Η Κλήση προς το Εσωτερικό Όρος
Στο τοπίο της ανθρώπινης ψυχής, υπάρχει ένα όρος του οποίου η κορυφή αγγίζει αυτό που οι αρχαίοι αποκαλούσαν το Απόλυτο — εκείνο το ανείπωτο βασίλειο όπου όλες οι διακρίσεις διαλύονται σε καθαρή φωτεινότητα. Ο αναζητητής που αναλαμβάνει την ανάβαση αυτού του εσωτερικού όρους ξεκινά ένα ταξίδι που δεν μετριέται με γήινες αποστάσεις, αλλά με την ίδια τη μεταμόρφωση της συνείδησης. Αυτή είναι η οδός του διαλογισμού, αν και το να την ονομάζουμε έτσι ήδη μειώνει το μυστήριό της, διότι είναι λιγότερο μια πρακτική και περισσότερο μια επιστροφή στην πατρίδα, λιγότερο μια τεχνική και περισσότερο μια ανάμνηση αυτού που η ψυχή πάντα γνώριζε αλλά ξέχασε κατά την κάθοδό της στον κόσμο της πολλαπλότητας.
Οι μυστικοί κάθε παράδοσης έχουν μιλήσει για αυτό το ταξίδι, αν και οι γλώσσες τους διαφέρουν όπως τα ποτάμια διαφέρουν στις διαδρομές τους ενώ μοιράζονται την ίδια πηγή και την ίδια θάλασσα. Ο χριστιανός θεωρητικός το αποκαλεί ανάβαση προς τη Θεία Ένωση· ο βουδιστής σοφός το ονομάζει πραγματοποίηση της κενότητας και της πληρότητας ως ενός· ο βεδαντικός οραματιστής το περιγράφει ως αναγνώριση της ταυτότητας του Άτμαν και του Μπράχμαν. Ωστόσο, κάτω από αυτά τα ονόματα πάλλεται μια ενιαία αλήθεια: ότι ο άνθρωπος φέρει μέσα του τη δυνατότητα της υπέρβασης, να αγγίξει αυτό που είναι πέρα από την αφή, να γνωρίσει αυτό που υπερβαίνει τη γνώση.
Το ταξίδι αρχίζει όχι με ηρωική προσπάθεια αλλά με μια απλή στροφή, ένα επαναπροσανατολισμό του βλέμματος από τον εξωτερικό κόσμο των ατελείωτων περισπασμών προς τον εσωτερικό κόσμο του απεριόριστου βάθους. Είναι να δεχτούμε την πρόσκληση που ψιθυρίζεται στη σιωπή, να ανταποκριθούμε σε εκείνη την ήρεμη, μικρή φωνή που καλεί από το κέντρο της ύπαρξής μας. Διότι ο διαλογισμός, στην αληθέστερη έννοιά του, δεν είναι απόδραση από την πραγματικότητα αλλά διείσδυση στην ίδια την Πραγματικότητα — εκείνη την βαθύτερη, αληθέστερη διάσταση της ύπαρξης που οι μυστικοί πάντα αναγνώριζαν ως πιο πραγματική από τις σκιές που θεωρούμε ουσία.
Αυτή η οδός ξεδιπλώνεται σε στάδια, αν και αυτά τα στάδια δεν είναι άκαμπτα βήματα αλλά ρευστές κινήσεις, όπως οι εποχές που μεταβαίνουν η μία στην άλλη ανεπαίσθητα. Η ψυχή κινείται από τη συγκέντρωση στην δεκτικότητα, από τη δεκτικότητα στη θεωρία, και από τη θεωρία σε εκείνο το υπέρτατο μυστήριο που οι παραδόσεις αποκαλούν σαμάντι, θεωρία ή ένωση — την ολοκλήρωση της πνευματικής αναζήτησης.
Ο Κήπος της Μονοσήμαντης Προσοχής
Η πρώτη κίνηση αυτού του ιερού ταξιδιού απαιτεί την καλλιέργεια αυτού που οι πνευματικοί δάσκαλοι αποκαλούν συγκέντρωση — ωστόσο αυτή η λέξη, δανεισμένη από την κοινή ομιλία, μόλις υπαινίσσεται την βαθιά μεταμόρφωση που εμπλέκεται. Δεν είναι απλή νοητική εστίαση, όπως όταν κάποιος συγκεντρώνεται σε ένα πρόβλημα ή μια εργασία. Αντίθετα, είναι η συγκέντρωση της διασκορπισμένης ύπαρξης κάποιου, η συλλογή των διεσπαρμένων ενεργειών της ψυχής σε ένα ενιαίο ρεύμα προσοχής.
