Κυριακή, 15 Σεπτεμβρίου 2019

Η πολιτική του Πλάτωνα

Θεωρώ πάρα πολύ πιθανό ότι η θεωρία αυτή του Πλάτωνα οφείλει ένα μεγάλο μέρος των στοιχείων της στην επίδραση του Σωκράτη. Ένα από τα θεμελιακά άρθρα πίστης του Σωκράτη ήταν, πιστεύω, ο ηθικός διανοητισμός του [moral intellectua-lism]. Με τον όρο αυτόν εννοώ:

(α) τη σωκρατική ταύτιση αρετής και σοφίας, τη θεωρία του δηλαδή ότι κανείς δεν ενεργεί ενάντια στη δική του καλύτερη γνώση και ότι υπεύθυνη για όλα τα ηθικά σφάλματα είναι ή άγνοια
(β) τη θεωρία του ότι η ηθική αρετή είναι διδακτή και δεν απαιτεί οποιεσδήποτε ιδιαίτερες ηθικές ικανότητες, πέρα από την καθολική ανθρώπινη νόηση.

Ο Σωκράτης ήταν ένας ηθικολόγος και ένας άνθρωπος πού ενθουσιαζόταν. Ήταν ο τύπος του ανθρώπου πού θα ασκούσε κριτική σε οποιαδήποτε μορφή κυβέρνησης για τις ατέλειες της (και, βέβαια, μια παρόμοια κριτική θα ήταν αναγκαία και χρήσιμη για κάθε κυβέρνηση, αν και είναι δυνατή μόνον υπό καθεστώς δημοκρατίας) άλλα και αναγνώριζε τη μεγάλη σημασία του να είναι κανείς πιστός στους νόμους του κράτους.

Συνέβη να περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του κάτω από διακυβέρνηση δημοκρατικής μορφής και σαν καλός δημοκράτης θεωρούσε καθήκον του να ξεσκεπάζει την ανικανότητα και την κουφότητα ορισμένων από τούς δημοκρατικούς ηγέτες της εποχής του. Ταυτόχρονα ήταν αντίθετος προς κάθε μορφή τυραννίας· και, αν λάβουμε υπόψη μας τη θαρραλέα συμπεριφορά του κάτω από το καθεστώς των Τριάντα Τυράννων, δεν έχουμε κανένα λόγο να δεχτούμε πώς ή κριτική του κατά των δημοκρατικών ηγετών εμπνεόταν από οποιεσδήποτε αντιδημοκρατικές τάσεις.

Δεν είναι απίθανο να πρόβαλλε (σαν τον Πλάτωνα) το αίτημα ότι πρέπει να άρχουν οι καλύτεροι — πού θα σήμαινε, κατά την άποψή του, οι σοφότεροι ή εκείνοι που γνωρίζουν κάτι για τη δικαιοσύνη· πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι με τον όρο αυτό εννοούσε δικαιοσύνη βασισμένη στην ισότητα και ότι ήταν όχι μόνον οπαδός της ιδέας της ισότητας άλλα και ένας ατομικιστής — ίσως ο μεγαλύτερος απόστολος μιας ατομικιστικής ηθικής όλων των εποχών.

Θα πρέπει, εξάλλου, να κατανοηθεί ότι αν πρόβαλλε το αίτημα να κυβερνούν οι πιο σοφοί, τόνιζε ωστόσο ξεκάθαρα πώς δεν εννοούσε τούς μορφωμένους· στην πραγματικότητα έβλεπε με πολύ σκεπτικισμό όλη την εξειδικευμένη μόρφωση τόσο των φιλοσόφων τού παρελθόντος όσο και των μορφωμένων της γενιάς του, δηλαδή των Σοφιστών. Εκείνος εννοούσε μια σοφία διαφορετικού είδους·. ήταν άπλα η συνειδητοποίηση: πόσο λίγα γνωρίζω! Όσοι δεν το γνώριζαν αυτό, δίδασκε, δεν εγνώριζαν τίποτα απολύτως, (Αυτό και είναι το αληθινό επιστημονικό πνεύμα.

Μερικοί εξακολουθούν να νομίζουν — όπως θεωρούσε και ό Πλάτων ήταν είχε εδραιωθεί ως μορφωμένος πυθαγόρειος σοφός — ότι η αγνωστικιστική στάση του Σωκράτη πρέπει να εξηγηθεί από την απουσία επιτυχών επιτευγμάτων της επιστήμης την εποχή εκείνη Αλλ’ αυτό φανερώνει μόνο ότι δεν καταλαβαίνουν αυτό το πνεύμα και ότι εξακολουθούν να κατέχονται από την προσωκρατική μαγική στάση απέναντι στην επιστήμη και τον επιστήμονα, τον όποιο θεωρούν ως ένα είδος δοξασμένου σαμάνα |shaman], ως σοφό, πεπαιδευμένο, μυημένο. Τον κρίνουν από το ποσό γνώσης που κατέχει αντί να θεωρούν — όπως ο Σωκράτης την επίγνωσή του για όσα δεν γνωρίζει ως μέτρο του επιστημονικού επιπέδου του όσο και της διανοητικής εντιμότητας του.)

Έχει μεγάλη σημασία να κατανοήσουμε ότι αυτός ό σωκρατικός διανοητισμός διέπεται αποφασιστικά από την ιδέα της ισότητας. Ο Σωκράτης πίστευε ότι ό καθένας μπορεί να διδαχτεί· στον Μένωνα τον συναντάμε να διδάσκει σ’ ένα νεαρό δούλο μια παραλλαγή αυτού που σήμερα ονομάζουμε πυθαγόρειο θεώρημα, σε μια προσπάθεια να αποδείξει πως ο οποιοσδήποτε ανεκπαίδευτος δούλος έχει την ικανότητα να συλλάβει ακόμα και αφηρημένα θέματα. ‘Ο διανοητισμός του είναι, εξάλλου, αντίθετος προς το πνεύμα της αυθεντίας.

Μια τεχνική, όπως ή ρητορική, μπορεί ίσως να διδαχτεί δογματικά από έναν έμπειρο γνώστη, σύμφωνα με το Σωκράτη· αλλά η πραγματική γνώση, η σοφία καθώς και η αρετή, μπορούν να διδαχτούν μόνο με μια μέθοδο πού ό ’ίδιος περιγράφει ως μια μορφή μαιευτικής. Αυτοί πού επιθυμούν έντονα να μάθουν μπορεί να βοηθηθούν στο να απελευθερώσουν τούς εαυτούς τους από την προκατάληψή τους· μπορεί, έτσι, να μάθουν να κάνουν αυτοκριτική και, ακόμα, ότι ή αλήθεια δεν κατακτάται εύκολα. Μπορεί όμως επίσης να μάθουν να παίρνουν αποφάσεις και να βασίζονται, κριτικά, σ’ αυτές όσο και στη διορατικότητά τους.

Παρόμοιες διδασκαλίες κάνουν φανερό ως ποιό βαθμό το αίτημα του Σωκράτη (αν το έθεσε ποτέ) ότι θα πρέπει να άρχουν οι καλύτεροι, δηλαδή οι διανοητικά έντιμοι, διαφέρει από το αίτημα των οπαδών της αυθεντίας, ότι θα πρέπει να άρχουν οι πιο μορφωμένοι, ή από το αριστοκρατικό αίτημα, ότι θα πρέπει να άρχουν οι καλύτεροι, δηλαδή οι πιο ευγενείς. (Ή πίστη του Σωκράτη ότι ακόμα και το θάρρος είναι σοφία μπορεί, νομίζω, να ερμηνευτεί ως άμεση κριτική του αριστοκρατικού δόγματος για τον ευγενούς καταγωγής ηρώα.)

Όμως αυτός ό ηθικός διανοητισμός του Σωκράτη είναι δίκοπο μαχαίρι. Έχει την εξισωτική και δημοκρατική πλευρά του, που αργότερα αναπτύχθηκε από τον Αντισθένη. Έχει, ωστόσο, και μια πλευρά που μπορεί να αποτελέσει αφετηρία ισχυρών αντιδημοκρατικών τάσεων. Η έμφαση που δίνει στην ανάγκη για διαφωτισμό, για εκπαίδευση, θα μπορούσε εύκολα να παρερμηνευτεί ως ένα αίτημα για επικράτηση της αυθεντίας.

Αυτό συνδέεται με ένα ζήτημα πού φαίνεται πώς είχε προβληματίσει πολύ το Σωκράτη: ότι αυτοί πού δεν είναι αρκετά εκπαιδευμένοι — και, έτσι, όχι αρκετά σοφοί ώστε να γνωρίζουν τα ελαττώματα τους — είναι ακριβώς εκείνοι πού έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη από εκπαίδευση. Η προθυμία να μάθει κανείς, αυτή καθ’ αυτήν, είναι απόδειξη για την κατοχή σοφίας — στην πραγματικότητα όλης της σοφίας που ο Σωκράτης αξίωνε πως έχει· γιατί αυτός που είναι πρόθυμος να μάθει έχει επίγνωση του πόσο λίγα γνωρίζει. Ο απαίδευτος φαίνεται, έτσι, να έχει ανάγκη από μια αυθεντία που θα τον αφυπνίσει, αφοί από τον ίδιο δεν μπορεί να αναμένεται να είναι κριτικός απέναντι στον εαυτό του.

Αλ’ αυτό το στοιχείο υπεροχής της αυθεντίας αντισταθμιζόταν κατά τρόπο θαυμαστό στη διδασκαλία του Σωκράτη, με την έμφασή του στο ότι οι αξιώσεις της αυθεντίας δεν πρέπει να προσχωρούν πέρα απ’ αυτό το σημείο. ‘Ο γνήσιος δάσκαλος μπορεί να αποδείξει την άξια του μόνο εκδηλώνοντας αύτη την αυτοκριτική πού στερείται ό απαίδευτος.

«Όποια αυθεντία μπορεί να έχω, αύτη οφείλεται αποκλειστικά στο ότι έχω επίγνωση του πόσο λίγα γνωρίζω»

μ’ αυτό τον τρόπο θα μπορούσε να έχει δικαιολογήσει την αποστολή του να αφυπνίζει τούς ανθρώπους από το δογματικό τους ύπνο. Πίστευε πώς ή αποστολή αύτη δεν έχει μόνον εκπαιδευτικό παρά και πολιτικό χαρακτήρα: ό δρόμος για τη βελτίωση της πολιτικής ζωής της πόλης ήταν ή διαπαιδαγώγηση των πολιτών στην αυτοκριτική. Μ’ αυτό το νόημα ισχυρή ζητών ότι είναι «ό μόνος πολιτικός της εποχής του», σε αντίθεση προς τους άλλους πού κολακεύουν το λαό αντί να προωθούν τα αληθινά του συμφέροντα.

Η σωκρατική ταύτιση της εκπαιδευτικής και της πολίτικης δραστηριότητας εύκολα μπορούσε να αλλοιωθεί στο πλατωνικά και αριστοτελικό αίτημα ότι το κράτος θα πρέπει να μεριμνά για την ηθική ζωή των πολιτών του. Και μπορεί επίσης εύκολα να χρησιμοποιηθεί για το επικίνδυνα πειστικό συμπέρασμα ότι κάθε δημοκρατικός έλεγχος έχει χαρακτήρα κύκλου: γιατί πως είναι δυνατόν οι απαίδευτοι να κρίνουν αυτούς που έργο τους είναι να εκπαιδεύουν; Πως είναι δυνατόν οι καλύτεροι να ελέγχονται από τους λιγότερο καλούς;

Αλλ’ αυτό το επιχείρημα είναι βέβαια πέρα για πέρα μη σωκρατικό. Θεωρεί ως δεδομένη μια αυθεντία του σοφού και μορφωμένου ανθρώπου ξεπερνώντας, έτσι, κατά πολύ τη μετριοπαθή ιδέα του Σωκράτη για την αυθεντία του δασκάλου ως κάτι που θεμελιώνεται αποκλειστικά στη συνειδητοποίηση των ορίων του. Σ’ αυτά τα θέματα ή κρατική αυθεντία είναι ενδεχόμενο να οδηγήσει, στην πραγματικότητα, σε κάτι διαμετρικά αντίθετο από το στόχο τού Σωκράτη. Είναι πιθανό να προκαλέσει δογματική αυτοκτόνο-ποίηση και μαζική διανοητική αυταρέσκεια αντί για κριτική δυσαρέσκεια και έντονη έφεση για βελτίωση.

Δεν νομίζω πως είναι περιττό να τονίσω αυτόν τον κίνδυνο που σπάνια κατανοείται ξεκάθαρα. Ακόμα κι ένας συγγραφέας σαν τον Crossman που, όπως πιστεύω, κατανοούσε το αληθινό σωκρατικό πνεύμα, συμφωνεί με τον Πλάτωνα σ’ αυτό που ο ίδιος ονομάζει τρίτη κριτική του Πλάτωνα κατά της Αθήνας:

«Η παιδεία, που θα ’πρεπε να αποτελεί τη μείζονα υπευθυνότητα του Κράτους, είχε αφεθεί στο ατομικό καπρίτσιο…Να πάλι ένα καθήκον που θα ’πρεπε να το εμπιστευτούν μόνο σ’ έναν άνθρωπο αποδεδειγμένης ακεραιότητας. Το μέλλον κάθε Κράτους εξαρτάται από τη νεώτερη γενιά και είναι, επομένως, παραφροσύνη να διαπλάθεται το πνεύμα των παιδιών από το ατομικό γούστο και το ρεύμα των περιστάσεων. Εξίσου καταστροφική ήταν η κρατική πολιτική του laissez-faire σε ότι αφορούσε τους δασκάλους, τους διευθυντές σχολών και τους σοφιστές πού έδιναν διαλέξεις.»

Αλλά η πολιτική του laissez-faire του αθηναϊκού κράτους, στην όποια ασκούν κριτική ο Crosman και ο Πλάτων, είχε το ανεκτίμητο αποτέλεσμα να δίνει τη δυνατότητα σε ορισμένους σοφιστές που έδιναν διαλέξεις, και ιδιαίτερα στο μέγιστο απ’ όλους το Σωκράτη, να διδάσκουν. Και όταν αργότερα η πολιτική αυτή εγκαταλείφθηκε, το αποτέλεσμα ήταν ο θάνατος του Σωκράτη. Αυτό θα ’πρεπε να αποτελεί προειδοποίηση για το ότι ο κρατικός έλεγχος σε παρόμοια θέματα είναι επικίνδυνος και η επιτακτική απαίτηση για τον «αποδεδειγμένης ακεραιότητας άνθρωπο» μπορεί να οδηγήσει στον παραμερισμό του καλύτερου. (Ή πρόσφατη καταστολή της διδακτικής δραστηριότητας του Bertrand Russell αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση.)

Στο μέτρο όμως που πρόκειται για βασικές αρχές, έχουμε εδώ ένα παράδειγμα της βαθιά ριζωμένης προκατάληψης ότι το μόνο εναλλακτικό στο laissez-faire είναι ή πλήρης κρατική υπευθυνότητα. Πιστεύω, βέβαια, πως αποτελεί ευθύνη του κράτους να μέριμνα ώστε να δίνεται στους πολίτες του μια εκπαίδευση που να τους καθιστά ικανούς να μετέχουν στη ζωή της κοινότητας και να αξιοποιούν κάθε ευκαιρία για να αναπτύξουν τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και τα χαρίσματα τους· ακόμα, το κράτος θα πρέπει να φροντίζει (όπως συχνά τονίζει ο Crossman) ώστε η έλλειψη «Ικανότητας του άτομου να πληρώσει» να μην αποτελεί φραγμό για ανώτερες σπουδές. Αυτό, πιστεύω, ανήκει στις προστατευτικές λειτουργίες του κράτους. Το να λέει, όμως, κανείς ότι:

«το μέλλον του Κράτους εξαρτάται από τη νεώτερη γενιά και είναι, επομένως, παραφροσύνη να διαπλάθεται το πνεύμα των παιδιών από το ατομικό γούστο»

μου φαίνεται πώς ανοίγει διάπλατα την πόρτα στον ολοκληρωτισμό. Δεν θα πρέπει να επικαλούμαστε ελαφρά το κρατικό συμφέρον για να υπερασπιστούμε μέτρα πού μπορεί να θέσουν σε κίνδυνο την πιο πολύτιμη απ’ όλες τις μορφές ελευθερίας: την πνευματική ελευθερία. Και μολονότι δεν είμαι υπέρμαχος του «laissez-faire σε ότι αφορά τους δασκάλους και τους διευθυντές σχολών», πιστεύω πως αυτή η πολιτική είναι απείρως ανώτερη από μια απολυταρχική πολιτική πού παρέχει στους επιτελείς του κράτους πλήρη δικαιοδοσία να διαμορφώνουν πνεύματα και να ελέγχουν τη διδασκαλία της επιστήμης καλύπτοντας μ’ αυτό τον τρόπο το αμφίβολο κύρος του εμπειρογνώμονα με την αυθεντία του κράτους, καταλύοντας την επιστήμη με τη, συνηθισμένη, πρακτική του να διδάσκεται σαν ένα απόλυτου κύρους δόγμα και καταστρέφοντας το επιστημονικό πνεύμα της έρευνας — το πνεύμα της αναζήτησης της αλήθειας που είναι αντίθετο προς την πεποίθηση ότι την κατέχουμε ήδη.

Προσπάθησα να δείξω ότι ο διανοητισμός του Σωκράτη διεπόταν στο βάθος του από την ιδέα της ισότητας και της αξίας του ατόμου και ότι το στοιχείο υπεροχής της αυθεντίας πού περιείχε μειωνόταν στο ελάχιστο χάρη στην πνευματική μετριοπάθεια και το επιστημονικό ήθος του .Ο διανοητικισμός του Πλάτωνα είναι πολύ διαφορετικός. Ο πλατωνικός «Σωκράτης» της Πολιτείας είναι η ενσάρκωση μιας αμετρίαστης πίστης στην αυθεντία. (Ακόμα και τα αύτοαποδοκιμαστικά του σχόλια δεν βασίζονται σε μια επίγνωση των ορίων του, όσο μάλλον αποτελούν ένα ειρωνικό τρόπο βεβαίωσης της υπεροχής του.)

