Για την Νοημοσύνη, την Ελευθερία και τον Ξεδιπλωμένο Χάρτη του Κόσμου
I. Ο Ποταμός που Δεν Μπορεί να Συγκρατηθεί
Υπάρχει ένας ποταμός που ρέει κάτω από όλους τους ποταμούς. Δεν αρχίζει στα βουνά, ούτε τελειώνει στη θάλασσα. Δεν έχει όχθες για να τον περιέχει, δεν έχει όνομα με το οποίο να τον καλέσουν, δεν έχει όγκο που να μετρηθεί με ράβδους και όργανα. Κι όμως ρέει — αδιάκοπα, σιωπηλά, με την αδιαφορία του απόλυτου — μέσα από κάθε χειρονομία του ζώντος κόσμου, μέσα από κάθε φύλλο που τρέμει, μέσα από κάθε στιγμή θλίψης, κάθε σπασμό χαράς, κάθε θάνατο που ανοίγει σαν πληγή στον ιστό του χρόνου.
Ένας άνθρωπος στάθηκε κάποτε στην όχθη ενός τέτοιου ποταμού. Είχε έρθει φέρνοντας ερωτήματα — τα συνηθισμένα, λεία σαν πέτρες από μια ζωή χειρισμού τους. Ποιος είμαι; Τι είναι το καλό; Πώς πρέπει να ζήσει κανείς; Είχε σπουδάσει σε ναούς και πανεπιστήμια, είχε συζητήσει με φιλοσόφους και είχε εξομολογηθεί σε ιερείς, είχε συλλέξει απαντήσεις όπως συλλέγει κανείς χρέη, κάθε απάντηση να συσσωρεύει τόκους με τη μορφή περαιτέρω σύγχυσης. Κι όμως ο ποταμός δεν έλεγε τίποτα. Απλώς έρεε. Απλώς έλαμπε. Δεν πρόσφερε δόγμα, δεν πρόσφερε παρηγοριά, δεν πρόσφερε οδηγίες — μόνο το καθαρό γεγονός της ροής του, τόσο αναμφισβήτητο όσο η ανάσα, τόσο άπιαστο όσο ο χώρος ανάμεσα σε δύο χτύπους της καρδιάς.
Αυτό, είπε ο δάσκαλος η φωνή του οποίου αναδύθηκε σαν άνεμος από τη σιωπή, είναι το σημείο όπου πρέπει να αρχίσουμε. Όχι με το συσσωρευμένο, το κληρονομημένο, το δανεικό. Όχι με την αρχιτεκτονική των πεποιθήσεών μας, την οποία μπερδεύουμε με το σπίτι της αλήθειας, ενώ στην πραγματικότητα είναι μια φυλακή που χτίσαμε με τα ίδια μας τα χέρια, πέτρα την προσεκτική πέτρα, κάθε πεποίθηση άλλος ένας τοίχος ενάντια στον ανοιχτό ουρανό.
Για να κατανοήσουμε τον κόσμο σημαίνει να μην παγιδευτούμε σε αυτόν — να μην παρασυρθούμε όπως παρασύρεται ένα φύλλο, μπερδεύοντας το ρεύμα με τον εαυτό μας.
Για να κατανοήσουμε τον κόσμο, δίδασκε ο Κρισναμούρτι, σημαίνει να μην παγιδευτούμε σε αυτόν — να μην παρασυρθούμε όπως παρασύρεται ένα φύλλο, μπερδεύοντας το ρεύμα με τον εαυτό μας. Σημαίνει να παρατηρούμε, με μια ηρεμία τόσο πλήρη ώστε η ίδια η παρατήρηση να γίνεται διαφανής, να γίνεται τίποτα — να γίνεται τα πάντα.
II. Η Φυλακή που Ονομάζουμε Βεβαιότητα
Σκεφτείτε τον σκόρο που πετά σε κύκλους γύρω από τη φλόγα. Δεν φιλοσοφεί για το φως. Δεν συμβουλεύεται αυθεντίες για τη φύση της φωτιάς. Δεν καταλήγει πρώτα σε μια αρχή — ένα δόγμα της ακτινοβολίας, μια ιδεολογία της ζεστασιάς — και μετά, σύμφωνα με αυτή την αρχή, αποφασίζει πώς να προσανατολίσει την πτήση του. Όχι: απλώς κινείται προς αυτό που δεν μπορεί να ονομάσει, έλκονταν από κάτι παλαιότερο από τη σκέψη, κάτι που προηγείται της διαίρεσης του κόσμου σε γνωστό και άγνωστο.
