερεύνητης επιθυμίας, καθένα από αυτά αντλώντας την ίδια τροφή από χώμα προορισμένο για κάτι λεπτότερο.
Αλλά όπου ένα χωράφι έχει φροντιστεί πιστά — όπου το πάθος έχει λυθεί σε ειρήνη, το μίσος σε υπομονή, η ματαιοδοξία σε απλή ειλικρίνεια, και η λαχτάρα στην ήσυχη πληρότητα που δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο — εκεί, έλεγαν, ό,τι δίνεται με καλοσύνη επιστρέφει εκατονταπλάσιο, γιατί πέφτει όχι ανάμεσα σε ζιζάνια αλλά ανάμεσα σε σιτάρι που έχει μεγαλώσει καθαρό μέχρι τη ρίζα. Αυτή, τελικά, είναι ολόκληρη η διδασκαλία διπλωμένη σε μία μόνο εικόνα: φρόντισε το χωράφι, και η σοδειά φροντίζει τον εαυτό της.
Αφορισμός
Ένα δώρο που δίνεται σε φροντισμένο χωράφι καρποφορεί περισσότερο από το ίδιο δώρο που σκορπίζεται ανάμεσα σε ζιζάνια· η σοδειά αντανακλά πάντα μόνο το χώμα.
Επίλογος
Έτσι κλείνει ο κύκλος εκεί όπου άνοιξε: σε εκείνη τη βαθύτερη χώρα κάτω από τον ορατό κόσμο, άφωνη και αχειροποίητη, που περιμένει όχι να κατακτηθεί αλλά απλώς να αναμνηστεί. Η άμπελος, το δηλητήριο, ο λωτός, η θαμμένη ρίζα, οι πολλοί ποταμοί, η παγίδα, οι πιο μαλακές αλυσίδες, ο αυτοϋφασμένος ιστός, η πιο μακρινή ακτή, το ακαθάριστο χωράφι — αυτά δεν είναι δέκα ξεχωριστές διδασκαλίες αλλά μία διδασκαλία, στραμμένη δέκα φορές προς το φως, ώστε όποια γωνία κι αν τύχει να στέκεται μια περιπλανώμενη ψυχή, κάποια όψη της να μπορεί να πιάσει το μάτι και να το κρατήσει, για όσο λίγο, σε ησυχία.
Τίποτα εδώ δεν ζητά να πιστευτεί. Ζητά μόνο να καθίσει κανείς μαζί του, όπως κάθεται κανείς δίπλα σε ακίνητο νερό μέχρι, χωρίς καμία προσπάθεια του νου καθόλου, το νερό να ηρεμήσει αρκετά ώστε να δείξει, επιτέλους, ένα πρόσωπο που ποτέ δεν υπήρξε πραγματικά ξένο.