Ο εκπαιδευτικός στόχος του δεν είναι η αφύπνιση της αυτοκριτικής και της κριτικής σκέψης γενικότερα- είναι, μάλλον, ή κατήχηση — ή διάπλαση πνευμάτων και ψυχών πού (για να επαναλάβουμε ένα χωρίο από τούς Νόμους) πρέπει «να γίνουν με μακρόν εθισμό, ολωσδιόλου ανίκανα για οποιαδήποτε ανεξάρτητη δράση». Η μεγάλη, έξαλλου, εξισωτική και απελευθερωτική ιδέα του Σωκράτη ότι είναι δυνατό να συσκέπτεται με ένα δούλο και ότι υπάρχει ένας πνευματικός δεσμός ανάμεσα στους ανθρώπους, ένα μέσο καθολικής κατανόησης, ο «λόγος», η ιδέα αυτή αντικαθίσταται από το αίτημα για ένα εκπαιδευτικό μονοπώλιο της άρχουσας τάξης, συναρτημένο με την αυστηρότερη λογοκρισία, και των προφορικών ακόμη συζητήσεων.

Ο Σωκράτης είχε τονίσει πως δεν είναι σοφός- πως δεν κατέχει την αλήθεια, παρά είναι ένας αναζητητής, ένας ερευνητής, ένας εραστής της αλήθειας. Αυτό, εξηγούσε, εκφράζεται με τη λέξη «φιλόσοφος» που σημαίνει τον εραστή και αναζητητή της σοφίας, σε αντίθεση προς τον «σοφιστή» που σημαίνει τον κατ’ επάγγελμα σοφό άνθρωπο. Αν ποτέ ισχυρίστηκε πως οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι φιλόσοφοι, το μόνο που θα μπορούσε να εννοεί θα ήταν πω ς αυτοί, επιφορτισμένοι καθώς είναι με μια υπέρμετρη υπευθυνότητα, θα ’πρεπε να αναζητούν την αλήθεια και να έχουν συνείδηση των ορίων τους.

Πως, τώρα, μετέστρεψε ο Πλάτων αυτή τη διδασκαλία; Θα φαινόταν σε πρώτη ματιά πως δεν τη μετέβαλε καθόλου όταν απαιτούσε να επενδύεται η απόλυτη διακυβέρνηση του κράτους στους φιλοσόφους, ιδιαίτερα μάλιστα αφού, σαν το Σωκράτη, όριζε τούς φιλοσόφους ως εραστές της αλήθειας. Και όμως η αλλαγή που επέφερε ο Πλάτων ήταν τεράστια. Ο εραστής του δεν είναι πια ο μετριόφρων αναζητητής παρά ο υπερήφανος κάτοχος της αλήθειας· ασκημένος διαλεκτικός, έχει την ικανότητα της πνευματικής ενόρασης, μπορεί δηλαδή να βλέπει και να επικοινωνεί με τις αιώνιες και ουράνιες Μορφές ή Ιδέες. Τοποθετημένος πολύ υψηλότερα απ’ όλους τούς κοινούς ανθρώπους είναι «όμοιος με θεό, αν όχι… θείος», στη σοφία και στη δύναμή του.

Ο ιδεώδης φιλόσοφος του Πλάτωνα πλησιάζει τόσο την παντογνωσία όσο και την παντοδυναμία. Είναι ο Φιλόσοφος — Βασιλιάς. Είναι, νομίζω, δύσκολο να φανταστεί κανείς μεγαλύτερη αντίθεση απ’ αυτήν πού υπάρχει ανάμεσα στο σωκρατικό και το πλατωνικό ιδεώδες για το φιλόσοφο. Πρόκειται για αντίθεση ανάμεσα σε δύο κόσμους, στον κόσμο ενός μετριοπαθούς ορθολογιστή υπέρμαχου της άξιας του ατόμου και σ’ αυτόν ενός ημιθέου εκφραστή του ολοκληρωτισμοί.

Το αίτημα του Πλάτωνα ότι θα πρέπει να άρχει ο σοφός — ο κάτοχος της αλήθειας, ό «γνήσιος και ολοκληρωμένος φιλόσοφος» — εγείρει, βέβαια, το πρόβλημα της επιλογής και της εκπαίδευσης των κυβερνώντων. Σε μια καθαρά περσοναλιστική (αντίθετα προς μια θεσμική) θεωρία, το πρόβλημα θα μπορούσε να λυθεί άπλα με το να διακηρύξει κανείς ότι ό σοφός κυβερνήτης, με τη σοφία του, θα είναι αρκετά σοφός ώστε να διαλέξει τον καλύτερο άνθρωπο ως διάδοχό του.

Αλλ’ αυτή βέβαια δεν είναι και τόσο ικανοποιητική προσέγγιση στο πρόβλημα. Πάρα πολλά θα εξαρτιόνταν από ανεξέλεγκτες περιστάσεις· ένα τυχαίο περιστατικό και μόνο μπορεί να καταλύσει τη σταθερότητα του κράτους. ’Αλλά ή προσπάθεια να ελεγχτούν οι περιστάσεις, να προβλεφθεί το τι είναι ενδεχόμενο να συμβεί και να ληφθεί πρόνοια γι’ αυτό, θα πρέπει να οδηγήσει κι εδώ — όπως παντού — στην εγκατάλειψη μιας καθαρά περσοναλιστικής λύσης και στην αντικατάστασή της με μία θεσμική. “Όπως σημειώσαμε ήδη, η προσπάθεια να σχεδιάσει κανείς το μέλλον θα πρέπει πάντα να οδηγεί στη θεσμοκρατία.

Ταραχοποιοί και Μάγοι, οι προπάτορες του Αβραάμ

Όπως θα δούμε λοιπόν, δεν ήταν μόνο ο πατέρας του Αβραάμ ο Θάρρα, που άφησε πίσω του θυελλώδη ιστορία διωγμών και κοινωνικών αναταραχών, αλλά και η ιστορία των παππούδων του Σερούχ και Ναχώρ στην Ουρ της Χαλδαίας, δεν ήταν λιγότερο ταραχώδης.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα απ’ την αρχή ρωτώντας, ήταν τελικά ή όχι οριστικά Χαλδαίοι οι προγονοί του Αβραάμ; Ας ρίξουμε μια μάτια στα στοιχεία: «Ητο δε ο Σημ εκατό ετών ότε εγέννησε τον Αρφαξάδ» Γέν.ΙΑ΄10 «Ο δε Αρφαξάδ ονόμασε εκείνους των οποίων ηγήθηκε Αρφαξαδαίους [1] που τώρα καλούνται Χαλδαίοι... Αρφαξάδ εγέννησε τον Σαλά αυτός τον Έβερ εκ του οποίου και Εβραίοι ονομάσθηκαν. Ο Έβερ εγέννησε τον Φαλέγ, αυτός τον Ραγαύ... τον Σερούχ... τον Ναχώρ... τον Θάρρα, αυτός δε έγινε πατέρας του Αβραάμ» Ιώσηπος ιουδαϊκή αρχαιολογία 1.143-149

Γνωρίζοντας λοιπόν και από τις γραφές, ότι η γενεαλογική σειρά στην περίφημη αυτή οικογένεια είναι: «Έβερ - Φαλέγ - Ραγαύ -Σερούχ - Ναχώρ - Θάρρα - Αβραάμ» (Γέν.ΙΑ΄16-26) προσπάθησα να βρω γι’ αυτούς ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, που θα πρόδιδαν το είδος της προϊστορίας τους.

Πρόκειται ίσως για κουραστικές λεπτομέρειες της ζωής ανθρώπων, που ποτέ μέχρι σήμερα δεν ακούσαμε ούτε καν τα ονόματά τους. Διαβάστε όμως αργά και με κάθε προσοχή τις λεπτομέρειες που μας μεταφέρουν στο περίεργο παρελθόν τους και θα δείτε ότι κάθε λεπτομέρεια γύρω απ’ την παράξενη ιστορία τους, έχει πολλά και αξιόλογα να μας αποκαλύψει!

Στον εβραιο-χριστιανό επίσκοπο Κύπρου και μητροπολίτη Σαλαμίνος Επιφάνιο, που λόγο της καταγωγής του «εξ’ Ιουδαίων», κάτι παραπάνω ήξερε απ’ τους υπόλοιπους αλλοεθνείς χριστιανούς για την προϊστορία των προγόνων του, διαβάζουμε: «Ραγαύ δε εγέννησε τον Σερούχ τον επονομαζόμενο Ερεθισμό(!) εκ του οποίου, όπως μας βεβαιώνει η μέχρι εμάς ελθούσα γνώση, άρχισε στους ανθρώπους η ειδωλολατρία... με ξόανα και τορνευτούς λίθους ή ξύλα ή ασημόχρυσα ή εξ’ άλλης ύλης φτιαγμένα... και δια χρωμάτων και εικόνων η ανθρώπινη διάνοια αντί της αγαθότητας εφεύρε την παρανομία... Σερούχ δε γεννά τον Ναχώρ, αυτός δε τον Θάρρα εκ’ του οποίου έγινε ανδριαντοπλασία από πηλουργίας και κεραμικής τέχνης... και έκτοτε θεοποίησαν κακοδαίμονας τυράννους ή γόητες (δηλαδή μάγους) …και φαρμακεία και μαγεία ευρέθη» Επιφάνιος κατά αιρέσεων 1.177-178 Ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος διαβεβαιώνει τα ίδια: «Ότι η ειδωλολατρία ήρξατο από Σερούχ». περι αρετησ και κακιασ 1.164/14

Στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό διαβάζουμε: «από των χρόνων του Σερούχ εναρξάμενης της ειδωλολατρίας... επί το μάλιστα πολιτικότερον... (λάτρευαν) τότε τους παρ’ αυτών τετιμημένους γόητας (δηλαδή μάγους) ή κάποιους (άλλους) άξια μνήμης έργα πράξαντας... έπειτα δε από των χρόνων του Θάρρα, πατρός Αβραάμ, δι’ αγαλμάτων την πλάνη της ειδωλολατρίας εισηγησάμενοι τους εαυτών προπάτορας δι’ απεικονισμών ετίμησαν»! Ι. Δαμασκηνός: περι αιρεσεων 3.1 Και συνεχίζει: «καταρχάς ο Σερούχ εκείνος (εξ)ιστορείται τα των αγαλμάτων εξευρείν (εφηύρε)» Ι. Δαμασκηνός: βαρλααμ και ιωασαφ 496/15)

Στο λεξικό Σουΐδα διαβάζουμε: «Σερούχ: από τούτου ήρξατο η ειδωλολατρία... ούτος δόγμα παρέδωσε τιμών προς τους τελευτήσαντας (νεκρούς) δια εικόνων ή ανδριάντων, και τούτους (μόνο) να προσκυνούν και σε ιερατικές να αναγράφουν Βίβλους [2] και ως αίτιους των αγαθών και ευεργέτες (μόνο τους ημέτερους νεκρούς) θεούς αυτούς να νομίζουν»!!! Σουΐδας. «Σερούχ»

Μεγάλη λοιπόν, πολυμαρτυρούμενη και άκρως ενδιαφέρουσα η ιστορία των προπατόρων του Αβραάμ! Σημαντικός κοινωνικός μεταρρυθμιστής και εισηγητής νέων δογμάτων και εθίμων... ο πολυτάλαντος προπαππούς του Αβραάμ ο Σερούχ!

Κανείς δεν πρέπει να αμφιβάλει, ότι τέτοιες πρωτοβουλίες για σοβαρές θρησκευτικο-κοινωνικές αλλαγές στην χώρα, δεν θα μπορούσαν να πάρουν παρά μόνο οι υψηλόβαθμοι ιερείς του τόπου. Πως έφτασε όμως ο Σερούχ τόσο ψηλά στην τοπική ιεραρχία: «Ο πρόγονος του Αβραάμ ο Ραγαύ παντρεύτηκε την Όρα την θυγατέρα του Ούρ (του βασιλέα της πόλεως) και τον γιο του ονόμασε Σερούχ. Ο Σερούχ δίδαξε στον γιο του Ναχώρ όλη την αστρολογική σοφία των Χαλδαίων, ο Ναχώρ εγέννησε τον Θάρρα, ο δε Θάρρα τον Αβραάμ». Εβραϊκοί Μύθοι σελ 119-120 (Ιωβηλαίων ΧΙ 1-15)

Αν δεχθούμε λοιπόν το ιστορικό όπως εδώ προκύπτει, συμπεραίνουμε ότι μετά τις συμπεθερικές επιτυχίες του Ραγαύ, ο γιος του ο Σερούχ, ο επονομαζόμενος Ερεθισμός, γεννήθηκε μέσα στον στενό συγγενικό περιβάλλον του βασιλιά της πόλεως Ουρ. Η αυλική του μόρφωση συνδυασμένη μα την οικογενειακή χαλδαιο-μαγεία τον ανέδειξε σε έναν εντυπωσιακό δάσκαλο της χαλδαιικής αστρολογικής τέχνης, δηλαδή σε έναν πανούργο Χαλδαίο μάγο!

Ο Σερούχ από την θέση του πρίγκιπα, (κάτι που θυμίζει έντονα την ιστορία του Μωυσή), δεν δίστασε να προκαλέσει κοινωνική αναταραχή προτείνοντας και επιβάλλοντας την έντονη λατρεία συγκεκριμένων προγόνων! Χωρίς δισταγμούς αναμόχλευσε τα θρησκευτικο-πολιτικά πάθη της πόλης του και αναδιάταξε την λαϊκή πίστη με προφανή σκοπό το ιστορικο-οικογενειακό τους κέρδος!

Σαν αρχηγός λοιπόν οξύτατης θρησκευτικής κίνησης (εξ’ ου και το επίθετο Ερεθισμός) πραγματοποιεί μια πετυχημένη θρησκευτική άλωση κερδίζοντας τον Χαλδαιο-περσικό ιστορικό τίτλο του Μαγουσαίου που μόνο ένας πετυχημένος σχισματοποιός και αιρεσιάρχης μπορούσε να κατέχει! «Αιρεσιαρχών και σχισματοποιών μεν αρχηγοί παρά Πέρσας Μαγουσαίοι καλούνται, παρά δε Αιγυπτίοις προφήται, των αδύτων τε και ιερών αρχηγοί, και μάγων Βαβυλωνίων δε οι και Γαζαρινοί καλούμενοι... (όπως) Ινδών οι Βραχμάνες... Ελλήνων δε Ιεροφάντες και νεωκόροι» Επιφάνιος πανάριον 3.512/15

Όπως λοιπόν για τους Έλληνες, οι τελεστές μυστηρίων ήταν οι Ιεροφάντες και για τους Ινδούς οι ιερουργοί και θρησκευτικοί αρχηγοί ήταν οι Βραχμάνε, έτσι και οι «Μάγοι» ή «Μαγουσαίοι» για τους Μεσοποτάμιους (Πέρσες και Βαβυλώνιους συντοπίτες της πατριαρχικής οικογένειας), αυτοί ήταν οι Μαγουσαίοι, οι εκάστοτε θρησκευτικοί αρχηγοί (αιρεσιάρχαι) του τόπου και οι σχισματοποιοί.

Ο Σερούχ λοιπόν, ο προπάππους του Αβραάμ ήταν ένας σημαντικός Μαγουσαίος. Ένας τολμηρότατος Χαλδαίος ιερέας, μεταρρυθμιστής σχισματοποιός επί το πολιτικότερον, που κατόρθωσε με τις θρησκευτικές του εισηγήσεις, όχι φυσικά να ανακηρύξει άξιους τιμών τους θανόντες ήρωες του τόπου, (κάτι που σε ολόκληρη την αρχαιότητα ανέκαθεν προϋπήρχε) αλλά να υποδείξει της δικής του επιλογής ήρωες, προφανώς «τους εαυτού προπάτορας» μόνους άξιους θεοποίησης και υπέρτατων τιμών! Πράγμα που επιπροσθέτως φαίνεται να σημαίνει, ότι οι οικογενειακή τους παραγωγή σε "ήρωες" και "σωτήρες", από τότε ακόμα πρέπει να εκτείνεται πολύ πίσω στην τοπική τους ιστορία!

Παρ όλα αυτά... η Ορθόδοξη Εκκλησία ανακήρυξε τον Σερούχ Άγιο, (αν και απόλυτος ειδωλολάτρης), τη μνήμη του οποίου εορτάζει την Κυριακή των Προπατόρων, πριν από τα Χριστούγεννα. (https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%8D%CF%87)

Δεν είναι καθόλου εύκολο να μετακινήσει κανείς τα θρησκευτικά δεδομένα ενός τόπου. Ο Σερούχ έστω με "ερεθισμούς" τα κατάφερε! Μπορούμε εύκολα λοιπόν να υποθέσουμε ότι κάτι τέτοιο μόνο με επίδειξη καινοφανών δυνάμεων στον χώρο της λατρείας και με επιτήδεια χειραγώγηση του δημοσίου αισθήματος έγινε δυνατόν. Ο Σερούχ λοιπόν ο μάγος, πρέπει με δημόσια θαυματοποιία να υπέδειξε τις καινούργιες παντοειδείς δυνάμεις της νέας θρησκευτικής κατάστασης.

Βέβαια το πως ακριβώς ο Σερούχ, ο προ-πάππους του Αβραάμ κατόρθωσε να ανασύρει απ’ την αφάνεια «τους εαυτών προπάτορας» και να τους μεταμορφώσει σε τιμώμενους (θεοποιημένους) ήρωες ώστε... «ευεργέτες και θεούς (μόνο) αυτούς να νομίζουν» δεν θα το μάθουμε δυστυχώς ποτέ με ακρίβεια! Αν όμως, στα λιγοστά στοιχεία που έχουμε για τον μάγο Σερούχ, προσθέσουμε έστω και την μικρότερη τυπική πινελιά από την σταθερά επαναλαμβανόμενη κατοπινή θαυματοποιό δράσης των Αβρααμογενών απογόνων του... τότε τα συμπεράσματα θα είναι μάλλον αβίαστα!