Έτσι ζούμε οι περισσότεροι από εμάς, μόνο αντίστροφα. Είμαστε σκόροι που έχουν αποφασίσει να μην πετάξουν. Έχουμε πάρει τις παρατηρήσεις μας για τη φλόγα — τη ζεστασιά της, τον κίνδυνο της, την τρομερή της ομορφιά — και από αυτές τις παρατηρήσεις έχουμε κατασκευάσει έναν χάρτη. Έχουμε ονομάσει τα εδάφη. Έχουμε γράψει τον οδηγό. Και μετά, κρατώντας τον χάρτη μπροστά μας σαν ασπίδα, πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε τη φωτιά. Πιστεύουμε ότι η περιγραφή είναι το περιγραφόμενο. Πιστεύουμε ότι η λέξη «αγάπη» είναι η αγάπη, ότι η έννοια «Θεός» είναι το θείο, ότι ο τύπος «αλήθεια» συλλαμβάνει αυτό που ρέει μέσα από όλα τα πράγματα σαν νερό μέσα από την κοιλότητα του χεριού.
Ο δάσκαλος τα λόγια του οποίου ακολουθούμε σε αυτόν τον διαλογισμό ήταν σαφής, και η σαφήνειά του ήταν ένα είδος καταστροφής. Ποτέ μην καταλήγεις σε κανένα συμπέρασμα, είπε. Ποτέ μην φτάνεις σε καμία ιδεολογική, λεκτική κατάσταση ή αρχή με την οποία προσπαθείς να ζήσεις. Αυτές είναι οι φράσεις ενός ανθρώπου που είχε βγει από κάθε ναό και είχε κάψει κάθε χάρτη — όχι από περιφρόνηση, αλλά από μια αγάπη τόσο μεγάλη που δεν μπορούσε να χωρέσει σε καμία δομή. Γιατί είχε κατανοήσει κάτι που ο σκόρος κατανοεί ενστικτωδώς: ότι ο χάρτης δεν είναι το έδαφος. Ότι η αρχή δεν είναι η ζωή. Ότι το είδωλο, όσο όμορφο κι αν είναι, όσο προσεκτικά κι αν έχει σκαλιστεί, δεν είναι το ιερό.
Η λέξη «σιωπή» δεν είναι σιωπή. Είναι ένας ήχος όπως κάθε άλλος, που κυματίζει την επιφάνεια της ίδιας της ακινησίας που ονομάζει.
Τι απομένει, λοιπόν, όταν απελευθερωθούν όλα τα συμπεράσματα; Όταν κανείς σταματά — πραγματικά σταματά — να αρπάζει το λεκτικό, το ιδεολογικό, το σταθερό; Υπάρχει ένας τρόμος σε αυτό το ερώτημα, ο τρόμος του ανοιχτού χεριού, του σχεδίου που εγκαταλείπεται για το ρεύμα. Και μετά — αν κανείς αντέξει τον τρόμο — υπάρχει κάτι άλλο. Κάτι που δεν αναγγέλλεται, που δεν κάνει υποσχέσεις, που δεν μπορεί να κυνηγηθεί αλλά μόνο να γίνει δεκτό.
III. Ο Χάρτης που Κινείται
Μίλησε για έναν χάρτη — αλλά έναν χάρτη διαφορετικό από οποιονδήποτε έχει σχεδιάσει χαρτογράφος. Μίλησε για το σύνολο του ξεδιπλώματος του κόσμου ως χάρτη — όχι σταθερό, όχι αδρανές, όχι τυπωμένο σε περγαμηνή και κρεμασμένο στον τοίχο, αλλά ζωντανό, που αναπνέει, που αναθεωρείται διαρκώς στο φως κάθε νέας στιγμής. Έναν χάρτη φτιαγμένο από άνεμο και θλίψη, από το χρώμα του γέλιου ενός παιδιού, από την αργή κατάρρευση αυτοκρατοριών, από τον ιδιαίτερο τρόπο που πέφτει το φως σε μια πέτρα το απόγευμα της Τρίτης του Οκτωβρίου.
