Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι

10.5. Και τι χρειάζονται οι φιλόσοφοι σε έναν μικρόψυχο καιρό;

Σαν να χρειαζόταν εκείνη την εποχή ένας τέτοιος τόπος για την άσκηση της φιλοσοφίας. Την ελληνιστική περίοδο η ελευθερία στις πόλεις περιορίστηκε, καθώς το καθεστώς έγινε μοναρχικό, αλλά η δημόσια ζωή δεν σταμάτησε. Απεναντίας, η πολιτική, η πολιτιστική, η θρησκευτική δραστηριότητα ήταν έντονες - το ίδιο και η φιλοσοφική.

Ποιο ρόλο ήθελε και μπορούσε να παίξει η φιλοσοφία στην καινούργια οικουμένη, στα βασίλεια των διαδόχων και στις μεγάλες πόλεις; Να παραιτηθεί από τα κοινά, νιώθοντας ότι είναι μια ειδική επιστήμη που απευθύνεται σε λίγους και ότι είναι ανίκανη να αλλάξει την κοινωνία; Ή να συνεχίσει να ενδιαφέρεται για τα κοινά και να ελπίζει ότι κάτι θα αλλάξει, ακόμη κι αν νιώθει την αδυναμία της;

Ο Επίκουρος ήταν, μαζί με τον Πλάτωνα, ένας από τους ελάχιστους φιλοσόφους του 4ου αιώνα που ήταν Αθηναίοι και έζησε, πρώτα μακριά από την Αθήνα και μετά πίσω από τον φράκτη του Κήπου, την παρακμή της πόλης και τις αλλαγές του πολιτεύματος. Δεν έκανε όμως αντικείμενο της σκέψης του τις μεταβολές ή τις αιτίες τους στο πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο. Δεν κατασκεύασε κάποια θεωρία που να εξηγεί αυτή τη, θλιβερή για πολλούς, πραγματικότητα. Ούτε, από την άλλη, έτρεφε φανερές ή κρυφές φιλοδοξίες να την αλλάξει συνολικά, δίνοντας συμβουλές σε ηγεμόνες - κάτι που και τότε συνήθιζαν οι φιλόσοφοι (ακόμη και μερικοί οπαδοί του). Δεν άρχισε να φαντάζεται ιδανικές πολιτείες μαζικής ευτυχίας ή να στρέφεται αποκλειστικά στο απομονωμένο άτομο, ούτε να κλείνεται στον εαυτό του και να τον αναγορεύει ως τη μοναδική αλήθεια.

Όπως και άλλοι φιλόσοφοι της εποχής, ο Επίκουρος είχε πολιτικές ανησυχίες και πίστευε ότι ένας τρόπος λύτρωσης από την πολιτική διαφθορά είναι η φιλοσοφική ζωή. Και αυτό ήταν το περισσότερο που μπορούσε να προσφέρει: να ασκήσει τη φιλοσοφία μαζί με άλλους και να δείξει ότι ίσως μπορεί να αλλάξει κάτι στην κοινωνία με το ζωντανό του παράδειγμα. Δεν παρέβλεπε τις πραγματικές δυσκολίες της ζωής, ούτε όμως τις δραματοποιούσε, ώστε να νομίσει αδύνατη την κατάκτηση της ευτυχίας. Απλώς εκτιμούσε ότι η απομάκρυνση από αυτό που λέγεται πολιτική ζωή του τόπου είναι προϋπόθεση για τον άνθρωπο που θέλει να ευτυχήσει.

Γιατί ο Επίκουρος αυτό θεώρησε και αυτό έζησε ως το μεγαλύτερο πρόβλημα της ανθρώπινης ζωής: το «πώς μπορώ να είμαι ευτυχισμένος,»δηλαδή ποια είναι η ιδανική μορφή ζωής που μπορώ να ζήσω. Και δεν ήταν ένα θεωρητικό ερώτημα. Την εποχή εκείνη οι φιλόσοφοι πίστευαν ότι μπορεί να απαντηθεί όχι μόνο στα λόγια αλλά και από την ίδια τη ζωή. Και το πρώτο βήμα ήταν η επιλογή της κατάλληλης φιλοσοφικής σχολής: όταν την επέλεγες, δεν επέλεγες απλώς μια μέθοδο να γνωρίζεις, έναν τρόπο να σκέφτεσαι ή κάποιες συγκεκριμένες γνώσεις· επέλεγες έναν τρόπο να ζήσεις.

Κορεσμένος από φιλοσοφικές συζητήσεις που δεν οδηγούσαν σε κάτι ωφέλιμο για την ανθρώπινη ζωή, ο Επίκουρος δεν δίστασε να διεκδικήσει για τη φιλοσοφία τον ανώτερο δυνατό στόχο: να καθοδηγήσει τον χαμένο άνθρωπο μέσα από τις αντιξοότητες της προσωπικής και της δημόσιας ζωής του, για να κατακτήσει την ευτυχία εδώ και τώρα. Η φιλοσοφία δεν είναι απλώς μια μέθοδος που τη χρησιμοποιείς για να πετύχεις τον σκοπό σου και μετά σου είναι άχρηστη· είναι ο δρόμος και το τέρμα μαζί. «Στις άλλες ασχολίες το αποτέλεσμα έρχεται αφού αυτές ολοκληρωθούν. Στη φιλοσοφία, αντίθετα, συνδυάζεται το τερπνό με τη γνώση. Η απόλαυση δεν έρχεται μετά τη μάθηση, αλλά πάνε μαζί» (Επικούρου προσφώνησις27).

Όσο κάποιος είναι νέος να μην αργοπορεί να φιλοσοφήσει, κι όταν γεράσει να μην καταπονείται φιλοσοφώντας. Γιατί κανένας δεν είναι ανώριμος ούτε υπερώριμος για εκείνο που φέρνει την υγεία στην ψυχή. Όποιος, μάλιστα, λέει ότι δεν ήρθε ακόμη ο καιρός για να φιλοσοφήσει ή ότι πέρασε κιόλας μοιάζει με εκείνον που λέει ότι δεν έφτασε η ώρα για να ευτυχήσει ή ότι δεν έμεινε πια καιρός. Πρέπει, λοιπόν, να φιλοσοφεί και ο νέος και ο γέρος: ο ένας καθώς γερνά να βλέπει σαν νέος τα αγαθά (χάρη στα όσα καλά έζησε), και ο άλλος, αν και νέος, να είναι συνάμα και ώριμος, γιατί δεν θα φοβάται όσα είναι να γίνουν.

Επιστολή στον Μενοικέα

Έγραφε απλά ο Επίκουρος και είχε τους λόγους του. Αν μπορείς και θέλεις να βοηθήσεις όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται, θα σκεφτόταν, πρέπει η θεραπεία που τους προτείνεις να είναι απλή για να την καταλάβουν, εύκολη για να την εφαρμόσουν και, ασφαλώς, αποτελεσματική. Πρώτα πρώτα, σαν γιατρός των ψυχών οφείλεις να διαβεβαιώσεις ότι η θεραπεία είναι εφικτή, ότι δεν απαιτεί ιδιαίτερη προσπάθεια ή ειδικές γνώσεις, τεχνικές και τελετουργίες: «το αγαθό είναι ευπόριστο και το κακό ευκαρτέρητο.» Αλλά οφείλεις και να αποδείξεις στους ασθενείς σου ότι έχει δοκιμαστεί με επιτυχία, φέρνοντας το δικό σου παράδειγμα και των άλλων συμφιλοσόφων σου.

Ορφικό κείμενο από τους Θουρίους: Θεός έγινες, από άνθρωπος

"Μόλις η ψυχή το φως του ήλιου αφήσει,
στο δεξιό το θίασο να πας,
να ’σαι πολύ προσεκτικός στα πάντα.
Χαίρε που έπαθες το πάθημα, ποτέ που πριν δεν είχες πάθει.
Θεός έγινες από άνθρωπος, κατσίκι έπεσες στο γάλα.
Χαίρε, χαίρε. Τον δεξί δρόμο να πάρεις,
προς το λιβάδι το ιερό και τ’ άλση της Περσεφόνης."

Θούριοι, Λουκανία. Από τύμβο του 4ου αιώνα π.Χ. (TimponeGrande).

Το λεπτό χρυσό έλασμα ήταν τυλιγμένο πολλές φορές και τοποθετημένο μέσα σε ένα μεγαλύτερο και πιο παχύ διπλωμένο σε μορφή φακέλου. Βρέθηκε πλάι στο κρανίο του νεκρού, ο οποίος ήταν αποτεφρωμένος σε ξύλινο φέρετρο. Αυτό το έλασμα είναι κάπως διαφορετικό από άλλα παρόμοια κείμενα, επειδή το θέμα του δεν είναι μόνο να δώσει οδηγίες στον θανόντα. Η προοπτική που επιλέγεται από τον στίχο 3 και εξής είναι εξωτερική, ωσάν το πέρασμα της ψυχής στον Άδη να επισκοπείται από αυτόν εδώ τον κόσμο και να θεωρείται ως δεδομένο ότι ο μυημένος έκανε ό,τι όφειλε να κάνει και ότι πέτυχε το στόχο του. Αυτός είναι ο λόγος που χρησιμοποιείται ο παρελθοντικός χρόνος. Κατά κάποιο τρόπο, η κατάσταση που θα απολαύσει η ψυχή του θανόντος προεξοφλείται, όπως και η οριστική εγκατάλειψη της ανθρώπινης σφαίρας και η πρόσβασή στο βασίλειο των ολβίων. Θίασος είναι εδώ η ομάδα των άλλων μυημένων ψυχών που θα βρει ο νεκρός στον Κάτω Κόσμο, οι όλβιοι ή βάκχοι ή ήρωες άλλων ορφικών ελασμάτων. Η λέξη είναι στενά συνδεδεμένη με το Διόνυσο, την ακολουθία του και φυσικά με τους ηθοποιούς του αρχαίου δράματος, το οποίο είχε διονυσιακή καταγωγή.

Πιθανώς πρέπει να εννοήσουμε ότι η ψυχή του νεκρού πρέπει να κρατήσει άριστα την ενθύμηση των ζωών που έζησε, αλλά και των μυητικών οδηγιών που έλαβε εν ζωή. Με λίγα λόγια να διαφυλάξει τη μνήμη της.

Η χρήση του χαιρετισμού «χαίρε» είναι συνήθης σε συμφραζόμενα όπου ο νεκρός έχει επιτύχει το σκοπό του, δηλαδή να γίνει αθάνατος ήρωας. Αντίστοιχα ο μύστης μπορεί να τον χρησιμοποιήσει, για να απευθυνθεί στον Πλούτωνα ή την Περσεφόνη, όπως φαίνεται σε άλλα κείμενα.

Ας παρατηρήσουμε την τριπλή επανάληψη της ρίζας του πάσχω, αλλά και την παρήχηση των φθόγγων π και θ. Το πάθημα μπορεί να αναφέρεται στον επόμενο στίχο: η δραματική στιγμή του θανάτου είναι ταυτόχρονα και η στιγμή της θέωσης για τον μυημένο. Η λέξη πολύ έξυπνα περιλαμβάνει τη διπλή έννοιά της: αρνητική (θάνατος) και θετική (αληθινή ζωή). Αυτό είναι το ίδιο παράδοξο όπως στο στίχο 1 από την Πέλιννα,νῦν ἐθανες καὶ νῦν ἐγένου, ή στα οστέινα πλακίδια από την Ολβία, βίος, θάνατος, βίος. Η χρήση του μοτίβου με το γάλα είναι παρόμοια με αυτή από τα ελάσματα της Πέλιννας, παραπέμπει δηλαδή στην αναγέννηση και τη χαρά της ταύτισης με το θείο. Η ψυχή εδώ εικονίζεται να έχει ήδη επιτύχει το στόχο της και τα ενδιάμεσα βήματα άλλων πινακίδων (πηγή της Μνημοσύνης, φύλακες, συγχώρηση από το Βάκχο, συνάντηση με την Περσεφόνη) παραλείπονται.

Ήρα μου σεβαστή

Μες στ᾽ όνειρό μου, στάθηκε κοντά μου,
Ήρα μου σεβαστή, η ωραία μορφή σου,
όπως οι ξακουσμένοι βασιλιάδες..
οι γιοι του Ατρέα,
κατά το τάμα που έκαμαν σε στήσαν·
γιατί, όταν σε άκρη το έργο φέραν του Άρη
κι απ᾽ το γοργό του Σκάμανδρου το ρέμα
εδώ πρωτοήρθαν,
στον τόπο τους να φτάσουν δεν μπορούσαν
χωρίς ευκή σ᾽ εσένα και στο Δία,
μα και στο λατρεμένο γιο της Θυώνης·
τώρα οι πολίτες,
όπως παλιά, θυσίες αγνές προσφέρνουν,
και πυκνές στο βωμό σου γύρω στέκουν
παρθένες και γυναίκες, κι έναν πέπλο
ωραίο σου δίνουν.

***
πλάσιον δή μ[οί ποτ᾽ ὄναρ παρέστα,
πότνι᾽ Ἤρα σὰ χ[αρίεσσα μόρφα,
τὰν ἀράταν Ἀτ[ρεΐδαι θέσαν κλεί-
τοι βασίληες·
ἐκτελέσσαντες [γὰρ Ἄρευος ἔργον
πρῶτα μὲν π[αρ᾽ ὠκυρόω Σκαμάνδρω
τυίδ᾽ ἀπορμάθε[ντες ἐς Ἄργος ἔλθην οὐκ ἐδύναντο,
πρὶν σὲ καὶ Δί᾽ ἀντ[όμενοι κάλεσσαν
καὶ Θυώνας ἰμε[ερόεντα παῖδα.
νῦν δὲ κ[αὶ ῥέζοισι θύη πόλιται
κὰτ τὸ πάλ̣[αιον
ἄγνα καὶ κά[λον κατάγοισι πέπλον
π]άρθ[ενοι, σὺν ταῖσι δὲ καὶ γύναικες,
ἀ]μφὶ σ[ὸν βῶμον πύκιναι στάθεισαι

ΣΑΠΦΩ

Λουκρήτιος: Το λίγο ποτέ δε λείπε

Αν θέλεις να κυβερνάς τη ζωή σου σύμφωνα με την ανθρώπινη λογική, μάθε πως πραγματικός πλούτος σημαίνει το να αρκούμαστε στα λίγα. Το λίγο ποτέ δε λείπει. Οι άνθρωποι επιθύμησαν τη δύναμη και ...τη δόξα για να στηρίξουν το έχει τους σε στέρεα θεμέλια και να μπορούν να ζουν τη ζωή τους ήσυχα μες στα πλούτη. Μάταιος κόπος. Στον αγώνα τους να φτάσουν ψηλά, σπέρνουν το δρόμο της ζωής με δυσκολίες και κινδύνους. Κι από την κορυφή, σαν κεραυνός ο φθόνος τους χτυπά και τους γκρεμίζει με καταφρόνια μες σε τρομερά Τάρταρα.

Γιατί από το φθόνο, όπως κι από τον κεραυνό, καίγονται οι ψηλές κορφές και κάθε τι που ξεχωρίζει πάνω από τ' άλλα. Αξίζει περισσότερο να προσαρμόζεται κανείς ήσυχα παρά να θέλει να υποτάξει τον κόσμο στην εξουσία του και να κυβερνά βασίλεια. Ασ' τους να χύνουν άσκοπα ματωμένο ιδρώτα εξουθενωμένοι, καθώς παλεύουν στο στενό μονοπάτι της φιλοδοξίας, αφού οι γνώσεις τους υπαγορεύονται από ξένα χείλη, κι οι επιθυμίες τους καθορίζονται από αυτά που ακούν από άλλους κι όχι απ' τα δικά τους αισθήματα.
 
Λουκρήτιος

Σέξτος Εμπειρικός: Ατάραχος αυτός που δεν ορίζει τα αγαθά

Διότι αυτός που έχει τη γνώμη ότι κάτι είναι εκ φύσεως καλό ή κακό βρίσκεται σε διαρκή ταραχή: όταν του λείπουν αυτά που θεωρεί πως είναι καλά, πιστεύει ότι τον καταδιώκουν τα εκ φύσεως κακά, και κυνηγάει, όπως νομίζει, αυτά που είναι αγαθά· ...όταν πάλι αποκτήσει αυτά που θεωρεί αγαθά, πέφτει σε ακόμη μεγαλύτερη ταραχή, από την παράλογη και πέρα από κάθε μέτρο έπαρσή του, και, από φόβο μήπως αλλάξουν τα πράγματα, κάνει τα πάντα για να μην χάσει αυτά που θεωρεί αγαθά.
 
Απεναντίας, αυτός που δεν ορίζει με βεβαιότητα ποια είναι εκ φύσεως καλά ή κακά ούτε αποφεύγει ούτε επιδιώκει κάτι με ζήλο, μένει γι' αυτό ατάραχος.

Έτσι λοιπόν, και οι Σκεπτικοί είχαν την ελπίδα ότι θα ανακτήσουν την αταραξία, κρίνοντας οριστικά την αναντιστοιχία μεταξύ των αντικειμένων της αίσθησης και των αντικειμένων της σκέψης, καθώς όμως δεν κατάφεραν να το επιτύχουν, κατέληξαν στην εποχή· με τη σειρά της η αταραξία ακολούθησε ως σύμπτωμα την εποχή, όπως η σκιά ακολουθεί το σώμα.

Σέξτος Εμπειρικός, Πυρρώνειαι Ὑποτυπώσεις, Ι, 27 και Ι, 29

Εξερευνώντας το Τουρίγια: Το Σταθερό πέρα ​​από τις τρεις καταστάσεις συνείδησης

Τουρίγια: Το Φως που Ποτέ δεν Κοιμάται

Πέρα από τις Τρεις Καταστάσεις: Η Τουρίγια ως το Θεμέλιο της Συνειδητότητας στο Ανβάιτα Βεντάντα

Ο Μάρτυρας που Παραμένει: Μαντούκια, Σανκάρα και η Ανακάλυψη του Τέταρτου

Παρουσία Χωρίς Διακοπή: Η Προσέγγιση της Τουρίγια μέσω της Μεθόδου Ανβάγια-Βιατιρέκα και της Άρνησης των Κόσα

Δεν Είσαι ο Ονειρευόμενος: Η Τουρίγια και ο Επαναπροσδιορισμός της Ταυτότητας Πέρα από το Σώμα και τον Νου

Το Τέταρτο: Μια Έννοια Πέρα από το Τέταρτο: Εξερεύνηση του Τουρίγια και της Φύσης της Εμπειρίας

Κάθε μέρα βιώνουμε τρεις διακριτές πραγματικότητες. Στην πρώτη, αλληλεπιδρούμε με άλλους περπατώντας, μιλώντας και διαπραγματευόμενοι, κάτω από έναν ήλιο που δεν επηρεάζεται από τις γνώμες μας. Στη δεύτερη, αυτή η πραγματικότητα εξαφανίζεται και αντικαθίσταται από μια διαφορετική — έναν πιο παράξενο και γρηγορότερο κόσμο, που κυβερνάται από κανόνες τους οποίους κανείς δεν επέλεξε. Την αποδεχόμαστε χωρίς ερωτήσεις. Τέλος, ακόμη και αυτή εξαφανίζεται. Δεν υπάρχει κόσμος, δεν υπάρχει σώμα, δεν υπάρχει αφήγηση και κανείς για να αναγνωρίσει την απουσία.

Το πρωί δηλώνω πρόθυμα ότι όλα αυτά συνέβησαν σε εμένα.

Αυτή η οικεία πρόταση κρύβει τις υποθέσεις που κάνει. Θεωρούμε δεδομένο ότι ένα και το αυτό άτομο διέσχισε τον ξύπνιο κόσμο, τον διάδρομο του ονείρου και τον χώρο ανάμεσά τους. Ωστόσο, αν εξετάσουμε αυτούς τους τρεις κόσμους δίπλα-δίπλα, σχεδόν τίποτα δεν έχουν κοινό. Το σώμα, η τοποθεσία και οι κανόνες που τους διέπουν είναι όλα διαφορετικά, και στον τρίτο κόσμο ακόμη και η έννοια της σύγκρισης απουσιάζει.

Επομένως, το ερώτημα μπορεί να τεθεί απλά, και γίνεται όλο και πιο ανησυχητικό όσο περισσότερο το σκέφτεται κανείς. Αν όλα όσα με αφορούν αλλάζουν ανάμεσα σε αυτούς τους κόσμους, τι παραμένει σταθερό;

1 – Τρία Δωμάτια, Ένας Ένοικος;

Η βεδαντική παράδοση αναγνωρίζει τρεις καταστάσεις συνείδησης: Τζάγκρατ (ξύπνια), Σβάπνα (όνειρο) και Σουσούπτι (βαθύς, χωρίς όνειρα ύπνος). Αυτές οι καταστάσεις θεωρούνται ότι αντιπροσωπεύουν το σύνολο της συνηθισμένης ανθρώπινης εμπειρίας. Ό,τι συνήθως θεωρούμε «ζωή» εμπίπτει σε αυτές τις τρεις καταστάσεις.

Καθεμία, όσο διαρκεί, παρουσιάζεται ως το σύνολο της πραγματικότητας. Από την ξύπνια κατάσταση, το όνειρο είναι μια αμυδρή και αναξιόπιστη φήμη, και το απορρίπτουμε ως «απλώς ένα όνειρο». Ωστόσο, το όνειρο ένιωθε πραγματικό όσο διαρκούσε. Είχε βάρος, επείγον χαρακτήρα και αίσθηση δυνατότητας. Φοβηθήκαμε τον διώκτη και νιώσαμε στοργή για τον ξένο, και καμία εσωτερική φωνή δεν μας υπενθύμισε ότι απλώς ξαπλώναμε στο κρεβάτι. Το όνειρο δεν παρουσιάστηκε ως προσωρινό· παρουσιάστηκε ως ο κόσμος.