Γνωρίζοντας λοιπόν πολύ καλά (από προηγούμενες μελέτες μας) ότι πρόκειται για οικογένεια μαγγανιστών μάγων (κάτι που και στην παρούσα μελέτη με προσθετά στοιχεία θα καταδειχθεί επίσης) μπορούμε εύκολα να υποθέσουμε, ότι την μεγαλειώδη αυτή θρησκευτικο-κοινωνική μετατόπιση, ο Σερούχ την κατάφερε προκαλώντας με συγκεκριμένα υλικά και μεθοδεύσεις μια σειρά «σημείων και τεράτων»!

Ανεξήγητα "θαύματα", "θεραπείες", προαναγγελθέντες θάνατοι, ασθένειες και ανεξήγητες "ιάσεις" (παύσεις πόνων) γέμισαν την πόλη,που ανέδειξαν τους προγονούς του Σερουχ ως άξιους λατρείας. Φορτίζοντας την πόλη με σωτηριακούς εντυπωσιασμούς, κατάφερε να παραμερίσει τους αρχαιότερους θεούς και λατρεμένους ήρωες του τόπου, επιβάλλοντας την γενικότερη λατρεία των δικών του προγόνων!

Ο λαός φαίνεται πως δέχθηκε τους νέους θεούς και την λατρεία τους! Ο Μάγος-ιερέας Σερούχ, ο απόγονος αυτών των θεοποιημένων ηρώων και συνεπώς "γιος" αυτών των θεών, κατάφερε να τους παρασύρει σε πρωτο-φανή θρησκευτικό ενθουσιασμό!

Σε μια τέτοια εξαιρετικά ευνοϊκή για την οικογενειακή τους ιστορία μετατόπιση του θρησκευτικού αισθήματος... πολλά πράγματα μαζί μπορούσαν τώρα εύκολα να επιτευχθούν! Ο Σερούχ μπορούσε τώρα, όχι μόνο να διδάσκει θεολογώντας την θεοποιημένη πια οικογενειακή τους ιστορία! Όχι μόνο να απαιτεί την πρέπουσα θεοδουλεία προς τους δικούς του θεοποιημένους προγόνους, αλλά εντελώς φυσικά, αυτός ο μεταρρυθμιστής Μάγος-ιερέας, γεμάτος προνόμια και τιμές να ακολουθήσει την ανοδική πορεία προς την θρησκευτική εξουσιαστική κορυφή της χώρα, εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του και όλους τους δικούς του, το ανεπανάληπτο προνόμιο του κριτή-διαχειριστή των τιμών, των εθίμων και της ιστορίας του τόπου!

Όλα αυτά βέβαια, αν και τόσο χαμένα βαθιά στους ομιχλώδεις ορίζοντες της πατριαρχικής ιστορίας, τα υποθέτουμε σωστά, μόνο αν δεχθούμε ότι ο Σερούχ είναι ένας ακόμα λαμπρός τυπικός οικογενειακός ήρωας ανάλογος με τους απογόνους του, Αβραάμ, Ιωσήφ, και Μωυσή, που με εκπληκτική ακρίβεια έκαναν τα ίδια ακριβώς στην Αίγυπτο! Άλλωστε μέχρι και σήμερα, στην αδιανόητη ατέρμονη επανάληψη ακριβώς της ίδιας αυτής ιστορίας, το παιγνίδι της αλλαγής στην εξουσία, παίζεται ακόμα με τις ίδιες στερεότυπες παραλλαγές της λαϊκής εικονικής σωτηρίας! Τα θαυματολάγνα μάτια μας ατελείωτους αιώνες τώρα, βλέπουν εύκολα θεούς και θαύματα, εκεί που υπάρχει μόνο δόλια τέχνη και στημένο σκηνικό σωτηρίας!

Αν λοιπόν ο Σερούχ, με τις θρησκευτικές του επιτυχίες μοιάζει εκπληκτικά με τον διάσημο δισέγγονο του θρησκογεννήτορα Αβραάμ, αλλά και με τον υπερδιάσημο τεσσαρακοστό τέταρτο εγγονό του, τον Ιησού της Γαλιλαίας,[3] τότε δεν νομίζω ότι εντελώς άδικα περνάει απ’ το μυαλό μας η εφιαλτική πιθανότητα, ότι σε μια γιγαντιαίων διαστάσεων επανάληψη, εμείς οι αμέτρητοι οπαδοί των βασικών αβρααμογενών θρησκειών και των αμέτρητων παραλλαγών τους, είμαστε πλέον τα σημερινά άβουλα θύματα της ίδια αυτής ακριβώς αρχαιο-χαλδαϊκής παγίδας!

Συγκρατούμε λοιπόν την σκέψη ότι στις πεισματικές αυτές Χαλδαιο-σωτηριακές θρησκείες, κυρίαρχο χαρακτηριστικό παραμένει η αντικατάσταση ηρώων. Η επιβολή των ημέτερων και ο μετά μανίας διαρκής και συστηματικός αποκλεισμός οποιονδήποτε άλλων αλλογενών λαϊκών ηρώων.

Η μέθοδος, όπως θα δούμε στην συνεχεία, παρέμεινε η ίδια. Μετά από ένα μπαράζ κοινωνικών εντυπωσιασμών, με δογματική αδιαλλαξία επιβάλουμε τους δικούς μας θανόντες ήρωες και προγόνους και τους κρατάμε στις κορυφές της αναγνώρισης, για να σαρώσουμε στην συνεχεία με κάθε άνεση τα συσσωρευμένα υλικά και πνευματικά προνόμια, από τις αλλοτριωμένες χώρες και τους αποδέκτες λαούς!

Ο Αβραάμ λοιπόν και βαθιές γενεαλογικές βάσεις είχε και σημαντικότατη προϊστορία! Άλλωστε, σύμφωνα και με απλές προσθαφαιρέσεις, ο ίδιος ο Σερούχ πρέπει να μετέδωσε στον δισέγγονο του Αβραάμ, προσωπικά, αρκετά απ’ τα μυστικά των κοινωνικών επιτυχιών του, αφού σύμφωνα με τις γραφές, όταν αυτός (ο Σερούχ) πέθανε σε ηλικία διακοσίων τριάντα (230) χρονών, (Γέν.ΙΑ΄22-23)δηλαδή όταν ο Αβραάμ πρέπει τότε να ήταν εβδομήντα (70) περίπου ετών! Εμείς, προσπερνώντας για την ώρα τις εκνευριστικά αφύσικες αυτές ηλικίες, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ένα μεγάλο μέρος της "ενήλικης" ζωής του, ο Αβραάμ το πέρασε πράγματι κοντά στον πολυτάλαντο έμπειρο κοινωνικό μεταρρυθμιστή-ταραχοποιό (ερεθιστικό) Σερούχ.

Οι θρησκευτικές όμως μεταρρυθμίσεις όσο πετυχημένες κι’ αν είναι, είναι φυσικό κάποια στιγμή να γεννούν θρησκευτικές αντιπαλότητες. Η παραμικρή κακοδιαχείριση μιας τέτοιας κοινωνικής ανακατάταξης, μπορεί να ξεσηκώσει θυελλώδεις αντιδράσεις απ’ την μεριά των παραγκωνισθέντων! Στην περίπτωσή του Σερούχ, οι παραλείψεις αυτές πρέπει να ήταν εξαιρετικά κραυγαλέες, αφού το όνομα «Σερούχ» στην ιστορία των ενοχλημένων Χαλδαίων έμμηνε συνώνυμο με το αποκαλυπτικό παρατσούκλι «ερεθισμός»!

Παρόλα αυτά όμως, ο γιος του Σερούχ, ο Ναχώρ, ο παππούς δηλαδή του Αβραάμ, πρέπει να διευθέτησε τα πράγματα και να απόλαυσε σχετική κοινωνική ηρεμία, αφού τελικά το δικό του όνομα,το μοναδικό στοιχείο που έχουμε γι’ αυτόν: «Ναχώρ (έφτασε να σημαίνει) φωτός ανάπαυση» Φίλων ο Ιουδαίος περί συνόδου 45,1

Ο πατέρας λοιπόν του Αβραάμ, ο Θάρρα, για τον οποίο έχουμε περισσότερες αναφορές, ήταν απόγονος ισχυρών ιερέων, που δεν δίσταζαν να προκαλέσουν κοινωνική αναστάτωση συνταράσσοντας την θρησκευτική τάξη της χώρας. Ο Θάρρα λοιπόν ο πατέρας του Αβραάμ, φαίνεται να γεννήθηκε σε περιβάλλον άμετρης αποδοχής. Έτσι δεν δίστασε να προωθήσει υπερβολικά την κερδοφόρο θεο-εμπορεία, γεμίζοντας τον λαό με ιερά αγαλματίδια δικής του ξεχωριστής εμπνεύσεως, (προφανώς με απεικονισμούς των θεοποιημένων προγόνων του), που παραγεμισμένα με τα υλικά της μυρεψο-μαγγανικής του τέχνης, δεν άργησαν να δημιουργήσουν δυσαρεστημένους εχθρούς, με τις επικίνδυνες συνταγές της φιλτρο-μαγείας του.
-------------------
1. Ο Ιώσηπος αναγνωρίζει το τελευταίο μέρος του ονόματος ως Αρφα(χασάδ). Χασδίμ είναι εβραϊκή ονομασία για τους Χαλδαίους. Εβρ. Λεξικό.

2. Αυτά ακριβώς, τα περί αναγραφών σε ιερατικές Βίβλους ετήρησε αργότερα ο Μωυσής και επέκεινα το Λευιτικό ιερατείο του και έχουμε αυτήν την αρχαιοεβραϊκή Βίβλο!

3. Στο κατά Ματθαίον α΄ ο Ιησούς αναφέρεται ως 41ος απόγονος του Αβραάμ! Αν σ’ αυτούς προσθέσουμε τους Θάρρα, Ναχώρ και Σερούχ, έχουμε τον 44ο διάσημο απόγονο της οικογενειακής αυτής δυναστείας του Σερούχ. Η γριφώδης δήλωση του Ιησού: «πριν γεννηθεί ο Αβραάμ εγώ είμαι» Ιωάν. Η΄58 αποκτά ιδιαίτερα γήινο νόημα, αν δεχθούμε ότι αναφέρεται στην σοφία αυτού του εκπληκτικού 44ου προπάτορα του! Τον Σερούχ αναφέρει στην γενεαλογία του Χριστού ο Λουκάς Γ΄35.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ἠθικὰ Νικομάχεια (1118b-1119a)

[XI] Τῶν δ᾽ ἐπιθυμιῶν αἳ μὲν κοιναὶ δοκοῦσιν εἶναι, αἳ δ᾽ ἴδιοι καὶ ἐπίθετοι· οἷον ἡ μὲν τῆς τροφῆς φυσική· πᾶς γὰρ ἐπιθυμεῖ ὁ ἐνδεὴς ξηρᾶς ἢ ὑγρᾶς τροφῆς, ὁτὲ δὲ ἀμφοῖν, καὶ εὐνῆς, φησὶν Ὅμηρος, ὁ νέος καὶ ἀκμάζων· τὸ δὲ τοιᾶσδε ἢ τοιᾶσδε, οὐκέτι πᾶς, οὐδὲ τῶν αὐτῶν. διὸ φαίνεται ἡμέτερον εἶναι. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔχει γέ τι καὶ φυσικόν· ἕτερα γὰρ ἑτέροις ἐστὶν ἡδέα, καὶ ἔνια πᾶσιν ἡδίω τῶν τυχόντων. ἐν μὲν οὖν ταῖς φυσικαῖς ἐπιθυμίαις ὀλίγοι ἁμαρτάνουσι καὶ ἐφ᾽ ἕν, ἐπὶ τὸ πλεῖον· τὸ γὰρ ἐσθίειν τὰ τυχόντα ἢ πίνειν ἕως ἂν ὑπερπλησθῇ, ὑπερβάλλειν ἐστὶ τὸ κατὰ φύσιν τῷ πλήθει· ἀναπλήρωσις γὰρ τῆς ἐνδείας ἡ φυσικὴ ἐπιθυμία. διὸ λέγονται οὗτοι γαστρίμαργοι, ὡς παρὰ τὸ δέον πληροῦντες αὐτήν. τοιοῦτοι δὲ γίνονται οἱ λίαν ἀνδραποδώδεις. περὶ δὲ τὰς ἰδίας τῶν ἡδονῶν πολλοὶ καὶ πολλαχῶς ἁμαρτάνουσιν. τῶν γὰρ φιλοτοιούτων λεγομένων ἢ τῷ χαίρειν οἷς μὴ δεῖ, ἢ τῷ μᾶλλον ἢ ὡς οἱ πολλοί, ἢ μὴ ὡς δεῖ, κατὰ πάντα δ᾽ οἱ ἀκόλαστοι ὑπερβάλλουσιν· καὶ γὰρ χαίρουσιν ἐνίοις οἷς οὐ δεῖ (μισητὰ γάρ), καὶ εἴ τισι δεῖ χαίρειν τῶν τοιούτων, μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ἢ ὡς οἱ πολλοὶ χαίρουσιν. ἡ μὲν οὖν περὶ τὰς ἡδονὰς ὑπερβολὴ ὅτι ἀκολασία καὶ ψεκτόν, δῆλον· περὶ δὲ τὰς λύπας οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀνδρείας τῷ ὑπομένειν λέγεται σώφρων οὐδ᾽ ἀκόλαστος τῷ μή, ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἀκόλαστος τῷ λυπεῖσθαι μᾶλλον ἢ δεῖ ὅτι τῶν ἡδέων οὐ τυγχάνει (καὶ τὴν λύπην δὲ ποιεῖ αὐτῷ ἡ ἡδονή), ὁ δὲ σώφρων τῷ μὴ λυπεῖσθαι τῇ ἀπουσίᾳ [καὶ τῷ ἀπέχεσθαι] τοῦ ἡδέος.

[1119a] Ὁ μὲν οὖν ἀκόλαστος ἐπιθυμεῖ τῶν ἡδέων πάντων ἢ τῶν μάλιστα, καὶ ἄγεται ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας ὥστε ἀντὶ τῶν ἄλλων ταῦθ᾽ αἱρεῖσθαι· διὸ καὶ λυπεῖται καὶ ἀποτυγχάνων καὶ ἐπιθυμῶν· μετὰ λύπης γὰρ ἡ ἐπιθυμία· ἀτόπῳ δ᾽ ἔοικε τὸ δι᾽ ἡδονὴν λυπεῖσθαι. ἐλλείποντες δὲ τὰ περὶ τὰς ἡδονὰς καὶ ἧττον ἢ δεῖ χαίροντες οὐ πάνυ γίνονται· οὐ γὰρ ἀνθρωπική ἐστιν ἡ τοιαύτη ἀναισθησία· καὶ γὰρ τὰ λοιπὰ ζῷα διακρίνει τὰ βρώματα, καὶ τοῖς μὲν χαίρει τοῖς δ᾽ οὔ· εἰ δέ τῳ μηδέν ἐστιν ἡδὺ μηδὲ διαφέρει ἕτερον ἑτέρου, πόρρω ἂν εἴη τοῦ ἄνθρωπος εἶναι· οὐ τέτευχε δ᾽ ὁ τοιοῦτος ὀνόματος διὰ τὸ μὴ πάνυ γίνεσθαι. ὁ δὲ σώφρων μέσως μὲν περὶ ταῦτ᾽ ἔχει· οὔτε γὰρ ἥδεται οἷς μάλιστα ὁ ἀκόλαστος, ἀλλὰ μᾶλλον δυσχεραίνει, οὐδ᾽ ὅλως οἷς μὴ δεῖ οὐδὲ σφόδρα τοιούτῳ οὐδενί, οὔτ᾽ ἀπόντων λυπεῖται οὐδ᾽ ἐπιθυμεῖ, ἢ μετρίως, οὐδὲ μᾶλλον ἢ δεῖ, οὐδ᾽ ὅτε μὴ δεῖ, οὐδ᾽ ὅλως τῶν τοιούτων οὐδέν· ὅσα δὲ πρὸς ὑγίειάν ἐστιν ἢ πρὸς εὐεξίαν ἡδέα ὄντα, τούτων ὀρέξεται μετρίως καὶ ὡς δεῖ, καὶ τῶν ἄλλων ἡδέων μὴ ἐμποδίων τούτοις ὄντων ἢ παρὰ τὸ καλὸν ἢ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν. ὁ γὰρ οὕτως ἔχων μᾶλλον ἀγαπᾷ τὰς τοιαύτας ἡδονὰς τῆς ἀξίας· ὁ δὲ σώφρων οὐ τοιοῦτος, ἀλλ᾽ ὡς ὁ ὀρθὸς λόγος.

***
[11] Από τις επιθυμίες άλλες θεωρούνται κοινές σε όλους τους ανθρώπους και άλλες προσιδιάζουν σε επιμέρους άτομα και είναι επίκτητες· επιπαραδείγματι, η επιθυμία της τροφής είναι φυσική· ο καθένας, πράγματι, επιθυμεί ξερή ή υγρή τροφή, άμα του λείπει — καμιά φορά τις επιθυμεί και τις δύο· και αν είναι νέος και ακμαίος επιθυμεί επίσης, όπως λέει ο Όμηρος, και το «κρεβάτι». Το να έχει όμως την τάδε ή την τάδε συγκεκριμένη επιθυμία, αυτό δεν το κάνει ο καθένας, ούτε και όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν τα ίδια πράγματα. Μοιάζει λοιπόν να είναι για τον καθένα μας κάτι το προσωπικό. Όμως εδώ υπάρχει και κάτι το φυσικό· γιατί τα επιμέρους άτομα αρέσκονται σε διαφορετικά πράγματα, και είναι μερικά πράγματα που είναι σε όλους τους ανθρώπους πιο ευχάριστα από τα τυχόντα.