Ο αναζητητής που ξεκινά αυτή την πρακτική μοιάζει με κηπουρό που πλησιάζει ένα άγριο και κατάφυτο οικόπεδο. Ο νους, αφεμένος στις φυσικές του τάσεις, εκτείνεται προς κάθε κατεύθυνση — αναμνήσεις του παρελθόντος μπλέκονται με αγωνίες για το μέλλον, επιθυμίες τραβούν προς μία κατεύθυνση ενώ φόβοι σπρώχνουν προς μια άλλη, χίλιες φωνές διεκδικούν προσοχή μέσα στην εσωτερική αυλή. Η συγκέντρωση είναι να ξεκινήσει το υπομονετικό έργο της καλλιέργειας, να καθαρίσει την υποβλάστηση των περισπασμών και να φυτέψει έναν μοναδικό σπόρο προσοχής.
Αυτός ο σπόρος μπορεί να πάρει πολλές μορφές: ο ρυθμός της αναπνοής που ρέει μέσα και έξω σαν παλίρροιες· μια ιερή λέξη ή μάντρα που αντηχεί στα δωμάτια της συνείδησης· η σταθερή φλόγα ενός κεριού που γίνεται πύλη προς την ησυχία· ή μια ιερή εικόνα που προσελκύει το μάτι και, μέσω του ματιού, την ψυχή. Το συγκεκριμένο αντικείμενο έχει μικρότερη σημασία από την ποιότητα της προσοχής που του προσφέρεται. Διότι σε αυτή την πρακτική, το αντικείμενο δεν λειτουργεί ως προορισμός αλλά ως άγκυρα, ένα σταθερό σημείο γύρω από το οποίο τα ανακατεμένα νερά του νου μπορούν να αρχίσουν να ηρεμούν.
Οι αρχαίοι δάσκαλοι κατανοούσαν ότι η συγκέντρωση δεν επιτυγχάνεται μέσω βίας ή δύναμης. Κανείς δεν κακομεταχειρίζεται τον νου για να τον υποτάξει. Αντίθετα, υπάρχει ένα παράδοξο στην καρδιά αυτής της πρακτικής: όσο πιο ήπια την προσεγγίζει κανείς, τόσο πιο ισχυρή γίνεται. Όταν η προσοχή περιπλανιέται — και θα περιπλανιέται, επανειλημμένα, επίμονα — ο ασκούμενος μαθαίνει την τέχνη της υπομονετικής επιστροφής. Χωρίς κρίση, χωρίς απογοήτευση, με την τρυφερή επιμονή μιας μητέρας που καλεί το παιδί της, η επίγνωση επαναφέρεται στο επιλεγμένο επίκεντρο, ξανά και ξανά, δέκα χιλιάδες φορές αν χρειαστεί.
Σε αυτή την φαινομενικά απλή πράξη της επιστροφής, κάτι θαυμαστό αρχίζει να συμβαίνει. Ο νους, σαν νερό που ήταν κάποτε ταραγμένο και θολό, αρχίζει να κατακάθεται. Τα ιζήματα των διασκορπισμένων σκέψεων πέφτουν προς τα κάτω, και μια διαύγεια αναδύεται. Ο ασκούμενος ανακαλύπτει κενά μεταξύ των σκέψεων, στιγμές καθαρής παρουσίας που ανοίγουν σαν ξέφωτα σε ένα πυκνό δάσος. Αυτές οι στιγμές είναι σύντομες στην αρχή, φευγαλέες σαν τη σκιά ενός πουλιού πάνω στο νερό, αλλά φέρουν μέσα τους μια γεύση από κάτι εξαιρετικό — μια ειρήνη που δεν εξαρτάται από συνθήκες, μια ησυχία που είναι παραδόξως ζωντανή και δονούμενη.