Αυτό αξίζει να το σκεφτούμε. Ένας κόσμος μπορεί να εμφανιστεί πλήρης, συνεκτικός και αναμφισβήτητα πραγματικός, κι όμως να μην είναι αυτό που φαίνεται. Αν αυτό ισχύει για ένα όνειρο, δεν μπορούμε να απορρίψουμε την οριστικότητα που διεκδικεί ο ξύπνιος κόσμος ως απλή συνήθεια της κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε. Κάθε κατάσταση παρουσιάζεται ως τελική, και η καθεμία γίνεται αποδεκτή ως τέτοια.

Το «εγώ» κατασκευάζεται εκ νέου σε κάθε κατάσταση συνείδησης, χρησιμοποιώντας τα διαθέσιμα υλικά. Όταν είμαι ξύπνιος, είμαι ένα πρόσωπο με όνομα, παρελθόν και υποχρεώσεις. Στα όνειρα είμαι όποιος απαιτεί το όνειρο: ένα παιδί, κάποιος που δεν υπήρξα ποτέ, ή απλώς μια μορφή που είναι παρούσα. Κατά τον βαθύ ύπνο δεν υπάρχει «εγώ» που να μπορεί να αναφερθεί. Αν η ταυτότητα ήταν απλώς αυτά τα στοιχεία, θα ήμασταν τρία διαφορετικά πρόσωπα, ή ίσως κανείς καθόλου.

Ο βαθύς ύπνος είναι η πιο ασυνήθιστη από τις τρεις καταστάσεις. Κάθε νύχτα ο κόσμος ξεθωριάζει, το σώμα γίνεται άσχετο και η αίσθηση του εαυτού εξαφανίζεται. Το κάνουμε αυτό χωρίς συνειδητή προσπάθεια ή φόβο, και επιστρέφουμε σταθερά στη συνείδηση. Ακόμη και η αναφορά που δίνουμε μετά είναι παράξενη. Το «κοιμήθηκα καλά» περιγράφει μια εμπειρία όπου, σύμφωνα με την αναφορά, δεν συνέβη τίποτα. Κάποιος ήταν παρών για να επιβεβαιώσει ότι δεν υπήρξε ενόχληση, επιθυμία ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα. Αλλά ποιος ήταν αυτός ο παρατηρητής, και πού στεκόταν;

Δεν έχουμε οριστική απάντηση, και σπάνια εξετάζουμε το ερώτημα. Νιώθουμε, με πολύ ισχυρή αίσθηση, ότι είμαστε ένα ενιαίο, συνεχές ον. Ωστόσο, όταν προσπαθούμε να προσδιορίσουμε τι συνιστά αυτή την ενότητα, βρίσκουμε μόνο μια συλλογή στοιχείων: αναμνήσεις, ένα φυσικό σώμα, ένα όνομα και συνήθη νοητικά μοτίβα. Αυτά είναι ακριβώς τα πράγματα που αλλάζουν. Η αίσθηση της ενότητας ξεπερνά κατά πολύ οποιαδήποτε συγκεκριμένη απόδειξη που μπορούμε να ονομάσουμε.

Κάποιος μπορεί να υποψιαστεί ότι δεν έχουμε συναντήσει ποτέ πραγματικά τον εαυτό μας, αλλά μάλλον τους «εαυτούς» μας, και ότι η αίσθηση της ταυτότητάς μας προέρχεται από ό,τι είναι παρόν τη δεδομένη στιγμή και αλλάζει καθώς αυτές οι επιρροές μετατοπίζονται.

Οι στιγμές μετάβασης φαίνεται να το υποδηλώνουν αυτό. Λίγο πριν από την πλήρη συνείδηση υπάρχει μια σύντομη περίοδος όπου είμαστε ενήμεροι, αλλά το δωμάτιο, το όνομα και η ημέρα δεν έχουν ακόμη σχηματιστεί πλήρως. Το ίδιο συμβαίνει και αντίστροφα καθώς πλησιάζει ο ύπνος. Αυτές οι στιγμές είναι πολύ φευγαλέες για να τις συλλάβουμε, ωστόσο υπονοούν ότι η εναλλαγή ανάμεσα στις καταστάσεις μπορεί σχεδόν να παρατηρηθεί εν τω γεννάσθαι.

Αν κάτι συνεχίζει να υπάρχει και στις τρεις φάσεις, πώς θα το εντοπίζαμε; Δεν μπορούμε να αναζητήσουμε μέσα στα περιεχόμενα, γιατί ακριβώς αυτά αλλάζουν. Χρειαζόμαστε μια εναλλακτική μέθοδο αναζήτησης.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2 — Τι Παραμένει Όταν τα Πάντα Εξαφανίζονται

Οι βεδαντικοί δάσκαλοι ανέπτυξαν μια μέθοδο για αυτή την έρευνα, και αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι ότι δεν πρόκειται για μέθοδο πίστης. Ονομάζεται Ανβάγια-Βιατιρέκα, που αναφέρεται στη λογική της συνύπαρξης και της μη ύπαρξης. Ρωτά τι είναι παρόν όταν κάτι είναι παρόν, και τι παραμένει όταν αυτό το κάτι έχει φύγει.

Σκεφτείτε μια σκέψη. Εμφανίζεται, παραμένει για μια στιγμή και μετά εξαφανίζεται. Κατά τη διάρκειά της υπάρχει επίγνωση γι’ αυτήν. Όταν εξαφανίζεται, υπάρχει μια αίσθηση της απουσίας εκεί όπου βρισκόταν. Τώρα σκεφτείτε ένα συναίσθημα — μια έξαρση θυμού ή την σταδιακή εξασθένηση της θλίψης. Ισχύει το ίδιο μοτίβο. Το συναίσθημα έρχεται και φεύγει, αλλά η επίγνωση γι’ αυτό παραμένει καθ’ όλη τη διάρκεια. Τέλος, σκεφτείτε έναν ήχο, μια αίσθηση ή ολόκληρο το ορατό δωμάτιο. Η αφαίρεση οποιουδήποτε μεμονωμένου στοιχείου δεν μειώνει την επίγνωση. Η αφαίρεση όλων των στοιχείων, όπως σε μια σκοτεινή και σιωπηλή στιγμή, εξακολουθεί να αφήνει την επίγνωση παρούσα.

Οι δύο δοκιμές λειτουργούν μαζί. Οτιδήποτε είναι παρόν μόνο όταν είναι παρόν ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο, και απουσιάζει όταν αυτό απουσιάζει, δεν μπορεί να αντιπροσωπεύει τον θεμελιώδη εαυτό μας, γιατί εξαρτάται από την παρουσία και την απουσία εκείνου του περιεχομένου. Οτιδήποτε είναι παρόν σε κάθε περίπτωση, και παραμένει ακόμη και όταν εκείνο το συγκεκριμένο περιεχόμενο αφαιρεθεί, αντιπροσωπεύει ένα διαφορετικό είδος πράγματος.

Επομένως, η έρευνα μετατοπίζει την εστίασή της. Συνήθως ρωτάμε: «Τι βιώνω;» και η απάντηση είναι πάντα ένα συγκεκριμένο κομμάτι πληροφορίας. Αυτή η μέθοδος, όμως, ρωτά: «Τι είναι αυτό που βιώνει;» Η πρώτη ερώτηση δίνει μια λίστα. Η δεύτερη ερώτηση αποδίδει κάτι που δεν μπορεί να προστεθεί στη λίστα.

Αυτή είναι μια διευκρίνιση, όχι μια εικασία. Η μέθοδος δεν απαιτεί να υποθέσουμε μια κρυμμένη οντότητα πίσω από την εμπειρία. Αντίθετα, μας ενθαρρύνει να προσέξουμε κάτι που είναι ήδη παρόν σε κάθε στιγμή της ζωής μας, και να αναγνωρίσουμε ότι συχνά το θεωρούσαμε δεδομένο. Το αν στη συνέχεια αποδεχτεί κανείς τις ευρύτερες διεκδικήσεις της παράδοσης είναι ξεχωριστό ζήτημα. Η ίδια η παρατήρηση — ότι η επίγνωση μιας εμπειρίας δεν εμφανίζεται και εξαφανίζεται απλώς μαζί με την εμπειρία — μπορεί να επαληθευτεί.

Η μέθοδος αποτυγχάνει επίσης με αποκαλυπτικό τρόπο. Αν το αντικείμενο της έρευνας δεν μπορεί να βρεθεί ανάμεσα στα γνωστά, οποιαδήποτε αναζήτηση που το αντιμετωπίζει απλώς ως ακόμη ένα στοιχείο θα αποτύχει. Η επίγνωση δεν εντοπίζεται σαν ένα χαμένο κλειδί, γιατί αυτός που αναζητά είναι ακριβώς το πράγμα που αναζητείται. Η έρευνα επιτυγχάνει μόνο δείχνοντας πού πρέπει να σταματήσει η αναζήτηση.

Εδώ προκύπτει μια ένταση. Για να απομονώσουμε τον μάρτυρα, χρησιμοποιούμε τη σκέψη, ένα εργαλείο που αποτελείται από έννοιες. Ωστόσο, ο μάρτυρας δεν είναι έννοια. Η λογική μπορεί να δείξει προς αυτόν, αλλά τελικά πρέπει να παραμεριστεί, όπως εγκαταλείπει κανείς μια σκάλα αφού την έχει ανέβει. Κάποιος μπορεί να ξεκινήσει με συλλογισμό, μόνο για να διαπιστώσει ότι δεν προσφέρει περαιτέρω διεισδύσεις.

Σε αυτό το σημείο ο μάρτυρας είναι απλώς ένα κατάλοιπο, μια παραμένουσα αίσθηση. Δεν έχει βιωθεί πλήρως, και εξακολουθούμε να εξερευνούμε τις διάφορες όψεις του — το φυσικό σώμα, την αναπνοή, τα συναισθήματα και τον νου — μέσω αυτής της μεθόδου.

3 — Η Αποκάλυψη

Η απάντηση της παράδοσης είναι το δόγμα των Κοσών, των στρωμάτων του εαυτού: πέντε επίπεδα αυτοαντίληψης, που κυμαίνονται από το πιο απτό έως το πιο λεπτό. Αυτά περιλαμβάνουν το φυσικό σώμα, το σώμα της ζωτικής ενέργειας, τον νου που σκέφτεται και αμφιβάλλει, τη διάνοια που αντιλαμβάνεται και αποφασίζει, και τέλος το περίβλημα της μακαριότητας, την ήσυχη ικανοποίηση που βιώνουμε κατά τον βαθύ ύπνο. Καθένα από αυτά αντιπροσωπεύει μια διαφορετική όψη του είναι μας που συχνά ταυτίζουμε με το «εγώ».

Η προσέγγιση του δασκάλου είναι συστηματική και υπομονετική. Ξεκινώντας από το σώμα, παρουσιάζονται στον μαθητή φαινομενικά απλές ερωτήσεις: «Είμαι ψηλός», «Είμαι κουρασμένος», «Είμαι άρρωστος». Αυτές οι φράσεις συνδέουν διακριτικά τον ομιλητή με το υποκείμενο που περιγράφεται. Ωστόσο, το σώμα παρατηρείται. Οι αισθήσεις του σημειώνονται, οι αλλαγές του αναγνωρίζονται, και βιώνει ανάπτυξη, γήρανση και τελική παρακμή. Αυτό που είναι γνωστό δεν είναι το πρόσωπο που βιώνει αυτά τα πράγματα, αλλά μάλλον η ίδια η εμπειρία. Επομένως, η εστίαση μετατοπίζεται από το άτομο στην εμπειρία. Η ίδια αρχή ισχύει για την αναπνοή και τη ζωτικότητα, και στη συνέχεια για τον νου, του οποίου οι διακυμάνσεις διαθέσεις και σκέψεις παρατηρούνται επίσης εύκολα.

Αυτή είναι μια μορφή άρνησης, αλλά με συγκεκριμένη εστίαση. Η παραδοσιακή προσέγγιση είναι το «όχι αυτό», που σημαίνει «όχι εγώ». Πρόκειται περισσότερο για κατανόηση και αποδοχή, παρά για απόλυτη απόρριψη. Δεν ζητείται από τον μαθητή να απορρίψει το σώμα ή να καταστείλει τις σκέψεις του. Ο στόχος είναι να αναγνωρίσει ότι η αίσθηση της ιδιοκτησίας — η πεποίθηση ότι «αυτό» είναι εγγενώς «εγώ» — είναι μια ψευδαίσθηση.

Αυτό διαφέρει από την αποσύνδεση ή το μούδιασμα. Η αποσύνδεση περιλαμβάνει το απώθημα μιας εμπειρίας επειδή είναι πολύ επώδυνη, με αποτέλεσμα ένα είδος συναισθηματικού σβησίματος. Η έρευνα, από την άλλη, εμπλέκεται ενεργά με την εμπειρία. Κάνοντάς το αυτό, αποκαλύπτει την εγγενή απόσταση ανάμεσα στον παρατηρητή και το παρατηρούμενο. Τίποτα δεν καταστέλλεται· αντίθετα, τα πράγματα βλέπονται στο σωστό τους πλαίσιο.

Η πιο λεπτή κατάσταση απαιτεί τη μεγαλύτερη προσοχή. Κατά τον βαθύ ύπνο, όπως υπαγορεύει η παράδοση, υπάρχει μια αίσθηση γαλήνης. Η επιθυμία καταστέλλεται, η σκέψη απουσιάζει και η αίσθηση του εαυτού μειώνεται. Είναι εύκολο να εκλάβει κανείς αυτή τη γαλήνη ως τον αληθινό Εαυτό. Ωστόσο, η ειρήνη του ύπνου εξακολουθεί να είναι μια διακριτή εμπειρία, με αρχή και τέλος, και μια ποιότητα που αργότερα περιγράφουμε. Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης είναι κρίσιμη. Το να την υποθέσουμε ως την απόλυτη αλήθεια είναι να καταλήξουμε πρόωρα, και η έμφαση του δασκάλου στην καθοδήγηση υπάρχει εν μέρει για να αποτρέψει αυτό. Ένας μαθητής μπορεί να επιτύχει μια κατάσταση βαθιάς ηρεμίας και να πιστέψει λανθασμένα ότι αντιπροσωπεύει το τελικό στάδιο.

Υπάρχει αντίστοιχος κίνδυνος στην αντίθετη κατεύθυνση. Αφού όλα έχουν αρνηθεί, κάποιος μπορεί να μπει στον πειρασμό να προσκολληθεί στο υπόλοιπο στοιχείο ως ακόμη ένα αντικείμενο, μια καθαρή οντότητα που πρέπει να κατέχει ή να διατηρεί. Ωστόσο, αυτό αντιπροσωπεύει μια επιστροφή στην παλιά συνήθεια της αντικειμενοποίησης, που τώρα εφαρμόζεται στην ίδια την επίγνωση.

Αυτό που παραμένει, αν η έρευνα αποδειχθεί αληθινή, δεν είναι ούτε ίχνος ούτε άδειο κενό. Είναι η φωτεινή παρουσία που ήταν πάντα παρούσα. Η αστάθεια είναι χαρακτηριστικό του αντικειμένου, ενώ η σταθερότητα είναι χαρακτηριστικό του παρατηρητή.

Η άρνηση μπορεί να νιώθεται σαν κάθοδος στο κενό, σαν να μην μένει τίποτα μετά την αφαίρεση των στρωμάτων. Ωστόσο, το παράδοξο είναι ότι αυτό που αποκαλύπτεται είναι πιο οικείο από οτιδήποτε αφαιρέθηκε, πιο κοντά στον εαυτό από το σώμα, και πιο κοντά από τη σκέψη. Τίποτα ουσιώδες δεν χάνεται, γιατί αυτό που απορρίφθηκε δεν ήταν ποτέ πραγματικά μέρος του εαυτού.

Θα μπορούσε κανείς να δοκιμάσει αυτή την προσέγγιση. Έχω σώμα, αλλά αναγνωρίζεται. Έχω νου, αλλά παρατηρείται. Έπειτα, βρες ένα μέρος όπου η παρατήρηση δεν γίνεται εμπειρία.

Αν αυτή η παρουσία δεν είναι καμία από τις τρεις καταστάσεις, αλλά είναι παρούσα σε καθεμία, τι είναι; Και τι θα μπορούσε να σημαίνει το να την αποκαλούμε «το τέταρτο»;

4 — Το Τέταρτο που Δεν Είναι Τέταρτο

Η Μαντούκια Ουπανισάδ, ένα κείμενο που αποτελείται από μόλις δώδεκα στίχους, είναι το θεμελιώδες κείμενο για αυτό το δόγμα. Αρχίζει με τη συλλαβή «Ομ» και στη συνέχεια την αναλύει στις τρεις καταστάσεις, καθεμία με τη δική της διακριτή φύση και το δικό της «τμήμα» του όλου. Έπειτα εισάγει μια τέταρτη κατάσταση, το «Τουρίγια».

Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να θεωρούμε το Τουρίγια ως μια πιο σπάνια, πιο προηγμένη κατάσταση, που ακολουθεί τις άλλες σε μια ακολουθία και επιτυγχάνεται με προσπάθεια και διατηρείται με πειθαρχία. Η λέξη «τέταρτο» υποδηλώνει αυτή την ερμηνεία, καθώς συνεπάγεται μια ακολουθία όπου το τέταρτο έρχεται μετά το τρίτο. Ωστόσο, η παράδοση, ιδιαίτερα όπως ερμηνεύεται από τον Άντι Σανκάρα, θεωρεί αυτό ως παρεξήγηση. Ο αριθμός είναι απλώς ένα παιδαγωγικό εργαλείο, ένας δείκτης και όχι μια σταθερή θέση. Το Τουρίγια δεν θεωρείται μία από τις καταστάσεις γιατί τις υπερβαίνει.

Οι Ουπανισάδες υποστηρίζουν αυτή την ερμηνεία. Όταν περιγράφουν τις άλλες τρεις καταστάσεις, τους αποδίδουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, όταν απευθύνονται στην τέταρτη κατάσταση, χρησιμοποιούν κυρίως αρνητικές περιγραφές: όχι στραμμένο προς τα μέσα, όχι στραμμένο προς τα έξω, όχι συλλογή σκέψεων, αόρατο, ασύλληπτο, χωρίς διακριτικά χαρακτηριστικά, πέρα από τη σκέψη, πέρα από τον ορισμό. Ο Σανκάρα ερμηνεύει αυτό όχι ως υποδηλωτικό ότι το Τουρίγια είναι κενό, αλλά μάλλον ως απόδειξη ότι δεν μπορεί να οριστεί ή να κατηγοριοποιηθεί. Η γλώσσα λειτουργεί αποδίδοντας ιδιότητες στα πράγματα, και σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει τίποτα στο οποίο να εφαρμοστεί μια ιδιότητα.

Γι’ αυτό ο όρος «μυστήριο» είναι ο κατάλληλος. Δεν αναφέρεται σε ασάφεια, σαν να περίμενε να ανακαλυφθεί ένα κρυμμένο γεγονός. Αντίθετα, περιγράφει κάτι που, από τη φύση του, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό με τον συνηθισμένο τρόπο, γιατί είναι η ίδια η πράξη της γνώσης.

Αυτή η παράδοση παρουσιάζει μια μεταφορά: οι τρεις καταστάσεις — ξύπνια, όνειρο και βαθύς ύπνος — είναι σαν κύματα στο νερό. Το κύμα είναι μέρος του νερού, αλλά το νερό δεν μπορεί να αναχθεί σε ένα μόνο κύμα. Ομοίως, η ξύπνια, το όνειρο και ο βαθύς ύπνος αναδύονται και υποχωρούν, ενώ η υποκείμενη πραγματικότητα παραμένει σταθερή.

Το Τουρίγια αποκαλείται επίσης αυτοφωτιζόμενο, ή Σβαγιάμ Πρακάσα. Ένα αντικείμενο αποκαλύπτεται από ένα φως διαφορετικό από τον εαυτό του — μια λάμπα, τον ήλιο ή ένα αισθητήριο όργανο. Ωστόσο, το φως της επίγνωσης δεν χρειάζεται κανένα εξωτερικό φως για να γίνει αντιληπτό. Κάθε άλλο φως αποκαλύπτεται από αυτό. Είναι μια εύκολη έννοια να συλληφθεί, αλλά δύσκολη να την νιώθεις πραγματικά. Ωστόσο, μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι ό,τι βιώνεται είναι γνωστό μόνο μέσω της επίγνωσης, και η ίδια η επίγνωση δεν γίνεται ποτέ γνωστή από οτιδήποτε άλλο. Δεν είναι κάτι που πρέπει να βρεθεί· είναι το ίδιο το έδαφος πάνω στο οποίο συμβαίνει η εύρεση.

Επομένως, ακόμη και ο βαθύς ύπνος, που φαίνεται να είναι κατάσταση του τίποτα, δεν είναι χωριστός από τη συνείδηση. Η αίσθηση του κενού κατά τον ύπνο αναφέρεται αργότερα ως έλλειψη εμπειρίας, που συνεπάγεται ότι κάποιος πρέπει να κατέγραψε την απουσία. Η απουσία περιεχομένου δεν σημαίνει απουσία επίγνωσης. Αυτό είναι βασικό δόγμα της παράδοσης, και αντιπροσωπεύει μία από τις πιο λεπτές και σημαντικές πτυχές της.