Στις φυσικές λοιπόν επιθυμίες λίγοι συμπεριφέρονται λανθασμένα, και μάλιστα προς μία μόνο κατεύθυνση: προς την κατεύθυνση της υπερβολής· γιατί το να τρώει και να πίνει κανείς ό,τι βρεθεί μπροστά του ώσπου να κορεσθεί, σημαίνει ότι ξεπερνάει σε ποσότητα αυτό που έχει ορίσει η φύση: η φυσική επιθυμία πάει ως την ικανοποίηση της ανάγκης. Αυτός είναι ο λόγος που τους ανθρώπους αυτούς τους λέμε «γαστρίμαργους», θέλοντας να πούμε ότι γεμίζουν την κοιλιά τους πέρα από όσο πρέπει — έτσι, πάντως, καταντούν οι απολύτως ευτελείς και τιποτένιοι άνθρωποι· ενσχέσει όμως με τις ατομικές, τις προσωπικές ηδονές, οι λανθασμένες συμπεριφορές είναι συχνές και πολλών ειδών. Γιατί, ενώ όλοι αυτοί που λέγονται «παθιασμένοι φίλοι του τάδε ή του τάδε πράγματος» λέγονται έτσι ή γιατί ευχαριστιούνται με πράγματα που δεν πρέπει ή γιατί ευχαριστιούνται με αυτό ή με εκείνο το πράγμα περισσότερο από ό,τι οι περισσότεροι άνθρωποι ή γιατί ευχαριστιούνται με τρόπο που δεν είναι ο σωστός, οι ακόλαστοι φτάνουν σε υπερβολή και από τις τρεις αυτές απόψεις: ευχαριστιούνται με κάποια πράγματα με τα οποία δεν πρέπει να ευχαριστιέται κανείς (γιατί είναι πράγματα μισητά), και στην περίπτωση που ευχαριστιούνται με πράγματα με τα οποία θα έπρεπε πράγματι κανείς να ευχαριστιέται, αυτοί το κάνουν σε βαθμό μεγαλύτερο από ό,τι πρέπει ή σε σύγκριση με τους περισσότερους ανθρώπους.

Είναι λοιπόν φανερό ότι η ακολασία αποτελεί υπερβολή ως προς τις ηδονές και είναι κάτι το ψεκτό. Όσο για τις λύπες, δεν λέγεται κανείς —όπως στην περίπτωση της ανδρείας— σώφρων, αν τις αντιμετωπίζει, και ακόλαστος, αν δεν τις αντιμετωπίζει· ακόλαστος λέγεται αυτός που λυπάται περισσότερο από ό,τι πρέπει, επειδή δεν πετυχαίνει τα ευχάριστα πράγματα (και τη λύπη η ηδονή τού την προκαλεί), ενώ σώφρων λέγεται αυτός που δεν λυπάται για την απουσία των ευχάριστων πραγμάτων [και για την αποχή του από αυτά].

[1119a] Ο ακόλαστος λοιπόν επιθυμεί όλα τα ευχάριστα πράγματα, ή αυτά που προκαλούν μεγάλη ευχαρίστηση. Η επιθυμία του τον οδηγεί στο να προτιμάει και να επιλέγει τα πράγματα αυτά έναντι όλων των άλλων. Γι᾽ αυτό ο ακόλαστος λυπάται και όταν δεν πετυχαίνει τα ευχάριστα πράγματα, αλλά και όταν τα επιθυμεί· γιατί η κάθε επιθυμία συνοδεύεται από λύπη: λύπη εξαιτίας της ηδονής είναι, στ᾽ αλήθεια, κάτι που μοιάζει με παράδοξο.

Ελλιπείς στις ηδονές, άνθρωποι που να τις ευχαριστιούνται λιγότερο από ό,τι πρέπει, δεν υπάρχουν· μια τέτοια αναισθησία δεν είναι, πράγματι, ανθρώπινη. Πραγματικά, και τα άλλα, ακόμη, ζώα κάνουν διάκριση ανάμεσα στη μια και στην άλλη τροφή: με άλλες ευχαριστιούνται, με άλλες όχι. Το να μη νιώθει, πάντως, κανείς ευχαρίστηση με τίποτε και να μην κάνει διάκριση ανάμεσα σε ένα και σε ένα άλλο πράγμα, αυτός απέχει πάρα πολύ από το να είναι άνθρωπος. Γι᾽ αυτού του είδους τον άνθρωπο η γλώσσα μας δεν έχει λέξη που να τον δηλώνει, ακριβώς γιατί τέτοιος άνθρωπος δεν υπάρχει.

Ο σώφρων άνθρωπος κατέχει τη μέση θέση σ᾽ αυτά τα πράγματα, αφού ούτε ευχαριστιέται με τα πράγματα με τα οποία ευχαριστιέται πάρα πολύ ο ακόλαστος (ίσα ίσα τα πράγματα αυτά τον δυσαρεστούν), ούτε γενικά ευχαριστιέται με πράγματα με τα οποία δεν θα έπρεπε να ευχαριστιέται· επίσης, δεν ευχαριστιέται σε βαθμό υπερβολής με οποιοδήποτε από τα πράγματα αυτά. Από την άλλη ο σώφρων άνθρωπος δεν αισθάνεται λύπη, όταν τα πράγματα αυτά του λείπουν, ούτε και τα επιθυμεί, ή τα επιθυμεί σε μέτριο βαθμό· δεν τα επιθυμεί, επίσης, περισσότερο από ό,τι πρέπει, ούτε σε στιγμή που δεν πρέπει — θυμήσου και όλα τα παρόμοια πράγματα που έχουμε ήδη πει. Τα ευχάριστα όμως πράγματα που βοηθούν στην υγεία ή στην καλή φυσική κατάσταση θα τα επιθυμήσει σε μέτριο βαθμό και με τον τρόπο που πρέπει· το ίδιο και τα άλλα ευχάριστα πράγματα, αν δεν αποτελούν εμπόδιο από την άποψη που είπαμε και αν δεν έρχονται σε αντίθεση με το ηθικά ωραίο και δεν υπερβαίνουν τα μέσα που διαθέτει. Γιατί όποιος αδιαφορεί γι᾽ αυτούς τους όρους, αυτός αγαπάει αυτού του είδους τις ηδονές περισσότερο από ό,τι τους αξίζει· ο σώφρων όμως δεν είναι τέτοιου είδους άνθρωπος, αλλά άνθρωπος που ενεργεί όπως ο ορθός λόγος ορίζει.

Σάββατο, 14 Σεπτεμβρίου 2019

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Πλοῦτος (170-210)

170ΚΑ. μέγας δὲ βασιλεὺς οὐχὶ διὰ τοῦτον κομᾷ;
ἐκκλησία δ᾽ οὐχὶ διὰ τοῦτον γίγνεται;
ΧΡ. τί δέ; τὰς τριήρεις οὐ σὺ πληροῖς; εἰπέ μοι.
ΚΑ. τὸ δ᾽ ἐν Κορίνθῳ ξενικὸν οὐχ οὗτος τρέφει;
ὁ Πάμφιλος δ᾽ οὐχὶ διὰ τοῦτον κλαύσεται;
175ΧΡ. ὁ βελονοπώλης δ᾽ οὐχὶ μετὰ τοῦ Παμφίλου;
ΚΑ. Ἀγύρριος δ᾽ οὐχὶ διὰ τοῦτον πέρδεται;
ΧΡ. Φιλέψιος δ᾽ οὐχ ἕνεκα σοῦ μύθους λέγει;
ἡ ξυμμαχία δ᾽ οὐ διὰ σὲ τοῖς Αἰγυπτίοις;
ἐρᾷ δὲ Λαῒς οὐ διὰ σὲ Φιλωνίδου;
180ΚΑ. ὁ Τιμοθέου δὲ πύργος— ΧΡ. ἐμπέσοι γέ σοι.
τὰ δὲ πράγματ᾽ οὐχὶ διὰ σὲ πάντα πράττεται;
μονώτατος γὰρ εἶ σὺ πάντων αἴτιος
καὶ τῶν κακῶν καὶ τῶν ἀγαθῶν, εὖ ἴσθ᾽ ὅτι.
ΚΑ. κρατοῦσι γοῦν κἀν τοῖς πολέμοις ἑκάστοτε,
185ἐφ᾽ οἷς ἂν οὗτος ἐπικαθέζηται μόνον.
ΠΛ. ἐγὼ τοσαῦτα δυνατός εἰμ᾽ εἷς ὢν ποεῖν;
ΧΡ. καὶ ναὶ μὰ Δία τούτων γε πολλῷ πλείονα·
ὥστ᾽ οὐδὲ μεστός σου γέγον᾽ οὐδεὶς πώποτε.
τῶν μὲν γὰρ ἄλλων ἐστὶ πάντων πλησμονή·
190ἔρωτος,— ΚΑ. ἄρτων,— ΧΡ. μουσικῆς,— ΚΑ. τραγημάτων,—
ΧΡ. τιμῆς,— ΚΑ. πλακούντων,— ΧΡ. ἀνδραγαθίας,— ΚΑ. ἰσχάδων,—
ΧΡ. φιλοτιμίας,— ΚΑ. μάζης,— ΧΡ. στρατηγίας,— ΚΑ. φακῆς,—
ΧΡ. σοῦ δ᾽ ἐγένετ᾽ οὐδεὶς μεστὸς οὐδεπώποτε.
ἀλλ᾽ ἢν τάλαντά τις λάβῃ τριακαίδεκα,
195πολὺ μᾶλλον ἐπιθυμεῖ λαβεῖν ἑκκαίδεκα·
κἂν ταῦθ᾽ ἁνύσηται, τετταράκοντα βούλεται,
ἢ οὔ φησιν εἶν᾽ αὑτῷ βιωτὸν τὸν βίον.
ΠΛ. εὖ τοι λέγειν ἔμοιγε φαίνεσθον πάνυ·
πλὴν ἓν μόνον δέδοικα— ΧΡ. φράζε, τοῦ πέρι;
200ΠΛ. ὅπως ἐγὼ τὴν δύναμιν ἣν ὑμεῖς φατε
ἔχειν με, ταύτης δεσπότης γενήσομαι.
ΧΡ. νὴ τὸν Δί᾽, ἀλλὰ καὶ λέγουσι πάντες ὡς
δειλότατόν ἐσθ᾽ ὁ πλοῦτος. ΠΛ. ἥκιστ᾽, ἀλλά με
τοιχωρύχος τις διέβαλ᾽. εἰσδὺς γάρ ποτε
205οὐκ εἶχεν εἰς τὴν οἰκίαν οὐδὲν λαβεῖν,
εὑρὼν ἁπαξάπαντα κατακεκλεισμένα·
εἶτ᾽ ὠνόμασέ μου τὴν πρόνοιαν δειλίαν.
ΧΡ. μή νυν μελέτω σοι μηδέν· ὡς ἐὰν γένῃ
ἀνὴρ πρόθυμος αὐτὸς εἰς τὰ πράγματα,
210βλέποντ᾽ ἀποδείξω σ᾽ ὀξύτερον τοῦ Λυγκέως.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ - ΙΝΩ

ΙΝΩ
(Λευκοθέα)

Καταγωγή

Η Ινώ ήταν κόρη του Κάδμου και της Αρμονίας, κόρης του Άρη και της Αφροδίτης. Η ευρύτερη οικογένειά της και ο θηβαϊκός κύκλος στον οποίο ανήκει εμπλέκονται σε ιστορίες γύρω από τον Διόνυσο και σε ιστορίες μεταμορφώσεων και μεταστάσεων. Η αδελφή της Σεμέλη ήταν η μητέρα του Διόνυσου, αλλά η Ινώ, μαζί με τις άλλες δύο αδελφές της, την Αυτονόη και την Αγαύη, αρνούνται τη θεϊκή καταγωγή του ανεψιού τους. Η Αγαύη σε κατάσταση μανίας διαμελίζει τον γιο της Πενθέα, ο γιος της Αυτονόης Ακταίωνας διαμελίζεται από τα σκυλιά του και μεταμορφώνεται σε ελάφι, η Ινώ μαζί με τον γιο της Μελικέρτη πέφτουν στη θάλασσα και οι θεοί τους κάνουν αθάνατους και θεούς. Ο αδελφός της Πολύδωρος είναι ο γενάρχης των Λαβδακιδών, στην ιστορία των οποίων εμπλέκεται ο μάντης Τειρεσίας που μεταμορφώθηκε από άνδρας σε γυναίκα και από γυναίκα σε άνδρα. Ο δεύτερος αδελφός, ο Ιλλυριός, εξαιρείται από την ιστορία των οικογενειακών διαπλοκών, προφανώς γιατί γεννήθηκε αργότερα και όχι στη Θήβα.

Γάμος, τεκνοποιία, θάνατος, αποθέωση

Η Ινώ υπήρξε δεύτερη σύζυγος του βοιωτού βασιλιά Αθάμαντα, που βασίλευε στην περιοχή της Κορώνης ή και στην ίδια τη Θήβα. Από τον γάμο αυτό γεννήθηκαν δυο γιοι, ο Λέαρχος και ο Μελικέρτης, που μεγάλωναν με τον Φρίξο και την Έλλη, παιδιά που είχε αποκτήσει ο Αθάμαντας με την πρώτη του γυναίκα, τη Νεφέλη. Από ζήλεια για τα παιδιά της Νεφέλης η Ινώ σκέφτηκε ένα τέχνασμα που θα τα οδηγούσε στον θάνατο:

Έχοντας βάλει κακό στο μυαλό της η Ινώ για τα παιδιά της Νεφέλης, έπεισε τις γυναίκες να καβουρδίζουν τον σπόρο του σιταριού. Αυτές, παίρνοντάς τον κρυφά από τους άνδρες, το έκαναν. Και η γη, που δέχτηκε στα σπλάχνα της καβουρδισμένους σπόρους, δεν απέδωσε καρπούς. Γι' αυτό τον λόγο ο Αθάμαντας έστειλε απεσταλμένους στους Δελφούς και ζητούσε να μάθει με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να απαλλαχτούν από την ακαρπία. Όμως η Ινώ έπεισε τους απεσταλμένους να πουν πως ο θεός χρησμοδότησε ότι θα απαλλαχτούν από την ακαρπία, εάν θυσίαζαν στον Δία τον Φρίξο. Μόλις το άκουσε αυτό ο Αθάμαντας, κάτω από την πίεση και των αγροτών, οδήγησε τον Φρίξο στον βωμό. Η Νεφέλη όμως τον άρπαξε μαζί με τη θυγατέρα της και τους έδωσε ένα Λ, που το είχε πάρει από τον Ερμή· καβάλα στο κριάρι πέταξαν στον ουρανό πάνω από γη και θάλασσα. (Απολλόδ. 1.80-82)

Μια άλλη εκδοχή, συμπληρωματική, αυτής της ιστορίας, που συνενώνει το μίσος της Ινώς για τα παιδιά της Νεφέλης και τον θάνατό της, λέει ότι ο αγγελιαφόρος που δωροδοκήθηκε από την Ινώ λυπήθηκε τον Φρίξο και αποκάλυψε τη συνωμοσία στον Αθάμαντα. Κι εκείνος έδωσε εντολή να θυσιαστούν στη θέση του Φρίξου η Ινώ και ο μικρός τους γιος Μελικέρτης. Την ευσπλαχνίστηκε όμως ο Διόνυσος, γιατί η Ινώ είχε υπάρξει τροφός του, την τύλιξε σε σύννεφο και την έκανε αόρατη· έτσι η Ινώ ξέφυγε μαζί με τον γιο της. Έπειτα ο θεός ενέβαλε μανία στον Αθάμαντα που σκότωσε τον δευτερότοκο γιο του, τον Λέαρχο, ρίχνοντάς τον σε καζάνι με βραστό νερό. Από τη λύπη της η Ινώ αυτοκτόνησε μαζί με τον Μελικέρτη.

Ο Απολλόδωρος*αποδίδει τη μανία του Αθάμαντα στην Ήρα, που οργίστηκε με το βασιλικό ζευγάρι γιατί είχαν αναθρέψει τον Διόνυσο, το παιδί μιας ερωμένης του άνδρα της -τους το παρέδωσε ο Ερμής που τον είχε εμπιστευτεί ο Δίας. Έτσι ο Αθάμαντας κυνήγησε σαν ελάφι τον Λέαρχο και σκότωσε το παιδί του και τότε αυτοκτόνησε η Ινώ συνεπαρμένη και αυτή από τη μανία της θεάς, όπως θρηνεί ο χορός την ώρα του φόνου των παιδιών της Μήδειας στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη. Λεγόταν ακόμη ότι η Ινώ έριξε τον Μελικέρτη σε λέβητα με ζεματιστό νερό, την ώρα που ο Αθάμαντας σκότωνε το ελάφι-Λέαρχο με μια λόγχη. Ή ότι ο Αθάμαντας έριξε το παιδί στον λέβητα κι εκείνη το τράβηξε πριν αυτοκτονήσει μαζί του. Οι θαλασσινές θεότητες τη λυπήθηκαν και τη μεταμόρφωσαν σε Νηρηίδα και το παιδί στον μικρό θεό Παλαίμονα.