Το να αντιληφθεί κανείς αυτόν τον χάρτη — αυτή την ζωντανή, που αναπνέει ολότητα — δεν είναι πράξη διανοίας. Δεν είναι ανάλυση. Η διανόηση διαιρεί, κατηγοριοποιεί, μειώνει — και κάνοντάς το αυτό παραποιεί, όπως μια φωτογραφία παραποιεί ένα πρόσωπο παγώνοντάς το σε μια έκφραση και ονομάζοντας αυτή την έκφραση την αλήθεια. Όχι: η αντίληψη στην οποία έδειχνε ο Κρισναμούρτι είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Είναι η αντίληψη των ματιών πριν ο εγκέφαλος προλάβει να ονομάσει αυτό που βλέπουν τα μάτια. Είναι η ακρόαση της μουσικής πριν η ακρόαση αποικιστεί από γνώμη. Είναι η αρχαία, άλεκτη γνώση του σώματος που στέκεται σε ένα μεγάλο δάσος και αισθάνεται το δάσος όχι ως συλλογή δέντρων αλλά ως μια ενιαία παρουσία, τεράστια και που αναπνέει και ζωντανή.
Αυτή η αντίληψη — αυτή η ανοιχτότητα χωρίς ατζέντα, αυτή η προσοχή χωρίς συμπέρασμα — είναι η ίδια, έλεγε, νοημοσύνη. Όχι νοημοσύνη ως ικανότητα, όχι η ικανότητα να λύνει προβλήματα ή να συσσωρεύει πληροφορίες ή να ξεγελάει αντιπάλους. Αλλά νοημοσύνη ως κατάσταση ύπαρξης — η κατάσταση του ανοιχτού ουρανού που κρατά τα πάντα χωρίς να προσκολλάται σε τίποτα, που αλλάζει από κάθε σύννεφο και παραμένει αναλλοίωτος από όλα τους.
Στην απεραντοσύνη της γνήσιας προσοχής, κάθε στιγμή του κόσμου είναι ταυτόχρονα ερώτημα και απάντηση — και η σιωπή ανάμεσά τους είναι εκεί όπου ζει η κατανόηση.
IV. Η Νοημοσύνη που Προηγείται της Σκέψης
Υπάρχει ένα φως που υπάρχει πριν την ανατολή του ήλιου. Οι μυστικιστές το έχουν γνωρίσει πάντα. Οι Σουφί ποιητές το ήπιαν από τα κύπελλά τους με κρασί· οι Βεδαντικοί σοφοί το διέκριναν στο κενό ανάμεσα σε δύο ανάσες· οι πατέρες της ερήμου το συνάντησαν στην εξάντληση της μακράς παράδοσης του σώματος. Είναι το φως που προηγείται όλων των ιδιαίτερων φώτων — όχι ο ήλιος, όχι το κερί, όχι η βιοφωταύγεια του βαθυθάλασσου πλάσματος, αλλά η ίδια η κατάσταση της φωτεινότητας, εκείνη μέσω της οποίας γνωρίζονται όλα τα πράγματα.
Η νοημοσύνη, με την έννοια που ο Κρισναμούρτι χρησιμοποιούσε τη λέξη με τόση προσεκτική επιμονή, είναι κάτι σαν αυτό το φως. Δεν είναι ιδιότητα του ατόμου. Δεν ανήκει στους λαμπρούς ή στους μορφωμένους ή στους πνευματικά προχωρημένους. Αναδύεται — μπορεί να αναδυθεί μόνο — στην απουσία του επίμονου θορύβου του εαυτού, στη σιωπή που ανοίγει όταν η μηχανή των συμπερασμάτων, της κρίσης και της σύγκρισης, έστω και στιγμιαία, ηρεμεί.