Αν το Τουρίγια ισχύει πάντα, δεν μπορεί να επιτευχθεί. Το να επιτύχει κανείς κάτι σημαίνει να φτάσει σε αυτό που του λείπει, και δεν μπορεί κανείς να φτάσει σε κάτι που δεν έλειψε ποτέ. Αυτό που χρειάζεται είναι αναγνώριση — όχι η απόκτηση κάτι νέου, αλλά η κατανόηση αυτού που ήταν πάντα παρόν.

Καταλήγουμε σε ένα μάλλον αινιγματικό συμπέρασμα. Αυτό που αναζητούμε είναι η ίδια η πράξη της αναζήτησης. Η αναζήτηση συμβαίνει μέσα στο ίδιο το φως που ελπίζει να βρει. Η παράδοση το υποδηλώνει αυτό με λόγια, ενώ ταυτόχρονα ισχυρίζεται ότι βρίσκεται πέρα από τη γλώσσα. Το παράδοξο δεν πρέπει να επιλυθεί βιαστικά.

Επιπλέον, αυτή η κατάσταση δεν είναι κάτι που χρειάζεται να προκληθεί. Πρόκειται περισσότερο για μια μετατόπιση προοπτικής: την αναγνώριση ότι η επίγνωση είναι ήδη παρούσα, σε αυτή ακριβώς τη στιγμή, χωρίς να επηρεάζεται από ό,τι συμβαίνει.

Αν ισχύει αυτό, δεν θα έπρεπε να είναι δεσμευμένη μόνο για σπάνιες στιγμές βαθιάς σκέψης. Θα έπρεπε να είναι προσβάσιμη στην καθημερινή ζωή, και μένουμε να εξετάσουμε τι, αν κάτι, αλλάζει όταν την βιώνουμε.

5 — Το Αδιάσπαστο Νήμα

Η αναγνώριση δεν εξαλείφει τις τρεις καταστάσεις. Η ξύπνια παραμένει ενεργή, το όνειρο παραμένει σουρεαλιστικό και ο ύπνος συνεχίζει να συμβαίνει. Αυτό που αλλάζει, σύμφωνα με την παράδοση, είναι η πεποίθηση ότι είμαστε παγιδευμένοι μέσα τους.

Μέχρι τότε, κάθε κατάσταση μας καταπίνει εντελώς. Γινόμαστε η μορφή στο όνειρο, ο εργαζόμενος κατά τη διάρκεια της ημέρας και ο απών κατά τον ύπνο. Μόλις συμβεί η αναγνώριση, το νήμα της επίγνωσης, που ποτέ δεν κόπηκε, γίνεται ορατό. Ο ξύπνιος κόσμος είναι το βασίλειο της εμπειρίας. Το όνειρο αναγνωρίζεται ως τέτοιο, ακόμη και μετά που συμβαίνει. Και ο ύπνος δεν είναι πλέον μια νυχτερινή κατάσταση λήθης, αλλά μια περίοδος όπου η επίγνωση υπάρχει χωρίς κανένα συγκεκριμένο περιεχόμενο.

Η ταυτότητα μετατοπίζεται ανάλογα, από «κάποιον που έχει εμπειρίες» σε κάτι πιο κοντά στον χώρο όπου αυτές οι εμπειρίες λαμβάνουν χώρα. Αυτό παρερμηνεύεται εύκολα. Δεν σημαίνει ότι το σώμα και ο νους παύουν να έχουν σημασία, ή ότι κάποιος αποσπάται από τη ζωή. Η δράση συνεχίζεται. Οι σκέψεις αναδύονται, τα συναισθήματα περνούν και η ημέρα ξετυλίγεται. Ωστόσο, η αίσθηση της ιδιοκτησίας όλων αυτών των πραγμάτων χαλαρώνει. Δεν ταυτίζεται πλέον τόσο πλήρως με ό,τι συμβαίνει.

Αυτό δημιουργεί ένα συγκεκριμένο είδος σταθερότητας, που πρέπει να διακριθεί από την ακαμψία. Η ηρεμία που περιγράφεται δεν είναι μια εξαναγκασμένη ηρεμία που εμποδίζει την κίνηση. Αντίθετα, αναφέρεται στην ικανότητα της οθόνης να παραμένει σταθερή χωρίς να εμποδίζει την ταινία, ή στην ικανότητα του χώρου να φιλοξενεί κίνηση μέσα του.

Αλλάζει και ο φόβος. Μεγάλο μέρος του φόβου μας πηγάζει από τον φόβο της διάλυσης: την νυχτερινή απώλεια του κόσμου, τις μεγαλύτερες απώλειες που έρχονται με την ηλικία και την αρρώστια, και τελικά τον θάνατο. Ωστόσο, αν το νήμα της επίγνωσης παραμένει αδιάσπαστο από τον ύπνο — την καθημερινή πρόβα αυτής της διάλυσης —, τότε ο φόβος χάνει μέρος της δύναμής του. Δεν επιλύει απαραίτητα οποιαδήποτε μεταφυσικά ερωτήματα σχετικά με τον θάνατο. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι ο φόβος εξαρτάται από την ταύτιση, και καθώς η ταύτιση εξασθενεί, εξασθενεί και ο φόβος.

Εδώ χρειάζεται προσεκτική προσοχή όταν ασχολούμαστε με το λεξιλόγιο της πίστης και της εμπειρίας. Κάποιος μπορεί να πιστεύει στο δόγμα χωρίς να το έχει βιώσει άμεσα. Κάποιος μπορεί να βιώσει στιγμές ηρεμίας και να τις ερμηνεύσει με διάφορους τρόπους, κάποιους με βεδαντική προοπτική και άλλους όχι. Επιπλέον, κάποιος μπορεί απλώς να παρατηρήσει ότι η επίγνωση δεν έχει ποτέ πάψει, και να αφήσει την ερμηνεία για αργότερα. Η ίδια η παράδοση τονίζει τη διάκριση ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς και στο να είναι, γι’ αυτό και τονίζει τη σημασία ενός δασκάλου και της σταθερής πρακτικής. Η διανοητική κατανόηση είναι σημείο εκκίνησης, όχι ο τελικός προορισμός.

Το βασικό ερώτημα παραμένει: αν το Τουρίγια είναι πάντα παρόν και πάντα προσβάσιμο, γιατί η συνηθισμένη ζωή εξακολουθεί να νιώθει περιορισμένη; Γιατί βιώνουμε τον πόνο σαν να είμαστε απλώς μια μικρή μορφή σε μια σκηνή; Η παραδοσιακή απάντηση, που μπορεί να αφεθεί ανοιχτή εδώ, είναι ότι ο περιορισμός δεν βρίσκεται στην ίδια την πραγματικότητα, αλλά στην αντίληψή μας γι’ αυτήν. Τίποτα δεν χρειάζεται να προστεθεί στην υπάρχουσα κατάστασή μας· μόνο η επίγνωσή μας.

Υπό αυτό το φως, το αρχικό ερώτημα μετατοπίζεται. Αρχικά ρωτήσαμε ποιος ήταν παρών και στους τρεις κόσμους, υποθέτοντας ότι η απάντηση θα βρισκόταν μέσω παρατήρησης, όπως συχνά συμβαίνει. Ωστόσο, η ίδια η πράξη της παρατήρησης είναι το βασικό στοιχείο που αναζητούσαμε. Το ερώτημα τώρα γίνεται: «Μπορεί αυτή η παρουσία να αμφισβητηθεί;»

Η ίδια η αμφιβολία είναι παρούσα μέσα σε αυτήν. Κάθε επιχείρημα εναντίον της βιώνεται μέσα σε αυτήν. Κάθε προσπάθεια να ξεφύγει κανείς από αυτήν λαμβάνει χώρα μέσα στα όριά της. Φαίνεται ότι η μακρά αναζήτηση ήταν, στην πραγματικότητα, μια επιστροφή στο ίδιο το μέρος από το οποίο δεν φύγαμε ποτέ.

Επομένως, υπάρχει μόνο μια λεπτή πρόσκληση. Καθώς διαβάζετε αυτές τις λέξεις, προσέξτε τι είναι ενήμερο γι’ αυτές. Όχι το νόημα των λέξεων, ούτε τη δική σας αίσθηση του εαυτού, αλλά την παρούσα επίγνωση πριν αναδυθεί η επόμενη σκέψη.

Πάρτε μια στιγμή να αναλογιστείτε. Και ρωτήστε τον εαυτό σας αν αυτή η επίγνωση έχει ποτέ απουσιάσει.

Ενότητα με την Ύπαρξη

Για το αδυνάτισμα της γραμμής ανάμεσα σε αυτόν που κοιτάζει και τον κόσμο που κοιτάζεται

1. Το Λεπτό Μέρος

Κανείς δεν φτάνει εκεί με επιχειρήματα. Έχω προσπαθήσει. Μπορεί κανείς να καθίσει με τη σκέψη ότι όλα συνδέονται, να την γυρίσει από δω κι από κει, να θαυμάσει τη λογική της, και να παραμείνει ακριβώς τόσο χωριστός όσο και πριν: ένας άνθρωπος σε μια καρέκλα που κρατά μια σωστή ιδέα. Η ενότητα που εννοώ έρχεται διαφορετικά. Νιώθεται πρώτα, και σκέφτεται κανείς γι’ αυτήν αργότερα, αν σκέφτεται καθόλου. Όταν περνάει, δεν αφήνει πίσω της κανένα συμπέρασμα, μόνο τη μνήμη μιας γραμμής που αδυνάτισε.

Ποια γραμμή; Εκείνη που τραβάς κάθε πρωί χωρίς να το προσέχεις, ανάμεσα στο δέρμα και το δωμάτιο, ανάμεσα σε αυτόν που κοιτάζει και στο πράγμα που κοιτάζεται. Τις περισσότερες μέρες είναι χοντρή και γεμάτη κίνηση. Έπειτα κάτι συμβαίνει, και είναι σαν να τρίφτηκε σχεδόν τελείως μια γραμμή μολυβιού. Είσαι ακόμη εδώ. Ο κόσμος είναι ακόμη εκεί. Το σύνορο απλώς έχασε την εξουσία του.

Είναι δύσκολο να πω πότε μου συνέβη για πρώτη φορά. Ίσως σε έναν δρόμο, ίσως σε ένα χωράφι. Θυμάμαι μόνο ότι ο συνηθισμένος θόρυβος του να είσαι κάποιος σώπασε, και αυτό που έμεινε ήταν το βλέπειν, απλό και πλατύ, χωρίς κανέναν πίσω του να κρατά σημειώσεις.

Απόφθεγμα
Η γραμμή ανάμεσα στον εαυτό και τον κόσμο τραβιέται ξανά κάθε μέρα. Μερικές φορές τρίβεται λεπτή, και κανένα επιχείρημα δεν έκανε το τρίψιμο.

2. Πέτρα, Αέρας, Ρίζα

Κοντά σε μια κορυφή, αφού η ανάβαση είχε εξαντλήσει εκείνο το μέρος μου που σχεδιάζει, ακούμπησα το χέρι μου πάνω σε μια πέτρα που είχε ζεστάνει ο ήλιος. Κρύος αέρας έμπαινε και έβγαινε από το στήθος μου. Δεν θα μπορούσα να πω πού τελείωνε η αναπνοή μου και πού άρχιζε ο άνεμος. Η πλαγιά έπεφτε μακριά μέσα στην ομίχλη από κάτω, και ο ουρανός, που πάντα τον θεωρούσα από πάνω μου, φαινόταν να είναι παντού γύρω μου, και λίγο μέσα μου.

Μια ρίζα δεν αποφασίζει να ανήκει στο χώμα. Το δέντρο ποτέ δεν θεωρεί το έδαφος ξένο. Στεκόμενος εκεί ένιωσα κάτι από εκείνη την ελαφρότητα, την απουσία μιας ήσυχης διαπραγμάτευσης που κουβαλούσα τόσο καιρό που την είχα περάσει για τον εαυτό μου.

Κατέβηκα το βουνό ο ίδιος άνθρωπος, με το ίδιο όνομα και τα ίδια απλήρωτα χρέη. Ωστόσο για λίγο η κοιλάδα έμοιαζε λιγότερο με έναν τόπο στον οποίο έμπαινα και περισσότερο με έναν τόπο του οποίου ήμουν μέρος από πάντα. Το φως στις στέγες φαινόταν να βγαίνει από τα δικά μου μάτια.

Απόφθεγμα
Το βουνό δεν ζητά τίποτα. Στάσου αρκετή ώρα πάνω του και αυτός που στέκεται αρχίζει να χαλαρώνει.

3. Το Χέρι που Ξεχνά τον Εαυτό του

Παρακολούθησε έναν ξυλουργό σε μια μακριά σανίδα. Το ροκάνι ταξιδεύει, το ροκανίδι κουλουριάζεται, το νεράκι απαντά. Κάποια στιγμή κανείς δεν κάνει τη δουλειά. Μόνο αργότερα, όταν η λέξη «εγώ» επιστρέφει στο δωμάτιο, παρατηρεί ότι είχε φύγει. Οι ζωγράφοι το γνωρίζουν αυτό, και το ίδιο οι μάγειρες, και όποιος έχει χάσει ένα απόγευμα σε κάτι που αγάπησε.

Ανάμεσα σε ανθρώπους συμβαίνει πιο σπάνια, και πιο ήσυχα. Κάθισε με κάποιον που γνωρίζεις δεκαετίες και μην πεις τίποτα. Η σιωπή δεν ανήκει σε κανέναν από τους δύο. Η αναπνοή της είναι η αναπνοή του δωματίου· το λυχνάρι σας φωτίζει και τους δύο χωρίς διάκριση. Κανείς δεν το σχολιάζει. Το να το σχολιάσεις θα το τελείωνε.

Αυτό που με εκπλήσσει είναι πόσο λίγο δράμα υπάρχει σε όλα αυτά. Καμία σάλπιγγα δεν αναγγέλλει την παρέκκλιση του εαυτού. Οι ώρες απλώς περνούν χωρίς να τις μετράει κανείς, και ο κόσμος, για μια φορά, δεν βρίσκεται από την άλλη πλευρά ενός γυαλιού.

Απόφθεγμα
Η απορρόφηση είναι ένας μικρός θάνατος του πράττοντος. Αυτό που μένει είναι το πράττειν, και είναι πλήρες.

4. Η Συνηθισμένη Πόρτα

Η ησυχία δεν ζητά καμία τεχνική και κανένα δόγμα. Ένα βράδυ αρκεί: μια κατσαρόλα που τσιρίζει καθώς κρυώνει, το παράθυρο που γίνεται γκρι, και τότε η κενότητα του δωματίου αποκτά μια παράξενη πληρότητα. Ο χρόνος χαλαρώνει. Ένα παιδί το έχει αυτό χωρίς προσπάθεια, και το ίδιο ένας βοσκός. Τίποτα δεν χρειάζεται να κερδηθεί.

Και όμως αναστατώνει. Για χρόνια κινείσαι μέσα στον κόσμο σαν ένα μικρό οριοθετημένο πράγμα ανάμεσα σε άλλα πράγματα. Το να νιώσεις αυτή την εικόνα να χαλαρώνει είναι σαν να απλώνεις το χέρι για μια σκάλα που δεν υπάρχει. Μερικοί κλείνουν αμέσως την πόρτα και απασχολούνται. Άλλοι στέκονται λίγο στην είσοδο, φοβισμένοι, και δεν φεύγουν.

Κανείς δεν μπορεί να πειστεί με επιχειρήματα να ξεπεράσει εκείνο το ρίγος, και κανείς δεν πρέπει. Ανήκει στη μακρά συνήθεια του να είσαι ένα πράγμα σε έναν κόσμο άλλων, και συνήθειες τέτοιας ηλικίας δεν φεύγουν όταν τις ζητήσεις. Φεύγουν, αν φεύγουν, όταν σταματήσουμε να τις παρακολουθούμε.

Απόφθεγμα
Η εμπειρία είναι πολύ συνηθισμένη για να χρειάζεται δάσκαλο, και πολύ μεγάλη για να την αντιμετωπίσεις χωρίς ρίγος.

5. Απομιμήσεις, και ένας Μακρύς Δρόμος

Υπάρχουν απομιμήσεις. Δύο άνθρωποι που δεν μπορούν να πουν πού τελειώνει ο ένας και πού αρχίζει ο άλλος, που φοβούνται τη διαφωνία και πανικοβάλλονται στην απόσταση, ζουν σε μπλέξιμο. Είναι απώλεια ερείσματος, και κάνει τη ζωή μικρότερη. Η ενότητα που περιγράφω αφήνει τον άνθρωπο ακέραιο. Εξακολουθεί να πληρώνει τους λογαριασμούς του, να κρατά τον λόγο του, και να λέει όχι όταν το όχι είναι αληθινό. Αυτό που μετατοπίζεται είναι η αντίληψη, και μαζί της η αίσθηση του ποιος κοιτάζει. Μπορεί ακόμη και να γίνει πιο ήπιος, αφού φοβάται λιγότερο τη διάλυση.

Άλλοι έχουν περπατήσει αυτόν τον δρόμο πριν. Στην Ινδία μια ολόκληρη παράδοση έχτισε τη σκέψη και την πρακτική της γύρω από αυτή ακριβώς την εμπειρία, ονομάζοντας τον εαυτό Άτμαν και το έδαφος όλων των πραγμάτων Μπράχμαν, και ρωτώντας αν ποτέ ήταν χωριστά. Θα τη συναντήσουμε στο Κεφάλαιο 6. Προς το παρόν αρκεί να νιώσεις την πέτρα, να αναπνεύσεις τον αέρα, και να αφήσεις την ερώτηση ανοιχτή.

Δυσπιστώ σε κάθε αφήγηση της ενότητας που δεν μπορεί επίσης να παραδεχτεί την κουζίνα, το τηλέφωνο, τον καβγά με έναν γείτονα. Μια όραση που αποτυγχάνει στην καθημερινή μέρα είναι μια διάθεση. Το πραγματικό πράγμα κατεβαίνει μαζί σου από το βουνό και κουβαλάει τα ψώνια.

Απόφθεγμα
Η ενότητα δεν σβήνει τον άνθρωπο. Απλώς δείχνει ότι η άκρη ποτέ δεν ήταν τόσο σκληρή όσο φαινόταν.

Όταν οι Έννοιες Χάνουν τη Βαρύτητά τους

Το Δωμάτιο το Ίδιο Διαλύεται στον Χώρο

I. Το Πάτωμα Κάτω από το Πάτωμα

Ξυπνώ σε ένα δωμάτιο και ξέρω αμέσως πού βρίσκομαι. Εδώ, όχι εκεί. Πρωί, όχι ακόμη βράδυ. Εγώ, ξαπλωμένος σε αυτό το κρεβάτι, και ο κόσμος τακτοποιημένος γύρω μου. Δεν χρειάζεται καμία προσπάθεια. Η γνώση φτάνει πριν ακόμα ανοίξω τα μάτια, όπως το πάτωμα είναι ήδη εκεί όταν κατεβαίνω.

Κανείς δεν αμφισβητεί ένα πάτωμα. Το εγώ και το άλλο, το κοντά και το μακριά, το πριν και το μετά, αυτό που είναι και αυτό που δεν είναι: αυτά είναι τα σανίδια πάνω στα οποία περπατάμε όλη μέρα, τόσο σταθερά που τα θεωρούμε την ίδια τη γη. Στηρίζουν κάθε συνηθισμένη εμπειρία. Το βραστήρι είναι εκεί πέρα, το απόγευμα περνάει, και εγώ είμαι αυτός που περιμένει να βράσει το νερό.

Έπειτα, μια μέρα, καθισμένος ακίνητος, το πόδι ψάχνει το σανίδι και το βρίσκει πιο λεπτό απ’ όσο περίμενε.

Είναι μια μικρή ανακάλυψη, και φτάνει ήσυχα. Μια ανάσα μπαίνει. Μια ανάσα βγαίνει. Το δωμάτιο βουίζει με τη δική του σιωπή, και κάπου μέσα σε εκείνη τη σιωπή η ερώτηση πού βρίσκομαι, και ποιος, και πότε, αρχίζει να ακούγεται αμυδρά σαν ερώτηση που γίνεται μέσα σε όνειρο.

Αφορισμός
Αυτό που στηρίζει τα πάντα δεν το κοίταξε ποτέ κανείς. Κοίταξε μια φορά, ήσυχα, και το έδαφος αρχίζει να αναπνέει.

II. Φτιαγμένο Φρέσκο, Κάθε Στιγμή

Παρακολούθησε τη φλόγα ενός κεριού αρκετά και παύει να είναι πράγμα. Γίνεται γεγονός: κερί που ανεβαίνει, ζέστη, φως, ανανεωμένο κάθε στιγμή και ποτέ η ίδια φλόγα δύο φορές.

Οι συντεταγμένες μιας ζωής συμπεριφέρονται έτσι. Φαίνονται σταθερές, όμως με προσεκτική εξέταση ξαναχτίζονται σε κάθε στιγμή, τόσο γρήγορα που το ξαναχτίσιμο περνάει απαρατήρητο. Ο Ναγκαρτζούνα ξόδεψε τη σκέψη του αποσυναρμολογώντας την ιδέα ότι οτιδήποτε στέκεται από μόνο του, με δική του φύση, ξεχωριστά από όλα τα άλλα. Το εγώ, το άλλο, το εδώ, το εκεί: δεν βρήκε κανένα από αυτά να στηρίζεται μόνο του.

Τα επιχειρήματά του με πείθουν λιγότερο στη σελίδα παρά στο μαξιλάρι. Στην ακινησία το συμπαγές «εγώ» δείχνει τις ραφές του. Κάθομαι με το παράθυρο ανοιχτό και τον ήχο ενός μακρινού δρόμου, και προσπαθώ να βρω αυτόν που ακούει. Αυτό που βρίσκω είναι ακοή, έπειτα μια σκέψη για την ακοή, έπειτα πάλι ακοή. Καθένα φτάνει, καθένα φεύγει. Κανένα δεν υπέγραψε το όνομά του.

Αφορισμός
Η φλόγα ανάβει ξανά κάθε στιγμή. Έτσι και ο κόσμος μέσα στον οποίο στέκεσαι.

III. Όταν το Ποτάμι Επιβραδύνει

Ο χρόνος, στην καθημερινή ζωή, ρέει. Το παρελθόν βρίσκεται πίσω, το μέλλον μπροστά, και ένα λεπτό φωτεινό παρόν γλιστρά ανάμεσά τους. Εκείνοι που μελέτησαν τον βιωμένο χρόνο με υπομονή, οι φαινομενολόγοι, περιγράφουν αυτή τη ροή ως κάτι που κάνει ο νους, ένα ράψιμο στιγμών σε γραμμή.

Στη βαθιά ακινησία το ράψιμο χαλαρώνει. Μια καμπάνα ηχεί και σβήνει, και το σβήσιμο δεν οδηγεί πια πουθενά. Το απογευματινό φως ακουμπά στον τοίχο και μένει εκεί που είναι. Η αίσθηση της διέλευσης λεπταίνει σαν ομίχλη που σηκώνεται από μια λιμνούλα, και έπειτα σταματά. Τίποτα δεν περιμένει. Τίποτα δεν έχει χαθεί.

Το νωρίτερα και το αργότερα χάνουν το νόημά τους. Αυτό που μένει δύσκολα μπορεί να ονομαστεί στιγμή, αφού μια στιγμή χρειάζεται γείτονες. Το σώμα κάθεται. Το τσάι κρυώνει χωρίς καμία βιασύνη μέσα του. Ένα σπουργίτι κάθεται στο περβάζι και είναι απλώς εκεί, δεν ανήκει σε καμία ακολουθία, έρχεται από πουθενά και κατευθύνεται πουθενά.

Αφορισμός
Όταν κανείς δεν βιάζεται, ο χρόνος δεν έχει πού να πάει.

IV. Ο Αφηγητής Σιωπά

Όλη μέρα μια φωνή σχολιάζει. Ονομάζει το φλιτζάνι, επαναλαμβάνει το αύριο, μου θυμίζει ποιος είμαι. Την είχα πάρει για τον εαυτό μου.

Κάθισε αρκετά στη σιωπή και η συνήθεια της αυτοαναφοράς χαλαρώνει, σαν χέρι που κουράστηκε να κρατάει σφιχτά. Οι λέξεις εξακολουθούν να φτάνουν για λίγο, έπειτα δεν βρίσκουν τίποτα να πιαστούν. Η γλώσσα λειτουργεί με διακρίσεις, αυτό και εκείνο, εγώ και εσύ. Εκεί που αυτές έχουν φύγει, μια λέξη γλιστράει από την εμπειρία σαν βροχή από φύλλο.

Και όταν ο αφηγητής σωπάσει πλήρως, κάτι πιο λεπτό φεύγει μαζί του: η ιδέα κάποιου που στέκεται πίσω από το βλέμμα, που το δέχεται. Οι αναφορές μιλούν για εμπειρία χωρίς βιωτή, για γνώση χωρίς ξεχωριστό γνώστη τοποθετημένο να κάνει τη γνώση. Ο άνεμος στα πεύκα δεν χρειάζεται ακροατήριο. Η βροχή χτυπά τη στέγη και κανείς δεν συλλέγει τον ήχο. Υπάρχει ακοή, και η ακοή είναι ολόκληρη. Αν μια σκέψη προσπαθήσει να την διεκδικήσει, η σκέψη διαλύεται στην ίδια ησυχία, σαν αποτύπωμα σε υγρή άμμο.

Αφορισμός
Πάρε μακριά αυτόν που ακούει, και ο άνεμος συνεχίζει να φυσά μέσα από τα πεύκα.

V. Το Δωμάτιο που Διαλύεται

Να γιατί η καθαρή συνείδηση αντιστέκεται τόσο πεισματικά στην περιγραφή. Για να περιγράψεις, χρειάζεσαι έννοιες. Οι έννοιες χρειάζονται ακριβώς εκείνες τις διαιρέσεις υποκειμένου και αντικειμένου, εαυτού και άλλου, που έχουν πια σωπάσει. Η συσκευή της περιγραφής μένει χωρίς τίποτα να κρατηθεί.

Φαντάσου ένα δωμάτιο. Αδειασμένο από έπιπλα, εξακολουθεί να είναι δωμάτιο, με τοίχους, οροφή, πόρτα. Τώρα άσε τους τοίχους να μαλακώσουν. Άσε τις γωνίες να χάσουν τις ακμές τους μέχρι να μην μπορεί κανείς να δείξει πού τελείωνε το δωμάτιο. Δεν είναι πια άδειο δωμάτιο. Δεν είναι πια καθόλου δωμάτιο. Μένει μόνο ο χώρος, ανοιχτός και αδιαίρετος, με φως να κινείται μέσα του και τίποτα να προσγειωθεί.

Αυτό μπορεί να ακούγεται σαν απώλεια. Από μέσα διαβάζεται διαφορετικά. Ο χώρος δεν είναι τίποτα. Είναι αυτό μέσα στο οποίο όλα ξεκουράζονταν εξαρχής. Ο παλιός δάσκαλος σκουπίζει την αυλή και τα φύλλα συνεχίζουν να πέφτουν. Τίποτα δεν προστίθεται, τίποτα δεν αφαιρείται. Ο νους που κάποτε τραβούσε τις γραμμές του πάνω στον κόσμο αφήνει κάτω την πένα και κοιτάζει έξω στον ανοιχτό ουρανό, πλατύ σαν μια κρατημένη ανάσα που επιτέλους αφήνεται.

Αφορισμός
Αφαίρεσε τους τοίχους, και το δωμάτιο μένει ως ουρανός.

Μυστικές Κλίμακες Ανόδου σε Διαφορετικές Παραδόσεις

Η Κλίμακα της Ανόδου: Πώς τρεις παραδόσεις χαρτογράφησαν τα στάδια του εσωτερικού ταξιδιού

Χωρίς συντομεύσεις πριν από το πρώτο σκαλοπάτι: Πειθαρχία, ενόραση και μεταμόρφωση στη μυστικιστική πρακτική

Από την αποταγή στην αγάπη: Ο Ιωάννης της Κλίμακος, οι «σταθμοί» των Σούφι και τα βουδιστικά «τζάνα»

Τρεις κλίμακες, μία άνοδος: Η κοινή ψυχολογία της βαθμιαίας πνευματικής πρακτικής

Η βαθμιαία οδός: Γιατί η ενόραση έρχεται μόνο μετά την πειθαρχία στον μυστικισμό, στην Ανατολή και τη Δύση

Στάδια της Μυστικής Πορείας στις Παραδόσεις

Μας αρέσει να φανταζόμαστε την αφύπνιση ως μια λάμψη: ένα ξαφνικό άνοιγμα, ένα πέπλο που σκίζεται, μια άφιξη χωρίς δρόμο πίσω της. Η εικόνα είναι ελκυστική, και είναι δύσκολο να τη βρει κανείς ανάμεσα σε εκείνους που πραγματικά περπάτησαν τον εσωτερικό δρόμο και προσπάθησαν να τον χαρτογραφήσουν. Αυτοί μιλούν αντίθετα για σκαλοπάτια, σταθμούς και στάδια.

Τον έβδομο αιώνα, ο Ιωάννης ο Κλίμακος περιέγραψε μια κλίμακα τριάντα βαθμίδων που ανεβαίνει από την απάρνηση μέχρι τις κορυφαίες αρετές της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης. Οι σούφι δάσκαλοι περιέγραψαν τα μακαμάτ, σταθμούς από τους οποίους περνά ο αναζητητής υπό την καθοδήγηση ενός οδηγού, από τη μετάνοια μέσω της υπομονής και της εμπιστοσύνης προς την αγάπη και τη γνώση. Οι βουδιστές στοχαστές περιέγραψαν τα τζχάνα και τα προοδευτικά στάδια της διορατικότητας, στα οποία οι καταστάσεις βαθιάς απορρόφησης καλλιεργούνται με προσοχή και στη συνέχεια διαπερνώνται.

Αυτές οι παραδόσεις αναδύθηκαν χωριστά η μία από την άλλη, σε διαφορετικούς αιώνες, γλώσσες και αντιλήψεις για το τι είναι πραγματικό. Κι όμως καθεμία επιμένει στην τάξη. Κάτι πρέπει να προηγηθεί, κάτι άλλο να ακολουθήσει, και η ακολουθία δεν μπορεί να ανακατευτεί. Γιατί ένας δρόμος προς το ανεπίτρεπτο να είναι τόσο εξαρτημένος ως προς το σχήμα του; Και αν η τάξη είναι σχεδόν καθολική, γιατί οι προορισμοί δεν είναι;

1 — Η Άρνηση του Άλματος

Η έλξη της ξαφνικής διάρρηξης είναι εύκολο να κατανοηθεί. Κολακεύει την ελπίδα ότι αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο είναι μια μόνο σωστή διορατικότητα μακριά, ότι η απόσταση ανάμεσα στη σύγχυσή μας και στην ελευθερία μας είναι το πλάτος μιας μόνο σκέψης. Ιστορίες στιγμιαίας αφύπνισης κυκλοφορούν επειδή υπόσχονται απαλλαγή από την αργή εργασία του να γίνουμε διαφορετικοί.

Αλλά ποιος υποτίθεται ότι θα αφυπνιστεί; Ένας άνθρωπος δεν είναι ένα άδειο δοχείο που περιμένει να χυθεί μέσα του φως. Ένας άνθρωπος είναι μια δομή συνηθειών, ορέξεων, φόβων και εικόνων εαυτού, χτισμένη επί δεκαετίες και ενισχυμένη καθημερινά. Το να προσφέρει κανείς σε ένα τέτοιο ον μια μόνο φωτεινή αλήθεια είναι λίγο σαν να διαβάζει μια όμορφη πρόταση δυνατά σε μια πολυσύχναστη αγορά. Κάτι μπορεί να ακουστεί, αλλά ο θόρυβος την καλύπτει σχεδόν αμέσως.

Ό,τι δεν μπορεί να ειδωθεί δεν μπορεί να μεταμορφωθεί, και ό,τι δεν μπορεί να ησυχάσει δεν μπορεί να ειδωθεί. Εδώ ο διατεταγμένος δρόμος αρχίζει να φαίνεται λιγότερο ως κανόνας και περισσότερο ως περιγραφή. Η παλαιότερη δυτική ορολογία ονόμασε τρεις κινήσεις: κάθαρση, φωτισμό, ένωση. Παρουσιάζονται συνήθως ως πνευματική διδασκαλία, αλλά μπορούν να διαβαστούν ως ισχυρισμός για το πώς συντελείται η αλλαγή σε έναν άνθρωπο. Πρώτα καθαρίζεται το έδαφος. Έπειτα γίνεται δυνατή η όραση. Μόνο τότε η ένωση, ή όποιο όνομα δίνει μια παράδοση στην κορυφή της, παύει να είναι λέξη και γίνεται κατάσταση.

Καθεμία από τις τρεις χαρτογραφήσεις αρχίζει από το έδαφος, και καθεμία αρχίζει με ένα είδος αφαίρεσης. Η Κλίμακα της Θείας Ανόδου ανοίγει με την απάρνηση της κοσμικής προσκόλλησης και την τοποθετεί ως την πρώτη βαθμίδα, όχι την τελευταία. Το σημείο δεν είναι ότι ο κόσμος περιφρονείται. Ένας νους δεμένος σε χίλιες μικρές κινήσεις αρπαγής απλώς δεν έχει ελεύθερο χέρι για τίποτε άλλο. Ο σούφι αναζητητής αρχίζει από τη μετάνοια, που δεν είναι δόγμα προς κατανόηση αλλά μια στροφή: πριν από κάθε γνώση έρχεται μια αλλαγή κατεύθυνσης. Στις βουδιστικές χαρτογραφήσεις, η πρώιμη εργασία είναι η συγκέντρωση, η συγκέντρωση ενός διασκορπισμένου νου σε σταθερότητα, πριν από κάθε διερεύνηση του τι είναι αυτός ο νους.

Καμία από αυτές τις αρχές δεν προσθέτει κάτι. Είναι πράξεις αφαίρεσης, απλοποίησης, άρνησης της επόμενης διάσπασης. Υπάρχει μια ταπεινότητα σε αυτό που είναι εύκολο να παραβλεφθεί. Το να αρχίσει κανείς από την αρχή είναι να παραδεχτεί ότι δεν βρίσκεται ήδη εκεί όπου επιθυμεί να είναι.

Όποιος έχει προσπαθήσει να καθίσει ήσυχα για δέκα λεπτά ξέρει πόσο πραγματική είναι η πρώτη βαθμίδα. Η επιθυμία για ησυχία είναι ειλικρινής, και το να την έχεις είναι άλλο πράγμα. Ο νους πηδά προς μια μισοθυμισμένη εργασία, μια παλιά δυσαρέσκεια, ένα σχέδιο για το δείπνο. Η απόσταση ανάμεσα στο να θέλεις ησυχία και στο να την κατέχεις γίνεται αισθητή στο σώμα μέσα σε λίγα λεπτά, και είναι ίσως η πιο πειστική απόδειξη ότι η κλίμακα δεν είναι μια γραφειοκρατία τοποθετημένη πάνω σε ένα μυστήριο, αλλά μια ειλικρινής αναφορά από ανθρώπους που προσπάθησαν.

Κι όμως παραμένει μια ερώτηση, και πρέπει να μείνει άλυτη προς το παρόν. Αν η απόλυτη πραγματικότητα είναι, όπως λένε επίσης πολλές από αυτές τις παραδόσεις, πάντα παρούσα και ποτέ μακριά, γιατί ο δρόμος προς αυτήν να είναι μακρύς; Γιατί να ανεβαίνεις προς αυτό που είναι ήδη εδώ; Ίσως τα στάδια δεν είναι εμπόδια που στέκονται ανάμεσα στον αναζητητή και τον στόχο. Ίσως είναι μέρος αυτού που είναι ο στόχος, και εκείνος που φτάνει πρέπει να είναι διαφορετικός άνθρωπος από εκείνον που ξεκίνησε. Το αν οι τρεις χαρτογραφήσεις μοιάζουν πραγματικά μεταξύ τους, ή μόνο φαίνεται να μοιάζουν, είναι το επόμενο που πρέπει να ρωτήσουμε.

2 — Τρεις Κλίμακες, Μια Γραμματική

Αν τοποθετήσεις τις χαρτογραφήσεις τη μία δίπλα στην άλλη, η πρώτη εντύπωση είναι η διαφορά. Ο Ιωάννης ο Κλίμακος γράφει ως μοναχός του Σινά, στη γλώσσα του χριστιανικού ασκητισμού. Οι τριάντα βαθμίδες του αντιστοιχούν, μας λέει, στα χρόνια της κρυφής ζωής του Χριστού. Προχωρούν από την απάρνηση του κόσμου μέσω του μακρού αγώνα με τα πάθη, με την οργή, τη ματαιοδοξία, την υπερηφάνεια και την απελπισία, προς τις τελικές βαθμίδες της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης, από τις οποίες η αγάπη είναι η μεγαλύτερη. Οι αρετές στεφανώνουν την κλίμακα. Δεν είναι εκεί όπου αρχίζει.

Οι σταθμοί των σούφι ανήκουν σε άλλο τοπίο. Οι συγγραφείς διαφέρουν ως προς τον τρόπο που τους απαριθμούν, αλλά το γνώριμο περίγραμμα τρέχει από τη μετάνοια μέσω της απάρνησης, της υπομονής και της εμπιστοσύνης προς την αγάπη και, στην κορυφή, τη γνώση που οι σούφι ονομάζουν γκνόζις: μια άμεση γνωριμία με το θεϊκό, όχι μια γνώση γι’ αυτό. Ο αναζητητής δεν κινείται μόνος. Ο οδηγός είναι δομικό μέρος του δρόμου, κάποιος που έχει περπατήσει τους σταθμούς και μπορεί να αναγνωρίσει πού έχει σκοντάψει ο αναζητητής, ή πού απλώς φαντάστηκε ότι έφτασε.

Οι βουδιστικές χαρτογραφήσεις μιλούν σε διαφορετικό τόνο και πάλι. Περιγράφουν τα τζχάνα, προοδευτικά εκλεπτυσμένες καταστάσεις απορρόφησης στις οποίες ο νους γίνεται σταθερός, φωτεινός και ενιαίος. Περιγράφουν επίσης στάδια διορατικότητας, στα οποία ο ασκούμενος βλέπει, με αυξανόμενη αμεσότητα, τον παροδικό και ακατέχοντα χαρακτήρα κάθε εμπειρίας. Τα τζχάνα καλλιεργούνται με πραγματική δεξιότητα. Έπειτα, στη λογική του δρόμου της διορατικότητας, ακόμη και αυτά εξετάζονται και διαπερνώνται, χωρίς να προσκολλώνται σε αυτά.

Διαφορετικά λεξιλόγια, διαφορετικοί αιώνες, διαφορετικές υποθέσεις για τον Θεό, τον εαυτό και τον κόσμο. Κι όμως η ίδια γραμματική φαίνεται από κάτω τους. Οι πρώιμες βαθμίδες αφορούν τη συμπεριφορά και την επιθυμία: τι κάνει κανείς και τι θέλει. Οι μεσαίες βαθμίδες αφορούν την αντίληψη: πώς βλέπει κανείς, και αν βλέπει αληθινά. Οι μεταγενέστερες βαθμίδες αφορούν μια μεταμόρφωση που οι παραδόσεις ονομάζουν ένωση, αγάπη ή απελευθέρωση. Και οι τρεις χαρτογραφήσεις αρνούνται τις ίδιες δύο συντομεύσεις: τη διορατικότητα χωρίς προετοιμασία και τη μεταμόρφωση χωρίς διορατικότητα. Η πειθαρχία προηγείται της διορατικότητας, και η διορατικότητα προηγείται μιας αλλαγής που διαρκεί. Πουθενά αυτή η τάξη δεν αντιστρέφεται, και πουθενά το όλο δεν παραδίδεται μεμιάς.

Η ανεξαρτησία αυτών των παραδόσεων είναι το κρίσιμο γεγονός. Όταν δύο παραδόσεις σε επαφή συμφωνούν, η συμφωνία αποδεικνύει λίγα, επειδή η μία μπορεί απλώς να έχει κληρονομήσει το σχήμα της άλλης. Αλλά όταν παραδόσεις που αναδύθηκαν σε απομόνωση, χωρίς κοινό γραπτό και χωρίς κοινή μεταφυσική, περιγράφουν την ίδια ακολουθία, η συμφωνία αρχίζει να μοιάζει με πληροφορία. Μπορεί να λέει κάτι για τη διαδικασία που περιγράφεται, και όχι μόνο για τους νόες που την περιγράφουν.

Παρατήρησε όμως το σχήμα του ισχυρισμού. Αυτό που συγκλίνει είναι η τάξη των βαθμίδων, όχι αυτό που τις γεμίζει. Ο μοναχός, ο σούφι και ο βουδιστής στοχαστής θα έδιναν καθένας διαφορετική εξήγηση για το τι σημαίνει μετάνοια, τι βλέπεται και τι τελικά πραγματοποιείται. Μια κοινή γραμματική δεν κάνει κοινή πρόταση. Αυτή η ένταση είναι πραγματική, και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί κατά μέτωπο.

Κάτι μπορεί ήδη να υποδηλώνεται, ωστόσο. Η κλίμακα μοιάζει λιγότερο με διδασκαλία που παραδόθηκε και περισσότερο με παρατήρηση που έγινε επανειλημμένα από ανθρώπους που περπάτησαν, αναφέροντας σε διαφορετικές γλώσσες το ίδιο γεγονός για το έδαφος: ότι δεν μπορεί κανείς να αρχίσει από τη μέση. Αν είναι έτσι, η κλίμακα ανακαλύφθηκε, δεν εφευρέθηκε. Και αν ανακαλύφθηκε, για τι ήταν ανακάλυψη; Τι σε έναν άνθρωπο αντιστοιχεί σε μια κλίμακα;

3 — Τι Αλλάζει όταν Κάποιος Ανεβαίνει

Το να ρωτήσει κανείς αυτό σημαίνει να στραφεί από τις χαρτογραφήσεις προς εκείνον που ανεβαίνει. Τρία πράγματα φαίνεται να μεταβάλλονται υπό διαρκή στοχαστική πειθαρχία: η προσοχή, η επιθυμία και η ταυτότητα. Δεν είναι ανεξάρτητα το ένα από το άλλο.

Ξεκίνα από την επιθυμία. Μια ανήσυχη επιθυμία κάνει κάτι στην προσοχή που είναι εύκολο να παρατηρηθεί. Ο νους που θέλει κάτι — ένα μήνυμα, μια ανταμοιβή, μια διαβεβαίωση — δεν ησυχάζει εκεί όπου βρίσκεται. Γέρνει προς τα εμπρός, δειγματίζοντας το παρόν για τη χρησιμότητά του. Η προσοχή, σε τέτοια κατάσταση, δεν είναι σταθερό φως αλλά τρεμοπαίζον, τραβηγμένο εδώ κι εκεί από ό,τι υπόσχεται ικανοποίηση. Η επιθυμία διασπείρει την προσοχή.