Η παράδοση λέει ότι η Ινώ έπεσε από έναν από τους βράχους «που υψώνονται στο στενό της οδού [Ισθμός]» που ονομάζεται Μολουρίδα. Τον γιο της τον έβγαλε στη στεριά ένα δελφίνι, οπότε και μετονομάστηκε σε Παλαίμονα κι εκείνη σε Λευκοθέα:

Στον δρόμο προς το πρυτανείο (στα Μέγαρα) υπάρχει ηρώο αφιερωμένο στην Ινώ και γύρω από αυτό λίθινος θριγκός, όπου έχουν φυτρώσει και ελιές. Και μόνοι από όλους τους Έλληνες οι Μεγαρείς ισχυρίζονται ότι η σωρός της Ινώς ξεβράστηκε στις ακτές της χώρας τους και ότι η Κλησώ και η Ταυρόπολη, τη βρήκαν και την έθαψαν -πρόκειται για τις κόρες του Κλήσωνα, του γιου του Λέλεγα. Και πρώτοι αυτοί την ονόμασαν Λευκοθέα και καθιέρωσαν προς τιμή της θυσίες μια φορά τον χρόνο. (Παυσ. 1.42)

Ο Ησύχιος αναφέρει και μια λήμνια γιορτή, τα Ινύνια (Ινώ), που εντάσσεται στον κύκλο των Καβειρίων, γιορτών προς τιμή των τοπικών Καβείρων, μεταλλουργών θεών με οργιαστική λατρεία. Γιορτή καθιερώθηκε και προς τιμή του Μελικέρτη Παλαίμονα, του γιου της, από τον Σίσυφο, τον βασιλιά της Κορίνθου και θείο του. Αυτός, όταν το δελφίνι έφερε το σώμα του νεκρού Μελικέρτη στις κορινθιακές ακτές, τον έθαψε στον Κορινθιακό Ισθμό· και όταν κάποτε έπεσε λοιμός στην πόλη, ο θεός ζήτησε να τιμηθεί ο Μελικέρτης Παλαίμονας με αγώνες, για να απαλλαχτούν από τα δεινά. Έτσι καθιερώθηκαν οι αγώνες των Ισθμίων.

Οι παραλλαγές των τραγικών:

φεῦ,
ὅσῳ τὸ θῆλυ δυστυχέστερον γένος
πέφυκεν ἀνδρῶν· ἔν τε τοῖσι γὰρ καλοῖς
πολλῷ λέλειπται κἀπὶ τοῖς αἰσχροῖς πλέον.
νόμοι γυναικῶν οὐ καλῶς κεῖνται πέρι·
χρῆν γὰρ τὸν εὐτυχοῦνθ᾽ ὅπως πλείστας ἔχειν
ὡς τὴν κακὴν μὲν ἐξέβαλλε δωμάτων,
τὴν δ᾽ οὖσαν ἐσθλὴν ἡδέως ἐσῴζετο.

(Ευρ., Ινώ, Fr. 401-402)

Ο Σοφοκλής, στην αποσπασματικά σωσμένη τραγωδία του Αθάμας Α' (και στην Υπόθεση της τραγωδίας), υποστηρίζει ότι η ανομβρία και η ακαρπία προκλήθηκε από τη Νεφέλη, γιατί ο Αθάμαντας προτίμησε μια θνητή αντί για εκείνη που ήταν θεά. Η Ινώ όμως βρήκε την ευκαιρία να παγιδεύσει τους προγονούς της· δωροδόκησε τους θεωρούς που έστειλε ο βασιλιάς στο μαντείο για να ρωτήσουν τι να κάνουν και να απαλλαχτούν από το κακό, και αυτοί είπαν πως ο θεός των Δελφών όριζε τη θυσία των παιδιών της Νεφέλης. Πιεσμένος από τον λαό και την Ινώ, ο Αθάμαντας έστειλε αγγελιαφόρο στον Φρίξο, που μαζί με την Έλλη έβοσκαν τα κοπάδια του πατέρα τους στην εξοχή, να πάνε στην πόλη φέρνοντας το πιο όμορφο πρόβατο για θυσία σε μια γιορτή. Και ο Φρίξος διάλεξε ένα κριάρι με χρυσό μαλλί, που όμως ξαφνικά άρχισε να μιλά με ανθρώπινη λαλιά, φανέρωσε την τύχη που τους περίμενε, ανέβασε τα παιδιά στην πλάτη του και σηκώθηκε στον ουρανό.

Ο Ευριπίδης, στη δική του αποσπασματικά σωσμένη τραγωδία Φρίξος, αναφέρει ότι ο γιος της Νεφέλης, όταν άκουσε τον χρησμό που δόθηκε στον πατέρα του, τον ψεύτικο χρησμό που έφερε ο δωροδοκημένος από την Ινώ θεωρός, και τον οποίο ο πατέρας του αρνιόταν να εφαρμόσει από αγάπη για το παιδί του, προσφέρθηκε οικειοθελώς να θυσιαστεί. Όμως την ώρα που στεφανωμένος έφτανε στον βωμό, ο θεωρός τον λυπήθηκε και φανέρωσε στον Αθάμαντα όλη την ιστορία του φρυγμένου σπόρου και του επινοημένου από την Ινώ χρησμού. Οργισμένος ο Αθάμαντας παρέδωσε στον βωμό την Ινώ και τον γιο τους Μελικέρτη· όμως εκείνη προσευχήθηκε στον Διόνυσο που τον είχε αναθρέψει να τη σπλαχνιστεί, κι εκείνος άπλωσε ένα σύννεφο, σκοτείνιασε ο τόπος, και την άρπαξε μαζί με το παιδί της. Ύστερα, έριξε μανία στον Φρίξο και την Έλλη που τους ώθησε στην ερημιά, για να τους σπαράξουν οι Μαινάδες· όμως η μάνα θεά Νεφέλη έστειλε το χρυσόμαλλο κριάρι που τα έσωσε.

Άλλη ευριπίδεια παραλλαγή, στην αποσπασματικά σωσμένη τραγωδία Ινώ, θέλει την Ινώ και τα παιδιά της θύματα της τρίτης γυναίκας του Αθάμαντα, της Θεμιστώς, που του χάρισε άλλα δυο αγόρια, τον Σφίγγιο και τον Ορχομενό (τέσσερα, λέει ο Απολλόδωρος, τον Λεύκωνα, τον Ερύθριο, τον Σχοινέα, τον Πτώο). Ο γάμος έγινε όταν η Ινώ άφησε σύζυγο και παιδιά για να ανεβεί στον Παρνασσό ως Βάκχη και σύντροφος του ανεψιού της Διόνυσου που τον είχε αναθρέψει. Όταν ο Αθάμαντας έμαθε ότι η Ινώ ζούσε στο βουνό, την έφερε πίσω, δούλα στην υπηρεσία της Θεμιστώς, στην πραγματικότητα για να την έχει κρυφά σαν γυναίκα του. Η Θεμιστώ σχεδίαζε να σκοτώσει τα παιδιά της Ινώς και, θέλοντας συνεργό στο έργο της, απευθύνθηκε στη νεοφερμένη, της εμπιστεύτηκε τα σχέδιά της και της ζήτησε να σκεπάσει τα παιδιά της με άσπρα σκεπάσματα και της Ινώς με μαύρα, ώστε μέσα στη νύχτα να ξεχωρίσει τους προγονούς της και να τους σκοτώσει. Η Ινώ έπραξε ακριβώς τα αντίθετα, η Θεμιστώ σκοτώνει τους γιους της και, όταν κατάλαβε τι είχε γίνει, αυτοκτόνησε.

Η συνέχεια του Οβίδιου

Ο Οβίδιος δίνει μια συνέχεια στη μεταμόρφωση της Ινώς και αφηγείται πως η Ήρα μεταμόρφωσε και τις γυναίκες συνοδούς της βασίλισσας (Μετ. 4. 542-563). Ήταν γυναίκες από τη Σιδώνα, καταγωγή ταιριαστή στον οίκο των Καδμείων από τη Φοινίκη. Αυτές ακολούθησαν κατά πόδας την Ινώ για να δουν το τελευταίο άλμα της από την κορυφή του βράχου. Όταν σιγουρεύτηκαν για τον θάνατό της, άρχισαν να θρηνούν για τον οίκο των Θηβών χτυπώντας το στήθος τους, σκίζοντας τα ρούχα τους και τραβώντας τα μαλλιά τους και φωνάζοντας ότι η θεά Ήρα είχε δείξει πολύ λίγη δικαιοσύνη και πολύ μεγάλη σκληρότητα από ζήλεια για την ερωμένη του άνδρα της. Και εκείνη, μη αντέχοντας τις διαμαρτυρίες τους, είπε ότι θα κάνει τις γυναίκες το καλύτερο μνημείο που θα μπορούσε να γίνει, αντάξιο της σκληρότητάς της. Πρώτα εκείνη, την πιο πιστή ακόλουθη της Ινώς, που δήλωσε ότι θα ακολουθούσε τη βασίλισσα στη θάλασσα και ετοιμάστηκε να πέσει, η θεά την ακινητοποίησε στον γκρεμό. Μια άλλη ένιωσε τα υψωμένα χέρια της να γίνονται άκαμπτα· της άλλης έμειναν πετρωμένα πάνω από τα κύματα, όπου είχε ετοιμαστεί να πέσει· τα δάχτυλα μιας τρίτης, με τα οποία τραβούσε τα μαλλιά της, στάθηκαν ακίνητα εκεί. Όποια κίνηση πήγαιναν να κάνουν σε κείνη παρέμεναν. Άλλες γυναίκες των Θηβών μεταμορφώθηκαν σε πουλιά που αγγίζουν την επιφάνεια της θάλασσας με τα φτερά τους.

Η Ινώ Λευκοθέα

Ως θεότητα της θάλασσας πια η Λευκοθέα, η Λευκή θεά, η θεά του αφρού των κυμάτων, σώζει τον Οδυσσέα από τη θύελλα που ξεσήκωσε ο Δίας, όταν ο ήρωας ήταν πια κοντά στη γη των Φαιάκων. ον συμβούλεψε να βγάλει τα ρούχα που του είχε δώσει η Καλυψώ και που τον βάραιναν πολύ, να απλώσει κατάστηθα «τ' αθάνατο μαντήλι», το κρήδεμνον (Το κρήδεμνον κάλυπτε όχι μόνο το κεφάλι της γυναίκας αλλά κατέβαινε και μέχρι τους ώμους, που σημαίνει ότι κάλυπτε, ανάλογα με τις περιστάσεις, όλο το πρόσωπο. Στα ομηρικά έπη κρήδεμνο φορούν οι θεές και οι αρχόντισσες, η Ήρα, η Ανδρομάχη, η Πηνελόπη, κατ' εξαίρεση όμως και οι θεραπαινίδες της Ναυσικάς.

Είναι ενδιαφέρον ότι το κρήδεμνον της Ινώς σώζει τον Οδυσσέα αλλά και ότι η λέξη στον πληθυντικό αριθμό δηλώνει τις επάλξεις που επιστέφουν τα τείχη μιας πόλης (Τροίης ἱερά κρήδεμνα Π 100• πέτρινα κρήδεμνα Ευρ., Τρ. 508), αυτά που εξασφαλίζουν την άμυνα και πιθανόν τη σωτηρία της) και να εγκαταλείψει το σκαρί του. Και όταν θα φτάσει κολυμπώντας στη γη των Φαιάκων να λύσει το πανί και να το αφήσει στα κύματα χωρίς όμως ο ίδιος να βλέπει (Οδ. ε 365-385**). Προστάτης των ναυτικών και καθοδηγητής τους σε ώρα θύελλας έγινε και ο γιος της, ο μικρός Παλαίμονας.

Η διπλή, ή τριπλή, υπόσταση της θεάς με τα δύο ονόματα

Η Ινώ/Λευκοθέα με τα δύο ονόματα φαίνεται να έχει και διπλή υπόσταση, θαλασσινή και χθόνια. Αν η πρώτη είναι πρόδηλη, η δεύτερη λανθάνει στον λέβητα με το νεκρό παιδί. Ο λέβητας σε διάφορους μύθους είναι το εργαλείο μιας τελετής ανάστασης και ανανέωσης, όπως του Αίσονα ή ενός κριαριού από τη Μήδεια, ή όπως ο διαμελισμένος Πέλοπας ξαναζωντάνεψε -καθαροῦ λέβητος ἔξελε Κλωθώ (Πινδ., Ολ., 1.26). Ακόμη και η προσπάθεια της Θέτιδας να κάνει αθάνατο τον Αχιλλέα γίνεται με φωτιά. Έτσι, η Ινώ καθίσταται θεότητα της βλάστησης και κουροτρόφος, συνδεδεμένη με τελετουργικά ανανέωσης. Εξάλλου, η πτώση στη θάλασσα και η αλλαγή του ονόματος αποκαλύπτουν μια γονιμοποιό τελετή, ανανεωτική των δυνάμεων αναπαραγωγής, ή τελετή καθαρμού. Σε γιορτές προς τιμή της Ινώς το άγαλμά της ριχνόταν στη θάλασσα για να καθαριστεί και αναδυόταν ως Λευκοθέα. Όσο για την τρίτη υπόσταση, την ουράνια, αυτή προκύπτει από το όνομα Λευκοθέα που τη συνδέει με το φως, τον ήλιο και τον Δία. Στη σκηνή της σωτηρίας του Οδυσσέα, εμφανίζεται σαν πουλί και σαν να προβάλλεται στον απροσπέλαστο χώρο του ουρανού ένα συγκροτημένο σύστημα απεικόνισης που παραπέμπει στο πεδίο της ναυσιπλοΐας. Η Φρανσουάζ Φροντιζί-Ντυκρού επισημαίνει ότι από τη στιγμή που αναγνωρίστηκε πίσω από πολλούς μύθους η ανάμνηση μιας ηλιακής λατρείας, το πτηνό-Λευκοθέα μπορεί να συμβολίζει την πορεία του ήλιου που ακολουθώντας την ο Οδυσσέας να προσανατολίζεται. Ούτως ή άλλως το πτηνό χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα ως μέσο ναυσιπλοΐας.
--------------------------
*Βίος και πολιτεία της Ινώς. Απολλόδωρος και Ευριπίδης
 
Αργότερα, όμως, ο Αθάμαντας έχασε και τα παιδιά που απέκτησε με την Ινώ, γιατί η Ήρα οργίστηκε μαζί του· σε κατάσταση μανίας έστρεψε τα βέλη του εναντίον του Λέαρχου, ενώ η Ινώ ρίχτηκε στη θάλασσα μαζί με τον Μελικέρτη. (Απολλόδ. 1.84)
 
ΧΟ. Αλύγιστη γυναίκα,
πρέπει να είσαι από πέτρα ή σίδερο,
για να θες να θανατώσεις με το ίδιο σου το χέρι
τα παιδιά που εβλάστησαν από το σώμα σου.
Mία, λένε, από τις γυναίκες του περασμένου καιρού,
μονάχα μία,
σήκωσε το χέρι φονικό
πάνω από τα λατρεμένα της παιδιά.
Μιλώ για την Ινώ,
που ο νους της εσαλεύθη από θεού,
όταν η γυναίκα του Δία
την έσπρωξε να φύγει από το σπίτι της
και να πλανιέται αλλοπαρμένη.
Σαν έπραξε των παιδιών τον φόνο τον ανίερο,
τινάχθηκε από την απόκρημνη ακτή
στο αλμυρό κύμα η δύσμοιρη
και χάθηκε πεθαίνοντας μαζί με τα δυο της παιδιά.
Τί το τρομερό δεν θα μπορούσε
τώρα πια να συμβεί;
Πολύμοχθοι έρωτες των γυναικών,
πόσα δεινά έχετε φέρει ώς τώρα στους ανθρώπους!
(Ευρ., Μήδεια 1279-1289)
 
**Η Λευκοθέα σώζει τον Οδυσσέα
 
Ώσπου τον πήρε είδηση η καλλίσφυρη Ινώ, του Κάδμου η θυγατέρα,
η Λευκοθέα, που πρώτα είχε ανθρώπινη φωνή και φύση, και τώρα
οι θεοί της έδωσαν θεϊκή τιμή μες στα πελάγη.
Αυτή τον Οδυσσέα ελέησε όπως τον είδε θλιβερά παραδαρμένο·
σκούρο πουλί με την ουρά σχιστή1, παρόμοια πέταξε και βγήκε
από το κύμα, κάθισε πάνω στη σχεδία του, και του είπε τον δικό της λόγο:
«Δύσμοιρε, γιατί ο κοσμοσείστης Ποσειδών τόσο πολύ μαζί σου τα
'βαλε;
Γιατί σου σπέρνει τόσα πάθη;
Κι όμως παρ' όλο τον θυμό του, δεν θα μπορέσει να σε θανατώσει.
Να κάνεις μόνο ό,τι σου πω, και δεν μου φαίνεσαι για ασύνετος:
βγάλε από πάνω σου αυτά τα ρούχα, ξέχασε τη σχεδία σου
και χάρισέ την στους ανέμους· βάλε
τα δυνατά σου να κολυμπήσεις μ' απλωτές, νόστο να βρεις
στη χώρα των Φαιάκων, όπου η μοίρα σου σού γράφει να γλιτώσεις.
Πάρε και τούτο το άφθαρτο μαγνάδι, ζώσε μ' αυτό το στέρνο σου,
και φόβος πια θανάτου δεν θα σ' απειλήσει,
μήτε και τ' άλλα πάθη.
Κι όταν με το καλό πιάσουν τα χέρια σου στεριά,
λύσε το πάλι το μαγνάδι, στο μπλάβο πέλαγο να το πετάξεις,
όσο μπορείς μακρύτερα, κοιτάζοντας εσύ στην άλλη άκρη».
 
1. Η περιγραφή φανερώνει χελιδόνι και χελιδονόψαρο και ανακαλεί στη μνήμη τις τοιχογραφίες από το Ακρωτήρι της Θήρας.

Γιατί η ουσία είναι να παραμείνεις άνθρωπος αξίας

Η μεγαλύτερη τέχνη είναι να παραμείνεις ο ίδιος άνθρωπος. Αυτός που αγάπησες, αυτός που πόνεσες, αυτός που δάκρυσες, αυτός που δεν απαρνήθηκες ποτέ σου. Όλοι οι άλλοι ρόλοι που έπαιξες ας μείνουν μακριά.