Αυτή είναι η βάση, το απαραίτητο θεμέλιο για όλα όσα ακολουθούν. Όπως ένα σπίτι δεν μπορεί να χτιστεί χωρίς στέρεο θεμέλιο, όπως ένα δέντρο δεν μπορεί να καρποφορήσει χωρίς ισχυρές ρίζες, τα υψηλότερα επίπεδα του διαλογισμού δεν μπορούν να προσεγγιστούν χωρίς αυτή την εκπαίδευση στη συγκέντρωση. Ο νους πρέπει να γίνει σταθερός πριν γίνει λεπτός, εστιασμένος πριν ελευθερωθεί.
Ωστόσο η συγκέντρωση, όσο ουσιώδης και αν είναι, δεν είναι ο προορισμός. Είναι η πόρτα, όχι το παλάτι· ο δρόμος, όχι η κορυφή. Ο ασκούμενος που θεωρεί αυτό το στάδιο ως στόχο μπορεί να επιτύχει εντυπωσιακά κατορθώματα νοητικού ελέγχου αλλά θα χάσει την βαθύτερη μεταμόρφωση που υπόσχεται ο διαλογισμός. Διότι το αληθινό μυστήριο αρχίζει μόνο όταν η συγκέντρωση έχει κάνει το έργο της και κάτι νέο μπορεί να αναδυθεί.
Το Κατώφλι Όπου ο Ορών Γίνεται το Ορώμενο
Έρχεται μια στιγμή στην πρακτική — απρόβλεπτη, ανεξέλεγκτη, που φτάνει στον δικό της χρόνο σαν την άνοιξη μετά τον χειμώνα — όταν η φύση του διαλογισμού αλλάζει. Είναι μια λεπτή μετάβαση, εύκολα παραβλεπόμενη, ωστόσο σηματοδοτεί μια βαθιά αλλαγή στη σχέση μεταξύ του ασκούμενου και του αντικειμένου της προσοχής. Αυτό που ήταν κάποτε προσπάθεια γίνεται χωρίς προσπάθεια· αυτό που απαιτούσε συνεχή επαγρύπνηση τώρα ρέει φυσικά. Ο αναζητητής ανακαλύπτει ότι ένα κατώφλι έχει διασχιστεί, αν και κανένα βήμα δεν έγινε συνειδητά.
Αυτή είναι η κίνηση από τη συγκέντρωση στη δεκτικότητα, από το κάνειν στο είναι, από το πιάσιμο στο επιτρέπω. Στο προηγούμενο στάδιο, υπήρχε ακόμα η αίσθηση των δύο: ο διαλογιζόμενος εδώ, που κατευθύνει την προσοχή προς το αντικείμενο εκεί. Υποκείμενο και αντικείμενο παρέμεναν ξεχωριστά, χωρισμένα από τη γέφυρα της επίγνωσης. Αλλά τώρα, μυστηριωδώς, αυτός ο διαχωρισμός αρχίζει να θολώνει και να μαλακώνει. Τα όρια που φαίνονταν τόσο σαφή αποκαλύπτονται ως πιο διαπερατά από ό,τι φανταζόμασταν.
Οι αρχαίοι μυστικοί μιλούσαν για αυτή τη μεταμόρφωση χρησιμοποιώντας τη γλώσσα των εραστών. Έλεγαν ότι στη συγκέντρωση, κανείς κοιτάζει τον Αγαπημένο από απόσταση. Αλλά στη δεκτικότητα, αρχίζει να νιώθει το βλέμμα του Αγαπημένου να επιστρέφεται. Η σχέση γίνεται αμοιβαία, αμφίδρομη. Ο ασκούμενος δεν παρατηρεί πλέον απλώς το αντικείμενο· το αντικείμενο φαίνεται να παρατηρεί πίσω, να επικοινωνεί, να συμμετέχει σε έναν σιωπηλό διάλογο. Αν το επίκεντρο είναι η αναπνοή, η αναπνοή φαίνεται να αναπνέει τον ασκούμενο όσο και ο ασκούμενος αναπνέει. Αν είναι μια ιερή εικόνα, η εικόνα αρχίζει να κοιτάζει πίσω με μυστηριώδη μάτια, ζωντανή με μια παρουσία που δεν ήταν εμφανής πριν.