Η διασκορπισμένη προσοχή δεν μπορεί να δει καθαρά. Λέμε ότι γνωρίζουμε τους δικούς μας νόες, αλλά ο νους σε κίνηση φαίνεται κυρίως σε θόλωση. Ό,τι είναι κρυμμένο είναι κρυμμένο από την ταχύτητα, όχι από την απόσταση. Μια λίμνη που αναταράσσεται δεν δείχνει τίποτε από τον βυθό της. Δεν είναι ότι δεν υπάρχει τίποτε να δεις. Η όραση είναι ασταθής.

Και η ασαφής όραση συντηρεί μια σταθερή αίσθηση εαυτού. Όταν η εμπειρία φτάνει ως ορμή, δεν την πιάνουμε στην πράξη της εμφάνισης και της παρέλευσης. Λαμβάνουμε μόνο την περίληψή της: είμαι εκείνος που είναι ανήσυχος, εκείνος που αδικήθηκε, εκείνος που θέλει αυτό. Ο εαυτός, διαβασμένος έτσι, είναι λιγότερο πράγμα και περισσότερο ιστορία που συνεχίζεται από την απροσεξία, ένα συμπέρασμα που βγαίνει τόσο γρήγορα ώστε οι προϋποθέσεις ποτέ δεν επιθεωρούνται.

Η κλίμακα ακολουθεί αυτή την εξάρτηση σχεδόν ακριβώς. Χαλάρωσε το κράτημα της επιθυμίας, και η προσοχή αρχίζει να σταθεροποιείται. Σταθεροποίησε την προσοχή, και κάτι προηγουμένως κρυμμένο γίνεται ορατό. Μόνο τότε, με την όραση ως νέα ικανότητα, μπορεί η ταυτότητα πραγματικά να αλλάξει. Η τάξη μπορεί να μην επιβάλλεται καθόλου. Αυτά τα τρία μπορεί να περιορίζουν το ένα το άλλο ακριβώς σε αυτή την ακολουθία, ώστε οποιαδήποτε άλλη τάξη απλώς να αποτυγχάνει. Η διορατικότητα που φτάνει πριν σταθεροποιηθεί ο νους είναι σαν μια καθαρή πρόταση που λέγεται σε κάποιον που δεν μπορεί να ακούσει. Μπορεί να κατανοηθεί τη στιγμή, αλλά τίποτε στον ακροατή δεν έχει αλλάξει ώστε να την κρατήσει.

Αυτό εξηγεί επίσης γιατί η διορατικότητα μόνη της δεν μεταμορφώνει. Το να δεις κάτι μία φορά δεν διαλύει μια μακρά συνήθεια. Ένας άνθρωπος μπορεί να συλλάβει, σε μια λάμψη, ότι ο θυμός είναι κενός από τη σημασία που διεκδικεί, και να είναι έξαλλος ξανά το βράδυ. Τα πρότυπα ταυτότητας αντιστέκονται σε μια μόνο διορατικότητα επειδή δεν χτίστηκαν από μια μόνο πεποίθηση. Χτίστηκαν από επανάληψη, και διαλύονται, αν διαλύονται, από επανάληψη προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ίσως γι’ αυτό οι χαρτογραφήσεις δίνουν τόση βαρύτητα στην υπομονή, και γιατί το βλέπειν πρέπει να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά.

Εδώ γίνεται σημαντική μια διάκριση. Υπάρχει ένα βλέπειν που είναι απλώς εννοιολογικό: κρατά κανείς την ιδέα ότι όλα τα πράγματα παρέρχονται. Και υπάρχει ένα βλέπειν που είναι άμεσο, στο οποίο η παρέλευση μαρτυρείται στην ίδια την υφή μιας εμπειρίας, καθώς παρακολουθεί κανείς μια σκέψη να διαλύεται ενώ ακόμη σκέφτεται. Το πρώτο μπορεί να μαθευτεί σε ένα απόγευμα. Το δεύτερο φαίνεται να απαιτεί τη σταθερότητα που παρέχουν μόνο οι προηγούμενες βαθμίδες.

Θα ήταν εύκολο να συμπεράνει κανείς ότι τα στάδια είναι επομένως απλώς ψυχολογικά, μια τακτοποιημένη περιγραφή νοητικών μηχανισμών. Αυτό είναι το λάθος που πρέπει να αποφευχθεί. Ένα στάδιο μπορεί να είναι ψυχολογικά πραγματικό και πνευματικά σημαντικό ταυτόχρονα. Το να εξηγείς κάτι δεν σημαίνει να το εξηγείς μακριά. Το ότι η προσοχή σταθεροποιείται με διακριτές διαδικασίες δεν αποφασίζει τι μπορεί να συναντήσει η σταθεροποιημένη προσοχή. Η ψυχολογική εξήγηση μας λέει πώς κουρδίζεται το όργανο και αφήνει ανοιχτό σε τι κουρδίζεται.

Ωστόσο, η εξήγηση υποδηλώνει ότι ο εαυτός δεν είναι σταθερή ουσία αλλά μια διαδικασία διαμορφωμένη από το πού πηγαίνει η προσοχή και τι αρπάζει η επιθυμία, και ότι η στοχαστική πειθαρχία μεταβάλλει αυτή τη διαδικασία εκ των έσω. Αυτό μοιάζει με ανθρώπινη καθολικότητα, και μια καθολικότητα προσκαλεί ένα βιαστικό συμπέρασμα: ότι οι τρεις παραδόσεις είναι απλώς τρεις περιγραφές ενός πράγματος. Το συμπέρασμα είναι δελεαστικό. Χρειάζεται να δοκιμαστεί πριν γίνει αποδεκτό.

4 — Οι Διαφορές που Δεν Πρέπει να Διαλυθούν

Ο πειρασμός είναι παλιός και αξιοσέβαστος. Αν η τάξη είναι η ίδια, ίσως και η άνοδος είναι η ίδια, και οι παραδόσεις είναι διάλεκτοι μιας υποκείμενης γλώσσας. Ο «αιώνιος χάρτης» έχει μια κομψότητα δύσκολη να αντισταθεί κανείς. Φέρει επίσης ένα ήσυχο κόστος, επειδή για να τον παραγάγει κανείς, κάθε παράδοση πρέπει να κουρευτεί μέχρι να χωρέσει.

Κοίτα πού οδηγούν πραγματικά οι κλίμακες. Η Κλίμακα της Θείας Ανόδου κορυφώνεται στην πίστη, την ελπίδα και την αγάπη, κατανοημένες ως δώρα που σχετίζουν ένα πλάσμα με έναν προσωπικό Θεό. Ο σούφι δρόμος κορυφώνεται στην αγάπη και τη γνώση, μια γνώση που είναι επίσης ένα γνωρίζεσθαι, μέσα στην οικειότητα μιας σχέσης με το Πραγματικό. Ο βουδιστικός δρόμος της διορατικότητας κορυφώνεται στην άμεση θέαση της παροδικότητας και στην απελευθέρωση που ακολουθεί, φτάνοντας με το να αφήσει κανείς ακόμη και τις εκλεπτυσμένες απορροφήσεις που καλλιεργήθηκαν με τόσο κόπο. Αυτές δεν είναι παραλλαγές μιας μόνης κορυφής. Στέκονται σε διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι πραγματικό, για το ποιος ή τι προσεγγίζεται, και για το τι είναι ο εαυτός που προσεγγίζει.

Σκέψου πώς αυτό αλλάζει το νόημα μιας μόνο βαθμίδας. Η μετάνοια, για τον σούφι, είναι μια στροφή προς έναν Αγαπημένο που είναι ήδη στραμμένος προς τον αναζητητή. Η απάρνηση, για τον χριστιανό μοναχό, γίνεται υπό το φως μιας θείας αγάπης που δίνει στη θυσία το νόημά της. Στη βουδιστική χαρτογράφηση, το αφήσιμο γίνεται υπό το φως μιας θέασης που δεν βρίσκει, τελικά, τίποτε να κρατήσει. Η ίδια χειρονομία, εξωτερικά, είναι διαφορετική πράξη. Ένα βήμα ορίζεται όχι μόνο από το σχήμα του αλλά από το πού θεωρείται ότι οδηγεί η σκάλα.

Ο οδηγός δείχνει επίσης τη διαφορά. Για τον σούφι, ο δάσκαλος είναι ζωντανός κρίκος σε μια αλυσίδα μετάδοσης, και η σχέση με τον οδηγό αντανακλά, κατά κάποιον τρόπο, τη σχέση με το θεϊκό. Η βουδιστική έμφαση πέφτει διαφορετικά, στην άμεση εξέταση της εμπειρίας καθώς αναδύεται, με τον δάσκαλο ως έμπειρο σύντροφο σε αυτή την εξέταση και όχι ως μεσολαβητή παρουσίας. Αυτές δεν είναι καλλωπιστικές παραλλαγές. Εκφράζουν διαφορετικές εικόνες για το τι τρέχει ανάμεσα στον δρόμο.

Και σκέψου τα τζχάνα, χτισμένα με μεγάλη φροντίδα και έπειτα αφημένα. Αυτή είναι μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με την κατάκτηση. Οι άλλες χαρτογραφήσεις προειδοποιούν επίσης ενάντια στην προσκόλληση στις καταστάσεις, αλλά στη βουδιστική εξήγηση ακόμη και οι κορυφές της απορρόφησης είναι όργανα που πρέπει να αφεθούν μόλις έχουν υπηρετήσει. Τι μετράει ως άφιξη, και τι μετράει ως απλώς τόπος ανάπαυσης, απαντάται διαφορετικά σε κάθε δρόμο.

Το να τιμήσει κανείς λοιπόν τη σύγκλιση σημαίνει να την κρατήσει ταπεινά, ως ένδειξη και όχι ως συμπέρασμα. Μια ένδειξη δείχνει, και μπορεί να δείχνει σε περισσότερες από μία κατευθύνσεις. Η συμφωνία τριών παραδόσεων στην τάξη του ταξιδιού μπορεί να υποδηλώνει κάτι για το πώς αλλάζουν οι άνθρωποι. Δεν μας λέει ότι αλλάζουν προς το ίδιο πράγμα. Μια ώριμη σχέση με αυτή την πολλαπλότητα θα άφηνε μια κοινή ανθρώπινη διαδικασία και γνήσια διακριτούς ισχυρισμούς για την απόλυτη πραγματικότητα να στέκονται μαζί, χωρίς να καταρρέει η μία στην άλλη.

Η ένταση είναι σκόπιμη. Μόλις λίγες παραγράφους πριν η σύγκλιση ονομάστηκε σημαντική, και τώρα απαγορεύεται να γίνει δόγμα. Αυτές οι δύο στάσεις δεν επιλύονται σε μια άνετη μέση. Πρέπει να κρατηθούν ανοιχτές ταυτόχρονα, όπως κρατά κανείς ανοιχτές δύο έννοιες μιας λέξης. Το να σέβεται κανείς τη διαφορά είναι μορφή διανοητικής ειλικρίνειας, και είναι επίσης αυτό που κάθε παράδοση θα ζητούσε από όποιον ισχυριζόταν ότι την κατανοεί.

Ο ταξιδιώτης μέσα σε έναν από αυτούς τους δρόμους μπορεί να νιώσει τη διαφορά ακόμη και εκεί όπου τα βήματα μοιάζουν. Η ατμόσφαιρα καθενός είναι διακριτή: η οικειότητα του ενός, η αυστηρότητα του άλλου, η διαυγής υπομονή του τρίτου. Αυτή η διάκριση δεν μπορεί να γραφτεί σε πίνακα. Και αν οι κορυφές διαφέρουν ενώ η επιμονή στην τάξη όχι, τότε αυτό που οι παραδόσεις κρατούν κοινό μπορεί να μην είναι καθόλου ένας τόπος. Μπορεί να είναι μια προειδοποίηση.

5 — Οι Βαθμίδες που Δεν Μπορούν να Παραλειφθούν

Η προειδοποίηση είναι καθαρή: μην παραλείπεις τις βαθμίδες. Έρχεται από ανθρώπους που είχαν κάθε λόγο να επιθυμούν το αντίθετο, που ήταν τόσο πρόθυμοι για άφιξη όσο οποιοσδήποτε, και που παρόλα αυτά ανέφεραν ότι η πρώιμη εργασία δεν μπορούσε να αποφευχθεί. Αυτό μπορεί να είναι το πιο πολύτιμο πράγμα που μοιράζονται οι τρεις χαρτογραφήσεις. Όχι μια κορυφή, αλλά μια ειλικρίνεια για τις αρχές.

Η σύγχρονη όρεξη για συντομεύσεις είναι ισχυρή, και οι χαρτογραφήσεις στέκονται ενάντιά της χωρίς να υψώνουν τη φωνή τους. Δεν λένε ότι η διορατικότητα είναι απρόσιτη. Λένε ότι η διορατικότητα φτάνει σε ένα ον προετοιμασμένο να την κρατήσει. Η απάρνηση, η μετάνοια, η συγκέντρωση, η υπομονή: αυτά είναι εύκολο να τα μεταχειριστεί κανείς ως προκαταρκτικά που πρέπει να αντέξει και να ξεχάσει, μια είσοδος στον δρόμο προς την πραγματική διδασκαλία. Οι χαρτογραφήσεις υποδηλώνουν το αντίθετο. Αποτελούν το έδαφος πάνω στο οποίο στέκεται ό,τι ακολουθεί αργότερα, και ένα έδαφος δεν είναι κάτι που αφήνει κανείς πίσω. Ο προχωρημένος ασκούμενος εξακολουθεί να επιστρέφει στη σταθερότητα, εξακολουθεί να μετανοεί, εξακολουθεί να απαρνιέται κάποια μικρή προσκόλληση που είχε ξανατρυπώσει. Η βαθμίδα του αρχαρίου, φαίνεται, ποτέ δεν ξεπερνιέται πλήρως.

Εδώ γίνεται αποφασιστική η διαφορά ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς τα στάδια και στο να τα υφίσταται. Μπορεί κανείς να διαβάσει και τις τριάντα βαθμίδες της Κλίμακας σε ένα βράδυ και να κατανοήσει καθεμία. Μπορεί να απομνημονεύσει τους σταθμούς, να απαγγείλει τα τζχάνα με τη σειρά. Τίποτε από αυτά δεν είναι ανάβαση. Ένας χάρτης, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν μετακινεί τον ταξιδιώτη ούτε ένα εκατοστό. Είναι εντελώς δυνατό να γίνει κανείς λόγιος στην αρχιτεκτονική του δρόμου ενώ στέκεται ακριβώς εκεί όπου άρχισε, και η μάθηση μπορεί να γίνει ένας λεπτός τρόπος να μην ξεκινήσει, μια εκλεπτυσμένη γνώση-για αντί για γνώση.

Οι παραδόσεις παρατηρούν αυτόν τον κίνδυνο, και μέρος της απάντησής τους είναι ο οδηγός, η κοινότητα, ο δοκιμασμένος τρόπος. Ένας μοναχικός αναζητητής εξαπατάται εύκολα: από ευχάριστες καταστάσεις που παίρνονται για άφιξη, από υπερηφάνεια ντυμένη ως πρόοδο, από το απλό ανθρώπινο ταλέντο να λυπάται τον εαυτό του. Ένας δάσκαλος ή σύντροφος είναι ένα δεύτερο ζευγάρι ματιών που δεν μοιράζεται τις αγαπημένες μας ψευδαισθήσεις. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσει κανείς οποιαδήποτε παράδοση για να νιώσει τη δύναμη αυτού. Η αυτογνωσία είναι το πράγμα στο οποίο είμαστε χειρότεροι όταν είμαστε μόνοι μαζί της.

Για τον ίδιο λόγο, το μέτρημα βαθμίδων είναι παγίδα. Το να ρωτά κανείς «σε ποιο στάδιο βρίσκομαι;» όπως θα ρωτούσε την κατάταξή του είναι να μετατρέψει την κλίμακα σε κλίμακα status, που είναι ακριβώς το είδος αρπαγής που υπάρχουν οι πρώιμες βαθμίδες για να χαλαρώσουν. Οι χαρτογραφήσεις δεν είναι κατατάξεις πνευματικής επίτευξης. Περιγράφουν πώς ένα διχασμένο, διασκορπισμένο ον γίνεται ικανό να δει.

Και στο τέλος η ίδια η κλίμακα αφήνεται. Τα τζχάνα αφήνονται υπέρ της διορατικότητας· οι ενδιάμεσες αρετές συγκεντρώνονται στην αγάπη· κάθε χάρτης, τελικά, δείχνει πέρα από τον εαυτό του. Αυτό που πραγματοποιείται δεν μπορεί να μεταδοθεί από κανέναν χάρτη, επειδή ένας χάρτης είναι φτιαγμένος από το είδος γνώσης που το ταξίδι προορίζεται να ολοκληρώσει και να υπερβεί.

Αυτό το κείμενο είναι επίσης ένας χάρτης, και μοιράζεται την αδυναμία των χαρτών. Μπορεί να διαβαστεί ως μία ακόμη γνώση-για. Αν έχει υπηρετήσει καθόλου, έχει υπηρετήσει ως βαθμίδα που πρέπει να χρησιμοποιηθεί και έπειτα να αφεθεί κάτω.

Έτσι η ερώτηση αλλάζει. Δεν είναι πλέον ποια είναι η υψηλότερη βαθμίδα;, που μπορεί να ρωτιέται για πάντα από μια άνετη καρέκλα. Γίνεται σε ποια βαθμίδα στέκομαι; Η βαθμίδα που πραγματικά βρίσκεται κάτω από τα πόδια: η ανησυχία που δεν μπορεί να καθίσει για δέκα λεπτά, η επιθυμία που ακόμη τραβά την προσοχή μακριά, η συνήθεια που επέζησε της τελευταίας διορατικότητας. Το να αρχίσει κανείς από εκεί, και να παρατηρήσει τι αλλάζει η πειθαρχία, μπορεί να είναι όλο το άνοιγμα του ταξιδιού. Και μπορεί να είναι ότι η βαθύτερη ταπεινότητα βρίσκεται στο να μάθει κανείς να σταματήσει να κοιτάζει πέρα από αυτήν.

Διαλογισμός: Τερματισμός της λέξης και της σκέψης για χάρη της σιωπής

Διαλογισμός: Το Τέλος του Λόγου

Πέρα από τη Σκέψη: Σιωπή, Αγάπη και Ενότητα Έξω από το Πεδίο της Σκέψης

Ι. Ο Λόγος και η Σιωπή

Ένας άνθρωπος κάθεται σε ένα ήσυχο δωμάτιο, και το πρώτο πράγμα που παρατηρεί είναι ότι το δωμάτιο δεν είναι καθόλου ήσυχο. Η σιωπή που ήρθε να βρει είναι γεμάτη. Φράσεις υψώνονται και κατακάθονται, ένα όνομα αναδύεται, μια παλιά φιλονικία ξαναρχίζει στη μέση μιας πρότασης που είχε εγκαταλείψει πριν από χρόνια. Έχει κλείσει τα μάτια του στον κόσμο και βρήκε τον κόσμο να περιμένει πίσω από αυτά, ήδη να μιλάει.

Έχει ακούσει ότι ο διαλογισμός φέρνει σιωπή, και έτσι επιχειρεί να την φέρει. Επαναλαμβάνει μια συλλαβή. Μετράει τις ανάσες του. Φαντάζεται μια λίμνη χωρίς άνεμο. Για λίγες στιγμές κάτι σαν ακινησία φτάνει, και εκείνος ευχαριστιέται, και σε αυτή την ευχαρίστηση ο θόρυβος αρχίζει ξανά, γιατί αυτός που ευχαριστιέται είναι ο ίδιος που μιλάει.

Κανείς δεν τον προειδοποίησε ότι η προσπάθεια θα ήταν το εμπόδιο. Κάθε μέθοδος κουβαλάει μια ελπίδα, και η ελπίδα είναι μια μικρή φωνή που λέει ότι αύριο θα λειτουργήσει καλύτερα. Βλέπει ότι και αυτή η φωνή είναι λόγος. Τα δωμάτια του νου είναι επενδυμένα με αυτόν, και εκείνος πήρε την επένδυση για τους τοίχους.

Η κατανόηση αρχίζει γι’ αυτόν σαν μια μικρή ήττα. Μια σιωπή που προκαλείται από έναν λόγο είναι η ίδια η σιωπή του λόγου, η παύση που κάνει ο ομιλητής ανάμεσα σε μια πρόταση και την επόμενη. Ο νους που κατασκευάζει ησυχία εξακολουθεί να είναι ο νους, εξακολουθεί να φτάνει, εξακολουθεί να εύχεται να φτάσει κάπου που μπορεί να ονομάσει. Αυτό που ήθελε βρισκόταν στην άλλη πλευρά του θέλω.

Ο διαλογισμός, καταλαβαίνει, είναι το τέλος του λόγου. Ο λόγος είναι η σκέψη, και η σκέψη είναι όλος ο λόγος που κάνει προς τον εαυτό του. Να το τελειώσεις δεν σημαίνει να το κυριαρχήσεις, αφού η κυριαρχία είναι μια ακόμα από τις κινήσεις του. Είναι πιο κοντά στον τρόπο που τελειώνει ένας πυρετός, ή μια συζήτηση όταν και οι δύο έχουν απλώς ξεμείνει από πράγματα να πουν. Κάτι που πάντα κινιόταν σταματάει να κινείται.

Αυτό που ακολουθεί από εκείνη την ακινησία ανήκει σε μια άλλη τάξη. Η πράξη που γεννιέται από τον λόγο είναι η μνήμη εφαρμοσμένη στο παρόν, η παλιά απάντηση προσαρμοσμένη στη νέα ερώτηση. Η πράξη που βγαίνει από τη σιωπή δεν έχει τέτοια καταγωγή. Κανείς δεν μπορεί να πει από πού έρχεται, και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να είναι καινούργια.

Αφορισμός
Ο λόγος δεν μπορεί να οδηγήσει στη σιωπή, γιατί ο λόγος είναι αυτό που η σιωπή τελειώνει. Αυτό που κινείται από εκείνη την ακινησία δεν χρωστάει τίποτα στο χθες.

ΙΙ. Ο Νους Αδειασμένος από τις Εικόνες του

Αρχίζει να παρατηρεί από τι είναι φτιαγμένος ο νους, και είναι φτιαγμένος, κατά το μεγαλύτερο μέρος, από εικόνες. Ένα πρόσωπο από δεκαετίες πριν. Μια πρόταση που ειπώθηκε σε ένα τραπέζι δείπνου. Το σχήμα μιας σημαίας, ο ήχος του ονόματος ενός συγκεκριμένου θεού. Καθεμιά κουβαλάει ένα φορτίο, καθεμιά φτάνει με τον δικό της μικρό καιρό συναισθήματος, και εκείνος ζούσε μέσα σε εκείνον τον καιρό και τον αποκαλούσε εαυτό του.

Τα σύμβολα είναι βολικά. Επιτρέπουν σε ένα πρόσωπο να στέκεται για ένα έθνος, σε μια χειρονομία για μια προσβολή, σε μια λέξη για αυτό που δεν μπορεί να ονομαστεί. Η ανάμνηση είναι ακόμα πιο οικεία. Κουβαλάει τους πόνους του σαν νομίσματα και τα βγάζει το βράδυ για να τα μετρήσει, και η μέτρηση φτιάχνει ένα πρόσωπο από αυτόν. Αν του έπαιρναν τα νομίσματα, δεν θα ήξερε ποιος έμεινε.

Υπάρχει μια παλιά τρυφερότητα μέσα του για αυτές τις εικόνες, και δεν προσποιείται το αντίθετο. Το πρόσωπο ενός νεκρού πατέρα. Το τραγούδι ενός χωριού που από τότε πλημμύρισε για ένα φράγμα. Το να πει ότι πρέπει να φύγουν ακούγεται σκληρό. Κι όμως αυτό που αγάπησε δεν ήταν ποτέ η εικόνα. Η εικόνα ήταν ένας τρόπος να το κρατάει, και το κράτημα είναι μια μορφή συγκράτησης, και ένα κλειστό χέρι δεν μπορεί να δεχτεί τίποτα καινούργιο.

Η απελευθέρωση του νου από όλα τα σύμβολα, τις εικόνες και τις αναμνήσεις ακούγεται, από έξω, σαν απώλεια, σαν ένα είδος θανάτου από σβήσιμο. Από μέσα είναι δύσκολο να πει κανείς τι είναι. Ένα παράθυρο καθαρισμένο από τη σκόνη του δεν είναι ένα παράθυρο από το οποίο αφαιρέθηκε κάτι. Είναι επιτέλους ένα παράθυρο.

Δεν φτάνει εκεί με απόφαση. Η απόφαση είναι η σκέψη που αποφασίζει τη δική της συνταξιοδότηση. Μπορεί όμως να παρατηρεί, και η παρατήρηση κάνει κάτι. Η εικόνα που φαίνεται ολόκληρη, τη στιγμή που αναδύεται, δεν ριζώνει. Φουντώνει και φεύγει, σαν σπίθα που πέφτει σε βρεγμένη πέτρα. Τίποτα δεν καταπιέζεται και τίποτα δεν αποθηκεύεται.

Αυτό που μένει είναι δύσκολο να περιγραφεί χωρίς να το χαλάσει κανείς. Μια προσοχή χωρίς κέντρο να επιστρέψει. Ένα πρωινό στο οποίο οι λόφοι είναι απλώς εκεί, χωρίς όνομα επάνω τους, και αυτός που κοιτάζει είναι επίσης απλώς εκεί. Η απόσταση ανάμεσά τους, που είχε πάρει για τη δομή του σύμπαντος, αποδεικνύεται ότι ήταν φτιαγμένη από λέξεις, και οι λέξεις, μόλις φανούν ως λέξεις, είναι πολύ ελαφριές.

Αφορισμός
Κάθε εικόνα είναι μια μικρή πόρτα κλειστή πάνω από το πράγμα που ονομάζει. Ελευθέρωσε τον νου από τις εικόνες και το ίδιο το πράγμα στέκεται εκεί.

ΙΙΙ. Η Κοινή Φωτιά

Τότε κοιτάζει προς τα έξω, και θα ήταν βολικό να πιστέψει ότι η βία ανήκει στους άλλους: στον στρατιώτη, στον τύραννο, στο πλήθος στην πλατεία. Το πίστευε για χρόνια. Αλλά όταν στρέφει την υπομονή του διαλογισμού στον δικό του νου, βρίσκει εκεί τις ίδιες μικρές ορέξεις. Την επιθυμία να έχει περισσότερα. Τη γρήγορη ζέστη της περιφρόνησης. Την ετοιμότητα να υπερασπιστεί ένα εγώ που κανείς δεν επιτίθεται. Δεν είναι μεγάλες μέσα του. Δεν χρειάζεται να είναι. Ο πόλεμος δεν είναι φτιαγμένος από τίποτα άλλο.

Σε αυτή την κοινή απληστία, το μίσος και την επιθετικότητα οι άνθρωποι είναι συγγενείς. Είναι μια παράξενη συγγένεια, και η μόνη που δεν έχει ποτέ αρνηθεί. Πέρα από γλώσσες και αιώνες η ίδια φωτιά περνάει από χέρι σε χέρι, και καθένας που την κρατάει πιστεύει ότι την άναψε για καλούς λόγους. Ο έμπορος, ο ιερέας, ο στρατηγός, η μητέρα που δεν συγχωρεί: διαφέρουν σε κλίμακα και ενδυμασία.

Και η βία χτίζει. Αυτό είναι που βρίσκει πιο δύσκολο να αντέξει. Δεν συνοδεύει απλώς την κοινωνία, όπως ο καιρός συνοδεύει ένα τοπίο. Είναι το κονίαμα. Οι νόμοι, τα σύνορα, ο βαθμός και ο μισθός, οι ανταγωνισμοί κάθε είδους φυτρώνουν από το ίδιο έδαφος με τον καβγά στην κουζίνα. Ένας πολιτισμός είναι αυτό που φαίνονται ένα εκατομμύριο ιδιωτικές εχθρότητες μόλις τους δοθεί μια σημαία και ένα ημερολόγιο.

Μερικές φορές έρχεται ντυμένη ως αρετή. Ο δίκαιος θυμός, η δίκαιη υπόθεση, η αγανάκτηση του καλού ανθρώπου ενάντια στους κακούς: αυτά είναι η φωτιά με το κυριακάτικο πρόσωπό της. Έχει νιώσει τη ζεστασιά τέτοιου θυμού και την καθαρή βεβαιότητα που τον συνοδεύει, και ξέρει τώρα πόσο πολύ από το αίμα του κόσμου έχει χυθεί από ανθρώπους που ένιωθαν ακριβώς αυτό.

Έτσι ο άνθρωπος που κάθεται στη σιωπή δεν δραπετεύει από τον κόσμο. Κάθεται στη ρίζα του. Αν κάτι τελειώσει μέσα του, τελειώνει στο μέρος όπου φτιάχνεται ο κόσμος. Αυτό δεν τον κάνει σημαντικό. Τον κάνει συνένοχο, που είναι πιο ταπεινό και πιο σοβαρό.

Κανείς δεν καλείται να γίνει καλύτερος από τη φωτιά. Η φωτιά πρέπει μόνο να ειδωθεί, ολόκληρη, χωρίς την ιστορία που λέει ότι είναι δικαιολογημένη και χωρίς την ιστορία που λέει ότι είναι ντροπιαστική. Και οι δύο ιστορίες είναι καύσιμο.

Αφορισμός
Η βία στον δρόμο είναι η βία στην καρδιά, μεγεθυμένη. Να τη δεις μέσα σου είναι να σταθείς εκεί όπου αρχίζει ο κόσμος.

ΙV. Το Διαιρεμένο Σπίτι

Είναι ο νους και η καρδιά που διαιρούν. Παρατήρησε τι κάνει ο νους με ό,τι του δοθεί. Κόβει. Το καλό από το κακό, το ιερό από το βέβηλο, αυτούς που αγαπούν από αυτούς που μισούν. Τους τοποθετεί απέναντι ο ένας στον άλλον σαν δύο στρατούς και αποκαλεί το πεδίο ζωή. Ένας άνθρωπος προσεύχεται την Κυριακή για ειρήνη και ακονίζει το μαχαίρι του τη Δευτέρα, και δεν το νιώθει ως υποκρισία. Το νιώθει ως το σχήμα των πραγμάτων: εδώ είναι ο Θεός, εκεί είναι το μίσος, και εγώ είμαι κάπου στη μέση, ταξιδεύοντας.

Η καρδιά, που θα έπρεπε να είναι ο θεραπευτής, παίρνει μέρος. Κι αυτή αγαπάει αυτό και φοβάται εκείνο. Αγαπάει μια χώρα, και η αγάπη κουβαλάει τη σκιά της μαζί της, και η σκιά είναι ο εχθρός. Αγαπάει έναν θεό, και η αγάπη αναπτύσσει μια σκληρή άκρη, μια ετοιμότητα να τιμωρήσει όσους αγαπούν αλλιώς. Η διαίρεση δεν είναι έξω από την καρδιά. Τρέχει ίσια μέσα από αυτήν.

Σε αυτή τη δυαδικότητα ολόκληρος ο πολιτισμός του ανθρώπου διαστέλλεται και συστέλλεται. Η εικόνα που έρχεται είναι ένας πνεύμονας. Εισπνέει, και τα αντίθετα πλησιάζουν το ένα το άλλο: μια συνθήκη, μια αγκαλιά, μια εποχή εξαντλημένης ειρήνης. Εκπνέει, και πετάγονται χώρια στην παλιά φιλονικία. Αιώνες περνούν σε αυτή την αναπνοή. Οι αυτοκρατορίες είναι μεμονωμένες εισπνοές. Και καθένας μέσα της ελπίζει ότι η επόμενη ανάσα θα είναι η τελευταία, ότι η μία πλευρά θα κερδίσει επιτέλους και η άλλη θα εξαφανιστεί, χωρίς να βλέπει ότι ο πνεύμονας είναι το μόνο ζωντανό πράγμα στο δωμάτιο.

Ακόμα και η επιθυμία να είναι κανείς ολόκληρος τον διαιρεί. Τη στιγμή που λέει «πρέπει να είμαι ένας», υπάρχουν δύο: αυτός που είναι διαιρεμένος και αυτός που θα έπρεπε να είναι αλλιώς. Ο παρατηρητής που στέκεται στην άκρη με ένα μέτρο είναι μόνο το αντίθετο, που προσποιείται ότι είναι η θεραπεία.

Υπάρχει μια ακινησία που δεν είναι θέση σε αυτόν τον αγώνα. Δεν παίρνει το μέρος της αγάπης ενάντια στη βία, γιατί το να πάρεις θέση είναι να ταΐσεις το ένα πράγμα που μοιράζονται και οι δύο πλευρές. Βλέπει ολόκληρη την κίνηση, την ταλάντευση και την επιστροφή, και στο να τη βλέπει αυτός που παρατηρεί σταματάει να είναι εκκρεμές.

Αφορισμός
Αυτό που διαιρεί τον κόσμο είναι το ίδιο χέρι που λαχταράει να τον ενώσει. Κοίταξε το χέρι, και ανοίγει.

V. Πέρα από Κάθε Δομή

Έχει παρακολουθήσει τους χτίστες της ενότητας στο έργο τους. Φτάνουν με καταστατικά και δόγματα, με επιτροπές, με εκατό εύλογα σχέδια, και κάποιοι από αυτούς είναι ειλικρινείς μέχρι το μεδούλι. Αυτό που υψώνουν στέκεται για μια εποχή, για μια γενιά, και μετά εμφανίζονται οι λεπτές ρωγμές, γιατί αυτό που κρατάει τη δομή ενωμένη είναι το ίδιο συμφέρον που θα την τραβήξει χώρια. Μια συνθήκη είναι δύο φόβοι που συμφωνούν να περιμένουν.

Σκέψου τις παλιές υποσχέσεις αδελφοσύνης, που ειπώθηκαν από εκατό άμβωνες. Δεν ήταν ανειλικρινείς. Αλλά μια αδελφοσύνη που πρέπει να κηρυχθεί είναι μια αδελφοσύνη που λείπει, και το κήρυγμα σημαδεύει τον τόπο της απουσίας της. Ό,τι είναι πραγματικό δεν χρειάζεται να συσταθεί.

Η ενότητα του ανθρώπου δεν βρίσκεται σε καμία από τις δομές που επινόησε ο ανθρώπινος νους. Η συνεργασία δεν είναι η φύση του διανοητικού. Το διανοητικό συνεργάζεται όταν επωφελείται, και είναι εξίσου καλά χτισμένο για το αντίθετο· η μεγαλοφυΐα του είναι η μέτρηση, η σύγκριση, το πλεονέκτημα. Να του ζητήσεις να ενώσει την ανθρωπότητα είναι σαν να ζητάς από ένα μαχαίρι να θεραπεύσει. Το μαχαίρι δεν είναι κακό. Φτιάχτηκε για να κόβει και το κάνει με μεγάλη δεξιότητα.

Τότε έρχεται η βαθύτερη δυσκολία, που ακούγεται σαν αίνιγμα και δεν είναι. Ανάμεσα στην αγάπη και το μίσος δεν μπορεί να υπάρξει ενότητα. Δεν είναι δύο μισά από κάτι. Το μίσος ανακατεμένο με αγάπη είναι ένα πιο εκλεπτυσμένο μίσος, και η αγάπη που έχει το μίσος ως αντίθετό της είναι μια αξιοσέβαστη μορφή της ίδιας επιθυμίας να κατέχει. Κι όμως ο νους συνεχίζει να προσπαθεί να κανονίσει αυτόν τον γάμο, συντάσσοντας όρους, καλώντας για ισορροπία, για ανεκτικότητα, για έναν μέσο δρόμο ανάμεσα στα δύο, σαν να ήταν το μέσο ενός ψέματος μια αλήθεια.

Η ενότητα βρίσκεται τελείως έξω από αυτό το πεδίο. Όχι κοντά στην άκρη του, όχι στο τέλος ενός μακρού δρόμου μέσα από αυτό. Έξω. Όποιος την αναζητά με το όργανο της σκέψης είναι σαν άνθρωπος που σκάβει στο χώμα για να βρει τον ουρανό. Η ίδια η αναζήτηση πρέπει να τελειώσει, πράγμα τρομερό να το πεις σε κάποιον που έχει δώσει τη ζωή του σε αυτήν, και επίσης, ίσως, η πρώτη ευσπλαχνία.

Αυτό που βρίσκει όταν τελειώνει η αναζήτηση δεν είναι δόγμα. Είναι περισσότερο σαν να ξυπνάει σε ένα σπίτι και να καταλαβαίνει ότι οι τοίχοι δεν ήταν ποτέ αυτό που κρατούσε έξω το κρύο. Κάτι μοιράζεται που δεν διαιρέθηκε ποτέ. Δεν μπορεί να πει τι, και δεν προσπαθεί.

Αφορισμός
Η ενότητα δεν χτίζεται. Είναι αυτό που μένει όταν σταματήσει το χτίσιμο.

VI. Το Ψαχουλευτό Χέρι

Εδώ η παραδοξότητα είναι πλήρης. Η σκέψη, που έχτισε τους στρατώνες, συντάσσει το σχέδιο για την ειρήνη. Η ικανότητα που χάραξε τα σύνορα ρωτάει γιατί υπάρχουν σύνορα. Δεν νιώθει καμία ειρωνεία σε αυτό. Έχει μόνο μια ακόμα πρόταση.

Το βλέπει πιο καθαρά μέσα στον εαυτό του. Ο νους που ήταν ανήσυχος προσπαθεί να γίνει ήρεμος και το αποκαλεί πρόοδο. Ο νους που ήταν σκληρός προσπαθεί να γίνει καλός, και παίρνει μια ήσυχη υπερηφάνεια από την προσπάθεια, και η υπερηφάνεια είναι η σκληρότητα που επιστρέφει με καλύτερα ρούχα. Κάθε βελτίωση είναι μια νέα εντολή που εκδίδεται από εκείνον που δεν χρειαζόταν καμία. Είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να σηκωθεί τραβώντας τον δικό του ιμάντα.

Η σκέψη έχει κατασκευάσει αυτόν τον πολιτισμό της επιθετικότητας, του ανταγωνισμού και του πολέμου, και όμως αυτή η ίδια σκέψη πηγαίνει ψαχουλεύοντας για τάξη και ειρήνη. Δεν θα τα βρει ποτέ, ό,τι κι αν κάνει. Η πρόταση έχει τον ήχο της απελπισίας, και δεν είναι απελπισία, που εξακολουθεί να είναι σκέψη, μια προσδοκία που ξίνισε. Είναι πιο κοντά στο τέλος μιας πολύ μακράς αποστολής. Το χέρι που ψαχούλευε στο σκοτάδι για την πόρτα αγγίζει, επιτέλους, ολόκληρο τον τοίχο, και καταλαβαίνει ότι ποτέ δεν υπήρχε πόρτα. Με αυτή την κατανόηση έρχεται μια ανακούφιση έξω από κάθε αναλογία με οτιδήποτε έχει γνωρίσει.

Υπάρχει μια κούραση που γνώριζε κάποτε, η κούραση ενός ανθρώπου που επαναλαμβάνει έναν λόγο για μια κηδεία που δεν έρχεται ποτέ. Όταν η σκέψη επιτέλους δεν έχει τίποτα άλλο να προτείνει, εκείνη η κούραση σηκώνεται. Αυτό που μένει δύσκολα είναι ενέργεια. Είναι μια ελαφρότητα, ο τρόπος που νιώθει ένα δωμάτιο αφού έχουν βγάλει τα έπιπλα.

Γιατί το ψαχούλεμα ήταν η αταξία. Δεν ήταν ποτέ αποτέλεσμα της, ούτε σύμπτωμα. Το ανήσυχο χέρι που ψάχνει την ειρήνη είναι αυτό από το οποίο αποτελείται η απουσία της ειρήνης. Όταν σταματήσει το ψάξιμο, δεν υπάρχει τίποτα να αναφερθεί για αυτό που κερδήθηκε, μόνο ότι μια ορισμένη πίεση έχει φύγει, σαν την πίεση ενός χεριού που σπρώχνει μια πόρτα που ήταν ανοιχτή.

Αφορισμός
Ο δημιουργός της αταξίας δεν μπορεί να είναι ο δημιουργός της ειρήνης. Όταν σταματήσει το φτιάξιμο, η ειρήνη είναι ήδη εκεί.

VII. Εκεί Όπου Μπορεί να Υπάρξει Αγάπη

Ο άνθρωπος είναι ακόμα στο δωμάτιο. Το βράδυ έχει μπει μέσα. Δεν πρόσεξε πότε σταμάτησε το μουρμούρισμα, αφού το να προσέξει θα ήταν ένας τρόπος να το ξαναρχίσει. Υπάρχει ο ήχος μιας άμαξας μακριά στον δρόμο, ένας σκύλος, το κάθισμα των παλιών ξύλων, και καθένα φτάνει χωρίς να ονομαστεί. Τίποτα δεν στέκεται ανάμεσα σε αυτόν και αυτά.

Σκέφτεται, αν μπορεί να ονομαστεί σκέψη, όλα όσα έχουν ειπωθεί εδώ. Ο λόγος και το τέλος του. Οι εικόνες που απλώς φαίνονται. Η φωτιά που περνάει από χέρι σε χέρι. Το διαιρεμένο σπίτι, οι αποτυχημένες δομές, το ψαχουλευτό χέρι. Είναι λιγότερο συμπεράσματα παρά τόποι από τους οποίους έχει περάσει, του είδους που φτάνει κανείς περπατώντας και όχι με επιχειρήματα, και αυτή την ώρα έχουν μείνει πίσω του όπως μένουν οι τόποι.

Αυτό που είναι εδώ τώρα δεν έχει καλό όνομα. Η αγάπη είναι το λιγότερο ανεπαρκές, αλλά αυτή η λέξη έχει ξοδευτεί σε τόσα πολλά: στην επιθυμία, στην αφοσίωση, στη ζεστασιά της φυλής ενάντια στο κρύο του ξένου. Αυτό δεν είναι τίποτα από αυτά. Δεν έχει αντίθετο που περιμένει στο διπλανό δωμάτιο. Δεν διαλέγει το αντικείμενό της και έτσι δεν μπορεί να απογοητευτεί από αυτό, και δεν ζητάει τίποτα πίσω. Κανείς δεν το γεννάει. Βρίσκεται όπως βρίσκει κανείς ότι ένας θόρυβος έχει σταματήσει, από την ποιότητα του αέρα.

Η σκέψη πρέπει να είναι σιωπηλή για να υπάρχει αγάπη. Η ρήση είναι απλή, και κάθε προσπάθεια να την ακολουθήσει κανείς την περιπλέκει. Οι άνθρωποι προσπαθούν να είναι αγαπητικοί, και αυτό είναι σκέψη που εργάζεται. Μελετούν τη σιωπή, και αυτό είναι σκέψη που εργάζεται. Το μόνο που μπορεί να γίνει είναι να δει κανείς, ολοκληρωτικά, ολόκληρη την πολυσύχναστη μηχανή, χωρίς καμία ελπίδα να την επισκευάσει και χωρίς καμία επιθυμία, και να δει ότι ο παρατηρητής είναι μέρος της μηχανής. Τότε κάτι αφήνει. Κανείς δεν το αφήνει.

Οι παλιές παραδόσεις είχαν πολλά ονόματα γι’ αυτό: το Απόλυτο, το Θεϊκό, το έδαφος των πραγμάτων. Τα αφήνει εκεί που είναι. Υποψιάζεται ότι ήταν όλα δάχτυλα που δείχνουν, και ότι η φιλονικία για το ποιο δάχτυλο ήταν το αληθέστερο ήταν ένα ακόμα κεφάλαιο στην ίδια μακρά διαμάχη. Αυτό που δείχνεται δεν έχει ποτέ πάρει μέρος σε αυτήν.

Δεν φεύγει από το δωμάτιο μεταμορφωμένος σε κάτι μεγαλύτερο. Είναι, αν μη τι άλλο, λιγότερος. Υπάρχει λιγότερο από αυτόν να υπερασπιστεί, λιγότερο να προσβληθεί, λιγότερο να προστεθεί. Ο κόσμος στον οποίο μπαίνει το πρωί είναι ο ίδιος κόσμος, με τις αγορές του και τις σημαίες του και την αργή βία του. Αλλά η πράξη που αναδύεται από αυτόν μέσα σε αυτόν έχει διαφορετική πηγή. Δεν ανήκει στον πολιτισμό. Δεν μισεί, και έτσι δεν υπάρχει τίποτα σε αυτήν για να απαντήσει το μίσος.

Πέρα από αυτό δεν λέει τίποτα. Το μυστήριο παραμένει μυστήριο, και η σιωπή συνεχίζει να είναι αυτό που ήταν πριν της δώσει κανείς όνομα: πλατιά, αδιεκδίκητη, εντελώς ξύπνια.

Αφορισμός
Εκεί όπου η σκέψη είναι σιωπηλή, η αγάπη δεν φτιάχνεται. Βρίσκεται ήδη εκεί.

Μην κάνεις έρωτα ούτε από ανάγκη ούτε από συνήθεια

 Δεν είναι καλό να κάνεις έρωτα ούτε από συνήθεια ούτε από ανάγκη αλλά μόνο όταν έχεις μεγάλη επιθυμία.

Μην αντιμετωπίζεις τον έρωτα σαν αναγκαιότητα. Δώσε του την αξία που του αρμόζει. Μην κάνεις τον έρωτα ρουτίνα μέσα στην καθημερινότητά σου. Δες τον σαν μια γιορτή και απόλαυσέ τον.

Επιτρέψτε στον έρωτα να γίνει κάτι ξεχωριστό και περιμένετε για τις σωστές στιγμές. Δώστε του μια διαφορετική ποιότητα, μια ιερή ποιότητα. Κάντε έρωτα, όταν νιώθετε ότι η καρδιά σας είναι ανοικτή και θέλετε να τα δώσετε όλα ο ένας στον άλλον.

Αφήστε την αγάπη σας να έχει ιερότητα, μια θεϊκή ποιότητα και να δημιουργεί μεταξύ σας μια αρμονική μελωδία και μια μυσταγωγική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία θα λιώνετε ο ένας μέσα στον άλλον και θα γίνεστε ένα. Αυτό σημαίνει πραγματικός Έρωτας.

Τα μυστικά της Σκέψης

«Οι σκέψεις είναι ζωντανές.
Δίνουν μορφή στον κόσμο μας, την πραγματικότητα μας και το πεπρωμένο μας.
Οπότε το να σκεφτόμαστε θετικά είναι σημαντικό, καθόλου αμελητέο…
Αν έχετε την ίδια σκέψη αρκετά συχνά και την κάνετε με αρκετό συναίσθημα (ενέργεια),
με τον χρόνο θα αποκτήσει υλική μορφή.» -Πετρίν Σόουμς (Petrene Soames)

Από την στιγμή που θα ανοίξουμε τα μάτια και θα καλωσορίσουμε το καινούριο πρωινό θα αναλωθούμε σε διάφορες δραστηριότητες επίπονες ή ευχάριστες μέχρι την ώρα που θα ταξιδέψουμε και πάλι στην χώρα των ονείρων, όλο αυτό το διάστημα το μυαλό μας τριγυρίζει αδιάκοπα και ανεξέλεγκτα (ευτυχώς όχι οι σκέψεις όλων μας) στο παρελθόν, σε γλυκές ή πικρές θύμισες, αναζητά εικόνες απ’ το μέλλον με χαρά ή με φόβο έχοντας μόνιμα την τάση να δραπετεύει από το παρόν ,απ’ το σήμερα απ’ το τώρα. Οι Σκέψεις Είναι Δημιουργία!

Καθημερινά όλοι οι άνθρωποι – πλην ελαχίστων – περιπτώσεων όπως θα δούμε παρακάτω, αφήνουμε το μυαλό μας ελεύθερο να πετάει σαν την πεταλούδα από σκέψη σε σκέψη. Ακόμη κι όταν είμαστε χαρούμενοι για κάτι που μας συνέβη την παρούσα στιγμή ο νους θα ξεγλιστρήσει και θα ψάξει να χαθεί μακριά με την πρώτη ευκαιρία για να αναπολήσει παρόμοιες περιπτώσεις. Όταν είμαστε λυπημένοι ή αγχωμένοι τότε είναι βέβαιο ότι θα αφεθούμε να μας περιπλανήσει σε άλλα μονοπάτια λιγότερο ευχάριστα ή να μας παρασύρει μέσα στον φόβο για ένα αβέβαιο ή δυσάρεστο μέλλον.

Τελικά τι είναι η σκέψη και γιατί έχει απλώσει τον ιστό της μέσα στον ανθρώπινο νου; Είναι απλά ένας μηχανισμός ασφαλείας που ενεργοποιείται απ’ τον εγκέφαλο μας για να μας προστατέψει; Ή μήπως είναι ένα εργαλείο που μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε προς όφελος μας ελέγχοντας συνειδητά την λειτουργία του.

Η σκέψη είναι σαν ένα εκκρεμές που πάλλεται, άλλοτε σε περιοχές χαράς και ευτυχίας και άλλοτε σε σκοτεινά μονοπάτια φόβου, άγχους και απαισιοδοξίας πότε πίσω σε παλιές στιγμές πότε μπροστά σε μια πιθανή μελλοντική κατάσταση. Το σίγουρο είναι πως όταν λειτουργεί σπάνια εστιάζεται σε κάτι που γίνεται στο παρόν. Η σκέψη όταν κινείται πάλλεται μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, την μια για να αναπολήσει και την άλλη για να ονειροπολήσει. Όλη της η δουλειά απλώς να δραπετεύσει απ’ το παρόν.

Αυτό όμως που δεν γίνεται εύκολα αντιληπτό από εμάς τους ίδιους είναι πως καθώς αυτή η αράχνη πλέκει τον ιστό της στην πραγματικότητα υφαίνει και την ίδια την ζωή μας. Δημιουργεί το αύριο που θα συναντήσουμε και έχει πλάσει το σήμερα που ζούμε. Αργότερα τελειώνοντας την ανάγνωση αυτού του κειμένου αν κοιτάξουμε στο παρελθόν μας θα κατανοήσουμε καλύτερα τον ρόλο των σκέψεων ως προς την διαμόρφωση της ζωής που ζήσαμε.

* Η σκέψη σαν διαδικασία είναι ένας μηχανισμός του νου που μπαίνει σε δράση για την λήψη αποφάσεων, κατανόησης γεγονότων, δημιουργίας έργων και πράξεων.

* Η σκέψη είναι ένα όχημα αναπόλησης του παρελθόντος και αναπαριστά με κάθε λεπτομέρεια σκηνές που έχουμε ζήσει. Σαν ένα τηλεκοντρόλ που βάζει σε ενέργεια το βίντεο της μνήμης μας όπου είναι καταγεγραμμένα όλα όσα έχουμε βιώσει. Είναι επίσης ένας άριστος σκηνοθέτης που με μεγάλη μαεστρία στήνει σκηνές από το μέλλον στο κινηματογραφικό στούντιο του ανθρώπινου εγκεφάλου, ανάλογα με τις επιθυμίες αλλά και τους φόβους που φωλιάζουν στην ψυχή του καθενός.

* Η σκέψη έχει δυναμική ενέργεια και μπορεί να μεταβιβασθεί από ένα ανθρώπινο νου που κατέχει αυτή τη ικανότητα σε άλλους οι οποίοι είτε γίνονται συνειδητοί δέκτες ή ασυνείδητοι νιώθοντας απροσδιόριστα μέσα τους μια παράξενη αίσθηση πως κάποιος θα τους τηλεφωνήσει ή θα λάβουν νέα του κλπ.

* Οι σκέψεις είναι ο σπόρος που φυτεύουμε ασυνείδητα μέσα στο χωράφι του υποσυνείδητου μας και όπως πολύ καλά ξέρουμε, ότι σπείρεις θα θερίσεις.

Αυτός είναι ο πρώτος συμπαντικός νόμος που είναι αιώνια σε ισχύ από τότε που ο άνθρωπος πάτησε πάνω στην γη. Άλλοι έχουν μιλήσει για την δύναμη της σκέψης, άλλοι έχουν διαπιστώσει πως είμαστε αυτό που σκεφτόμαστε. Το βέβαιο είναι πως είτε το πιστεύουμε είτε όχι ο νόμος λειτουργεί και καλά θα κάνουμε να τον γνωρίσουμε να κατανοήσουμε πως λειτουργεί και να πράξουμε με συνειδητό τρόπο.

Όσο διαρκεί από μέρους μας η άγνοια αυτής της συμπαντικής αρχής απλά είμαστε έρμαιο της απόλυτης δύναμης της. Φερόμαστε και αγόμαστε ανάλογα με την πλευρά που έχει σταθεί περισσότερο καιρό το εκκρεμές των σκέψεων μας. Αν οι σκέψεις μας είναι γεμάτες χαρά και αισιοδοξία, αν καθημερινά το χαμόγελο λαμποκοπά στο πρόσωπο μας επειδή όλα πάνε καλά, αν δεν τρυπώσει κάποιο μαύρο κοράκι να φάει τις θετικές μας σκέψεις, τότε κάθε μέρα θα είναι γιορτή. Στη αντίθετη περίπτωση που όλα γύρω μας φαίνονται μαύρα και στο μυαλό μας μόνιμα βουίζουν αρνητικές και απαισιόδοξες σκέψεις κάθε μέρα θα μας βυθίζει όλο και πιο πολύ σε ένα βούρκο από θλίψη και οδύνη.

Όταν αντιληφθούμε πως αυτός ο νόμος υπάρχει, δουλεύει, δημιουργεί με τα υλικά που του δίνουμε εμείς την κάθε στιγμή μας με το κάθε μας όνειρο, φωτεινό ή μαύρο, πλάθει το αύριο μας και μας στέλνει στον παράδεισο ή στη κόλαση τότε θα μπορέσουμε να πάρουμε στα χέρια μας τα χαλινάρια αυτού του άγριου αλόγου και θα καλπάσουμε εκεί που η καρδιά μας πραγματικά λαχταράει να βρεθεί.

Φαντάζει περίεργο, ίσως απίστευτο. Οι πιο πολλοί ανάμεσα μας θα γελάσουν κοροϊδευτικά, θα κουνήσουν αποδοκιμαστικά το κεφάλι τους και θα αφήσουν γι άλλη μια φορά την μοίρα τους στην τύχη.

Είναι όμως γεγονός και πρέπει να εκμεταλλευτούμε έξυπνα για το καλό μας τον νόμο αυτό. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η σκέψη δημιουργεί. Όλα τα ανθρώπινα επιτεύγματα που βλέπουμε γύρω μας είναι αποτελέσματα δημιουργικής σκέψης. Τίποτε δεν έπεσε απ’ τον ουρανό. Απλά κάποιοι άνθρωποι αντιληφθήκανε , κατανοήσανε πως λειτουργούν κάποιοι άλλοι νόμοι της φύσης όπως ο ηλεκτρισμός, η βαρύτητα ο μαγνητισμός κλπ. Ακόμη όμως κι αυτοί οι μεγάλοι εφευρέτες συνειδητά ή ασυνείδητα κάνανε χρήση του νόμου της σκέψης. Δημιουργήσανε κάτι στον υλικό μας κόσμο πλάθοντας το πρώτα στον άυλο κόσμο των σκέψεων. Κάπως έτσι δημιουργούμε καθημερινά την επόμενη μας ημέρα και κατ’ επέκταση το μέλλον μας.

Κάνουμε σκέψεις οι οποίες δημιουργούν καταστάσεις και χωρίς να καταλάβουμε το πώς και το γιατί βρισκόμαστε να τις ζούμε , να τις βιώνουμε όπως ακριβώς τις είχαμε σκεφτεί.

Υπάρχει ένα μεγάλο πλήθος κόσμου που πιστεύει ότι αν όχι όλα όσα ζούμε αλλά τουλάχιστον τα περισσότερα οφείλονται στο κάρμα του καθενός από εμάς, στην ειμαρμένη ή το πεπρωμένο όπως συνηθίζουμε να λέμε και συνεπώς δεν είναι δυνατό να αλλάξουμε κάτι από το σενάριο της ζωής. Ένα σενάριο που γράφτηκε στα άστρα για μας και θα το ζήσουμε όπως και να έχει. Ο νόμος του κάρμα είναι ισχυρός και θα μιλήσουμε αργότερα γι αυτόν, αυτό όμως που πρέπει να τονίσουμε έντονα σ’ αυτό το σημείο είναι πως ένας ισχυρός νόμος μπορεί να αλλάξει χρησιμοποιώντας έναν ισχυρότερο κι ο νόμος της σκέψης είναι ένας απ’ αυτούς. Εξάλλου η σκέψη είναι η μια απ’ τις τρεις αιτίες στην διαμόρφωση του κάρμα( σκέψη, λόγος, πράξη), συνεπώς ο έλεγχος της παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον ακόμη και γι αυτό.

Υπάρχει επίσης μια άλλη θεωρεία που ισχυρίζεται πως δεν πρέπει να αλλάζουμε το κάρμα μας χρησιμοποιώντας τέτοια μέσα, αλλά θα απαντήσουμε πως κι αυτό το κάρμα δημιουργήθηκε από καλές ή κακές σκέψεις και πράξεις μιας άλλης ζωής. Το κάρμα δεν δίνεται σε κανέναν για τιμωρία από μίσος ή κακία, είναι παραλείψεις ή αρνητικές ενέργειες που εμείς οι ίδιοι πραγματοποιήσαμε στο παρελθόν.

Η μαγική δύναμη που κρύβει μέσα της μια σκέψη είναι ικανή να αλλάξει την ζωή μας αλλά και το κάρμα μας. Αυτό ως τώρα ήταν κοινό μυστικό μόνο κάποιων μυημένων και αν κάποιος ερευνήσει καλά τις γραφές θα βρει ξεκάθαρους υπαινιγμούς για τις γνώσεις που κατείχαν κάποιοι στο παρελθόν, μια γνώση που φυλάχτηκε καλά μέσα σε παραβολές και υπονοούμενα ώστε να μη πέσει στα χέρια αδαών ή άπληστων. Μη πετάτε τα μαργαριτάρια στα γουρούνια έλεγε ο Ιησούς στους μαθητές του και σίγουρα δεν μιλούσε για κοσμήματα αλλά ακριβώς για κάποιες ισχυρές μυστικές γνώσεις.

Όπως κάθε νόμος έτσι κι αυτός απαιτεί μια συμπεριφορά. Αυτή ακριβώς την συμπεριφορά επιβραβεύει ή τιμωρεί. Αυτό θα συμβαίνει στους αιώνες των αιώνων είτε μας αρέσει είτε όχι, είτε θα το πιστέψουμε είτε όχι. Αυτός θα λειτουργεί και θα είναι στην διάθεση μας για το καλό και για το κακό.

Ο τρόπος που μπορούμε να τον εκμεταλλευτούμε για να δημιουργήσουμε ένα ευτυχισμένο αύριο όπως πραγματικά θα θέλαμε να το ζήσουμε είναι απλός. Πολλές φορές θα φανεί σα να παίζουμε ένα παιγνίδι σαν κι αυτό που παίζαμε παιδιά. Ένα κρυφτό στις γειτονιές μόνο που τώρα αντί για τους φίλους μας θα κρυβόμαστε απ’ τις αναποδιές και τις κακοτυχίες της ζωής. Θα ξεγελάμε τα προβλήματα και θα έχουμε μυστικά ραντεβού με την χαρά και την επιτυχία.

Ας δούμε λοιπόν μια μυστική συνταγή με σίγουρη επιτυχία, μια συνταγή που αν την ακολουθήσουμε πιστά πραγματικά θα αλλάξουμε την ζωή μας ή αν μας αρέσει όπως είναι θα την κρατήσουμε για πάντα έτσι. Πρώτα θα εστιάσουμε σε όσους αντιμετωπίζουν δυσκολίες ή ατυχίες στην καθημερινή τους ζωή και είναι μπλεγμένοι στα δίχτυα αρνητικών σκέψεων. Η περίπτωση αυτή θεωρητικά είναι η πιο δύσκολη αφού κάθε μόριο έχει ποτιστεί από άσχημες σκέψεις και οι συνεχόμενες αναποδιές βυθίζουν το άτομο ολοένα και περισσότερο στο τέλμα.

Πρώτο μέλημα μας είναι να σταματήσουμε το εκκρεμές των σκέψεων μας και στην συνέχεια να το ταλαντώσουμε στην θετική πλευρά. Βασικό κλειδί για αυτή την διεργασία είναι ο καθημερινός διαλογισμός. Πρέπει έστω και για δέκα λεπτά μέσα στην μέρα και καλύτερα το πρωί διαφορετικά λίγο πριν κοιμηθούμε το βράδυ να χαλαρώνουμε το σώμα σε μια βολική στάση, να πάρουμε μερικές βαθιές αναπνοές εισπνέοντας και εκπνέοντας βαθιά.

Προσπαθούμε να αποβάλλουμε μ’ αυτό τον τρόπο το άγχος της ημέρας και το βάρος που μας σφίγγει το στομάχι και το στήθος. Αφήνουμε στην συνέχεια την αναπνοή μας να βρει τον φυσιολογικό της ρυθμό και κλείνουμε τα μάτια. Αν περνάνε άσχημες σκέψεις απ’ το μυαλό μας τις αφήνουμε χωρίς να μπούμε στην διαδικασία ανάλυσης ή διαλόγου. Αυτές τις στιγμές προέχει να αδειάσουμε το μυαλό μας εντελώς από οτιδήποτε μας απασχολεί ακόμη κι αν αυτό μοιάζει ευχάριστο. Ο λόγος είναι πως δεν είμαστε ακόμη έτοιμοι να τις ελέγχουμε και είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ακολουθήσουν στην συνέχεια και άσχημες.

Αν μας δυσκολεύει να αδειάσουμε το μυαλό μας και αυτό στην αρχή είναι λογικό, μπορούμε με ανοιχτά μάτια να συγκεντρώσουμε την προσοχή μας στην φλόγα ενός αναμμένου κεριού, έτσι ώστε να παγιδέψουμε τον νου σε ένα σημείο και να τον κρατήσουμε απασχολημένο εκεί.

Όσο περνούν οι μέρες και εμείς εκπαιδεύουμε τον εαυτό μας με αυτή την διαδικασία, θα καταφέρουμε να δούμε πόσες σκέψεις έρχονται και φεύγουν μέσα μας με μοναδικό σκοπό να μη μας αφήσουν να ηρεμήσουμε. Με τον καιρό και εφόσον επιμείνουμε τα πράγματα θα αλλάξουν θα είμαστε σε θέση πολύ εύκολα να διώχνουμε κάθε ανεπιθύμητη σκέψη που θα προσπαθεί να γίνει εμμονή.

Όταν νιώσουμε ότι φθάσαμε σ’ αυτό το επίπεδο είναι η ώρα να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε θετικά. Πρέπει να πιστέψουμε ότι έχουμε κάθε δικαίωμα στη χαρά και την ευτυχία. Ο φόβος και η άρνηση είναι το όπλο που προσπαθεί να σκοτώσει τα όνειρα μας και εμείς έχουμε μια αλεξίσφαιρη ασπίδα, αρκεί μόνο να την φορέσουμε και να δείξουμε με πλήρη αδιαφορία ότι δεν μας φοβίζει τίποτε πια.

Η ασπίδα αυτή είναι η θετική σκέψη. Όταν την βάλουμε πάνω μας τότε ο συμπαντικός νόμος θα μας προσφέρει τα δώρα του.

Οι καθημερινές δυσκολίες της ζωής και όλα όσα ακούμε γύρω μας προσπαθούν να μας γονατίσουν. Αυτά δεν είναι δώρα του νόμου, είναι ο λάθος χειρισμός του από τους συνανθρώπους μας, απ’ αυτούς που δεν ξέρουν την χρήση του και ζουν δίπλα μας βιώνοντας τις αρνητικές σκέψεις που άφησαν να φυτρώσουν στο μυαλό τους.

Όλοι οι γεωργοί επιθυμούν μια πλούσια και ποιοτική σοδειά. Φροντίζουν και προστατεύουν τα χωράφια τους από κάθε ζιζάνιο και λαίμαργο πτηνό που προσπαθεί να τους την καταστρέψει. Ξέρουν καλά ότι αν μείνουν άπραγοι όλο τους το βιος θα απαξιωθεί. Αναρωτιέται λοιπόν κανείς γιατί αφήνουν κάποιοι άνθρωποι αυτές τις αρπακτικές και λαίμαργες σκέψεις να κατατρώγουν και να ρουφούν κάθε ικμάδα ενέργειας και ευτυχίας διαμορφώνοντας την ζωή γύρω τους. Είναι η ώρα να απαλλαγούμε όλοι απ’ αυτές τις κάργιες που φτερουγίζουν μέσα στο μυαλό μας και να αφήσουμε να αναδυθεί το φως στην ψυχή μας.

Είναι αναγκαίο τώρα να κατανοήσουμε και να παραδεχτούμε την ύπαρξη του συμπαντικού αυτού νόμου και να αλλάξουμε τρόπο σκέψης για να αλλάξει και η ζωή μας. Επιτέλους πρέπει να κατανοήσουμε ότι η σκέψη δημιουργεί, έχει την δύναμη να το κάνει ή ακόμη καλύτερα αυτή είναι η δημιουργική σπίθα μέσα μας και δρα εν γνώσει μας ή εν αγνοία μας. Αυτή φταίει για όλα, γι αυτά που ζήσαμε γι' αυτά που ζούμε και θα ζήσουμε αυτή κατά το ένα τρίτο φταίει για το κάρμα μας.

Όλοι οι πετυχημένοι άνθρωποι στον πλανήτη μας έχουν μόνιμα στραμμένο τον νου σε θετικές σκέψεις. Όλο και κάποιος τέτοιος βρίσκεται δίπλα σας. Παρακολουθήστε τον τρόπο που σκέφτεται και θα διαπιστώσετε πως σκέφτεται μόνο θετικά. Ίσως εύλογα κάποιος από εσάς σκεφτεί ότι το πετυχημένο παρελθόν αυτών των ανθρώπων τους έδωσε το δικαίωμα να είναι θετικοί σε κάθε τους βήμα. Σύμφωνοι, κάθε συμπεριφορά έχει και μια βάση και αναβλύζει από μια πηγή. Όταν το ξεκίνημα είναι θετικό υπάρχει μεγάλη σιγουριά και αισιοδοξία για την συνέχεια της πορείας. Αν όμως συμβαίνει το αντίθετο, τότε οι αρνητικές σκέψεις ριζώνουν για τα καλά.

Εδώ ακριβώς είναι που πρέπει να προσέξουμε κάτι πολύ σημαντικό. Όσοι από εμάς αντιδράσουν θετικά σε κάθε δοκιμασία, όσοι αποφασίσουν να διώξουν απ’ το μυαλό τους τις μαύρες σκέψεις που σαν φορτωμένα σύννεφα απειλούν να φέρουν την καταιγίδα στην ζωή μας, τότε είναι βέβαιο πως σαν καλοί καπετάνιοι θα βρούμε το απάνεμο λιμάνι που αναζητούμε.

Δοκιμασίες υπάρχουν για όλους μας, πλούσιους ή φτωχούς , ευτυχισμένους ή δυστυχισμένους χωρίς καμιά εξαίρεση. Η διαφορά είναι πως άλλοι ορθώνουν ανάστημα ενώ άλλοι σκύβουν το κεφάλι με συνέπεια οι πρώτοι να ανακάμπτουν και οι δεύτεροι να βουλιάζουν στον βυθό.

Το πλεονέκτημα με τον νόμο της σκέψης είναι ότι στην διάσταση που ζούμε τα αποτελέσματα καλά ή άσχημα δεν εκδηλώνονται άμεσα. Μεσολαβεί ένα διάστημα ασφαλείας μέχρι την στιγμή που μια σκέψη θα πάρει υλική μορφή και θα παρουσιασθεί στην ζωή μας. Ας δούμε την κατάσταση αυτή σαν ένα ακόμη προστατευτικό μέσο καθώς η τρίτη διάσταση στην οποία ζούμε λειτουργεί με άλλα δεδομένα ως προς τον χρόνο και έτσι τα αποτελέσματα αργούν να φανούν μπροστά μας παρόλο που στο αστρικό πεδίο των σκέψεων που βρίσκεται στην πέμπτη διάσταση έχει ήδη δημιουργηθεί. Φανταστείτε τι θα συνέβαινε αν υλοποιούσαμε αυτόματα κάθε μας σκέψη.

Πέρα από τα χειρότερα γεγονότα θα συγκεντρώναμε δίπλα μας τα πιο απίθανα πράγματα ανεξαιρέτως μεγέθους και κάλους. Αυτό όμως όπως θα διαπιστώσουμε παρακάτω λειτουργεί, τουλάχιστον για την εποχή που ζούμε, για καλό μας αν και πολλές φορές η καθυστερημένη φαινομενικά υλοποίηση μια θετικής σκέψης μας βάζει σε αμφιβολίες και αυτό μπορεί να μας κυλήσει σε απογοητεύσεις και αρνητικές σκέψεις.

Όμως παρά την τεχνολογική ανάπτυξη της ανθρώπινης κοινωνίας μας και την πρόοδο του πολιτισμού μας δεν είμαστε έτοιμοι να κρατάμε άδειο τον νου από σκέψεις ή να τις στρέφουμε μόνο για το καλό όλων μας. Με δεδομένη την υπάρχουσα κοινωνική κατάσταση στην οποία ο υλισμός και η αδιαφορία για τον συνάνθρωπο μας είναι το κυρίαρχο σημείο, η καθυστερημένη τρόπον τινά εμφάνιση των σκέψεων μας στο υλικό- φυσικό πεδίο είναι ένα σημαντικό αβαντάζ.

Έχουμε τον χρόνο να αλλάξουμε τις σκέψεις μας εφόσον αυτές τείνουν να γίνουν ή είναι αρνητικές και να αποφύγουμε κάθε δυσάρεστη συνέπεια. Στην άλλη περίπτωση που οι θετικές σκέψεις είναι μόνιμα στο μυαλό μας αυτό που έχουμε να κάνουμε είναι να τις διατηρήσουμε έτσι. Αναρωτιέστε τώρα πως μπορεί να αλλάξει κάτι που όπως είπαμε και παραπάνω έχει ήδη πάρει μορφή στο αστρικό. Λογικά θα έπρεπε να την βιώσουμε έστω και με τα δικά μας δεδομένα αντίληψης του χρόνου.

Λοιπόν χρόνος υπάρχει, όχι όμως για την δημιουργία μια μορφής στο αστρικό, εκεί γίνεται αυτόματα όταν εκδηλώσουμε μια σκέψη, αλλά μέχρι να γίνει αντικείμενο αυτού του κόσμου που ζούμε χρειάζεται την ενέργεια μας για να εμφανιστεί μπροστά μας. Αυτή η ενέργεια είναι η συνεχής και επίμονη επανάληψη της ίδιας σκέψης συνεπικουρούμενη από το συναίσθημα που την συνοδεύει. Αυτό το διάστημα που το αντικείμενο που δημιούργησε η σκέψη μας αναζητά και απορροφά ενέργεια από τον πλάστη της, δηλαδή εμάς, μοιάζει σε μας σαν μια χρονοκαθυστέρηση.

Όλο αυτό το φαινόμενο συμβαίνει ακριβώς γιατί δεν είμαστε εμείς απόλυτα σίγουροι γι αυτό που σκεφτόμαστε, δεν είμαστε συνειδητοί όταν το κάνουμε αλλά αφήνουμε τον νου να αναμοχλεύει τις σκέψεις μας και να κινεί το εκκρεμές. Φερόμαστε σαν χαμένοι μέσα στις σκέψεις μας και δεν έχουμε κατανοήσει ακόμη πως λειτουργεί αυτό το εργαλείο και πως πρέπει να το χρησιμοποιήσουμε υπέρ μας. Είναι λοιπόν λογικό πως στα πρώτα βήματα συνειδητής χρήσης της δημιουργικής σκέψης να μας φανεί πως αργοπορούν τα αποτελέσματα. Αφεθείτε χαλαροί και ελεύθεροι και γίνεται δεκτικοί. Όπως πολύ σοφά υποστηρίζει ο μεγάλος Ψυχολόγος Γουέην Ντύερ στο ομώνυμο βιβλίο του χρησιμοποιώντας σαν τίτλο αυτό που έλεγε ο Ιησούς «Πίστεψε το και θα το δεις».

Ότι κι αν συμβεί που μπορεί να μας βγάλει απ’ την ηρεμία και την αισιοδοξία είναι καλό να το αφήνουμε να περάσει χωρίς να ταυτιστούμε με αυτό. Θα περάσει , είναι σίγουρο αλλά αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να μην αφήσει σημάδια και αυτό μπορούμε να το πετύχουμε μόνο όταν δεν ταυτιζόμαστε μ’ αυτό. Όταν δεν αφήνουμε να μας παρασύρει στην δίνη του και να μας κάνει άβουλο όργανο, όταν δεν ανασύρει μαζί του δυνατά συναισθήματα που μας φορτίζουν αρνητικά τότε και μόνο τότε θα ξεφύγουμε ανώδυνα από κάθε περιπέτεια.

Η ταύτιση και η προσκόλληση με ένα ατυχές γεγονός θα μας αναγκάσει να χάσουμε τον έλεγχο και από ψύχραιμους παρατηρητές θα μας μετατρέψει σε άψυχες μαριονέτες που εξ αιτίας του φανατισμού της στιγμής και του δυνατού πάθους θα οδηγηθούμε σε αβίαστα λάθη και θολές σκέψεις. Αυτό που προέχει είναι να μείνουμε για λίγες στιγμές στο πλάι σαν να μην πρόκειται για μας αλλά σαν να είμαστε θεατές σε ταινία που πρωταγωνιστούν άλλοι. Τότε μόλις περάσουν οι κρίσιμες πρώτες στιγμές είναι βέβαιο ότι θα είμαστε πιο δυνατοί στον έλεγχο του νου και θα μπορέσουμε να δούμε πολύ πιο καθαρά πως θα αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα.

Η ταύτιση και η προσκόλληση δημιουργούν εμμονές και οι εμμονές μόνιμες σκέψεις κι όταν αυτές είναι αρνητικές θα στήσουν το αύριο μας: Κοιτάξτε το κύμα που τρώει τα βράχια επειδή στέκουν κόντρα σ’ αυτό. Προσέξτε πόσο επίμονα τα κατατρώγουν χωρίς να νοιάζονται για τον χρόνο που κυλά , μόνο και μόνο γιατί και εκείνα επιμένουν να μείνουν κολλημένα εκεί. Αφήστε τον εαυτό σας χαλαρό να ταξιδέψει γαλήνια και όποτε εσείς το αποφασίσετε στρίψτε γλυκά το τιμόνι γι αλλού, χωρίς βία και έπαρση, απαλά κι αθόρυβα εκμεταλλευτείτε έξυπνα τη ροή του κύματος και μην προσπαθείτε να αντιπαλέψετε μ’ αυτό. Καλύτερα να κάνετε πονηρά ένα κύκλο παρά μια βίαιη κι απότομη στροφή.

Συνοψίζοντας όλα όσα αναφέραμε σ’ αυτό το κεφάλαιο που αφορά στον νόμο της σκέψης θα λέγαμε επιγραμματικά τα εξής:

* Η σκέψη είναι ενέργεια όπως κι ο ηλεκτρισμός είναι ενέργεια και είτε γνωρίζουμε πως λειτουργεί είτε όχι τον χρησιμοποιούμε με τις ευεργετικές του ιδιότητες αλλά και με τις καταστροφικές του συνέπειες σε περίπτωση κακής ή λάθος χρήσης. Σήμερα έχουμε ανακαλύψει φυσικούς νόμους που στο παρελθόν αγνοούσαμε την ύπαρξη τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εμφανιστήκανε στην φύση μόλις τους αναγνώρισε ο άνθρωπος απλά ήρθε η στιγμή που κατανόησε ότι υπάρχουν. Στο σύμπαν όμως υπάρχουν και νόμοι που ακόμη δεν κατανοούμε την ύπαρξη τους χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κι αυτοί επίσης δεν υπάρχουν απλώς δεν έχουμε ακόμη ασχοληθεί όσο πρέπει μαζί τους. Η σκέψη είναι ένας απ’ αυτούς

* Η σκέψη δημιουργεί. Αυτή η ιδιότητα μπορεί να γίνει αντιληπτή μέσα από τις καθημερινές ασχολίες και από τα επιτεύγματα του ανθρώπου. Κοιτάξτε για λίγο γύρω σας και θα καταλάβετε ότι όλα είναι αποτέλεσμα σκέψης. Σκεφτόμαστε για έναν απλό μαθηματικό υπολογισμό μέχρι την κατασκευή ενός νέου προϊόντος. Πρώτα φέρνουμε στο μυαλό μας μια νοητική εικόνα του πράγματος που θέλουμε να δημιουργήσουμε προσπαθώντας να το φανταστούμε με κάθε λεπτομέρεια και στην συνέχεια το κάνουμε πράξη.

Το ίδιο συμβαίνει ακόμη και όταν έχουμε κάποιο επαγγελματικό ραντεβού. Φέρνουμε νοερά στο μυαλό μας την εικόνα και ξεκινάμε ένα φανταστικό διάλογο που θα θέλαμε να πραγματοποιηθεί λίγο αργότερα. Η σκέψη δημιουργεί ένα στοιχειακό πρώτα στον άυλο κόσμο και στη συνέχεια όσο επιμένουμε σ’ αυτή, την τροφοδοτούμε ασυνείδητα με ενέργεια. Κάποια στιγμή στο μέλλον αυτό το στοιχειακό θα επιδιώξει να υλοποιηθεί στο φυσικό πεδίο και θα αναζητήσει την πηγή της ενέργειας του δηλαδή εμάς. Με τον τρόπο αυτό θα ζήσουμε το γεγονός που τόσο επίμονα δημιουργήσαμε με την σκέψη.

* Η σκέψη μπορεί να ελεγχθεί συνειδητά. Η σκέψη στο μυαλό κάθε ανθρώπου ως επί το πλείστον είναι ανεξέλεγκτη και κατασκηνώνει στον νου ή μας την προβάλει ο νους συνεχώς και μας αποπροσανατολίζει από τις πραγματικές επιθυμίες. Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να ζούμε την στιγμή, το εδώ και τώρα χωρίς να αφήνουμε το μυαλό να αρμενίζει άσκοπα. Ότι κι αν έγινε στο παρελθόν όσο κι αν μας πονάει δεν έχει καμία πλέον αξία να φορτίζουμε αυτά τα γεγονότα με ενέργεια γιατί το πιο πιθανό είναι να ξαναζήσουμε παρόμοιες καταστάσεις και τίποτε περισσότερο. Σε τέτοιες περιπτώσεις πρέπει πάση θυσία να γυρίσουμε τον διακόπτη του μυαλού μας σε κάτι θετικό σε κάτι όμορφο που μας έκανε να χαρούμε στο παρελθόν, μόνο και μόνο για να σβήσουμε το συντομότερο τις άσχημες σκέψεις απ’ το νου μας.

Η εστίαση μας πρέπει να είναι στραμμένη σε ότι μας κάνει χαρούμενους και ευτυχισμένους. Πρέπει να μας γίνει συνήθεια να σκεφτόμαστε έντονα και με συχνότητα αυτό που ποθούμε και να αποφεύγουμε οτιδήποτε απαισιόδοξο και λυπηρό. Σιγά-σιγά μ΄ αυτό τον τρόπο θα είμαστε σε θέση να ζωντανεύουμε συνειδητά τις επιθυμίες μας και χρησιμοποιώντας τους νόμους που θα δούμε στα επόμενα κεφάλαια θα κατορθώσουμε να διαμορφώσουμε το μέλλον που ονειρευόμαστε υλοποιώντας απλά ότι είχαμε σαν σκέψη στο μυαλό μας.

* Βάλτε σαν σκοπό της ζωής μόνο την θετική σκέψη. Είναι άσκοπο να σκέφτεστε αρνητικά για ότι μπορεί να αλλάξει ακόμη κι αν έγινε από ένα δικό μας λάθος. Γι αυτό είμαστε εδώ για να μάθουμε από τα λάθη μας. Λάθη δεν κάνουν μόνο οι νεκροί. Είναι επίσης εντελώς άχρηστο να σκέφτεστε αρνητικά για οτιδήποτε δεν μπορεί να αλλάξει και τις περισσότερες φορές αυτό που δεν αλλάζει με τίποτε είναι το παρελθόν. Απορήστε τώρα κι εσείς με τον εαυτό σας που κάθετε και ασχολείται με άσχημες καταστάσεις απ’ το παρελθόν σας, όσο δυνατές κι αν ήταν εκείνες οι στιγμές. Ρωτήστε τον με θράσος ποιο είναι το κέρδος σας από μια τέτοια αναπόληση. Δηλώστε του με μανία ότι εσείς αναζητάτε μόνο την χαρά και την ευτυχία. Αν έχει να σας δώσεις κάτι από αυτές τις θετικές καταστάσεις ας ψάξει μέσα του αλλιώς ας σωπάσει το αφεντικό είστε εσείς κι εσείς θα του λέτε τι να κάνει.

Κάντε στον εαυτό σας την ερώτηση: «Την σκέψη που τριγυρίζει αυτή την στιγμή στον Νου μου, την χρειάζομαι, τι μου προσφέρει, ας την αλλάξω;» Υπάρχουν τρόποι για να διώξεις μακριά τις αρνητικές σκέψεις. Όπως έχω ήδη τονίσει σε προηγούμενο άρθρο η ευτυχία είναι εσωτερική υπόθεση. Εσύ Προχώρησε και Άνοιξε την Πόρτα και κατάκτησε την.

* Μολύβι και Χαρτί Τώρα: Στο τέλος της ημέρας αναλογίσου τι έκανες κατά τη διάρκειά της, πως ξόδεψες το χρόνο σου και σε τι δραστηριότητες επιδόθηκες. Κάνε τη συγκεκριμένη εργασία για τουλάχιστον 2 εβδομάδες. Όταν έχεις ολοκληρώσει την καταγραφή δημιούργησε έναν πίνακα με τόσες οριζόντιες στήλες όσες και οι δραστηριότητες σου. Στη συνέχεια βαθμολόγησε με αστεράκια (σε κλίμακα από 1 έως 10) την ευχαρίστηση που αποκόμισες από κάθε δραστηριότητα. Με τον τρόπο αυτό θα δεις ξεκάθαρα τι σε κάνει ευτυχισμένη και τι σου δημιουργεί αρνητικά συναισθήματα. Οπότε με το να προσαρμόσεις κατάλληλα την καθημερινότητα σου καταφέρνεις να αποκτήσεις μεγαλύτερο έλεγχο στις σκέψεις, στα συναισθήματα, στην υγεία σου και στη ζωή σου.

* Πες το με ένα φιλί ή με ένα ευχαριστήριο γράμμα: Η αχαριστία είναι ίδιον των Οργανικών Πυλών και όλων όσων τους συναναστρέφονται, χωρίς να είναι σε θέση να τους χειριστούν. Οφείλεις να αναγνωρίζεις τη βοήθεια και τη συμβολή των άλλων. Πόσο συχνά όμως τους το λες; Το σημαντικό δεν είναι μόνο να αναγνωρίσεις τη συμβολή των ανθρώπων αλλά και να δείξεις έμπρακτα την ευγνωμοσύνη σου με το να είσαι χαρούμενη κάθε φορά που τους συναντάς. Είτε δεν έχεις το χρόνο για να επισκεφτείς τη μητέρα σου, είτε δεν βρίσκεις τα λόγια για να πεις στο συνάδελφο σου πόσο εκτιμάς τη βοήθειά του ήρθε η ώρα να το κάνεις. Δώσε στη μαμά σου ένα γλυκό φιλί ή φτιάξε με τα χεράκια σου το αγαπημένο γλυκό του συναδέλφου που πάντα σε ξελασπώνει. Δώσε όποια βοήθεια μπορείς –εννοείται αφιλοκερδώς –σε όποιον σου προσφέρει, σε βοηθάει, σε υποστηρίζει … άνοιξε τα μάτια σου και παρατήρησε γύρω τους ευεργέτες σου, φρόντισε να δείξεις την ευγνωμοσύνη σου.

* Κράτα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης: Κατέγραψε κάθε πρόσωπο στο οποίο χρωστάς ευγνωμοσύνη και τους λόγους για τους οποίους είναι σημαντικοί στη ζωή σου. Κάθε φορά που κάποιος σε πληγώνει, σε εκνευρίζει ή σε απογοητεύει μπορείς να ανατρέχεις στις σελίδες του ώστε να διαπιστώσεις ότι για κάθε άνθρωπο που σε απογοητεύει υπάρχουν τόσοι άλλοι που σε αγαπούν και σε στηρίζουν και θα νιώσεις σίγουρα πολύ πιο καλά, ειδικά όταν αποσύρεις την προσοχή σου –και την ενέργεια σου- από αυτούς που την εκμεταλλεύονται.

* Η ευτυχία υπάρχει γύρω σου. Μάθε να την βλέπεις: Καθημερινά μας κατακλύζουν αρνητικές σκέψεις που προβάλλουν στην καθημερινότητά μας, με την παραμικρή αφορμή ενώ οι θετικές με ένα μαγικό τρόπο μένουν συνέχεια εκτός πλάνου. Μάθε να απολαμβάνεις μικρές στιγμές και να λαμβάνεις χαρά από μικρά καθημερινά πράγματα και εικόνες όπως για παράδειγμα ένα λουλούδι που ξεπροβάλει από τον φράχτη μιας πολυκατοικίας ή ένα ερωτευμένο ζευγαράκι που περπατά στη μέση του δρόμου ή ακόμη από ένα γιορτινό γεύμα. Η ευτυχία κρύβεται μέσα σε αυτά. Είναι αυτές οι μικρές καθημερινές στιγμές που βοηθούν να απωθήσεις τις αρνητικές σκέψεις και να γευτείς την ευτυχία. Κάνε τις Δυσκολίες Τροχοπέδη ή Εφαλτήριο