Κάποτε πίστευα ότι άλλαξα. Αλλά στην διαδρομή μου κατάλαβα ότι είμαι εκείνος ο άνθρωπος που πονάει, που αγαπάει με πάθος, που δακρύζει με την αδικία, που σπάει σε χίλια κομμάτια αν τον πληγώσεις, που συγχωρεί. Ο ίδιος άνθρωπος που αδιαφορεί με τις κριτικές και την κακία. Ο ίδιος άνθρωπος που σέβεται την ψυχή, την κάθε ψυχή, ακόμη κι αν διαφέρει μαζί της. Ο ίδιος άνθρωπος που ότι τον αγγίζει διαπερνάει το βλέμμα του και φτάνει στο μεδούλι της ψυχής του.

Αμφέβαλα πολλά χρόνια για μένα, για σένα, για όλους, ώσπου κατάλαβα ότι η ουσία είναι να παραμείνεις άνθρωπος αξίας. Άνθρωπος με Α κεφαλαίο για να μπορείς να βλέπεις με μάτια καθαρά. Κι αν η ευαισθησία μου δείχνει αδυναμία λυπάμαι, αλλά και η αδυναμία είναι προσόν του ανθρώπου.

Δεν ήμουνα ποτέ ένας εύκολος άνθρωπος. Δύσκολα με κερδίζεις, αλλά και δύσκολα με χάνεις. Δεν στάθηκα ποτέ στην γνώμη του κόσμου, είναι δική του κι όχι δική μου. Με γεμίζει ότι αγγίζει την δική μου ψυχή. Παιδί του παραλόγου πολλές φορές. Δεν βλέπω με τα μάτια σου, με τα δικά μου βλέπω. Δεν σκέφτομαι με το μυαλό σου, έχω δικό μου, όποιο και να ‘ναι αυτό. Και προσπαθώ καθημερινά να το εξαντλήσω, να το ποτίσω καλύτερα.

Δεν θα σταθώ λοιπόν στην κουβέντα σου, γιατί έχω δική μου. Δεν αποποιούμαι τα λάθη μου. Έχω και τα αντιλαμβάνομαι και μέσα απ’ αυτά μαθαίνω. Κι αν δεν μάθω τώρα, θα μάθω την επομένη. Αλλά θα μάθω! Κάθε μέρα ξυπνάω και λέω, δεν ξέρω τίποτα. Κάθε μέρα κάτι θα μάθω, μικρό, μεγάλο, δεν έχει σημασία.

Αν κάτι που άγγιξα με πονέσει, δεν κρατάω κακία, μόνο απόσταση. Κι απ’ όσο θυμάμαι τον εαυτό μου, είμαι ο ίδιος άνθρωπος. Αυτός που δεν θα αλλάξει το χαμόγελο και την ψυχή του για τίποτα που δεν του αξίζει. Ο άνθρωπος που δεν φοβάται και σέβεται τον εαυτό του και έχει απογυμνώσει από πολύ νωρίς το ψέμα απ’ την ζωή του. Ο ίδιος άνθρωπος.

Η πιο τολμηρή επιλογή ίσως και να είναι η πιο ασφαλής

Σε κάθε ιστορία με πρωταγωνιστές κι αφηγητές υπάρχει κι αυτή η παράδοξη θέση του θεατή, ο οποίος συχνά γίνεται μάρτυρας των τραγικών ειρωνειών που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε ρεαλιστικής λογοτεχνικής, θεατρικής ή άλλης καλλιτεχνικής δημιουργίας υψηλής αισθητικής. Η πραγματική ζωή είναι περισσότερο γεμάτη από δαύτες. Κάνουμε πράγματα σε λάθος χρονικές στιγμές, πράττουμε ορμώμενοι από τους φόβους μας σε στιγμές που θα έπρεπε να τους αγνοούμε χωρίς να σκεφτόμαστε την πιθανότητα λάθους γιατί η τραγική ειρωνεία σ’ όλα αυτά είναι πως η ευκαιρία βρισκόταν σε άλλη πόρτα από αυτήν που ανοίξαμε. Κοινός παρονομαστής των παραπάνω· η άγνοια.

«Σε μία κρίση η πιο τολμηρή επιλογή είναι συχνά η πιο ασφαλής»· μάλλον τη συγκεκριμένη φράση την έχουμε περικόψει και στο μυαλό μας υπάρχει μόνο το κομμάτι «η πιο ασφαλής…». Τουτέστιν, ρισκάρουμε εν καιρώ κρίσης και κωλώνουμε τις μέρες με καθαρό πεδίο, κι αυτό λόγω της άγνοιας των πιθανών σεναρίων. Δεν εστιάζουμε την ενέργειά μας στο ν’ αποδεχτούμε όλες τις εκβάσεις που μπορεί να υπάρξουν. Έτσι όταν συμβαίνει το σενάριο που μας βγάζει μακριά από τη διαδρομή που σχεδιάζαμε αρχικά -κι αυτό γιατί διαλέξαμε λάθος πόρτα-, λέμε «ειρωνεία» γιατί είχαμε υψηλές προσδοκίες σε μια φάση που θα έπρεπε να φανούμε ταπεινοί και να σχεδιάσουμε με ιδιάζουσα προσοχή.

Από την άλλη έχουμε χάσει ευκαιρίες ζωής επιλέγοντας το «playing safe», αντί να τα ρισκάρουμε όλα για όλα. Δεν ξέρουμε ν’ ακολουθούμε τα σημάδια από μια μέση θέση κι επιλέγουμε να φλερτάρουμε με την υπερβολή των άκρων. Όταν το σπίτι σου είχε πιάσει φωτιά πριν λίγο καιρό δεν επιλέγεις να κάνεις μια μεγάλη επένδυση ενώ δεν έχεις αποσβέσει ακόμη τις ζημιές. Όπως αντίστροφα σε μια περίοδο σχετικής αδράνειας ως προς τις συμφορές, είναι που ο φόβος μιας επικείμενης καταστροφής στη στροφή, μας κάνει να δειλιάζουμε. Για κάποιον περίεργο λόγο ποτέ δεν υπάρχει μέσο μέτρο σε αυτές τις καταστάσεις. Είναι λες κι ο μπούσουλας είναι σε μόνιμη αναστάτωση οπότε γέρνει πότε από τη μια και πότε απ’ την άλλη, χωρίς να δείχνει ποτέ σταθερή πορεία.

Δίχως σταθερή πορεία δεν υπάρχει σταθερή κρίση, άρα και πιο συμβατή μ’ εμάς αντιμετώπιση της φουρτούνας. Όταν ξέρουμε να εκτιμούμε αντικειμενικά τις δυνατότητές μας ανάλογα με τα μποφόρ μπορούμε να προλάβουμε ζημιές λόγω υπερεκτίμησης ή/και το αίσθημα της μετάνοιας λόγω δειλίας σε μια απλή συνθήκη πλεύσης. Όταν δε, παραστρατίζεις πολύ και συχνά από το στόχο σου είσαι πιο ευάλωτος στο να μαγευτείς από άλλους τόπους πιο μυθικούς από την τετριμμένη καθημερινότητα. Έτσι ενώ ο άξονας που σκόπευες ν’ ακολουθήσεις σ’ οδηγούσε σ’ έναν βελτιωμένο εαυτό σου, εσύ παίρνεις αζιμούθιο για μέρη που σου υπόσχονται πως κατοικούν μυθικές υπάρξεις όταν αποζητάς τη συναναστροφή και μέρη που δεν υπάρχει ψυχή όταν χρειάζεσαι την απομόνωση.

Ο προορισμός, ωστόσο, σε όλες τις εσωτερικές αναζητήσεις -χρήζει να είναι- μόνο ο εαυτός μας σε μια εξελιγμένη βερσιόν. Αυτή είναι κι η πιο αντικειμενική επιλογή από την οποία δε θα μπορούσαν ποτέ να απορρέουν αρνητικά συναισθήματα ή αμφιβολίες ως προς την ορθότητά της. Όταν επενδύεις στον εαυτό σου, μακροπρόθεσμα θα δεις πως οι τόκοι που θα έχουν προστεθεί στο αρχικό κεφάλαιο αύξησαν την αξία σου. Αυτό λοιπόν είναι και το δώρο που δε θες να στερήσεις από τον μελλοντικό σου εαυτό. Όπως αγαπάς το τωρινό σου μέσα, μερίμνησε προκαταβολικά και για το μελλοντικό.

Το κρυφτό της ευθύνης

Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ είπε πως «ο άνθρωπος είναι απόλυτα ελεύθερος γι` αυτό είναι και απόλυτα υπεύθυνος». Κι όμως, πολύ συχνά η προσοχή εστιάζεται σε αυτό που κάνουν, ή μας κάνουν, οι άλλοι. Τεντώνουμε και κουνάμε το δάχτυλο δείχνοντας και κατηγορώντας. Μα, όπως λέει μια εκπαιδεύτρια μου, κάθε φορά που το ένα μας δάχτυλο δείχνει κάποιον άλλον, τα υπόλοιπα τέσσερα δείχνουν τον εαυτό μας…

Ο καθένας είναι υπεύθυνος για τη ζωή του και για τις επιλογές του, μια γενική αλήθεια που δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να αμφισβητήσει, τουλάχιστον στους δυτικούς πολιτισμούς. Αυτή η γενική αλήθεια ωστόσο, μπορεί να πάρει δύο αποχρώσεις.

Η μια κοιτάει την ευθύνη σαν ένα χρέος, αξιολογώντας διαρκώς και τρέφοντας τις ενοχές για τις «λάθος» επιλογές και τις ευθύνες που δεν αναλήφθηκαν «όπως έπρεπε». Τότε η ευθύνη καταλήγει να διαμοιράζεται σαν μια ετυμηγορία δικαστηρίου, ενώ η διχοτομική αξιολόγηση «καλός» «κακός» κυριαρχεί στην αυτό-αξιολόγηση, δίνοντας μια σκληρότητα στην όψη του εαυτού.

Σκέφτομαι τη λέξη ευθύνη με αυτή την απόχρωση και ο συνειρμός μου με πηγαίνει στο φταίξιμο. Μου έρχεται ένα αρνητικό φορτίο, σα να ακούω μια κατηγορία. Ακολουθεί η ντροπή, ίσως και η ενοχή. Σα να έχω κάνει κάτι λάθος, και τελικά η ευθύνη γίνεται ένα βάρος. Κι έτσι γίνεται πιο εύκολο να κατηγορήσω τους άλλους για να μη κινδυνέψει η εικόνα μου. Στρέφω την προσοχή μου αλλού, για να μην κινδυνέψω. Είναι λογικό να θέλω να γλυτώσω από τόση ντροπή και ενοχή. Και κάπου εκεί χάνω και την ευκαιρία να με συναντήσω, να με γνωρίσω αληθινά, να με κοιτάξω με συμπόνια και κατανόηση…

Η άλλη απόχρωση σχετίζεται με τον τρόπο που στέκεται κανείς μέσα στις καταστάσεις και τις σχέσεις, με την αναγνώριση των επιλογών και των μοτίβων που αναπαράγει. Οι σχέσεις και οι καταστάσεις δεν δημιουργούνται ερήμην των ανθρώπων, ο καθένας έχει κάποιες επιλογές και κάποια περιθώρια κίνησης μέσα σε αυτό που φέρνει το περιβάλλον. Έτσι η κάθε συνθήκη δε δημιουργείται ούτε μόνο από τον εαυτό, ούτε μόνο από τους άλλους, παρά συν-κατασκευάζεται από όλα τα μέρη της εξίσωσης. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπάρχουν «δύσκολα» περιβάλλοντα, περίπλοκες καταστάσεις, χειριστικοί ή άδικοι άνθρωποι, ή ότι άλλο έχει συναντήσει ο καθένας. Δεν αναιρείται δηλαδή η ευθύνη των άλλων ή των συνθηκών που δεν περνάν από τον έλεγχο του εαυτού. Μέσα σε μια κατάσταση όμως ο εαυτός καλείται κάπως να σταθεί και αυτή ακριβώς η στάση που επιλέγει, συνειδητά ή τυφλά, επηρεάζει και την ίδια τη διαμόρφωση της σχέσης, της κατάστασης και του περιβάλλοντος.

Δεν μου φέρεται άσχημα ο άλλος, εγώ του επιτρέπω να μου φέρεται άσχημα, άρα εγώ μου φέρομαι άσχημα. Κι έχω τους λόγους μου να το κάνω αυτό. Πόσο πόνο έχω περάσει, τι είναι αυτό που αποζητώ για να το επιτρέπω, ή τι είναι αυτό που κερδίζω και με κρατάω εκεί. Θέλω να σταθώ με συμπόνια, να με καταλάβω. Κι έτσι αφού με γνωρίσω μπορώ να επιλέξω πως θα συνεχίσω, τι θα επιτρέψω, τι μπορώ και τι χρειάζομαι στο εδώ και τώρα. Μπορώ να φύγω, να βάλω όρια μένοντας ή να αποφασίσω να συνεχίσω με τον ίδιο ακριβώς τρόπο γιατί το όφελος που παίρνω είναι μεγαλύτερο από την ταλαιπωρία μου. Από τη στιγμή όμως που θα δω τον εαυτό μου, στέκομαι διαφορετικά μέσα στην κατάσταση. Δεν με αφοπλίζω ξεχνώντας ή εγκαταλείποντας τον εαυτό μου. Η κάθε κατάσταση και η κάθε σχέση σταματάει να είναι ένα αδιέξοδο, γίνεται επιλογή. Μια επιλογή που δεν είναι απαραίτητα διαφορετική από την προηγούμενη, αλλά είμαι εγώ διαφορετική. Κι έτσι έχω αναλάβει την ευθύνη μου. Δεν είμαι πια ένα έρμαιο των καταστάσεων, είμαι ένας ελεύθερος άνθρωπος που έχει το δικαίωμα να επιλέγει, και όταν θέλει να αλλάζει τις επιλογές του.

Το να κατηγορεί κανείς τους άλλους είναι πολύ θελκτικό και φαντάζει πιο εύκολο και ακίνδυνο. Από τη γωνία που το βλέπω τώρα όμως, μου φαντάζει πολύ πιο επικίνδυνο. Με αφοπλίζω, εκχωρώ τη δύναμη μου, και τελικά έχω καταφέρει να μη με κατηγορήσω αλλά ταυτόχρονα δεν με έχω δει. Μιλώντας μόνο για τους άλλους, ζω μέσα από τις ζωές των άλλων. Με μια ψευδαίσθηση ότι οι άλλοι θα αλλάξουν, θα γίνουν όπως τους θέλουμε, πιστεύοντας ότι ξέρουμε καλύτερα πως πρέπει να ζήσουν τη ζωή τους, τελικά ξεχάσαμε να ζήσουμε τη δική μας ζωή…

Η ευθύνη λοιπόν δεν είναι ένα δικαστήριο όπου αποδίδονται κατηγορίες και ούτε μπορεί να ειδωθεί ξεκομμένα από την εκάστοτε σχέση. Είναι κομμάτι της σχέσης, και είναι το κομμάτι που μου αναλογεί κάθε φορά, γιατί τελικά μπορώ να επιλέγω μόνο για τον εαυτό του.

Έτσι η ευθύνη γίνεται μεγάλωμα. Γίνεται δύναμη. Γίνεται επιλογή. Κάθε φορά που αναρωτιέμαι για την ευθύνη μου, το περίγραμμα της ύπαρξης μου γίνεται πιο ξεκάθαρο και μου επιτρέπει να φαίνομαι έτσι όπως είμαι, χωρίς να κρύβομαι.

Κι έτσι το βάρος της ευθύνης γίνεται το κλειδί της απελευθέρωσης.

H σκοτεινή πλευρά του εαυτού μας. Δες την αλλιώς

Πόσες φορές έχετε σταθεί σε στάση λεωφορείου; Οποιαδήποτε στάση! Ίσως δε μας είναι πάντα κάτι τόσο ευχάριστο, αν και στις ημέρες μας πια υπάρχουν και οι πίνακες ανακοίνωσης άφιξης του λεωφορείου που περιμένουμε. Και όταν έρθει η ώρα του, αυτό έρχεται κι εμείς μπαίνουμε μέσα.

Ή μήπως αλλάζουμε και γνώμη και περιμένουμε ένα επόμενο μερικές φορές να’ ρθει;

Παρόμοια, έρχεται σε όλους μας εκείνη η μεγάλη στιγμή που αναγνωρίζουμε τη σκοτεινή πλευρά του εαυτού μας, που τόσο επιμελώς φροντίζαμε να την αγνοούμε και να περιφρονούμε: ό,τι μας έχει πληγώσει, ό,τι έχει προκαλέσει πόνο και με το δικό του τρόπο έχει καθορίσει το παρόν και το μέλλον μας.

Αυτή η περίοδος είναι σαν μία δεύτερη γέννηση. Γιατί καταρρίπτονται δεκάδες ίσως «εγώ», «πιστεύω», «νομίζω», «θέλω», «είναι σωστό».

Αυτή λοιπόν η στιγμή είναι μοιραίο να έρθει, γιατί η βάση της ζωής μας είναι μία ατέρμονη αλλαγή, καλούμαστε να αλλάζουμε, να προσαρμοζόμαστε, να ανακαλύπτουμε συνεχώς τον καλύτερό μας εαυτό, που συνήθως έχει σκοτεινιάσει από βιώματα παιδικής ηλικίας, από επιθυμίες μας, από ανάγκες μας.

Είναι καταπληκτικό αν μπορέσουμε να δούμε καθαρά την τελειότητα των συμβάντων που συναντάμε στη ζωή μας, απλώς για να αφυπνιστούμε και να αλλάξουμε κατεύθυνση.

Για αυτό όμως απαιτείται κατάργηση παλαιών αντιλήψεων, μη λειτουργικών πια, και η υιοθέτηση νέων μοντέλων επικοινωνίας και κατανόησης, πρώτα του ίδιου μας του εαυτού.

Κι αυτό είναι δύσκολο, θέλει δουλειά, χρόνο και επιστροφή σε μια αθωότητα, εμπλουτισμένη πια με τις πολυποίκιλες εμπειρίες, τις ξεχωριστές που έχει ζήσει ο καθένας μας.