Αυτή η αλλαγή φέρνει μαζί της μια μεταμόρφωση σε αυτό που αντιλαμβάνεται. Στη συγκέντρωση, η επίγνωση εστιαζόταν στην επιφάνεια των πραγμάτων — το σχήμα, το χρώμα, τον ήχο ή την υφή του αντικειμένου. Αλλά τώρα η αντίληψη βαθαίνει, διεισδύοντας πέρα από τη μορφή στη διαδικασία, πέρα από την εμφάνιση στην ουσία. Ο διαλογιζόμενος που παρατηρεί την αναπνοή δεν μετρά πλέον εισπνοές και εκπνοές ως ξεχωριστά γεγονότα αλλά τις αντιλαμβάνεται ως έναν απρόσκοπτο κύκλο, έναν χορό διαστολής και συστολής που αντικατοπτρίζει τον κοσμικό ρυθμό όλης της ύπαρξης. Το ίδιο το σύμπαν αναπνέει σε αυτό τον ρυθμό — τα άστρα παλλονται με αυτόν, οι ωκεανοί φουσκώνουν και υποχωρούν από αυτόν, οι εποχές στρέφονται σύμφωνα με το μέτρο του.
Υπάρχει μια ποιότητα οικειότητας εδώ που υπερβαίνει τη συνηθισμένη γνώση. Το αντικείμενο αποκαλύπτει πλευρές του εαυτού του που δεν μπορούν να ιδωθούν μέσω αναλυτικής παρατήρησης. Είναι σαν, στο μαλάκωμα των ορίων του εαυτού, να ανοίγει μια πόρτα προς βαθύτερη κοινωνία. Η αναπνοή αποκαλύπτει τη σύνδεσή της με τον ρυθμό της καρδιάς, με την κίνηση της ενέργειας μέσα από λεπτά κανάλια του σώματος, με την μυστηριώδη ζωτικότητα που εμψυχώνει όλα τα ζωντανά όντα. Αυτό που φαινόταν απλό ανακαλύπτεται ως άπειρο στις συνεπαγωγές του.
Ωστόσο ακόμα και αυτή η περιγραφή πέφτει, διότι οι λέξεις μπορούν μόνο να υποδεικνύουν αυτό που πρέπει να βιωθεί. Ο χριστιανός μυστικός Μάιστερ Έκχαρτ μιλούσε για μια γνώση που είναι αγνωσία, μια όραση που απαιτεί το κλείσιμο των ματιών. Οι δάσκαλοι του Ζεν αναφέρονται σε ένα βλέπειν με όλο το σώμα. Αυτό που υποδεικνύουν είναι αυτή η δεκτική κατάσταση επίγνωσης — παθητική όχι με την έννοια του αδρανούς αλλά με την έννοια του βαθιά ανοιχτού, υποχωρητικού, διαθέσιμου σε αυτό που επιθυμεί να αποκαλυφθεί.
Ο ασκούμενος σε αυτό το στάδιο ανακαλύπτει ότι η προσπάθεια δεν απαιτείται πλέον με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχει ακόμα πειθαρχία, ακόμα αφοσίωση, αλλά έχει την ποιότητα της επαγρύπνησης μάλλον παρά της προσπάθειας. Σαν κηπουρός που έχει φυτέψει και ποτίσει τον σπόρο και τώρα πρέπει απλώς να περιμένει τη φύση να κάνει το έργο της, ο διαλογιζόμενος μαθαίνει την τέχνη του επιτρέπω. Αυτό απαιτεί έναν διαφορετικό είδος θάρρους από αυτό που απαιτούσε η συγκέντρωση — το θάρρος να παραδώσει τον έλεγχο, να εμπιστευτεί μια διαδικασία που ξεδιπλώνεται σύμφωνα με τη δική της σοφία.
Σε αυτή τη δεκτικότητα, η ψυχή διαστέλλεται. Αυτό που ήταν στενό γίνεται ευρύχωρο. Αυτό που ήταν άκαμπτο γίνεται ρευστό. Ο ασκούμενος αρχίζει να κατοικεί τον χρόνο διαφορετικά, βιώνοντας τις στιγμές ως πύλες που ανοίγουν στην αιωνιότητα μάλλον παρά ως σημεία σε μια γραμμή που τρέχει προς τον θάνατο. Η παρούσα στιγμή, που στη συνηθισμένη συνείδηση φαίνεται λεπτή μεμβράνη μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, αποκαλύπτεται ως απέραντη και ανεξάντλητη, περιέχοντας βάθη επί βαθών.
Το Παλάτι της Κενότητας που Είναι Πληρότητα
Καθώς η δεκτικότητα βαθαίνει και ωριμάζει μέσω συνεχούς πρακτικής και χάριτος — διότι πέρα από ένα ορισμένο σημείο, η πρόοδος δεν είναι κάτι που επιτυγχάνεται αλλά κάτι που λαμβάνεται — συμβαίνει μια άλλη μεταμόρφωση. Αυτή είναι η κίνηση προς αυτό που οι παραδόσεις αποκαλούν θεωρία, σαμάντι, θεωρία ή μυστική ένωση. Εδώ, η γλώσσα αρχίζει να αποτυγχάνει εντελώς, διότι τι μπορεί να ειπωθεί για αυτό που υπερβαίνει όλες τις κατηγορίες, ξεπερνά όλες τις έννοιες και νικά κάθε απόπειρα περιγραφής;
Οι μυστικοί πάντα πάλευαν με αυτή την αδυναμία. Καταφεύγουν σε παράδοξα, σε ποίηση, στην ίδια τη σιωπή. Μιλούν για ένα σκοτάδι που είναι φωτεινότερο από κάθε φως, μια κενότητα που είναι πιο πλήρης από κάθε πληρότητα, ένα τίποτα που περιέχει όλη την ύπαρξη. Αυτά δεν είναι αντιφάσεις από σύγχυση αλλά απόπειρες να υποδείξουν μια πραγματικότητα που περιλαμβάνει και υπερβαίνει όλα τα αντίθετα.
Σε αυτή την κατάσταση, τα τελευταία ίχνη διαχωρισμού διαλύονται. Αν στη συγκέντρωση υπήρχε σαφώς ένας διαλογιζόμενος και ένα αντικείμενο, και στη δεκτικότητα αυτό το όριο μαλάκωσε, τώρα εξαφανίζεται εντελώς. Δεν υπάρχει πλέον κάποιος που διαλογίζεται σε κάτι. Υπάρχει μόνο ο ίδιος ο διαλογισμός, η ίδια η επίγνωση, η ίδια η ύπαρξη. Η σταγόνα της ατομικής συνείδησης συγχωνεύεται στον ωκεανό της καθολικής συνείδησης, ωστόσο παραδόξως δεν χάνει την μοναδική της ουσία — διότι αυτός ο ωκεανός δεν είναι ένα άμορφο κενό αλλά μια άπειρη πληρότητα στην οποία κάθε ιδιαιτερότητα διατηρείται ενώ ταυτόχρονα υπερβαίνεται.
Ο αναζητητής ανακαλύπτει μέσα στα βάθη της ίδιας του της ύπαρξης μια απόλυτη ησυχία. Δεν είναι η ησυχία ενός στατικού αντικειμένου αλλά η ησυχία της αιωνιότητας, αυτού που δεν αλλάζει επειδή είναι πέρα από τον χρόνο. Αυτή η ησυχία είναι ζωντανή, δονούμενη, παλλόμενη με μια ζωή πιο έντονη από οτιδήποτε βιωμένο στη συνηθισμένη συνείδηση. Είναι σιωπηλή, ωστόσο αυτή η σιωπή δεν είναι η απουσία ήχου αλλά η πηγή κάθε ήχου, η έγκυος ησυχία από την οποία η μουσική των σφαιρών αναδύεται αιώνια.
Σε αυτή την εσωτερική απεραντοσύνη, ανακαλύπτεται αυτό που οι δάσκαλοι αποκαλούν κενότητα. Αλλά αυτή δεν είναι η κενότητα της έλλειψης, της απουσίας, της άρνησης. Είναι η κενότητα που πρέπει να έχει το κύπελλο για να δεχτεί νερό, η κενότητα που πρέπει να έχει το δωμάτιο για να είναι κατοικήσιμο, η κενότητα που καθιστά δυνατή κάθε μορφή και κίνηση. Είναι αυτό που περιέγραψε ο Λάο Τζου όταν είπε ότι πλάθουμε τον πηλό σε αγγείο, αλλά είναι η κενότητα μέσα που το κάνει χρήσιμο. Αυτή η κενότητα είναι το ίδιο το έδαφος της ύπαρξης, η μήτρα όλης της ύπαρξης, το μυστήριο στην καρδιά της πραγματικότητας.
Ωστόσο να μιλάμε μόνο για κενότητα είναι να λέμε μόνο το μισό της αλήθειας. Διότι βιώνοντας αυτό το κενό, ο ασκούμενος βιώνει ταυτόχρονα μια συντριπτική πληρότητα. Είναι κενή από όλα τα περιορισμένα, ιδιαίτερα, προσδιορισμένα πράγματα, ωστόσο πλήρης από απεριόριστη, καθολική, ακατάστατη παρουσία. Οι μυστικοί αποκαλούν αυτή την παρουσία με πολλά ονόματα: Θεό, το Απόλυτο, το Ταό, το Μπράχμαν, το Νταρμακάγια, την Καθαρή Συνείδηση. Αυτά τα ονόματα όλα υποδεικνύουν την ίδια αναγνώριση — ότι στη βάση της ύπαρξης, πριν από κάθε διαφοροποίηση, υπάρχει μια Πραγματικότητα που είναι ταυτόχρονα τίποτα και τα πάντα, ούτε ύπαρξη ούτε μη-ύπαρξη ωστόσο η πηγή και των δύο.
Αγγίζοντας αυτή την Πραγματικότητα, η ψυχή βιώνει αυτό που μπορεί μόνο να αποκληθεί έκσταση — όχι τον συναισθηματικό ενθουσιασμό που μερικές φορές συνδέεται με αυτή τη λέξη αλλά την ετυμολογική ρίζα του όρου: ex-stasis, στάση έξω από τον εαυτό. Ο περιορισμένος εαυτός, με όλους τους φόβους και τις επιθυμίες του, τις αναμνήσεις και τις προσδοκίες του, την κατασκευασμένη ταυτότητά του, υπερβαίνεται. Αυτό που απομένει δεν είναι τίποτα αλλά ο Αληθινός Εαυτός, αυτό που οι Ουπανισάδες δηλώνουν ως ταυτόν με την Υπέρτατη Πραγματικότητα: «Συ Είσαι Εκείνο».
Αυτή η αναγνώριση φέρνει μαζί της μια ειρήνη που υπερβαίνει την κατανόηση, μια χαρά που δεν απαιτεί αιτία, μια αγάπη που αγκαλιάζει όλα τα όντα χωρίς διάκριση. Διότι σε αυτή την κατάσταση, ο ασκούμενος βλέπει ότι όλος ο διαχωρισμός είναι ψευδαισθητικός, ότι κάτω από την επιφανειακή ποικιλία της ύπαρξης πάλλεται μια ενιαία Ζωή, μια ενιαία Συνείδηση, μια ενιαία Ύπαρξη. Τα όρια μεταξύ εαυτού και άλλου, ανθρώπου και φύσης, πλάσματος και Δημιουργού, αποκαλύπτονται ως εννοιολογικές κατασκευές που έχουν τη χρησιμότητά τους στο βασίλειο της πολλαπλότητας αλλά διαλύονται μπροστά στο Απόλυτο.
Οι χριστιανοί μυστικοί μιλούσαν για αυτό ως ένωση με τον Θεό, ο γάμος της ψυχής με τον Θεϊκό Αγαπημένο. Η Αγία Τερέζα της Άβιλα το περιέγραψε ως η ψυχή που εισέρχεται στο εσώτερο δωμάτιο του εσωτερικού κάστρου, όπου βρίσκει τον Θεό να περιμένει, έχοντας υπάρξει εκεί από πάντα. Ο Άγιος Ιωάννης του Σταυρού τραγούδησε για την σκοτεινή νύχτα που οδηγεί στη φλόγα της ζωντανής αγάπης. Ο Μάιστερ Έκχαρτ διακήρυξε ότι στο έδαφος της ψυχής και στο έδαφος του Θεού δεν υπάρχει διάκριση. Ο καθένας, με τον δικό του τρόπο, προσπάθησε να επικοινωνήσει το ακοινοποίητο.
Οι ανατολικοί σοφοί το προσεγγίζουν από διαφορετική γωνία αλλά φτάνουν στο ίδιο μυστήριο. Ο Βούδας μίλησε για Νιρβάνα, την εξάλειψη της ψευδαίσθησης του ξεχωριστού εαυτού, που είναι ταυτόχρονα η πραγματοποίηση της αληθινής φύσης κάποιου. Οι ινδουιστές ρίσι διακήρυξαν «Tat Tvam Asi» — Εκείνο Είσαι Συ — υποδεικνύοντας την ταυτότητα του Άτμαν και του Μπράχμαν, ατομικής ψυχής και Καθολικού Πνεύματος. Οι ταοϊστές δάσκαλοι γιόρτασαν την επιστροφή στο αλάξευτο ξύλο (αδιαμόρφωτη πρωταρχική κατάσταση), την ανώνυμη απλότητα που προηγείται κάθε ονομασίας.
Η Επιστροφή: Ζώντας από το Κέντρο
Ωστόσο το ταξίδι δεν τελειώνει με αυτή την πραγματοποίηση. Ή μάλλον, το τέλος είναι και αρχή. Διότι ο ασκούμενος που έχει αγγίξει το Απόλυτο πρέπει να επιστρέψει στον σχετικό κόσμο, πρέπει να κατέβει από το όρος φέροντας αυτό που έχει ιδωθεί στα ύψη. Αυτό είναι ίσως το δυσκολότερο μέρος της οδού — να ζει κανείς στον κόσμο με τις ατελείωτες απαιτήσεις και περισπασμούς του ενώ παραμένει ριζωμένος στην υπερβατική πραγματικότητα που έχει θεαθεί.
Οι μυστικοί προειδοποιούν ενάντια στη σύγχυση της εμπειρίας του σαμάντι με την ενσωμάτωση αυτής της εμπειρίας στην καθημερινή ζωή. Η πρώτη μπορεί να έρθει ως δώρο, ξαφνικό και συντριπτικό, αλλά η δεύτερη απαιτεί υπομονετική εργασία, μια σταδιακή μεταμόρφωση όλης της ύπαρξης κάποιου. Δεν αρκεί να έχει κανείς οράματα του Θείου· πρέπει να γίνει διαφανής στο Θείο, επιτρέποντας σε αυτή την Πραγματικότητα να διαπερνά και να μεταμορφώνει κάθε πλευρά της ύπαρξης.
Αυτός είναι ο υπέρτατος καρπός του διαλογισμού: όχι απόδραση από τον κόσμο αλλά εμπλοκή με αυτόν από ένα μέρος βαθιάς κεντραρισμένης ειρήνης. Ο ασκούμενος μαθαίνει να κινείται μέσα από τις δραστηριότητες της ζωής — εργαζόμενος, σχετιζόμενος, τρώγοντας, κοιμώμενος — ενώ διατηρεί μια εσωτερική σύνδεση με εκείνο το ήρεμο σημείο στο κέντρο του περιστρεφόμενου κόσμου. Η δράση συνεχίζεται, αλλά ρέει από διαφορετική πηγή. Υπάρχει πράξη, αλλά όχι πλέον ένας πράττων προσκολλημένος σε αποτελέσματα. Υπάρχει συμμετοχή στο δράμα της ζωής, αλλά με την αναγνώριση ότι είναι, σε κάποια βαθιά έννοια, ένα θεϊκό παιχνίδι.
Τα άτομα που έχουν κάνει αυτό το ταξίδι λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ των κόσμων, μια υπενθύμιση στους άλλους για τα βάθη που κρύβονται μέσα στην ανθρώπινη συνείδηση. Δεν μιλούν απαραίτητα για τις εμπειρίες τους, διότι τέτοια πράγματα είναι πολύ ιερά, πολύ οικεία για να μοιραστούν επιπόλαια. Αλλά η παρουσία τους φέρει κάτι — μια ειρήνη, μια διαύγεια, μια αγάπη — που επικοινωνεί χωρίς λόγια. Γίνονται, στη γλώσσα των μυστικών, διαφανείς στην υπέρβαση, επιτρέποντας στο φως που λάμπει στην καρδιά όλων των πραγμάτων να λάμψει μέσω αυτών στον κόσμο.
Μια Πρόσκληση προς το Εσωτερικό Ταξίδι
Αυτή η οδός του διαλογισμού, από τη συγκέντρωση μέσω της δεκτικότητας στη θεωρία, δεν είναι κρατημένη για μια πνευματική ελίτ ή περιορισμένη σε μοναχούς και ερημίτες. Είναι το δικαίωμα γέννησης κάθε ανθρώπινης ψυχής, διότι η Θεϊκή Πραγματικότητα που είναι ο προορισμός αυτού του ταξιδιού δεν είναι μακρινή ή εξωτερική αλλά οικεία παρούσα, πιο κοντά από την αναπνοή, πιο κοντά από τον χτύπο της καρδιάς. Όπως είπε ο Αυγουστίνος, ο Θεός είναι πιο εσωτερικός σε εμάς από ό,τι εμείς στον εαυτό μας. Το ταξίδι προς τα μέσα είναι ταυτόχρονα ταξίδι προς τα πάνω, ταξίδι προς την πατρίδα στην αληθέστερη φύση μας.
Ο δρόμος είναι ανοιχτός σε όλους που νιώθουν την κλήση, που αισθάνονται στα βάθη της ύπαρξής τους μια λαχτάρα για κάτι περισσότερο από τις επιφανειακές ικανοποιήσεις της κοσμικής ύπαρξης. Δεν απαιτεί κανένα συγκεκριμένο σύστημα πίστης, καμία προσκόλληση σε δόγμα. Αυτό που απαιτεί είναι ειλικρίνεια, αφοσίωση και την προθυμία να καθίσει κανείς ακίνητος και να στρέψει την προσοχή προς τα μέσα μέρα με τη μέρα, ακόμα και όταν τίποτα δεν φαίνεται να συμβαίνει, ακόμα και όταν ο νους επαναστατεί και το σώμα διαμαρτύρεται.
Για όσους επιμένουν, που ποτίζουν τον σπόρο με υπομονή και τον θρέφουν με αγάπη, η υπόσχεση είναι βεβαία: ο σπόρος θα βλαστήσει, ο οφθαλμός θα ανοίξει, το άνθος θα ανθίσει. Το ταξίδι από τη συγκέντρωση στο σαμάντι δεν είναι ζήτημα αν αλλά πότε. Η ψυχή που αναζητά θα βρει, διότι στην αλήθεια, αυτό που αναζητείται είναι αυτό που αναζητά — το Θείο που ψάχνει τον εαυτό του στον καθρέφτη της ανθρώπινης συνείδησης.
Ας ακούσουν όσοι έχουν αυτιά να ακούσουν. Ας κοιτάξουν προς τα μέσα όσοι έχουν μάτια να δουν. Το όρος στέκεται αιώνιο, η κορυφή του χαμένη σε σύννεφα αγνωσίας. Ο δρόμος ανεβαίνει στριφογυριστά μέσω σταδίων και σταθμών. Η πρόσκληση εκτείνεται σε όλους. Το Παλάτι του Αιώνιου Φωτός περιμένει, και περιμένει από πριν την αρχή του χρόνου, διότι υπάρχει στο αιώνιο τώρα που είναι πάντα παρόν, πάντα διαθέσιμο σε όσους στρέφουν το βλέμμα τους από τις σκιές στον τοίχο προς το Φως που τις ρίχνει.
Σε εκείνο το Φως, όλη η αναζήτηση τελειώνει. Σε εκείνο το Παλάτι, ο περιπλανώμενος βρίσκει πατρίδα. Σε εκείνη την Παρουσία, η ψυχή ανακαλύπτει τον εαυτό της όπως πραγματικά είναι — όχι ξεχωριστή από το Θείο αλλά ένα με αυτό, όχι αναζητώντας ένωση αλλά αναγνωρίζοντας ότι η ένωση υπήρχε πάντα, είναι τώρα και για πάντα θα είναι η βαθύτερη αλήθεια της ύπαρξης.
Αυτή είναι η υπόσχεση του διαλογισμού. Αυτό είναι το μυστήριο στην καρδιά κάθε πνευματικής πρακτικής. Αυτό είναι το μυστικό που ψιθυρίζεται από τους μυστικούς διαμέσου αιώνων και πολιτισμών: Εσύ Είσαι Αυτό που αναζητάς. Η βασιλεία είναι μέσα. Η φύση του Βούδα είναι παρούσα σε όλα τα όντα. Άτμαν είναι Μπράχμαν. Η ψυχή και ο Θεός είναι ένα.
Είθε όλα τα όντα να αφυπνιστούν σε αυτή την αλήθεια. Είθε όλες οι ψυχές να κάνουν το ταξίδι από τις πύλες της ησυχίας στο Παλάτι του Αιώνιου Φωτός. Είθε η ειρήνη που υπερβαίνει την κατανόηση να αναπαύεται σε κάθε καρδιά.