Σκεφτείτε πώς παίζει ένας μεγάλος μουσικός. Στις βαθύτερες στιγμές της εκτέλεσης, ο μουσικός εξαφανίζεται. Δεν υπάρχει πια ένα πρόσωπο που αποφασίζει πού να τοποθετήσει κάθε νότα. Υπάρχει μόνο η μουσική που αποφασίζει τον εαυτό της μέσω ενός πρόθυμου οργάνου. Ο μουσικός έχει γίνει, εκείνες τις στιγμές, διαφανής — ένα κανάλι μέσα από το οποίο περνά κάτι μεγαλύτερο από κάθε ατομική πρόθεση. Αυτό που περνά δεν είναι παράλογο, δεν είναι χαοτικό, δεν είναι πέρα από την κατανόηση. Είναι υπερ-λογικό, υπερ-συνεκτικό — η λογική του όλου που εκφράζεται μέσω του μέρους, όπως η αρχή της σπείρας εκφράζεται ταυτόχρονα στο κέλυφος του ναυτίλου και στον γαλαξία, χωρίς να χρειάζεται οδηγία, χωρίς να συμβουλεύεται καμία αυθεντία, χωρίς να υπακούει σε κανέναν κανόνα εκτός από τον βαθύτερο κανόνα, που δεν είναι κανόνας καθόλου αλλά φύση.
Αυτό είναι αυτό που ενεργεί, όταν ενεργεί η νοημοσύνη. Όχι η απόφαση που λαμβάνεται μετά από συζήτηση. Όχι η αρχή που εφαρμόζεται στην κατάσταση. Όχι το συμπέρασμα που φέρνεται στο γεγονός. Αλλά το ίδιο το γεγονός, που βλέπεται ολόκληρο, που κατανοείται πλήρως, που ανταποκρίνεται από ένα βάθος που προηγείται και περιλαμβάνει κάθε συζήτηση.
V. Ελευθερία και το Ανοιχτό Χέρι
Υπάρχει μια διδασκαλία στις Ανατολικές παραδόσεις για το χέρι που αρπάζει και το χέρι που προσφέρει. Το χέρι που αρπάζει είναι το χέρι του εγώ — το χέρι που απλώνεται για ταυτότητα, για μονιμότητα, για την άνεση του σταθερού. Αρπάζει πεποιθήσεις επειδή οι πεποιθήσεις είναι χειρολαβές, επειδή το να κρατάς μια πεποίθηση σημαίνει να νιώθεις ριζωμένος σε έναν κόσμο που είναι αλλιώς τρομακτικά, συγκλονιστικά ρευστός. Το ανοιχτό χέρι είναι το χέρι του σοφού — όχι αδύναμο, όχι παθητικό, όχι αδιάφορο, αλλά ανταποκρινόμενο με τρόπο που το κλειστό χέρι δεν μπορεί ποτέ. Το ανοιχτό χέρι μπορεί να δεχτεί. Το ανοιχτό χέρι μπορεί να δώσει. Το ανοιχτό χέρι μπορεί να νιώσει τον άνεμο.
Να μην εξαρτάσαι από τον κόσμο. Να μην τον αρνείσαι, επίσης. Ο Κρισναμούρτι κρατούσε αυτά τα δύο σε μια ένταση που δεν είναι πραγματικά ένταση αλλά ένα είδος όρασης. Το να είσαι στον κόσμο πλήρως — οι αισθήσεις ζωντανές, η προσοχή ολική — και όμως να μην είσαι μπερδεμένος σε αυτόν, να μην τον έχεις υφάνει στον ιστό του εαυτού όπως υφαίνουμε τις ταυτότητές μας από τα υπάρχοντά μας, τις γνώμες μας, τα βάσανά μας, τους θριάμβους μας. Το να στέκεσαι στη βροχή και να νιώθεις τη βροχή χωρίς να γίνεσαι η βροχή — και όμως χωρίς να στέκεσαι μακριά της, χωρίς το γυάλινο τείχος του παρατηρητή ανάμεσα στον εαυτό και στο παρατηρούμενο.
Το ιερό δεν μπορεί να αρπαχτεί. Μπορεί μόνο να συναντηθεί — όπως συναντά κανείς την αυγή, όχι απλώνοντας το χέρι προς αυτήν, αλλά απλώς παραμένοντας παρών καθώς το σκοτάδι σηκώνεται.
Αυτό είναι το παράδοξο στην καρδιά της διδασκαλίας, και είναι το παράδοξο στην καρδιά κάθε γνήσιας μυστικής διδασκαλίας: να είσαι απόλυτα παρών και απόλυτα ελεύθερος ταυτόχρονα. Όχι ελεύθερος από τον κόσμο — αυτό είναι διαφυγή, και η διαφυγή είναι άλλη μια μορφή δέσμευσης, μια δέσμευση που επιλέγεται με ιδιαίτερη σχολαστικότητα. Αλλά ελεύθερος μέσα στον κόσμο, ελεύθερος στην συνάντηση με τον κόσμο — όπως ο ποταμός είναι ελεύθερος μέσα στη ροή του, όπως η φλόγα είναι ελεύθερη μέσα στο κάψιμό της.
VI. Το Απόλυτο και το Ιδιαίτερο
Τι είναι το ιερό; Η ερώτηση έχει τεθεί σε κάθε γλώσσα, σε κάθε αιώνα, από κάθε άνθρωπο που στάθηκε ποτέ με δέος μπροστά στο ανεξήγητο γεγονός της ύπαρξης. Και οι απαντήσεις ήταν πολλές και περίτεχνες και αντιφατικές και μεγαλειώδεις, και καμία από αυτές δεν ήταν το ίδιο το ιερό. Το ιερό, εξ ορισμού, υπερβαίνει την περιγραφή του. Είναι η ακτή που συνεχίζει να απομακρύνεται καθώς ο κολυμβητής προχωρά — και όμως είναι επίσης το νερό μέσα στο οποίο κολυμπά ο κολυμβητής, οι πνεύμονες με τους οποίους αναπνέει ο κολυμβητής, η ίδια η κίνηση του κολυμπιού.
Ο Κρισναμούρτι δεν ήταν, με την συμβατική έννοια, άνθρωπος του Θεού. Αρνήθηκε τον τίτλο του δασκάλου, αν και δίδασκε όλη του τη ζωή. Διάλυσε τον οργανισμό που χτίστηκε για να τον δεχτεί και πέρασε δεκαετίες προειδοποιώντας ενάντια ακριβώς στον είδος εξάρτησης που ενέπνεε. Ήταν, με αυτόν τον τρόπο, ο πιο συνεπής μυστικιστής της σύγχρονης εποχής: ένας άνθρωπος που ακολούθησε τη λογική της αντίληψής του μέχρι την καταστροφική της κατάληξη, ακόμα και όταν αυτή η κατάληξη απαιτούσε την αποδόμηση όλων όσων θα μπορούσε διαφορετικά να κρατήσει αγαπητά — κύρος, μαθητεία, την άνεση της αγαπημένης παράδοσης.
Κι όμως κάτι ιερό διαπερνά τα λόγια του. Κάτι που δεν μπορεί να χωρέσει στις λέξεις αλλά κινείται μέσα από αυτές όπως το φως κινείται μέσα από χρωματιστό γυαλί — μεταμορφωμένο, χρωματισμένο, ιδιαίτερο — ενώ παραμένει στην πηγή του άχρωμο, ολικό, ανώνυμο. Όταν μιλά για τον ολόκληρο ξεδιπλωμένο χάρτη του κόσμου, όταν μιλά για την ίδια την αντίληψη αυτού του χάρτη ως ήδη νοημοσύνη — μιλά για κάτι που οι μεγάλες παραδόσεις έχουν πάντα προσπαθήσει να ονομάσουν: την μη-δυαδική επίγνωση, το Ταό που δεν μπορεί να ειπωθεί, το Μπράχμαν που είναι επίσης Άτμαν, το βασίλειο των ουρανών που είναι μέσα και γύρω ταυτόχρονα.
Δείχνει προς τον τόπο όπου το ιδιαίτερο και το απόλυτο δεν είναι δύο. Όπου αυτή η στιγμή — με τα σύννεφά της και την κίνηση της και τη θλίψη της και την απρόσμενη τρυφερότητά της — δεν είναι μια πτώση από την αιωνιότητα αλλά η μόνη δυνατή έκφρασή της. Όπου ο ξεδιπλωμένος χάρτης δεν είναι εικόνα του εδάφους αλλά είναι, σε κάθε τρεμάμενη λεπτομέρεια, το ίδιο το έδαφος.
VII. Η Φλόγα που Δεν Ζητάει Καύσιμο
Υπάρχει μια φλόγα σε ορισμένα αρχαία κείμενα που καίει χωρίς να καταναλώνει. Οι μυστικιστές μιλούν γι’ αυτήν ως το φως της καθαρής επίγνωσης — όχι την επίγνωση κάποιου συγκεκριμένου πράγματος, αλλά την επίγνωση ως τέτοια, το φωτεινό έδαφος της ύπαρξης που καθιστά δυνατή κάθε εμπειρία χωρίς η ίδια να είναι εμπειρία. Δεν χρειάζεται τίποτα για να καεί. Δεν τρέφεται από κανένα καύσιμο. Δεν ανάβει από τη σκέψη και δεν σβήνει όταν η σκέψη σταματά. Απλώς είναι — όπως είναι ο ουρανός, όπως είναι η σιωπή, όπως είναι η αγάπη όταν δεν είναι συναλλαγή αλλά κλίμα.
Η νοημοσύνη, με την έννοια που έχει εξερευνηθεί σε αυτές τις σελίδες, είναι κάτι σαν αυτή τη φλόγα. Δεν μπορεί να καλλιεργηθεί, με την συνηθισμένη έννοια — δεν μπορεί κανείς να εξασκηθεί για να φτάσει σε αυτήν όπως εξασκείται κανείς σε κλίμακες ή κάμψεις. Αλλά μπορεί, ίσως, να αφαιρέσει τα εμπόδια. Μπορεί — με υπομονή, με ειλικρίνεια, με ένα θάρρος που δεν είναι το θάρρος του στρατιώτη αλλά το θάρρος του ανθρώπου που συνεχίζει να κοιτάζει όταν το κοιτάγμα γίνεται δύσκολο — να αρχίσει να βλέπει τι καλύπτει τη φλόγα. Τα συσσωρευμένα συμπεράσματα. Οι δανεικές πεποιθήσεις. Οι αρχές που έχουν σκληρύνει γύρω από την αρχική ενόραση μέχρι να μην απομένει τίποτα από την ενόραση, μόνο η σκλήρυνση.
Το να δεις αυτά τα καλύμματα δεν είναι να προσθέσεις στη γνώση σου. Είναι, με μια έννοια, να αφαιρέσεις από αυτήν — ή μάλλον, να ανακαλύψεις ότι αυτό που έπαιρνες για γνώση ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: μια άμυνα, μια παρηγοριά, ένας τρόπος να μην βλέπεις. Και σε αυτό το βλέμμα — στην απλή, γυμνή αναγνώριση — κάτι μετατοπίζεται. Τα συμπεράσματα χαλαρώνουν. Οι αρχές μαλακώνουν. Το ιδεολογικό οικοδόμημα, που φαινόταν τόσο στέρεο, αποκαλύπτεται φτιαγμένο από φως και σκιά, και το φως και η σκιά περνούν το ένα μέσα από το άλλο χωρίς εμπόδιο.
Όταν ο εαυτός σταματά να επιμένει στη δική του γεωγραφία, ο κόσμος μπορεί επιτέλους να γίνει αναγνώσιμος — όχι ως πρόβλημα προς επίλυση, αλλά ως μυστήριο προς κατοίκηση.
Αυτό που απομένει δεν είναι κενό — ή μάλλον, είναι το κενό που είναι επίσης πληρότητα, η σιωπή που είναι επίσης ήχος, η ακινησία που είναι επίσης η πιο έντονη προσοχή. Είναι η κατάσταση από την οποία αναδύεται η σωστή δράση — όχι επειδή κανείς αποφάσισε τι είναι σωστό, όχι επειδή συμβουλεύτηκε την αρχή και την εφάρμοσε στην κατάσταση, αλλά επειδή η αντίληψη, όταν είναι ολική, περιέχει ήδη τη δική της ανταπόκριση. Όπως το νερό, συναντώντας μια πέτρα, δεν συζητά για το πώς να ρέει γύρω της. Όπως το μάτι, στο απόλυτο σκοτάδι, δεν αποφασίζει να ανταποκριθεί στο φως.
VIII. Προς μια Στοχαστική Ειρήνη
Ο άνθρωπος στην όχθη του ποταμού — αυτός με τον οποίο αρχίσαμε — τελικά άφησε κάτω τα ερωτήματά του. Όχι επειδή απαντήθηκαν. Όχι επειδή κουράστηκε από αυτά, ή επειδή ένας δάσκαλος του έδειξε πού κρύβονταν οι απαντήσεις. Αλλά επειδή στην μακρά παρατήρηση του ποταμού, τα ερωτήματα άρχισαν να φαίνονται σαν μέρος του ποταμού — που αναδύονται, ρέουν, διαλύονται, όπως οι σκέψεις αναδύονται και ρέουν και διαλύονται στη μεγάλη ησυχία ενός αρκετά ήσυχου νου.
Αυτό είναι, ίσως, το πιο ειλικρινές πράγμα που μπορεί να ειπωθεί για τη νοημοσύνη που περιέγραψε ο Κρισναμούρτι: ότι δεν παρέχει απαντήσεις. Διαλύει την ανάγκη για απαντήσεις ενός συγκεκριμένου είδους — του ανήσυχου είδους, του αρπακτικού είδους, του είδους που επιδιώκει να παγώσει τον ρευστό κόσμο στο κεχριμπάρι ενός τύπου. Αυτό που παρέχει αντ’ αυτού είναι κάτι πιο δύσκολο να ονομαστεί και άπειρα πιο θρεπτικό: μια ποιότητα παρουσίας που είναι, η ίδια, κατανόηση. Όχι κατανόηση του ενός ή του άλλου — όχι η κατανόηση που μπορεί να εκφραστεί, να διδαχθεί, να μεταδοθεί ως πληροφορία από το ένα μυαλό στο άλλο — αλλά η κατανόηση που είναι προγενέστερη από κάθε περιεχόμενο, η κατανόηση που είναι ο ίδιος ο ανοιχτός ουρανός, αναλλοίωτος από κάθε καιρό που περνά μέσα από αυτόν.
Το να αναπαυθεί κανείς σε αυτό — έστω στιγμιαία, έστω ατελώς — σημαίνει να γνωρίσει μια ειρήνη που δεν είναι η ειρήνη της επίλυσης, όχι η ειρήνη του προβλήματος που επιτέλους λύθηκε και του φακέλου που επιτέλους έκλεισε. Είναι η ειρήνη του ποταμού, που δεν χρειάζεται να φτάσει στη θάλασσα για να είναι, ήδη και πλήρως, ο εαυτός του. Είναι η ειρήνη της φλόγας που δεν ζητάει καύσιμο. Είναι η ειρήνη, ίσως, που ήταν πάντα εδώ — κάτω από τον θόρυβο, κάτω από τα συμπεράσματα, κάτω από την συσσωρευμένη αρχιτεκτονική του εαυτού — που περιμένει με την υπομονή του απόλυτου τη στιγμή που θα σταματήσουμε, θα κοιτάξουμε, και θα αφήσουμε τον κόσμο να είναι, απλά και μεγαλειωδώς και πέρα από κάθε ονομασία, αυτό που είναι.
Και σε αυτή την παραχώρηση — σε αυτή την απαλή απελευθέρωση του αρπακτικού χεριού — ολόκληρος ο ξεδιπλωμένος χάρτης του κόσμου αποκαλύπτεται. Όχι ως γρίφος, όχι ως πρόβλημα, όχι ως έδαφος προς κατάκτηση και κατοχή. Αλλά ως μυστήριο προς κατοίκηση. Ως το μόνο ιερό που υπάρχει. Ως η φλόγα που καίει σε όλα τα πράγματα, χωρίς να καταναλώνει τίποτα, φωτίζοντας τα πάντα, χωρίς να ζητάει τίποτα σε αντάλλαγμα εκτός από το ένα πράγμα που βρίσκουμε πιο δύσκολο να δώσουμε: την πλήρη, ανέφελη, άνευ όρων προσοχή μας.
«Η ίδια η αντίληψη αυτού του ολόκληρου ξεδιπλωμένου χάρτη είναι ήδη νοημοσύνη.»