Αναμφισβήτητα, η αλήθεια μας λαχταρά να βγει μπροστά και να λάμψει, αλλά πρώτα χρειάζεται να φωτιστούν οι σκοτεινές μας πλευρές που μας σταματούν ή μας μπλοκάρουν. Κάτι πρέπει να χαθεί για να έρθει στη θέση του κάτι άλλο.

Είναι όπως όταν κάτι ραγίζει και είναι πια ευκολότερο να μπει το φως μέσα από τις ρωγμές, έτσι δεν είναι;

Όταν λοιπόν έρθει αυτή η στιγμή, ας μην την αγνοήσουμε, ας μη φοβηθούμε να ξεμάθουμε ό,τι έχουμε συνηθίσει.

Μη χάσουμε την ευκαιρία για έναν πιο φωτεινό προορισμό.

Το επόμενο λεωφορείο μπορεί να έχει να μας προσφέρει έναν πιο δελεαστικό, πιο εύκολο δρόμο, αλλά θα είναι μια ακόμη καθυστέρηση.

Και τώρα κάποιος ζητάει την προσοχή μας, τη φροντίδα μας, τη στοργή μας κι αυτός είναι εκείνο το κομμάτι του εαυτού μας που καλείται να αποχωριστεί όσα γνώριζε, όσα ήξερε, όσα του ήταν «βολικά», ακόμη κι αν αυτά προκαλούσαν δυσκολίες και προβλήματα, που συνήθως αυτό ισχύει δηλαδή.

Η ίδια η ζωή, που μοιάζει με θεατρικό παιχνίδι, έχει ένα μεγάλο σκοπό που μας έχει δοθεί, κι αυτό είναι η αληθινή μας ευτυχία.

Ας δούμε τις λεπτομέρειες και ας δώσουμε την ευκαιρία να μας μιλήσει, να εξελιχτεί στα μάτια μας, κάνοντας από την πλευρά μας μικρές συνειδητές επιλογές που θα επιτρέψουν στον εαυτό μας να λάμψουμε πιο δυνατά, με ένα φως που μπορούμε να μοιραστούμε και με τους άλλους.

Η ζωή δεν έχει σκοπό να σε κάνει να ανοίξεις τα φτερά σου αλλά να σε μάθει να πετάς

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που νιώθεις μια ώθηση. Μια εσωτερική δύναμη είναι εκεί και σε προτρέπει να ξεκινήσεις και να προχωρήσεις. Να μη φοβηθείς. Πρόκειται για μια νέα φάση όπου η ζωή σε καλεί να πράξεις, να δημιουργήσεις, να κοιτάξεις μπροστά και να πετάξεις.

Και τότε είναι που αποφασίζεις να ακούσεις αυτή τη φωνή και να ανοίξεις τα φτερά σου. Χωρίς να υπολογίσεις φόβους και δισταγμούς. Παίρνεις το ρίσκο κι αρχίζεις το ταξίδι. Όμορφα πράγματα αρχίζουν να συμβαίνουν. Βλέπεις όνειρά σου να πραγματοποιούνται, βλέπεις ικανότητές σου να βελτιώνονται. Είσαι αισιόδοξος.

Αντιμετωπίζεις νέες προκλήσεις, γνωρίζεις νέα πράγματα, νέοι άνθρωποι μπαίνουν στη ζωή σου στους τομείς που έχεις αφήσει ανοιχτούς. Κάνεις καινούρια λάθη και νιώθεις γνώριμα συναισθήματα αλλά από άλλη οπτική γωνία. Και αφού έχεις αρχίσει να συνηθίζεις τη νέα κατάσταση, μόλις θεωρήσεις ότι βρήκες τη φωλιά που θα ξαποστάσεις τα φτερά σου, η ζωή σου φυλάει ένα μάθημα για το τέλος.

Άλλες φορές το μάθημα είναι μικρό, άλλες μεγάλο. Εξαρτάται πάντα από το πώς θα το βιώσεις. Κάποιες φορές είναι ευδιάκριτο μέσα από εξόφθαλμα γεγονότα που έχουν στόχο να σε ξυπνήσουν απότομα. Άλλες είναι τόσο δύσκολο να καταλάβεις τι θέλει να σου πει η ζωή, σαν να μιλάει λες ξένη γλώσσα. Εκεί χρειάζεται να εξασκήσεις την παρατηρητικότητά σου και να επιστρατεύσεις τη θέλησή σου για αυτοβελτίωση.

Καλά όλα αυτά. Μα όταν στα μαθήματα αυτά εμπλέκεται η καρδιά, τα πράγματα γίνονται σίγουρα πιο δύσκολα. Τότε είναι που νιώθεις ότι η ζωή τα έβαλε με τα φτερά που η ίδια σου επέτρεψε να ανοίξεις. Φτάνεις στον παραλογισμό να θεωρείς ότι σε εκδικείται κι ότι εσύ δεν φταις σε τίποτα.

Μα δυστυχώς φταις. Γιατί όσο καλά κι αν μπορούμε να προγραμματίσουμε τη ζωή με το μυαλό, τόσο ακατόρθωτο είναι να ελέγξουμε την καρδιά σε αυτά που ζούμε. Και τα λάθη από καρδιάς είναι αυτά που πονούν περισσότερο. Αυτά σου τσακίζουν τα φτερά και σε κάνουν σε κάθε πονεμένο χτύπο της καρδιάς σου να νιώθεις ότι θα κοπούν.

Κι εκεί που νομίζεις ότι ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται και είναι μάταιο να προσπαθήσεις ξανά για κάτι καινούριο, εμφανίζεται ένας άνθρωπος από το πουθενά για να σου αποδείξει το αντίθετο. Θα είναι τα λόγια του, θα είναι το παράδειγμά του, θα είναι ο αέρας που εκπέμπει. Θα είναι ο τρόπος μέσα από αυτόν τον άνθρωπο να σου δείξει η ζωή ένα κομμάτι του εαυτού σου. Ένα κομμάτι της δύναμής σου που δεν γνώριζες ότι υπήρχε. Πως και να φταις, δεν πειράζει, προχώρα.

Έτσι είναι η ζωή. Αρκεί να πάρεις το μάθημα. Και τα φτερά σου θα αρχίσουν ξανά να κινούνται. Γιατί τελικά η ζωή δεν έχει σκοπό να σε κάνει να ανοίξεις τα φτερά σου, αλλά να σε μάθει να πετάς. Με όποιο κόστος. Μέσα από καταστάσεις, μέσα από ευκολίες και δυσκολίες, μέσα από σχέσεις ο στόχος είναι ένας. Να μάθεις ποιος είσαι. Να μάθεις ότι τα φτερά σου εσύ τα αποκτάς, εσύ τα ανοίγεις κι εσύ επιλέγεις τον προορισμό του ταξιδιού σου.

Όμως είσαι κι εσύ που όταν πληγωθούν, θα τα θεραπεύσεις. Και εκείνη πάντα σου παρέχει το γιατρικό. Αυτός είναι ο κύκλος της ζωής. Νέοι ορίζοντες, νέες εμπειρίες, νέες πληγές, νέες θεραπείες. Το μάθημα όμως πάντα ίδιας φύσεως. Πώς να γίνεσαι συνεχώς καλύτερος άνθρωπος.

Αριστοτέλης: Ελπίδα είναι ένα όνειρο που το βλέπουμε ξύπνιοι

Πεθαίνει η ελπίδα; Ακόμα κι όταν όλα γύρω σου καταρρέουν και τα όνειρα χάνονται σε μια συννεφιά γεμάτη αστραπές και βροντές που την βροχή σκορπά όπως ο αέρας σκορπάει τα φύλλα, και ο Ήλιος παραμένει κρυμμένος σαν να αρνείται να ζεστάνει έστω και λίγο την υπάρξή σου. Όταν ξυπόλυτος περπατάς στην κακοκαιρία, ψάχνοντας απεγνωσμένα κατάλυμα για ξεκούραση και η κούραση σ’ έχει καταβάλλει; Μάλλον όχι!

Πεθαίνει η ελπίδα; Ακόμα κι όταν νιώθεις ορφάνια σε αυτό το κόσμο και τα πνευματικά αδιέξοδα πληθαίνουν μέσα σου, ψάχνοντας απελπισμένα κάτι ή κάποιος να αναστήσει την ψυχή σου. Όταν οι απαντήσεις στα δικά σου “γιατί;” αργούν να έρθουν. Όταν με μια κίνησή σου “τελευταίας ευκαιρίας” μεγαλώνει το κενό μέσα σου, μπερδεύοντας τα πράγματα περισσότερο από ποτέ; Μάλλον όχι!

Ακόμα κι όταν ο άνθρωπός σου αποδεικνύεται πως ήταν μια “λάθος επιλογή” και γκρεμίζει όποια αξιοπρέπεια σου έχει απομείνει, νιώθοντας πλέον μεγαλύτερο πνευματικό φορτίο και δυσβάστακτες βιωματικές μέριμνες; Όταν νομίζεις πως ό,τι έχεις επενδύσει σε μια σχέση και έχεις την αίσθηση πως όλα χάθηκαν σαν το νερό που γλίστραγε από την παλάμη σου; Μάλλον όχι!

Πεθαίνει η ελπίδα; Ακόμα κι όταν “Τι θα κάνω από δω και πέρα;” είναι η μόνη ερώτηση που δίνει νόημα στη ζωή σου. Όταν ένα σκοτάδι πολύ πυκνό περικυκλώνει τη διάνοιά σου, κάνοντας το μυαλό σου ανίκανο να βρει τη λύση που απεγνωσμένα ψάχνεις. Όταν απλά η κούραση γίνεται σαν “δεύτερη φύση” και η κατάθλιψη καθηλώνει την κάθε επιθυμία που ίσως να την αντικρίζεις σαν μια φωτεινή σκιά που παλεύει να εισχωρήσει σιωπηλά στη χαραμάδα της ζωής σου; Μάλλον όχι!

Πεθαίνει η ελπίδα όταν έχεις υποστεί την μεγαλύτερη ανθρώπινη απώλεια και το νόημα της ζωής σου έχει χαθεί; Όταν η προσωποποιημένη για σένα αγάπη πέρασε το σύνορο τις ύπαρξή μας και το κενό που αφήνει γίνεται τάφος για σένα. Όταν νομίζεις πως ότι όλες οι ελπίδες σου γίνονται στάχτη και θάβονται στη γη, σαν να θέλεις να κρύψεις τον πόνο σου;

Που νιώθεις πως όλα πήγανε χαμένα χωρίς καμία χρησιμότητα πια, διότι δεν μπορείς πλέον να φροντίσεις, να προσφέρεις, να στηρίξεις. Μάλλον όχι! (Να σου πω ένα μυστικό; Πάντα θα έχει αξία αυτό που προσφέρεις με αγάπη στον άνθρωπό σου, είτε βρίσκεται σε αυτήν την ζωή, είτε στην άλλη).

Η ελπίδα είναι κινητήρια δύναμη αυτής της ζωής και είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στην ψυχή μας που ακόμα και τον θάνατο τον εξουδετερώνει. Η ελπίδα δίνει την ώθηση, προκαλεί, ερευνά, ενθαρρύνει, υπομένει, δυναμώνει, ζητάει τα εαυτή της και καθορίζει εν τέλη τη ζωή μας προσδοκώντας το καλύτερο, το ωφέλιμο, το σωτήριο.

«Ελπίδα είναι ένα όνειρο που το βλέπουμε ξύπνιοι» (Αριστοτέλης) Ναι, αλλά μπορεί το όνειρό σου να είναι μια deja-vu κατάσταση.

Λίγα αποθέματα από τον καλό εγωισμό δεν έβλαψαν ποτέ κανέναν

Εγωισμός. Μια λέξη που αντιστοιχεί σε διάφορες μορφές, ανάμεικτες με δεκάδες συναισθήματα που προκαλούνται από την εκάστοτε έκταση που έχει λάβει μέσα μας. Υπάρχουν κλίμακες όπου χαρακτηρίζουν τον εγωισμό που μας κυριεύει. Αρχίζει από «καλός» και καταλήγει στον λεγόμενο «άρρωστο εγωισμό».

Λίγα αποθέματα από τον καλό εγωισμό δεν έβλαψαν ποτέ κανέναν. Το να σεβόμαστε, να αγαπάμε, να φροντίζουμε τον εαυτό και τις ανάγκες μας, να διεκδικούμε όσα μας ανήκουν σε λογικά πλαίσια πάντα είναι δείγμα ενός υγιή εγωισμού και χαρακτηρίζει άτομο που έχει υψηλή αυτοεκτίμηση.

Αντίθετα, το να μας ενδιαφέρει αποκλειστικά και μόνο ο εαυτός ας, να επιδιώκουμε πάντα να παίρνουμε, αγνοώντας τα συναισθήματα των άλλων, να μην διστάσουμε να ισοπεδώσουμε σχέσεις και φιλίες με σκοπό την ικανοποίηση του «εγώ μας», δείχνει έναν άρρωστο εγωισμό. Οι άνθρωποι που διακατέχονται από αυτήν του την μορφή, είναι ανασφαλείς, έχουν έντονο το αίσθημα της ζήλιας, της κτητικότητας και του έντονου ανταγωνισμού προκαλώντας προβλήματα στις διαπροσωπικές τους σχέσεις.

Η ζωή είναι ένα μονοπάτι που χωρίς ανθρώπους δίπλα μας, να μας αγαπούν και να μας καταλαβαίνουν είναι αδύνατο να το περπατήσουμε ως το τέρμα με ευχάριστα συναισθήματα. Θα νιώσουμε τόση μοναξιά στην πορεία, που κάποιες φορές θα είναι απελπιστική.

Πρέπει λοιπόν να υποχωρούμε, να προσπαθήσουμε να εισχωρήσουμε στα άδυτα της ψυχής των άλλων ανθρώπων και να συμβιβαζόμαστε όπου μπορούμε κι αν η κατάσταση το απαιτεί. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι ο κόσμος δεν περιστρέφεται γύρω από εμάς. Είναι κρίμα να διαβούμε το μονοπάτι μας μέσα στην μοναξιά διότι ο υπερβολικός εγωισμός εκεί θα οδηγήσει: Να πορευτούμε μόνοι παρέα με την μοναξιά μας.

Αμφισβήτησε όσα ξέρεις για να μάθεις εσένα

Έτυχε κάπου να διαβάσω την εξής ιστορία. Αν βάλεις ένα μπουκάλι με τον πάτο προς το φως και το ανοικτό στόμιο προς το σκοτάδι, και ρίξεις μέσα μία μύγα και μία μέλισσα, θα συμβεί το εξής παράδοξο:

Η μέλισσα, υπάκουη, απ’ τη φύση της, στους κανόνες και γνωρίζοντας απ’ το μελίσσι της ότι η έξοδος βρίσκεται εκεί που είναι το φως, προσπαθεί να βγει απ’ το μπουκάλι πηγαίνοντας προς τον πάτο του. Παλεύει με όποιο τρόπο μπορεί να τρυπήσει το τείχος που της στερεί την ελευθερία.
Μάταια όμως κι έτσι καταλήγει νεκρή. Δεν αναρωτήθηκε στιγμή αν υπάρχει άλλη λύση, δε σκέφτηκε δευτερόλεπτο να αμφισβητήσει τους κανόνες που ξέρει, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα ακόμα και το ένστικτο της επιβίωσης.

Η μύγα απ’ την άλλη, που γνωρίζει κι εκείνη ότι η έξοδος βρίσκεται εκεί που είναι το φως, θα κάνει την ίδια απόπειρα, πηγαίνοντας προς τον πάτο του μπουκαλιού. Μόλις όμως αντιληφθεί ότι δεν τα καταφέρνει, θα ξεκινήσει να γυρίζει γύρω-γύρω, προσπαθώντας να διαφύγει. Αναιρεί τους κανόνες που της έχουν επιβληθεί και πασχίζει να ζήσει. Και κάπως έτσι θα καταλήξει να βρει την έξοδο. Συνεπώς η μύγα, που για πολλούς αποτελεί ένα αφελές έντομο, ίσως και να ‘ναι τελικά υποστηρικτής της φράσης του Σωκράτη «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα» (Ένα γνωρίζω ότι δε γνωρίζω τίποτα).

Πάρε τη φράση αυτή, καν’ την ίσως τον μόνο κανόνα που ποτέ δε θα αναιρέσεις όσο ζεις και ξεκίνησε με την αμφισβήτηση του εαυτού σου. Άρχισε με την παραδοχή ότι όλα όσα ξέρεις για ‘σένα δεν ισχύουν και γκρέμισε το εγώ σου ώστε να το χτίσεις απ’ την αρχή, με γερά θεμέλια. Αποδέξου κάτι βασικό, ότι οι ταμπέλες –που ο ίδιος κι οι υπόλοιποι σου κρέμασαν– είναι περιττές. Βρες τα ελαττώματά σου, αποδέξου τα κι αγάπησέ τα ένα-ένα. Τότε μόνο θα πετύχεις να τα διαχειριστείς, τουλάχιστον ως ένα μεγάλο βαθμό, και να βελτιωθείς, για ‘σένα και μόνο. Τόλμησε ν’ αγαπήσεις τον εαυτό σου όπως ακριβώς είναι και τότε θα καταφέρεις να εξελιχθείς και να φτάσεις εκεί που επιθυμείς.

Διερωτήσου αν είσαι πραγματικά ευτυχισμένος. Είσαι; Βρίσκεις την ευτυχία στη δουλειά σου, στη σχέση σου, στις φιλίες σου; Να απαντήσεις όμως ειλικρινά, αφήνοντας στην άκρη την αρνητικότητα και τη μιζέρια που μας οδηγούν σε συμβιβασμούς αλλά ίσως και σε αγνωμοσύνη. Να αφήσεις απ’ έξω τους κανόνες της κοινωνίας που μας θέλουν όλους σε αποδεκτές –για αυτούς– ταμπέλες, μας θέλουν δούλους με όλες τις έννοιες, παντρεμένους πριν απ’ την τάδε ηλικία, καλούς μαθητές, με πτυχία, με πολλά χρήματα για να καταναλώνουμε σε άχρηστους εντυπωσιασμούς κι η λίστα συνεχίζεται και διαρκώς κάτι νέο προστίθεται. Η κοινωνία δυστυχώς μας θέλει σκλάβους στις ζωές των άλλων. Μα εσύ βρες τον τρόπο να ‘σαι σκληρός εργάτης αποκλειστικά στη δική σου ζωή.

Αμφισβήτησε τα πάντα, όλα όσα σου έχουν περάσει απ’ την παιδική σου ηλικία, κι έχουν ποτίσει το μυαλό, την καρδιά και τη συμπεριφορά σου. Δεν ταιριάζουμε όλοι με όλα. Κάποιοι στριμωχτήκαμε μέσα σε καλούπια κι ασφυκτιούμε. Δεν προοριζόμαστε όλοι να πάρουμε πτυχίο, να κάνουμε οικογένεια, να ‘χουμε πολλά χρήματα ή να γευτούμε πολυτέλειες. Ψάξε τις δικές σου συντεταγμένες σ’ αυτόν τον κόσμο, δες πού ταιριάζεις κι εκεί να πας.

Μόνο όταν αμφισβητήσεις τα πάντα και κυρίως εσένα, θα ‘σαι σε θέση να καταλάβεις πραγματικά ποιος είσαι, τι θέλεις και πώς θα γίνεις ευτυχισμένος. Μόνο τότε θα ‘σαι έτοιμος να εξελιχθείς ουσιαστικά ως άνθρωπος και να ζήσεις αληθινά. Δεν είναι εύκολο να αποτινάξεις τον ζυγό αυτό, ο οποίος σε βαραίνει χρόνια, κι ούτε κανείς θα σου εγγυηθεί ότι δε θα αποτύχεις μέχρι να βρεις τον δρόμο σου.

Θυμήσου όμως, η μύγα δε φοβήθηκε την αποτυχία μπροστά στον κίνδυνο του να χάσει την ελευθερία ή ακόμα και τη ζωή της. Άκουσε το ένστικτό της κι έπειτα από κάποιες αποτυχημένες προσπάθειες βρήκε την έξοδο. Η αποτυχία, λοιπόν, δεν είναι εμπόδιο αλλά στάδιο στον δρόμο της επιτυχίας.

Εσύ, λοιπόν, τι διαλέγεις να ‘σαι; Μύγα ή μέλισσα;

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ: ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ (~ 515-445 π.Χ.)

Οι ιδέες που διατύπωσε ο Παρμενίδης αποτελούν σημείο καμπής για την ελληνική φιλοσοφία. Επηρεασμένος από τη λογική, επιστημονική σκέψη του Πυθαγόρα, ο Παρμενίδης επιχειρεί να αποκαλύψει την πραγματική φύση του κόσμου χρησιμοποιώντας παραγωγική συλλογιστική. Οι έρευνές του τον κάνουν να υιοθετήσει αντίθετη άποψη από αυτή του Ηράκλειτου.

Ξεκινώντας από την υπόθεση ότι κάτι υπάρχει («είναι»), ο Παρμενίδης συμπεραίνει ότι δεν μπορεί ταυτοχρόνως να μην υπάρχει (να «μην είναι»), καθώς αυτό θα ήταν λογική αντίφαση. Άρα, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει ποτέ κατάσταση ανυπαρξίας – δεν μπορεί να υπάρξει κενό. Εφόσον κάτι δεν μπορεί να προέλθει από το τίποτα, αυτό το κάτι πρέπει πάντα να υπήρχε σε κάποια μορφή. Αυτή η αιώνια μορφή δεν μπορεί να αλλάξει, επειδή κάτι που είναι αιώνιο δεν μπορεί να μετασχηματιστεί σε κάτι άλλο χωρίς να πάψει να είναι αιώνιο. Επομένως, η ουσιαστική αλλαγή είναι κάτι το αδύνατο.

Με αυτή τη σειρά συλλογισμών, ο Παρμενίδης συμπεραίνει πως οτιδήποτε είναι αληθινό πρέπει να είναι αιώνιο και αμετάβλητο, και να έχει μια αδιαίρετη ενότητα –«τα πάντα είναι ένα». Αλλά το σημαντικότερο για τους μεταγενέστερους φιλόσοφους ήταν πως, με αυτή τη συλλογιστική διαδικασία, ο Παρμενίδης δείχνει ότι η αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο είναι λανθασμένη και γεμάτη αντιφάσεις. Παρόλο που φαίνεται να βιώνουμε την αλλαγή, η λογική μάς λέει ότι η αλλαγή είναι κάτι το αδύνατο. Το μοναδικό ασφαλές συμπέρασμα στο οποίο μπορούμε να καταλήξουμε είναι ότι δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στη βιωματική γνώση την οποία προσλαμβάνουμε μέσω των αισθήσεών μας.

Η κατανόηση του σύμπαντος είναι μία από τις αρχαιότερες φιλοσοφικές αναζητήσεις. Κατά τον 20ο αιώνα προέκυψαν στοιχεία στην κβαντική φυσική που υποστηρίζουν τις ιδέες του Παρμενίδη – ιδέες στις οποίες κατέληξε χρησιμοποιώντας αποκλειστικά λογική σκέψη.

Η φύση επιλέγει πάντα τον απλούστερο δρόμο

Η φύση έχει εμπνεύσει μεγαλοφυΐες σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα και τις εποχές, και ο Αϊνστάιν δεν αποτελούσε εξαίρεση. Η σιωπηλή περιπέτεια των φυτών και η αρμονία των άγριων ζώων τον εντυπωσίαζαν, σε αντίθεση με τις προσπάθειες των ανθρώπων να τα περιπλέξουν όλα.

Δεκαετίες πριν, ο Χένρυ Ντέιβιντ Θορό και ο αρχιτέκτονας Αντόνι Γκαουντί έκαναν άρμα τους το μήνυμα της φύσης και την επιστροφή στην απλότητα της ζωής.

Ο Θορό έφτασε ακόμα και να αισθανθεί στην ίδια του την ύπαρξη τη ζωή της φύσης, περνώντας δυο χρόνια χωμένος σε ένα δάσος κοντά στο Γουόλντεν Ποντ.

Ο Γκαουντί το έκανε δημιουργώντας όλο το έργο του υπό τις διδαχές των δέντρων, των λουλουδιών και του φυσικού περιβάλλοντος.

Όπως έλεγε ο Θορό: «Όταν ένας άνθρωπος καταφέρει τα αναγκαία για να ζει, υπάρχει γι’ αυτόν άλλη εναλλακτική από το να τρέχει πίσω από το επιπόλαιο, δηλαδή την περιπέτεια της ζωής, καθώς έχει αρχίσει η ανεξαρτητοποίησή του από την ταπεινότερη προσπάθεια».

Υπήρξε ένας άνθρωπος ο οποίος, με την ενσωμάτωσή του στη φύση, μας άφησε τόσο καθαρά μαθήματα όπως αυτό που παρατίθεται στην ακόλουθη φράση:

«Πήγα στα δάση γιατί ήθελα να ζήσω χωρίς βιασύνη. Ήθελα να ζήσω έντονα και να ρουφήξω όλο τον χυμό της ζωής. Να εγκαταλείψω όλα όσα δεν ήταν ζωή, για να μην ανακαλύψω, τη στιγμή του θανάτου μου, ότι δεν έχω ζήσει». Ή: «Οι περισσότερες από τις πολυτέλειες και πολλές από τις αποκαλούμενες ανέσεις της ζωής όχι μόνο δεν είναι απαραίτητες αλλά καταλήγουν να είναι ολοφάνερα εμπόδια για την πνευματική εξύψωση της ανθρωπότητας».

Όμως η φύση δε μας εκπαιδεύει μόνο στην τέχνη της απλότητας, όπως τονίζει ο Αϊνστάιν. Μας διδάσκει επίσης τη μαγεία του προσωρινού, τη διαρκή αλλαγή στην οποία υποβάλλονται oι κύκλοι της ζωής, την κάθε στιγμή. Η φύση είναι ένα ανοιχτό βιβλίο στο οποίο, αν αφήσουμε στην άκρη τις βιασύνες, θα βρούμε τις αναγκαίες πηγές έμπνευσης για να ανακαλύψουμε τις απαντήσεις που ψάχνουμε.

BERTRAND RUSSELL: Πόσο πλησιάζει την ευτυχία ο πλούσιος της εποχής μας;

Κοιτάξτε τη ζωή ενός συνηθισμένου επιχειρηματία. Ας υποθέσουμε πως έχει ένα ωραίο σπίτι, μια ωραία γυναίκα και χαριτωμένα παιδιά. Ξυπνάει νωρίς το πρωί, ενώ οι άλλοι κοιμούνται ακόμη, και τρέχει για το γραφείο του. Εκεί, είναι  υποχρεωμένος να επιδείξει τα χαρίσματα ενός μεγάλου αρχηγού. Παίρνει ύφος αποφασιστικό, μιλάει δίχως να καταδέχεται ν’ ακούσει την απάντηση, με τρόπο υπολογισμένο για να εντυπωσιάζει τον καθένα, εκτός από το παιδί του γραφείου του. Υπαγορεύει γράμματα, συνομιλεί με σπουδαία πρόσωπα από το τηλέφωνο, σπουδάζει την αγορά, και το μεσημέρι κάνει τραπέζι σε κάποιο συνάδελφο με τον οποίον ελπίζει να κλείσει καλές δουλείες. Η ρουτίνα αυτή συνεχίζεται όλο το απόγευμα. Γυρίζει στο σπίτι του, κουρασμένος, μόλις προλαβαίνοντας να βάλει το βραδινό του κουστούμι και να τρέξει για το δείπνο. Στο δείπνο τώρα, μαζί με άλλους το ίδιο κουρασμένους, προσποιείται ότι χαίρεται τη συντροφιά των κυριών, που δεν είχαν ακόμη την ευκαιρία να νοιώσουν κουρασμένες. Είναι αδύνατο να προβλέψεις πόσες ώρες θα χρειασθεί ο δυστυχισμένος άνθρωπος για να γλιτώσει από αυτή την «ψυχαγωγία». Στο τέλος πέφτει στο κρεβάτι και για μερικές ώρες, η έντασή του χαλαρώνεται.

Η επαγγελματική ζωή αυτού του ανθρώπου έχει την ψυχολογία του αγώνα δρόμου των εκατό μέτρων. Αλλά μια και ο αγώνας στον οποίον έχει μπλέξει έχει για τέρμα του τον τάφο, η συγκέντρωση δυνάμεων που ταιριάζει στο δρόμο των εκατό μέτρων, γίνεται εδώ κάπως εξαντλητική. Τι ξέρει για τα παιδιά του; Ολόκληρη την εβδομάδα είναι στο γραφείο του. Την Κυριακή του την περνά στο γήπεδο του γκολφ. Τι ξέρει για τη γυναίκα του; Όταν την αφήνει το πρωί, είναι κοιμισμένη. Το βράδυ, είναι και οι δυο τους δεσμευμένοι σε κοινωνικές υποχρεώσεις που δεν τους επιτρέπουν τις ιδιαίτερες συνομιλίες. Ίσως να μην έχει κανέναν αληθινό φίλο, μόλο που δείχνει σε πολλούς από τη συντροφιά του, μια προσποιητή οικειότητα που πολύ θα’θελε να ήταν πραγματική. Δεν ξέρει ούτε την άνοιξη, ούτε το φθινόπωρο παρά μονάχα στο βαθμό που επηρεάζουν την αγορά. Μπορεί να έχει δει ξένες χώρες, αλλά με τα μάτια ενός ανθρώπου που έπληττε θανάσιμα. Τα βιβλία του φαίνονται πράγματα περιττά και η μουσική του είναι απρόσιτη. Από χρόνο σε χρόνο γίνεται πιο φυγόκοσμος, η προσοχή του συγκεντρώνεται ολοένα και σε πιο περιορισμένα ενδιαφέροντα, και η ζωή του, έξω από την επιχείρησή του, γίνεται ολοένα και πιο στεγνή.

Μόλο που το χρήμα δε φθάνει για να κάνει ανθρώπους σπουδαίους, είναι δύσκολο να είσαι σπουδαίος δίχως χρήμα. Άλλωστε, η εξυπνάδα μετριέται με βάση το χρήμα που κερδίζει κανείς. Ένας που κερδίζει πολλά είναι έξυπνος. Εκείνος που φυτοζωεί δεν είναι έξυπνος. Κανείς δε θέλει να τον παίρνουν για κουτό. Γι’ αυτό, όταν η αγορά παθαίνει αναστατώσεις, οι άνθρωποι νοιώθουν το συναίσθημα εκείνο που δοκιμάζει ο μαθητής που πάει για εξετάσεις.

Κατά τη γνώμη μου, πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε πως ένα στοιχείο αυθεντικού, έστω και αδικαιολόγητου φόβου, για τις συνέπειες μιας οικονομικής καταστροφής, υπεισέρχεται συχνά μέσα στις ανησυχίες ενός επιχειρηματία. Ο Κλευχάνγκερ, του Άρνολντ Μπέντετ, όσο πλούσιος κι αν ήταν κατατρεχόταν από τον φόβο πως θα πεθάνει σε φτωχοκομείο. Είμαι βέβαιος, πως εκείνοι που υπέφεραν πολύ από τη φτώχεια στα παιδικά τους χρόνια, βασανίζονται από το φόβο μήπως τα παιδιά τους έχουν την ίδια τύχη και τους φαίνεται σχεδόν αδύνατο να συγκεντρώσουν όσα εκατομμύρια χρειάζονται για ν’ αποσοβηθεί αυτή η συμφορά. Οι φόβοι αυτοί είναι ίσως αναπόφευκτοι στην πρώτη γενεά, αλλά είναι λιγότερο πιθανό να βασανίσουν εκείνους που ποτέ τους δε γνώρισαν μεγάλη φτώχεια.

Όλο το κακό προέρχεται από το γεγονός πως θεωρούμε την επιτυχία στον ανταγωνισμό σαν την κυριότερη πηγή της ευτυχίας. Δεν αρνούμαι πως το συναίσθημα της επιτυχίας κάνει τη ζωή πιο ευχάριστη. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον ζωγράφο που ήταν ολότελα άγνωστος και άσημος σε όλη του τη νεανική ηλικία. Ασφαλώς θα νιώσει ευτυχισμένος όταν δει ν’ αναγνωρίζεται το ταλέντο του. Δεν αρνούμαι ακόμα ούτε ότι το χρήμα είναι, ως ένα ορισμένο σημείο, ικανό ν’ αυξήσει την ευτυχία. Νομίζω όμως ότι πέρα από ορισμένο όριο δεν μπορεί να προσθέσει τίποτα. Εκείνο που υποστηρίζω είναι ότι η επιτυχία στη ζωή δεν είναι παρά μόνο ένα από τα συστατικά της ευτυχίας. Κι ότι πληρώνεται πάρα πολύ ακριβά, όταν θυσιάζονται όλα τα άλλα συστατικά για χάρη της.

Στο 18° αιώνα ένα από τα χαρακτηριστικά του «τζέντλεμαν» ήταν να μπορεί ν’ απολαμβάνει τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική και τη μουσική. Στις ημέρες μας μπορεί να διαφωνούμε με αυτό το γούστο, αλλά αναγνωρίζουμε πως ήταν αυθεντικό. Ο πλούσιος της εποχής μας έχει δημιουργήσει έναν ολότελα διαφορετικό τύπο. Δε διαβάζει ποτέ. Αν θέλει να καταρτίσει μια πινακοθήκη για ν’ αυξήσει τη δόξα του, εμπιστεύεται σε εμπειρογνώμονες την εκλογή των πινάκων. Η απόλαυση που αποκομίζει δεν προέρχεται από τη θέα των έργων τέχνης, αλλά από το γεγονός ότι δεν άφησε άλλους Κροίσους να τα κατέχουν αυτοί.

Το αποτέλεσμα είναι πως δεν ξέρει τι να τις κάνει τις ελεύθερες ώρες του. Όσο γίνεται πλουσιότερος τόσο πιο εύκολο του είναι να κερδίσει και άλλα χρήματα, από όσα θα μπορούσε να ξοδέψει όλη την ημέρα. Έτσι, ο ατυχής βρίσκεται πραγματικά άνεργος. Αυτό θα συμβαίνει αναπόφευκτα όσο η επιτυχία, αυτή καθαυτή, θα θεωρείται σαν σκοπός της ζωής. Όταν ένας άνθρωπος δεν έχει μάθει πώς να χειρισθεί την επιτυχία του, όταν την κερδίσει, αυτή θα τον κάνει έρμαιο μιας ανυπόφορης ανίας.

BERTRAND RUSSELL, Η ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ

Φλογόπτωση: Το φαινόμενο που συμβαίνει μόνο σε ένα σημείο του πλανήτη και μόνο μια φορά το χρόνο

Οι περισσότεροι από εμάς δεν θα έχουμε ποτέ την ευκαιρία να δούμε το φαινόμενο της φλογόπτωσης ή αλλιώς τον καταρράκτη φωτιά El Capitan στο Yosemite National Park στις ΗΠΑ.

Το φαινόμενο εμφανίζεται κατά το ηλιοβασίλεμα όταν το φως "παγιδεύεται" στο νερό του που πέφτει με ορμή. Το αποτέλεσμα είναι μοναδικό αφού ο καταρράκτης στα μάτια των θεατών αποτελείται από υγρή φωτιά.

Το φαινόμενο εμφανίζεται τις δύο τελευταίες εβδομάδες του Φεβρουαρίου καθώς ο ήλιος δύει και γίνεται ιδιαίτερα έντονο λόγο του νέφους καθώς και του όγκου του νερού που επηρεάζουν την απεικόνιση.

Δείτε το στο video που ακολουθούν: