Δευτέρα 24 Αυγούστου 2026

Κοσμάς ο Αιτωλός: Ο «άγιος» ανθέλληνας και φιλότουρκος σκοταδιστής καλόγερος

«Και εγώ αδελφοί μου, όπου αξιώθηκα και εστάθηκα εις αυτόν τον άγιον τόπον τον αποστολικόν, δια την ευσπλαχνίαν του Χριστού μας, εξέταξα πρώτον δια λόγου σας και έμαθα πώς με την χάριν του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και Θεού, δεν είσθενε Έλληνες, δεν είσθενε ασεβείς, αιρετικοί, άθεοι, αλλ’ είσθενε ευσεβείς ορθόδοξοι χριστιανοί…».

«Τριακόσιους χρόνους μετά την Ανάστασιν του Χριστού μας έστειλεν ο Θεός τον άγιον Κωνσταντίνον και εστερέωσε βασίλειον χριστιανικόν· και το είχαν χριστιανοί το βασίλειον 1150 χρόνους. Ύστερον το εσήκωσεν ο Θεός από τούς χριστιανούς και έφερε τον Τούρκον και του το έδωσε (το Βυζάντιο) δια ιδικόν μας καλόν, και το έχει ο Τούρκος 320 χρόνους. Και διατί έφερεν ο Θεός τον Τούρκον και δεν έφερεν άλλο γένος; Δια ιδικόν μας συμφέρον· διότι τα άλλα έθνη θα μας έβλαπτον εις την πίστιν, ο δε Τούρκος άσπρα (χρήματα) άμα του δώσης κάμνεις ο,τι θέλεις. Και δια να μη κολασθώμεν, το έδωσε του Τούρκου, και τον έχει ο Θεός τον Τούρκον ωσάν σκύλον να μας φυλάει».
Αποσπάσματα από ομιλίες του Κοσμά του Αιτωλού.

Ο Κοσμάς ο Αιτωλός έδρασε στον ελληνικό χώρο υπό την καθοδήγηση των οικουμενικών πατριαρχών Σεραφείμ Β΄ (1757-1761) και Σωφρονίου Β΄ (1774-1780). Το κήρυγμά του δεν είχε καμμία σχέση με την ελληνική παράδοση, το αντίθετο μάλιστα, ονομάστηκε όμως από το ορθόδοξο κατεστημένο ως ο «μεγαλύτερος μετά την άλωση Έλληνας», «Πατέρας του Νεώτερου Ελληνισμού», «Πατροκοσμάς», «Μεγάλος Διδάχος», «Προφήτης του Γένους» κι ανακηρύχτηκε άγιος το 1961.

Η πάλαι ποτέ υπερήφανη Ελλάδα των φιλοσόφων, των ποιητών και των επιστημόνων κατάντησε να θεωρεί σήμερα τον εικονιζόμενο περιφερόμενο μοναχό ως τον «μεγαλύτερο των Ελλήνων» και διδάσκαλο του Γένους, που δίδασκε: «Άκουσε, παιδί μου, να σου ειπώ. Η τελεία αγάπη είναι να πουλήσης όλα σου τα πράγματα, να τα δώσης ελεημοσύνη και να πηγαίνης και εσύ να εύρης κανένα αυθέντη να πουληθής σκλάβος. Και όσα πάρης, να τα δώσης όλα. Να μην κρατήσης ένα άσπρο (νόμισμα). Ημπορείς να το κάμης αυτό, να γίνης τέλειος;».

Ο Κοσμάς γεννήθηκε σ’ ένα χωριό της Αιτωλίας το Μέγα Δέντρο της επαρχίας Τριχωνίδας στις αρχές του 18ου αιώνα. Οι απόψεις για τον ακριβή τόπο και χρόνο της γεννήσεώς του διίστανται. Ο πρώτος βιογράφος και σύγχρονός του ήταν ο άγιος Νικόδημος Αγιορείτης. Την πρώτη του στοιχειώδη «μόρφωση» την πήρε από έναν ιεροδιάκονο, τον Γεράσιμο Λίτσικα στη Σιγδίτσα Παρνασσίδας, ενώ στα είκοσί του χρόνια «άρχισε να διδάσκεται τα γραμματικά» από έναν άλλο ιεροδιάκονο, τον Ανανία Δερβισάνο (Κ. Σάθα, «Νεοελληνική Φιλολογία» και «Νέον Μαρτυρολόγιον», σελ. 201.) Μερικά χρόνια αργότερα πήγε στην Αθωνιάδα Σχολή του Αγίου Όρους, όπου έγινε μοναχός κι «έκλαιγε για τις αμαρτίες του δεκαεπτά χρόνους».

Σχετικά με την μόρφωση, που απέκτησε στο Άγιο Όρος, ο ίδιος ο Κοσμάς λέει το εξής ακατανόητο: «Εγώ από το σχολείο έμαθα τα 24 γράμματα, έμαθα και 5-6 Ελληνικά και έμαθα πολλών λογιών γράμματα, εβραϊκά, τουρκικά, φράγκικα» (Χειρόγραφο 29 Φιλοσοφικής Θεσσαλονίκης, σελ. 262.) Από το κήρυγμά του διαφαίνεται, πως είχε μελετήσει την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, τους Πατέρες, τα λειτουργικά βιβλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, απ’ όπου δανείστηκε τα παραδείγματα της οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, της αγίας Παρασκευής, των αγίων Ανδρονίκου κι Αθανασίας καθώς και τα Συναξάρια των αγίων. Η «παιδεία» που έλαβε περιελάμβανε λοιπόν όλα αυτά που πρέπει να ξέρει ένας καλός χριστιανός και τίποτε άλλο. Όλα τα παραδείγματα, που ανέφερε στις διδαχές του ήταν παρμένα από την εβραϊκή –χριστιανική– παράδοση κι όχι από την ελληνική. Τα πρόσωπα που μνημόνευε ήταν οι απόστολοι, ο Αβραάμ, άλλες βιβλικές φυσιογνωμίες κ.λ.π.. Ποτέ του δεν έκανε ουδεμία αναφορά στον Πλάτωνα, στον Αριστοτέλη, στους Τραγικούς ή σε ο,τιδήποτε ελληνικό. Αντιθέτως, όποτε μιλούσε για Ελλάδα ή για Έλληνες, εκφραζόταν πάντοτε υποτιμητικά.

Τα κέρδη του Σαββάτου και τα κέρδη της Κυριακής

Αφού έφυγε από το Άγιο Όρος –πιθανότατα το 1760- μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, όπου έλαβε οδηγίες και άδεια από τον πατριάρχη Σεραφείμ Β΄ κι άρχισε την προπαγανδιστική του δράση. Η πρώτη του περιοδεία έγινε στην ηπειρωτική Ελλάδα. Το 1774 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, όπου πήρε νέες οδηγίες και νέα άδεια από τον τότε πατριάρχη Σωφρόνιο Β', για να αρχίσει νέα περιοδεία, αυτή την φορά στα νησιά του Αιγαίου. Από εκεί επέστρεψε στο Άγιο Όρος κι ύστερα από λίγο ξεκίνησε την τρίτη και τελευταία του περιοδεία στην ηπειρωτική Ελλάδα πάλι και στα Ιόνια νησιά. Η αιτία του θανάτου του (1779) παραμένει σκοτεινή, αλλά από πουθενά δεν προκύπτει, ότι οφειλόταν σε τυχόν εθνικό κήρυγμά του ή ιδεολογικούς λόγους. Επισήμως, συνελήφθη και εκτελέστηκε στις 24 Αυγούστου του 1779 στο χωριό Κολικόντασι, κοντά στην πόλη του Βερατίου στην Αλβανία, από τους Τούρκους γιατί τον υποπτεύονταν ως πράκτορα των Ρώσων.

Σύμφωνα με την παράδοση –για σεβασμό της ημέρας της Κυριακής– πρωτοστάτησε στην αλλαγή της ημερομηνίας του παζαριού από Κυριακή που γινόταν σε Σάββατο. «Το κέρδος, οπού γίνεται την Κυριακήν και κάθε άλλην δεσποτικήν εορτήν, είναι αφωρισμένον και κατηραμένον, και βάνομεν φωτιά εις τα οσπίτια μας και καιόμεθα και ψυχικά και σωματικά» (Διδαχή Α2 , 930, Ι. Μενούνου). Η αλλαγή αυτή ζήμιωσε τους Εβραίους εμπόρους, οι οποίοι φέρονται πως δωροδόκησαν τον Κουρτ πασά, που διέταξε τη θανάτωση ή ίσως την απέλασή του. (Μ. Γκιόλια, «Ο Κοσμάς Αιτωλός», σελ. 247.)

Ο Νικόδημος ο Αγιορείτης αποκαλύπτει κάτι πολύ σημαντικό, διαφορετικό από αυτά, που προπαγανδίζονται για τον Κοσμά: «Ο αποστολικός ούτος διδάσκαλος, ποτέ δεν άνοιξε στόμα να ειπή λόγον εναντίον των Εβραίων ούτε εις την Θεσσαλονίκην, ούτε εις Καστορίαν, ούτε εις τα Ιωάννινα, ούτε εις κανένα άλλο μέρος, όπου ήσαν Εβραίοι, αλλά μόνον τους χριστιανούς εδίδασκε να πολιτεύωνται ωσάν χριστιανοί». Αυτό ελέγχεται ως ακριβέστατο και από την τρίτη διδαχή του Κοσμά, στην οποία αναφέρεται: «Όσοι αδικήσατε ή χριστιανούς ή Τούρκους ή Εβραίους, ή Φράγκους, να δώσετε το άδικον οπίσω, διατί είναι κατηραμένον και δεν βλέπετε προκοπήν» (Κ. Σαρδελή, ΙΓ Πάτρια.) Σε όλες τους τις συναλλαγές οι Έλληνες θα έπρεπε να «πηγαίνουν με το σταυρό στο χέρι», έρμαια των αδικιών όλων των άλλων· εισήγαγε έτσι τον αθέμιτο ανταγωνισμό εις βάρος των Ελλήνων.

Η εβραιοχριστιανική «φιλοσοφία» των διδαχών του

Ο Κοσμάς ως κύριο τρόπο δράσης ανάμεσα στους Έλληνες είχε το προπαγανδιστικό κήρυγμα, διδαχή, όπως ονομάστηκε από τους χριστιανούς. Ο λόγος του, που δεν διέθετε μεγάλη ποικιλία, με την πάροδο του χρόνου απέκτησε τυποποιημένη μορφή. Δεν έγραφε, ούτε αποστήθιζε τις ομιλίες του, αλλά κρατούσε ένα «σκελετό» και τροποποιούσε την ομιλία ανάλογα με τις περιστάσεις. Συνήθως επαναλάμβανε 3-4 τύπους διδαχών, τους ίδιους πάντα. Ας εξετάσουμε ενδεικτικά μερικές διδαχές του:

«Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην και πάντα τα εν αυτοίς, λέγει ο προφήτης Μωυσής πεφωτισμένος εκ πνεύματος αγίου εις την αγίαν και ιεράν γραφήν. Τον παλαιόν (καιρόν), χριστιανοί μου, εγίνοντο καλοί οι άνθρωποι».
Μιλάει για τον Αβραάμ και τον Ισαάκ, που εξέδιδαν τις γυναίκες τους, τον Λωτ, που συνευρέθη με τις θυγατέρες του, τη Θάμαρ, που συνευρέθη με τον πεθερό της για ένα δακτυλίδι κ.λ.π..

«Ερευνάτε τας γραφάς, ότι εν αυταίς ευρήσετε ζωήν αιώνιον».
Το «ερευνάτε τας γραφάς» το αντέγραψε από τον Ιησού. Αναφερόμενοι κι οι δύο στις γραφές εννοούσαν την Παλαιά Διαθήκη· η Καινή δεν είχε γραφεί ακόμη. Κανένας τους δεν είπε ερευνάτε τον Όμηρο ή ερευνάτε τον Επίκουρο ή τον Δημόκριτο ή τον Ηράκλειτο κ.τ.λ., το οποίο θα έλεγαν, εάν κήρυτταν κάτι, που να είχε σχέση με τον Ελληνικό Πολιτισμό.

«Καλύτερα, αδελφέ μου, να θανατώσης εκατό ανθρώπους βαπτισμένους, παρά να αφήσης ένα παιδίον αβάπτιστον να αποθάνη» (Παπά-Αρσενίου Βλιαγκόφτη, ΙΓ Πάτρια).

Ο Κοσμάς εναντιωνόταν στους παραδοσιακούς χορούς και στα τραγούδια και δίδασκε: «Ψάλτες να παίρνετε στους γάμους» (Παπά-Θεόδωρου Ζήση, ΙΓ Πάτρια).

«Είναι μεγάλη ευλογία να κάμετε το παιδί σας καλόγηρο» (ως ανωτέρω).
Αρκεί να μην πάρει όπλο και πολεμήσει τους Τούρκους.

Στα κηρύγματά του περιλάμβανε αρκετή μεταφυσική τρομοκρατία: «Ω τι φόβον και τρόμον ηθέλαμεν έχει δια τον Άδην, αν ήτο ν’ ακούαμεν τες ελεεινές φωνές των εκεί κολαζομένων. Ανάμεσα εκεί εις τες φλόγες του Άδου, αναστενάζουσιν οι άθλιοι αμαρτωλοί, κλαίουσι, βρυχώνται χειρότερα από τα ζώα... Τα δάκρυα οπού χύνουσι, τους αυξάνουσι περισσότερον τες φλόγες του Άδου. Και τι ζωή θέλει είσθαι εκείνη του αμαρτωλού να κατακαίεται πάντοτε εις ένα τέτοιον πυρ, όπου σύγκρισιν με άλλο δεν έχει;» («Πατρικαί νουθεσίαι αγ. Κοσμά Αιτωλού», Άγιον Όρος, κεφ. στ.).

Πολυδιαφημισμένη από τους ελληνορθόδοξους είναι η διδαχή: «Είναι προτιμώτερο να έχει κανείς σχολείο στον τόπο του, παρά βρύσες και ποτάμια».

Κανείς τους όμως δεν διαβάζει και τη συνέχεια: «Σκοπός του σχολείου είναι να διδάξει, τι είναι Θεός, τι είναι άγγελοι, δαίμονες, κόλαση, παράδεισος».

Όλα τα σκοτεινά βυζαντινά χρόνια το πατριαρχείο, το οποίο έλεγχε πλήρως την παιδεία των Ελλήνων, επέτρεπε να διδάσκονται μόνο το Ψαλτήρι κι η Οκτώηχος. Για τέτοια σχολεία μιλούσε κι ο Κοσμάς. Ούτε καν σκεφτόταν σχολεία, που θα δίδασκαν επιστήμες, αρχαίους συγγραφείς ή οτιδήποτε άλλο σχετικό. Αυτά κυνηγιώνταν κι έκλειναν -όχι από τους Τούρκους, αλλά- από το πατριαρχείο. (Βλ. «Η ιερά εξέταση του Γρηγορίου Ε΄».) Ο Κοσμάς ήταν σαφής: «Το σχολείο ανοίγει τες εκκλησίες, το σχολείο ανοίγει τα μοναστήρια» (Μητροπολίτη Φλωρίνης Αυγ. Καντιώτη, «Κοσμάς ο Αιτωλός», εκδόσεις Ορθοδόξου Ιεραποστολικής Αδελφότητας «Ο Σταυρός», σελ. 142 και 209).

«Ο Τούρκος δεν βλάπτει την Πίστιν»

Πολλές υπερβολές γράφτηκαν για τον Κοσμά Αιτωλό, προκειμένου να αποκρυβεί η από το πατριαρχείο κατευθυνόμενη αντεθνική του προπαγάνδα και να υποστηριχθεί –ψευδώς– πως δήθεν επιτελούσε εθνικό έργο.

Υποστηρίζεται για παράδειγμα, ότι ο Κοσμάς μύησε πολλούς στην επαναστατική ιδέα κι ανάμεσά τους τον Κατσαντώνη στα 1777 (Φ. Μιχαλόπουλος, «Κοσμάς ο Αιτωλός», σελ. 57, 58, 66). Ο αργότερα ονομαστός Κλέφτης όμως, ήταν τότε νήπιο· γεννήθηκε μεταξύ 1770 και 1773. Το πατριαρχείο ήταν κάθετα αντίθετο με τις επαναστατικές ιδέες, γι’ αυτό και αφόρισε τους επαναστάτες και την Επανάσταση του ’21. Στέλνοντας τον Κοσμά Αιτωλό στην Ελλάδα επεδίωκε με την ανθελληνική, παθητική και χριστιανική μορφή της διδασκαλίας του να σβήνει άμεσα κάθε εμφανιζόμενη ελληνική επαναστατική φλόγα.

Ο Κοσμάς δεν αρκούνταν στη σιωπή, αλλά συμβούλευε καθαρά υποταγή στον Τούρκο κατακτητή. Δεν ήθελε να έχει σχέση με την Ελλάδα, ούτε με καμμία άλλη πατρίδα, τόνιζε πως πατρίδα όλων είναι ο ουρανός και συνιστούσε στους Ρωμιούς να παραμείνουν υποταγμένοι στους Τούρκους, που ήρθαν για να διαφυλαχθεί η ορθόδοξη πίστη από την εκ δυσμών απειλή. Συνιστούσε ακόμα να προσεύχονται οι χριστιανοί, για να φωτίζει ο Θεός τον βασιλιά και τους «ζαπιτάδες», ώστε «να κυβερνούν τον κόσμο με πραότητα και δικαιοσύνη».

«Απολαύστε» αντιεπαναστατικές κι αντεθνικές διδαχές του Κοσμά:

«Σας λυπάμαι για την περηφάνεια, οπού έχετε. Το ποδάρι μου εδώ δεν θα ξαναπατήση. Και εάν δεν αφήσετε αυτά τα πράγματα που κάνετε, την αυθαιρεσία και ληστεία, θα καταστραφήτε. Σε κείνο το κλαρί, που κρεμάτε τα σπαθιά σας, θά 'ρθη μια μέρα που θα κρεμάσουν οι γύφτοι τα όργανά τους» (ελέχθη στο χωριό Άγιος Δονάτος Σουλίου, από το βιβλίο «Κοσμάς ο Αιτωλός» του Αυγ. Καντιώτη.)

«Εμείς, χριστιανοί μου, δεν έχομεν εδώ πατρίδα... Δια τούτο και ο Θεός μας έβαλε τον νουν εις το επάνω μέρος, δια να στοχαζώμεθα πάντοτε την ουράνιον βασιλείαν, την αληθινήν πατρίδα μας» (Διδαχή Α , 1, Ι. Μενούνου).

«Και βαθμοφόροι Τούρκοι μου παρέχουν τώρα την προστασίαν των. Ο καθείς από αυτούς επιζητεί την παρουσίαν του ιερωμένου εις τα χωριά, όπου έχουν τα φέουδά των, διότι ούτος παρακινεί τους Έλληνας να φέρωνται νομοταγώς και να πληρώνουν τα δικαιώματα εις τους φεουδάρχας των» (Κ. Μέρτζιου, «Το εν Βενετία», σελ. 6). Στη διδαχή αυτή φαίνεται καθαρά ο ρόλος του κλήρου κατά την Τουρκοκρατία. Στο χειρόγραφο 12 της Μονής Λευκοπηγής αναγράφεται, ότι ο Κοσμάς παρακίνησε τους οπλοφόρους από τους ακροατές του να παραδώσουν τα όπλα «εις τους ζαπιτάδες» (Φ. Μιχαλόπουλος, «Κοσμάς ο Αιτωλός», σελ. 271).

«Να ρίψετε τ’ άρματα και να ελπίζετε εις τον Θεόν» (Παπά-Αρσενίου Βλιαγκόφτη, ΙΓ Πάτρια).

«Προφητείες» στα όρια της γελοιότητας

 Είναι αδύνατον στον άνθρωπο να πετάξει ένα νόμισμα στον αέρα και να υπολογίσει με ακρίβεια από ποια πλευρά του θα πέσει στη γη κι αυτό, γιατί οι δυνάμεις, που ασκούνται κατά την πορεία του νομίσματος από το χέρι έως την γη είναι άπειρες και διαφορετικές μεταξύ τους. Για τον ίδιο λόγο δεν μπορεί κανείς να «προφητεύσει» τους αριθμούς του λαχείου κ.λ.π.. Αν ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπολογίσει από ποια πλευρά θα σταθεί το νόμισμα, πως μπορεί να υπολογίσει τι θα γίνει μετά από πολλά χρόνια; Κι όμως, οι χριστιανοί άγιοι το καταφέρνουν. Πολυδιαφημισμένες είναι στην προκειμένη περίπτωση οι «προφητείες» του Κοσμά του Αιτωλού, ορισμένες όμως από τις οποίες φθάνουν στα όρια της γελοιότητας. Απολαύστε μερικές δειγματοληπτικά:

«Ή τρεις μέρες, ή τρεις μήνες, ή τρία χρόνια θα βαστάξει.»
Προφητεία είναι αυτή;

«Θα δείτε σαράντα άλογα να τα δένουν σε ένα παλούκι».

«Θα βάλουν φόρο στις κότες και στα παράθυρα».

«Θα 'ρθει ξαφνικά ή το βόιδι στο χωράφι, ή το άλογο στ’ αλώνι».

«Θα 'ρθει καιρός, που θα φέρει γύρες ο διάβολος με το κολοκύθι του».

«Ένα ψωμί θα χαθεί το μισό κι ένα ολόκληρο».

• «Να έχετε τρεις θύρες· αν σας πιάσουν τη μια, να φύγετε από την άλλη».
Περισσεύει μία!

«Θα 'ρθει καιρός, που θα ζωστεί ο τόπος με μια κλωστή».
Οι ελληνορθόδοξοι απολογητές προπαγανδίζουν, ότι έτσι είναι τώρα ο κόσμος με τα καλώδια του τηλέγραφου και των τηλεφώνων. Αυτά δεν υπάρχουν βέβαια, καθ’ ότι βρισκόμαστε στην εποχή των ασύρματων επικοινωνιών και μιλάμε με κινητά μέσω δορυφόρων.

• Υπερήφανοι για την επίσκεψή του στην περιοχή τους το 1775 οι κάτοικοι της Αρναίας Χαλκιδικής ανήγειραν παρεκκλήσι, στο οποίο εντοίχισαν πινακίδα, σύμφωνα με την οποία ο άγιος Κοσμάς έδωσε την προφητεία: «Όλος ο ντουνιάς θα ταραχθεί, αλλά οι ποδιές του Χολομώντα δεν θα ταραχθούν».

Ας εξετάσουμε τώρα τις...«επιστημονικές» γνώσεις του Κοσμά σε θέματα, που δεν χρειαζόταν να κάνει προφητείες:

• «Ο ήλιος και το φεγγάρι και τ’ άστρα είναι κολλημένα εις τον ουρανόν και ο ουρανός γυρίζει μαζί με τον ήλιον... Όπου πηγαίνει ο ήλιος εκεί γίνεται ημέρα» (Χειρόγραφο 12 Λευκοπηγής, σελ. 31).
Σκοτάδι γίνεται εκεί, που διδάσκονται τέτοιες ανοησίες.

• Όταν ο γάμος γίνεται όχι όπως θέλει ο Θεός αλλά ο Διάβολος, τότε πεθαίνει κάποιος από τους συζύγους, «και παιδιά κάμνουν και εκείνα όλα κορίτσια, στραβά, κουτσά, λωλά, αναποδιασμένα». (Έκδοση Αποστολιά, σελ. 74.)
Τα κορίτσια εξομοιώνονται με τα παιδιά με αναπηρίες.

«Και από τον καιρό οπού έκαμεν ο πανάγαθος Θεός τον κόσμον είναι επτά χιλιάδες και διακόσιοι ογδοήντα οκτώ χρόνοι» (Διδαχή Α2 , 19, Ι. Μενούνου).
Δηλαδή ο Θεός κατασκεύασε τον κόσμο περί την 6η χιλιετία π.Χ.. Τα ίδια πάντως υποστηρίζει κι η επίσημη Εκκλησία σήμερα.

«Να μην τρώγωμεν οψάρια τες Τετράδες και τες Παρασκευές, ότι είναι μεγάλη αμαρτία, και όποιος τρώγει να ηξεύρη, ότι σταυρώνει τον Χριστόν» (Διδαχή Α2 , 930, Ι. Μενούνου).

«Πάλιν εσύ, γυναίκα, έχεις περισσότερον χρέος από τον άνδρα να ανατρέφεις τα παιδιά σου και να τα νουθετάς εις τα καλά έργα. Όταν το παιδί σου σηκώνεται το ταχύ από τον ύπνον και ευθύς σου γυρεύει ψωμί, εσύ μη του δώσεις, αλλά επάρε το και πήγαινέ το εις την εικόνα του Χριστού και ειπέ του: Εγώ παιδί μου ψωμί δεν έχω, ο Χριστός μας έχει. Έλα κάμε το σταυρόν σου να τον προσκηνύσωμεν και να τον παρακαλέσωμεν να μας δώσει. Και έτσι συνηθίζει το παιδί από μικρόν εις το καλόν» (Διδαχή Α2 , 935, Ι. Μενούνου).
Χριστιανικές παιδαγωγικές μέθοδοι ψυχολογικής βίας.

Πατροκοσμάς και εκπαίδευση

Γίνεται μεγάλος λόγος για την προσφορά του Κοσμά του Αιτωλού στην ελληνική εκπαίδευση και μέσω αυτής στην υπόθεση της εθνεγερσίας. Ο μύθος αυτός είναι ισάξιος του μύθου της Αγίας Λαύρας (τα γεγονότα της οποίας διαψεύδει ο ίδιος ο Π. Π. Γερμανός αλλά τα θεωρεί αληθή η Εκκλησία). Γιατί ήταν το σχολείο χρήσιμο στους Έλληνες κατά τον Κοσμά; Μήπως για να αποκτήσουν επιτέλους οι ραγιάδες εθνική ταυτότητα; Μήπως για να μάθουν την ιστορία τους και να καταλάβουν ποιοί είναι; Μήπως για να μάθουν την ελληνική γλώσσα ώστε να γνωρίσουν από κοντά την ελληνική σκέψη; Τίποτε απ' αυτά. Όπως ο ίδιος επισημαίνει σε πολλά σημεία των λόγων του, μοναδικός σκοπός του σχολείου είναι η κατανόηση του ευαγγελίου, η γνωριμία με τα μυστήρια της θρησκείας και ο δρόμος προς το μοναστήρι. Αυτή άλλωστε ήταν και η επικρατούσα άποψη του πατριαρχείου αλλά και του Γρηγορίου του Ε'.

Ας δούμε όμως το εκπαιδευτικό όραμα του Κοσμά όπως φαίνεται μέσα από τα δικά του λόγια...

1. Ο ρόλος του σχολείου πρέπει να είναι θρησκευτικός και να προετοιμάζει τον άνθρωπο για το μοναστήρι: «Να μαζευθήτε όλοι να κάμετε ένα σχολείον καλόν, να βάλετε και επιτρόπους να το κυβερνούν, να βάνουν διδάσκαλον να μανθάνουν όλα τα παιδιά γράμματα, πλούσια και πτωχά. Διότι από το σχολείον μανθάνομεν τι είνε Θεός, τι είνε Αγία Τριάς, τι είνε Άγγελοι, δαίμονες, παράδεισος, κόλασις, αρετή, κακία· τι είνε ψυχή, σώμα κ.λ.π. Διότι χωρίς το σχολείον περιπατούμεν εις το σκότος· από το σχολείον ανοίγει το μοναστήριον» (Διδαχή Α΄).

«Και αν δεν σπουδάσης τα ελληνικά, αδελφέ μου, δεν ημπορείς να καταλάβης εκείνα οπού ομολογεί η Εκκλησία μας. Καλύτερον, αδελφέ μου, να έχης ελληνικόν σχολείον εις την χώραν σου, παρά να έχης βρύσες και ποτάμια· και ωσάν μάθης το παιδί σου γράμματα, τότε λέγετε άνθρωπος. Το σχολείον ανοίγει τας εκκλησίας· το σχολείον ανοίγει τα μοναστήρια» (Διδαχή Ε΄).

2. Το σχολείο έχει σαν σκοπό τη γνωριμία με την ορθοδοξία: «Διατί πάντα εις τα σχολεία γυμνάζονται οι άνθρωποι και ηξεύρουν και μανθάνουν το τι εστί ο Θεός, το τι είνε οι άγιοι άγγελοι, τι είνε οι καταραμένοι δαίμονες και το τι είνε η αρετή των δικαίων. Το σχολείον φωτίζει τούς ανθρώπους. Ανοίγουν τα ομάτια των ευσεβών και ορθοδόξων χριστιανών να μανθάνουν τα μυστήρια». (Διδαχή ΣΤ΄).

3. Οποιαδήποτε γνώση εκτός της ορθοδοξίας είναι του Διαβόλου: «Έμαθα και πέντε εξ ελληνικά και έμαθα πολλών λογιών γράμματα, εβραϊκά, τουρκικά, φράγκικα και από όλα τα έθνη, με την χάριν του Χριστού μας και πολλά τα εδιάβασα. Και όλα τα εθνικά κάλπικα τα ηύρα· όλα ευρέματα και σπέρματα του Διαβόλου, και κατά αλήθειαν, αδελφοί μου, τόσον τα εμελέτησα τα γράμματα». (Διδαχή Η΄).

4. Όσο για τις υπόλοιπες γνώσεις...: «Ωσάν εξέπεσεν το πρώτον τάγμα και έγιναν δαίμονες, τότε επρόσταξεν ο πανάγαθος Θεός και έγινεν ο κόσμος ούτος. Και από τον καιρόν οπού έκαμε τον κόσμον είνε 7288 χρόνοι.... Ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα είνε κολλημένα εις τον ουρανόν». (Διδαχή Α΄).

Αυτό ήταν το εκπαιδευτικό όραμα του Κοσμά του Αιτωλού. Να ανοίξουν σχολεία όπου οι χριστιανοί (όχι οι «μιαροί» Έλληνες) να μαθαίνουν ελληνικά ώστε να καταλαβαίνουν το ευαγγέλιο (περί ιστορίας ουδείς λόγος), να μάθουν την ορθόδοξη πίστη και να προετοιμαστούν για το μοναστήρι. Το σχολείο αντιμετωπίζεται από τον Κοσμά σαν απαραίτητη προϋπόθεση για την προώθηση της ορθοδοξίας και όχι του έθνους, έννοια η οποία απουσιάζει παντελώς από τις διδαχές του. Για τον Κοσμά η εκπαίδευση είναι ένα εργαλείο κατήχησης στην ορθοδοξία και τίποτε παραπάνω.

Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι το εξής: Από ποιό σημείο των διδαχών του Κοσμά του Αιτωλού προκύπτει ο εθνικός ρόλος της εκπαίδευσης;
Απάντηση δεύτερη: Από πουθενά...

Εν κατακλείδι το κήρυγμα του Κοσμά του Αιτωλού δεν έχει καμία σχέση ούτε με το έθνος, ούτε με ανεξαρτησίες, ούτε με επαναστάσεις ούτε με τέτοια άλλα «αιρετικά» ζητήματα. Δεν τον ενδιέφερε η αποτίναξη της δουλείας την οποία θεωρούσε ο ίδιος «θεόσταλτη» και «προς το συμφέρον μας», επειδή δεν πείραξε την πίστη μας αλλά μάλλον τον απασχολούσαν περισσότερο να μην ξυρίζονται οι άντρες: «Και εγώ βλέπω εδώ και είνε εξήντα και ογδοήντα χρονών γέροντες, και ακόμη ξυρίζονται. Δεν το εντρέπεσθε να ξυρίζεσθε; Δεν ήξευρεν ο Θεός οπού έδωκε τα γένεια;» (Διδαχή Α΄).

Αυτό είναι το «εθνικό» έργο του Κοσμά του Αιτωλού που τον επέβαλλε η μυθοπλασία της εκκλησίας (μαζί με πάμπολλους άλλους) σαν «εθνικό ήρωα»...

***
Μνημεία ανθελληνισμού και τουρκοφιλίας σύμφωνα με την πολιτική του πατριαρχείου, σκοταδιστική χριστιανική προπαγάνδα και καλογερικές ανοησίες ήταν τα κηρύγματα του περιφερόμενου καλόγερου, του Κοσμά Αιτωλού. Κι όμως οι αποπροσανατολισμένοι Νεοέλληνες πιστεύουν, ότι επιτέλεσε σημαντικό εθνικό έργο και τον θεωρούν μέγα Έλληνα και μέγα διδάσκαλο του Γένους.

Η εθνική μας αφασία σε όλο της το μεγαλείο...

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Οι χριστιανοί κατασκευάζουν ακόμα προφητείες!

ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΚΟΣΜΑ ΑΙΤΩΛΟΥ
Είναι αληθινές;


Επειδή ζούμε σε πονηρές εποχές, όπου το εντυπωσιακό ψέμα είναι πηγή κέρδους, καλό θα είναι να προσέχουμε.

Επειδή οι προφητείες του Κοσμά του Αιτωλού, φανερώθηκαν στον κόσμο από έναν Ταλιμπάν της Ορθοδοξίας (τον Καντιώτη, μητροπολίτη Φλώρινας), καλό είναι να προσέχουμε περισσότερο.

Επειδή οι προφητείες ΥΠΟΤΙΘΕΤΑΙ ότι γράφτηκαν απο έναν άλλον Ταλιμπάν της Ορθοδοξίας, καλό θα είναι να προσέχουμε ακόμη περισσότερο.

Κάπου διάβασα ένα κείμενό του που έλεγε πόσα μαντήλια δώρησε στις γυναίκες για να καλύπτουν το κεφάλι τους γιατί είναι αμαρτία να κυκλοφορούν ξεσκέπαστες. Από αλλού διάβασα ότι ήταν εχθρός της Ελληνικής φιλοσοφίας. Λίγο απίθανο το βλέπω κάποιος θεός να δώσει προφητικό χάρισμα σε τέτοιο άτομο. Ο Αλλάχ ίσως.

Ξέρει κανείς σας που και πώς βρέθηκαν οι προφητείες;
Έχει δεί κανείς το χειρόγραφο;
Ξέρει κανείς πού φυλλάσεται τώρα το χειρόγραφο;


Να η ψευδο-ιστοτρία:

Στον πόλεμο του 1940, ένας Έλληνας ανθυπολοχαγός (πνευματικό παιδί του Καντιώτη) πολεμούσε ταμπουρωμένος μέσα σε ένα λιθόκτιστο αλβανικό σπίτι. Εκεί που πυροβολούσε, πιάνει το μάτι του ένα χαρτί σφηνωμένο ανάμεσα στις πέτρες του τοίχου. Το βγάζει με προσοχή και το διαβάζει. Ήταν οι προφητείες... του Κοσμά Αιτωλού! Ο ανθυπολοχαγός έφερε το χειρόγραφο στον Καντιώτη και αυτός το γνωστοποίησε στον κόσμο.
Τόσο απλό ήταν!

Υποπτα σημεία:

1) Ο Κοσμάς ο Αιτωλός δεν ανακοινώνει τις προφητείες του όσο ζεί. Τις γράφει και τις καταχωνιάζει. Είναι λογικόν;

2) Οι προφητείες μένουν επί δεκαετίες στον τοίχο του Αλβανού που κανείς δεν τις παίρνει χαμπάρι. Ο ανθυπολοχαγός, στα λίγα λεπτά που μπαίνει στο σπίτι τις βλέπει! Είναι λογικόν;

3) Ο ανθυπολοχαγός έχει για εξομολόγο τον Καντιώτη!
Μήπως παραείναι σατανική σύμπτωση;

Τί "ψύλλους στ΄ αυτιά" μας βάζει αυτή η ιστορία:

Ο Καντιώτης γράφει ο ίδιος τις δήθεν (ετεροχρονισμένες) προφητείες -και τι προφητείες-... και πολύ απλά, λέει ότι τις έφερε κάποιο πνευματικό του παιδί απο την Αλβανία.

Για να ξεκαθαριστεί το θέμα, και για να αποστομώσουν οι χριστιανοί εμάς τους βέβηλους αμφισβητίες, και για να αποδείξουν ότι οι δικοί τους ιερείς έχουν ενίοτε πραγματικά προφητικά χαρίσματα, δοσμένα απο τον βιβλικό θεό, ιδού τί πρέπει να κάνουν:

Να δώσουν:

1) Όνομα και διεύθυνση του ανθυπολοχαγού.

2) Ημερομηνία θανάτου του ανθυπολοχαγού.

3) Πότε παρέδωσε ο ανθυπολοχαγός το χειρόγραφο στον Καντιώτη;

4) Πότε το δημοσίευσε ο Καντιώτης;

5) Το σπίτι υπήρχε την εποχή του Κοσμά και ποιά η διεύθυνσή του; Δεν είχαν γίνει επί 200 χρόνια επισκευές ή ανακαινίσεις;

6) Να δοθεί το χειρόγραφο σε ομάδα επιστημόνων, για να εξακριβωθεί το είδος (και κυρίως η ηλικία) του χαρτιού και το είδος της μελάνης.

Τολμούν;

Κυριακή 23 Αυγούστου 2026

Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι

9.4. Το νόμισμά σας είναι κάλπικο

ΠΟΥ ΝΑ ΓΥΡΙΖΕΙΣ;
ΕΝΑΣ ΠΕΡΙΠΛΑΝΩΜΕΝΟΣ ΕΙΡΩΝΕΥΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Ο ΚΥΝΙΚΟΣ


Πρέπει να ήταν η χρονιά που έπεσαν οι Τριάκοντα τύραννοι στην Αθήνα, το 403 π.Χ., όταν γεννήθηκε στη Σινώπη του Πόντου ο Διογένης· μπορεί όμως να ήταν και η χρονιά που ανέβηκαν στην εξουσία. Έζησε πολλά χρόνια εκεί και βοηθούσε τον πατέρα του, υψηλά ιστάμενο τραπεζίτη· ίσως έγινε και ο ίδιος τραπεζίτης. Έτσι, όταν ο πατέρας του κατηγορήθηκε ότι παραχάραξε το νόμισμα της πόλης, ο τριανταπεντάχρονος Διογένης τον ακολούθησε στην εξορία. Το πιθανότερο είναι ότι οι λόγοι της δίωξης ήταν πολιτικοί, μια και τότε (γύρω στο 370) πήρε την εξουσία ένας σατράπης.

Η φήμη του παραχαράκτη και του εξόριστου δεν τον εγκατέλειψε, αλλά και ο Διογένης δεν της χαρίστηκε. Την αντιμετώπιζε με χιούμορ και αντέτεινε στους κατηγόρους του ότι όλες οι αντιξοότητες του βγήκαν σε καλό. Όταν τον κορόιδευαν για το πάθημα της εξορίας, ο Διογένης τούς θύμιζε ότι χάρη σε αυτήν έφτασε στη φιλοσοφία. «Κι αν οι συμπολίτες μου στη Σινώπη με καταδίκασαν σε εξορία, εγώ τους καταδίκασα να ζήσουν στη Σινώπη» (Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων βίων και δογμάτων συναγωγή 6.49· το 6ο βιβλίο του Λαέρτιου αποτελεί βασική πηγή για τον κυνισμό).

Όταν ερχόταν η συζήτηση στη νόθευση του νομίσματος, ο καθένας που γνώριζε τον φιλόσοφο θα σκεφτόταν: ο Διογένης (όπως το γράφει από μόνος του σε ένα έργο του) υποτίμησε την αξία των νομισμάτων της πόλης του και υπέσκαψε την αξιοπιστία των χρηματικών συναλλαγών. Αυτό που επιχειρεί τώρα με τη φιλοσοφική του στάση είναι να ανατρέψει την αξία των νομίμων(των συνηθειών και των ηθών) της πόλης-κράτους, να νοθεύσει τους θεσμούς της κοινωνίας. Το δεύτερο είναι πολύ σοβαρότερο, και είναι το μόνο εξακριβωμένο. Την ιστορία με το νόμισμα όλοι την ακούμε ή τη διαβάζουμε (τότε ή και τώρα), αλλά δεν ξέρουμε αν είναι αληθινή. Ταιριάζει τόσο πολύ με αυτά που ήθελε να κάνει ο Διογένης και τα εξηγεί τόσο παραστατικά, που θα μπορούσε να είναι πλαστή.

Κάλπικη η ιστορία για το κάλπικο νόμισμα; Και οι άλλες ιστορίες για τον Διογένη; Κατέβηκε στην Αθήνα. Εκεί, καθώς λέγεται, ήταν μαθητής του Αντισθένη. Πιθανώς να ήταν. Εξάλλου, ποιος δεν επιζητούσε τότε (είτε ο ίδιος είτε οι συνεχιστές του) περγαμηνές που να αποδείκνυαν το ένδοξο παρελθόν του; Γιατί, αν ο Διογένης ήταν μαθητής του Αντισθένη, συνδέεται έμμεσα με τον δάσκαλο του Αντισθένη, τον Σωκράτη.

Σαν να μην έφτανε η εξορία, ο Διογένης μετά τον θάνατο του Αντισθένη έφυγε από την Αθήνα. Ταξιδεύοντας προς την Αίγινα, πιάστηκε από πειρατές και κατέληξε σκλάβος στην Κρήτη και τελικά στο σπίτι ενός πλούσιου Κορίνθιου, όπου ανέλαβε τη διαπαιδαγώγηση των γιων του.

Διάφορες μαρτυρίες τον θέλουν να μοιράζει τον χρόνο του στην Κόρινθο και στην Αθήνα, ή να βρίσκεται κατά καιρούς στα Μέγαρα, στην Ολυμπία, στη Σαμοθράκη, στη Ρόδο, στη Μίλητο και άλλες πόλεις.

Πολλές λεπτομέρειες δεν γνωρίζουμε για τη ζωή του Διογένη, εκτός αν η ζωή του είναι η συρραφή των περιστατικών που σώζουν διάφοροι συγγραφείς. Ας κρατήσουμε ότι αυτό που άρχισε με τον Διογένη, ο Κυνισμός, δεν ήταν Σχολή, με τον τρόπο που ήταν ο Πλατωνισμός, ο Στωικισμός και άλλες: οι Κυνικοί δεν διαδέχονταν ο ένας τον άλλο στη σχολαρχία, δεν παρέδιδαν μαθήματα, ούτε συνέθεσαν κάποιο φιλοσοφικό σύστημα.

Ὁ λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν

Ευκοσμία είναι για την πόλη οι γεροί άνδρες, για το σώμα η ομορφιά, για την ψυχή η σοφία, για την πράξη η αρετή, για τον λόγο η αλήθεια· τα αντίθετά τους είναι ακοσμία. Τον άνδρα και τη γυναίκα, τον λόγο και την πράξη, την πόλη και το πράγμα που αξίζουν τον έπαινο πρέπει με επαίνους να τα τιμάμε, ενώ τα ανάξια να τα κατακρίνουμε.

[Η Ελένη] έκανε όσα έκανε είτε από θέλημα της Τύχης και απόφαση των θεών και της Ανάγκης προσταγή είτε επειδή αρπάχτηκε με τη βία είτε πείστηκε με λόγια είτε επειδή από τη θωριά ερωτεύτηκε.

Αν ήταν ο λόγος που την έπεισε και εξαπάτησε την ψυχή της, ούτε σε αυτή την περίπτωση είναι δύσκολη η υπεράσπιση και η ανασκευή της κατηγορίας.

Ο λόγος είναι ένας μεγάλος δυνάστης, που ενώ έχει το πιο μικρό και αφανές σώμα, επιτελεί τα έργα τα πιο θεϊκά· γιατί μπορεί και το φόβο να σταματήσει και τη λύπη να διώξει και χαρά να προκαλέσει και τον οίκτο να αυξήσει.

Πόσοι δεν έχουν πείσει ή δεν πείθουν τόσους και τόσους για τόσα πράγματα, πλάθοντας έναν ψευδή λόγο! 

Ποια αιτία λοιπόν μας εμποδίζει να θεωρήσουμε ότι η Ελένη ήρθε στην Τροία χωρίς τη θέλησή της, το ίδιο όπως αν αρπάχτηκε από απαγωγέων τη βία; Αφού η επίδραση της πειθούς, αν και δεν έχει του εξαναγκασμού τη μορφή, έχει την ίδια με αυτόν δύναμη.

Γοργίας, Ἑλένης Ἐγκώμιον, 1, 6-8 και 11-12

To ορφικό ταφικό χρυσό έλασμα του Ιππωνίου

Μναμοσύνας τόδε ἔργον· ἐπεὶ ἂν μέλληισι θανεῖσθαι εἰς Ἀίδαο δόμους εὐήρεας, ἔστ’ ἐπὶ δ<ε>ξιἀ κρήνα, παρ’ δ’ αὐτὰν ἑστηκῦα λευκὰ κυπάρισ<σ>ος· ἔνθα κατερχόμεναι ψυχαὶ νεκύων ψύχονται. ταύτας τᾶς κράνας μηδὲ σχεδὸν ἐγγύθεν ἔλθηις. πρόσθεν δὲ εὑρήσεις τᾶς Μναμοσύνας ἀπὸ λίμνας ψυχρὸν ὕδωρ προρέον· φύλακες δὲ ἐπύπερθεν ἔασι. οἳ δέ σε εἰρήσονται ἐν<ὶ> φρασὶ πευκαλίμαισι ὅτ<τ> ι δὴ ἐξερέεις Ἄιδος σκότος ὀρφ<ν>ήεντος. εἶπον· Γῆς παῖ<ς> εἰμι καὶ Οὐρανοῦ ἀστερόεντος· δίψαι δ’ εἰμ’ αὖος καὶ ἀπόλλυμαι· ἀλ<λ>ὰ δότ’ ὦκα ψυχρὸν ὕδωρ πιέναι τῆς Μνημοσύνης ἀπὸ λίμνης. καὶ δὴ τοι ἐρέουσιν {ι}ὑποχθονίωι βασιλεί<αι>· καὶ {δὴ τοι} δώσουσιν πιεῖν τᾶς Μναμοσύνας ἀπ[ὸ] λίμνας καὶ δὴ καὶ σὺ πιὼν ὁδὸν ἔρχεα<ι> ἅν τε καὶ ἄλλοι μύσται καὶ βάκχοι ἱερὰν στείχουσι κλε<ε>ινοί.

Καλαβρία, Ιππώνιο [i]

Αυτό είναι το έργο της Μνημοσύνης.[ii] Όταν είναι να πεθάνει (και να πάει) προς τα καλοφτιαγμένα δώματα του Άδη,[iii] στα δεξιά υπάρχει μια κρήνη[iv] και πλάι της στέκει κυπαρίσσι λευκό.[v] Εδώ σαν κατεβαίνουν των νεκρών οι ψυχές δροσίζονται.[vi] Τούτη την κρήνη ούτε καν να την πλησιάσεις! Πιο πέρα θα βρεις νερό δροσερό να κυλά από της Μνημοσύνης τη λίμνη.[vii] Φύλακες στέκουν εμπρός της. Θα σε ρωτήσουν με οξύνοια πνεύματος τι αναζητάς στο ζοφερό σκότος του Άδη.[viii] Να πεις: «Είμαι γιος της Γης και του έναστρου Ουρανού.[ix] Στέγνωσα απ’ τη δίψα και χάνομαι. Αλλά δώστε μου γρήγορα να πιω δροσερό νερό απ’ τη λίμνη της Μνημοσύνης».[x] Και θα ρωτήσουν τη βασίλισσα του Κάτω Κόσμου[xi] και θα σου δώσουν να πιεις από τη λίμνη της Μνημοσύνης. Σαν πιεις, και συ τον ιερό θα πάρεις το δρόμο [xii] που βαδίζουν και οι άλλοι ένδοξοι μύστες και βάκχοι.[xiii]

[i] Από ορθογώνιο χρυσό έλασμα που βρέθηκε σε τάφο γυναίκας (γύρω στα 400 π.Χ.), στο πάνω μέρος του στήθους. Ίσως να ήταν στερεωμένο στο λαιμό με λεπτή αλυσίδα. Μαζί με μια άλλη ομάδα παρόμοιων ευρημάτων από την σικελική Έντελλα, την Πετηλία και τα Φάρσαλα συνιστούν μια σχετικά συνεκτική περιγραφή της άφιξης της ψυχής του νεκρού στον Κάτω Κόσμο. Κάποιος (ένας ιερέας, η Μνημοσύνη, το ίδιο το κείμενο;) απευθύνεται στο νεκρό σε δεύτερο πρόσωπο και του δίνει οδηγίες για το τι θα δει και το τι να κάνει, όταν βρεθεί στον Άδη. Συντομότερα παρόμοια κείμενα έχουμε από τη Θεσσαλία και την Κρήτη.

[ii] Μνημοσύνη είναι η μητέρα των Μουσών, η θεότητα της Μνήμης. Η Μνημοσύνη συνδέεται με τον Ορφέα γενεαλογικά μέσω της κόρης της Καλλιόπης, η οποία είναι η μητέρα του μεγάλου μουσικού. Για την έκφραση «το έργο της Μνημοσύνης» πβ. την αρχή του ομηρικού ύμνου στην Αφροδίτη, όπου ο ποιητής καλεί τη Μούσα να τραγουδήσει τα έργα της Αφροδίτης, δηλαδή τη σφαίρα επιρροής της θεάς και τις πτυχές της δράσης της (Μοῦσά μοι ἔννεπε ἔργα πολυχρύσου Ἀφροδίτης / Κύπριδος...). Εδώ το «έργο» της Μνημοσύνης είναι οι σωτήριες οδηγίες και τα λόγια που πρέπει να απομνημονεύσει η ψυχή του νεκρού, δηλαδή το ίδιο το κείμενο, σαν να το ενέπνευσε ή να το υπαγόρευσε η ίδια η θεά της Μνήμης. Το κείμενο είναι σε στίχους, ακριβώς για να διευκολύνει την απομνημόνευση. Οι οδηγίες προφανώς δόθηκαν για πρώτη φορά όσο η νεκρή ήταν ζωντανή, σε κάποια τελετή μύησης. Η νεκρή εμπιστεύεται τη θεά της Μνήμης, ώστε στον Κάτω Κόσμο να θυμηθεί όσα έμαθε στη διάρκεια της μύησής της στον Πάνω Κόσμο [πβ. ορφικοί ύμνοι (=ΟΥ) 77.9-10): ἀλλά͵ μάκαιρα θεά͵ μύσταις μνήμην ἐπέγειρε / εὐιέρου τελετῆς͵ λήθην δ΄ ἀπὸ τῶνδ΄ ἀπόπεμπε].
 
Έτσι η Μνημοσύνη γίνεται προστάτιδα της ψυχής και οδηγός στο μεταθανάτιο ταξίδι της. Σε φιλοσοφικούς κύκλους η μνήμη θεωρούνταν όργανο της ανθρώπινης σωτηρίας. Οι Πυθαγόρειοι, στενά συνδεμένοι με τους Ορφικούς, έδιναν μεγάλη σημασία στη μνήμη και φρόντιζαν να την εξασκούν με διάφορες τεχνικές. Ο Πυθαγόρας θυμόταν πολλές από τις προηγούμενες ενσαρκώσεις του. Το ίδιο και ο Εμπεδοκλής.
 
Η ενθύμηση των προηγούμενων ζωών ήταν απαραίτητη, για να γνωρίσει κανείς τον αληθινό εαυτό του. Η ανάμνηση αποτελεί μια κάθαρση της ψυχής. Η ανώνυμη θεότητα που μιλά στον Παρμενίδη και του αποκαλύπτει την πάσα αλήθεια (απ. Β 1 D-K) ίσως να είναι η Μνημοσύνη. Για τον Πλάτωνα το να πιεις από το νερό της Λήθης (Λησμονιάς) σημαίνει να χάνεις τη θύμηση των αιώνιων αληθειών. Στην Ελληνική ἀ-λήθεια είναι κυριολεκτικά η απουσία της αμνησίας, επομένως το να θυμάσαι σημαίνει και να γνωρίζεις. Η Λήθη είναι το νερό του θανάτου, η Μνημοσύνη είναι το νερό της αθανασίας. Η μνήμη εξασφαλίζει στη νεκρή ψυχή τη δυνατότητα να θυμηθεί τη θεία καταγωγή της, να απομακρυνθεί από τον κύκλο του χρόνου και του γίγνεσθαι και να μην ενσαρκωθεί ξανά.
 
[iii] Αυτός που πεθαίνει είναι ο μύστης (ή ο «ήρωας» σε άλλα ελάσματα). Ο θάνατος γίνεται αντιληπτός ως πέρασμα για την ψυχή, γι’ αυτό και το αντίστοιχο ρήμα θανεῖσθαι συντάσσεται σαν να ήταν ρήμα κίνησης (εἰς Ἀίδαο δόμους). Το κείμενο πρέπει να γραφτεί ακριβώς τη στιγμή του θανάτου, για να αποφύγει η ψυχή τους τρόμους του Άδη. Σ’ αυτή την κρίσιμη στιγμή η ψυχή βρίσκεται αντιμέτωπη με επιλογές, άλλες επιθυμητές και άλλες όχι.
 
Τα κείμενα δεν εξηγούν γιατί η ψυχή πρέπει να κάνει μια επιλογή και όχι μια άλλη ή γιατί πρέπει να πει κάποια συγκεκριμένα λόγια και όχι κάποια άλλα: η γνώση των αιτιών για τις συγκεκριμένες επιλογές προϋποτίθεται για τους μυημένους και δε χρειάζεται να αναπτυχθεί με λεπτομέρειες από τους συντάκτες των κειμένων. Η έλλειψη αυτή δυσκολεύει για μας την ερμηνεία των ελασμάτων. Το παλάτι του Άδη χαρακτηρίζεται ως καλοφτιαγμένο (Ἀίδαο δόμους εὐήρεας). Ο χαρακτηρισμός μάς θυμίζει τις παραστάσεις με το νεκρό στον Κάτω Κόσμο να στέκεται μπροστά σε ένα οικοδόμημα με κίονες. 

[iv] Πρόκειται για την κρήνη της Λήθης. Εδώ τοποθετείται στα δεξιά, ενώ η κρήνη της Μνήμης βρίσκεται όχι αριστερά, αλλά πιο πέρα στην ίδια (δεξιά) κατεύθυνση. Το ίδιο σχήμα υπάρχει και στα ελάσματα από την Έντελλα και τα Φάρσαλα. Στο έλασμα από την Πετηλία η κρήνη της Λήθης βρίσκεται στα αριστερά, ενώ η πηγή της Μνημοσύνης βρίσκεται στην άλλη πλευρά, δηλαδή στα δεξιά. Στα ελάσματα από την Κρήτη το νερό της Μνημοσύνης βρίσκεται στα δεξιά. Σε μια από τις πινακίδες των Θουρίων η ψυχή πρέπει να κινηθεί προς τα δεξιά, για να σωθεί. Γενικά η ψυχή πρέπει να ακολουθήσει μια πορεία προς τα δεξιά, όταν βρεθεί στον Κάτω Κόσμο. Είναι γνωστό ότι οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν το αριστερό ως κάτι κακό. Στον Πλάτωνα (Πολιτεία 614C) οι ψυχές των δικαίων ακολουθούν μετά την κρίση τους το δεξί μονοπάτι, το οποίο οδηγεί στα νησιά των Μακάρων (Γοργίας 524Α). Στο υπόγειο μαντείο του Τροφώνιου ο ιερέας παίρνει τον επισκέπτη στις πηγές του ποταμού. Εκεί πρέπει να πιει πρώτα από το νερό της Λήθης και μετά από το νερό της Μνήμης (Παυσανίας 9.39.7), μια αναπαράσταση των συνθηκών του Κάτω Κόσμου.

[v] Το κυπαρίσσι από τα πιο αρχαία χρόνια συνδέεται με τον Άδη και τον θάνατο σε πολλούς πολιτισμούς. Το κυπαρίσσι εδώ είναι λευκό, χωρίς να εξηγείται γιατί. Έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες: α) Σε διάφορες λατρείες οι νεκροί θάβονταν με λευκή ενδυμασία [π.χ. Κέα (Sokolowksi 97 A, ιερός νόμος του 5ου αιώνα π.Χ.), Λεβάδεια (Sokolowski 77 C 6, 5ος αιώνας π.Χ.), Μεσσηνία (Παυσ. 4.13.3), ορφική ταφή στους Θουρίους (Timpone Grande)]. β) Οι μύστες φορούσαν λευκά ρούχα (βλ. λ.χ. Ευρ., Κρήτες απ. 472, 16 Kannicht). γ) Το κυπαρίσσι λάμπει στο σκοτάδι του Κάτω Κόσμου, προσελκύοντας σαν φάρος τις ψυχές των αμύητων νεκρών στο νερό της λησμονιάς. δ) Ίσως το λευκό εδώ να έχει την έννοια του «φασματικού», αφού το χρώμα συνδέεται με τα φαντάσματα. Στην Οδύσσεια (ω 11) οι ψυχές των μνηστήρων συναντούν την Λευκάδα πέτρην στο δρόμο τους προς τον Άδη. ε) Ίσως ο Άδης να συλλαμβάνεται εδώ ως το αντίστροφο του Πάνω Κόσμου, όπου το κυπαρίσσι είναι σκούρο. στ) Οι ορφικο-πυθαγόρειοι φορούσαν λευκά ενδύματα, όταν παρακολουθούσαν κηδείες, ενώ απαγορευόταν να φτιάχνουν φέρετρα από κυπαρισσόξυλο, γιατί απ’ αυτό το ξύλο ήταν φτιαγμένο το σκήπτρο του Δία (Ιάμβλιχος, Βίος Πυθ. 155, Έρμιππος απ. 23 Wehrli - στους Κρήτες του Ευριπίδη ο ιερός ναός του Δία είναι φτιαγμένος από κυπαρίσσι, απ. 472, 4 κ.εξ. Kannicht). 

[vi] Η δίψα του νεκρού είναι παγκόσμιο μοτίβο. Γι’ αυτό γίνονται προς τιμήν των νεκρών υγρές προσφορές ή αποτίθενται αγγεία με νερό στους τάφους. Χωρίς κάποιον φίλο ή συγγενή να τον θυμάται, ο νεκρός υποφέρει από πείνα και δίψα, όπως μας αναφέρει ο Λουκιανός (Περί πένθους 9). Στην Πολιτεία (621ΑΒ) ο Πλάτων περιγράφει το δρόμο που οδηγεί στην πεδιάδα της Λήθης ως άγονο, πνιγηρό και πολύ ζεστό. Ο Τάνταλος υποφέρει από αιώνια δίψα στον Άδη για τα κρίματά του. Η δίψα μπορεί να οδηγήσει την ψυχή να κάνει λάθος και πιει από το νερό της Λησμονιάς. Αυτό είναι βέβαιο ότι το κάνουν οι ψυχές των αμύητων: δροσίζονται, αλλά έτσι ξεχνούν και παγιδεύονται σε μια νέα ενσάρκωση. Το ρήμα στο πρωτότυπο είναι ψύχονται (δροσίζονται). Στην αρχαία ελληνική γλώσσα το «ψύχω» σήμαινε επίσης «φυσώ», αλλά και «δίνω ζωή» (πβ. ψυχή = η πνοή που δίνει ζωή στο σώμα). Ίσως υπάρχει ετυμολογικό παιχνίδι: οι ψυχές που πίνουν από το νερό της Λήθης δεν δροσίζονται μόνο, αλλά κυριολεκτικά παίρνουν ζωή για μια νέα ενσάρκωση, κάτι αρνητικό για την οπτική των Ορφικών.

[vii] Στον Όμηρο οι ψυχές των νεκρών είναι απλοί ίσκιοι που δεν θυμούνται τίποτα. Η ψυχή του μάντη Τειρεσία στη Νέκυια της Οδύσσειας (ραψωδία λ) είναι σε θέση να θυμηθεί και να προφητέψει μόνο όταν πιει από το αίμα των σφαγίων. Ο Οδυσσέας προσπαθεί να κρατήσει τις άλλες διψασμένες ψυχές μακριά. Στους Ορφικούς το αίμα αντικαθίσταται από το νερό της Μνήμης, με αποτέλεσμα να κόβεται έτσι κάθε δεσμός με τον αιματηρό σαρκικό Πάνω Κόσμο.

[viii] Η εικόνα των θεοτήτων-φυλάκων που προστατεύουν ένα ιερό και μυστικό μέρος είναι συχνή και στην αρχαιότητα και στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Στους Γνωστικούς οι Άρχοντες, κατώτεροι Αιώνες, έχουν αρνητικό ρόλο, αφού προσπαθούν να εμποδίσουν την άνοδο της ψυχής φυλάγοντας τους πλανήτες. Η ψυχή περνά, μόνο αν ξέρει το κατάλληλο συνθηματικό. Παρόμοιες ιδέες βρίσκουμε στα ερμητικά κείμενα, τους νεοπλατωνικούς, το μιθραϊσμό, το ζωροαστρισμό, απόκρυφα ιουδαϊκά και χριστιανικά κείμενα κ.α. Οι φύλακες εδώ κάνουν μια ερώτηση και περιμένουν ένα αναγνωριστικό συνθηματικό, μια εικόνα που προέρχεται από τη φύλαξη στρατοπέδων ή πυλών. Το σύνθημα που πρέπει να γνωρίζει η ψυχή παραπέμπει επίσης σε μυστικές ή και συνωμοτικές ομάδες, των οποίων τα μέλη αναγνωρίζονται μεταξύ τους με ιδιαίτερες χειρονομίες ή λόγια. Τα ορφικά κείμενα δεν μας λένε αν κάποια τιμωρία περιμένει την ψυχή που δεν γνωρίζει το σύνθημα, αλλά από αντίστοιχες πλατωνικές εικόνες (Πολιτεία 363C, Γοργίας 493Β) μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ψυχή τιμωρούνταν. Σε αμφορέα από την Ιταλία (4ος-3ος αιώνας π.Χ. -Vulci), ο οποίος δυστυχώς έχει πια χαθεί, εικονιζόταν ένα ανθηρό λιβάδι, το οποίο χωριζόταν από τον τόπο των καταδικασμένων με δέντρα γεμάτα πουλιά. Από έναν λόφο πήγαζε μια κρήνη και μπροστά της στέκονταν δύο νέοι στεφανωμένοι με κισσό και κρατώντας θύρσο, διονυσιακά σύμβολα. Ένας τοξότης εικονιζόταν σε ετοιμότητα να ρίξει βέλος. Οι δύο νέοι είναι προφανώς μύστες, ενώ ο τοξότης-φύλακας δεν τους αφήνει να περάσουν, αν δεν πουν το κατάλληλο συνθηματικό. Στην άλλη πλευρά του αγγείου ένας δαίμονας βασανίζει με πυρσό μια γυναίκα, είδος υποχθόνιας τιμωρίας.
 
Η έλλειψη αναφοράς στα ορφικά ελάσματα σε τιμωρίες ίσως να οφείλεται στο ότι θα ήταν άκομψο να υπενθυμίζεται κάτι τέτοιο σε έναν νεκρό μύστη που ελπίζει στη σωτηρία. Εξάλλου το έλασμα με τις οδηγίες που συνοδεύει το νεκρό, αλλά και η μύηση που έχει λάβει στη διάρκεια της ζωής του, ίσως θεωρούνται ικανά όπλα, ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να ξεχάσει η ψυχή το συνθηματικό και να τιμωρηθεί.
 
[ix] Η ψυχή υπενθυμίζει τη θεία καταγωγή της (ήδη από τον Ησίοδο η Γη και ο Ουρανός είναι το αρχέγονο θεϊκό ζεύγος, ενώ θεοί και άνθρωποι έχουν κοινή καταγωγή -πβ. Πίνδ., Νεμ. 6.1-2, Ευρ. απ. 1004 Kannicht), επομένως και τη συγγένειά της με τους φύλακες, τον Άδη και την Περσεφόνη και τους άλλους θεούς. Αυτό δείχνει στους φύλακες ότι και θυμάται την καταγωγή της, αλλά και ότι δικαιούται μερίδιο στην πρωταρχική θεία κατάσταση. Ωστόσο το βάρος φαίνεται να πέφτει στην καταγωγή από τον Ουρανό. Σε άλλα παρόμοια κείμενα το σώμα ανήκει στη γη (τιτανικό στοιχείο στον ορφικό μύθο του Ζαγρέα) και η ψυχή στον ουρανό (διονυσιακό στοιχείο). Ο μύστης πρέπει να απαρνηθεί το γήινο στοιχείο του, ακόμη και το προσωπικό του όνομα, για να εισέλθει στον κόσμο των θεών. Ο έναστρος ουρανός είναι ο τόπος της θεϊκής πατρίδας για τους Πυθαγόρειους, ενώ για τον Πλάτωνα η λυτρωμένη ψυχή επιστρέφει στο άστρο που της αντιστοιχεί (Τίμαιος 42Β). Σε άλλο ορφικό έλασμα ο νεκρός αποκαλεί τον εαυτό του Αστέριο, πιθανότατα ένα μυστικό όνομα για τους μυημένους και όχι το πραγματικό του όνομα. Μια σειρά από παράλληλα χωρία διαφόρων παραδόσεων τονίζουν ότι η ανάμνηση της ουράνιας καταγωγής κάποιου είναι απαραίτητη για τη σωτηρία του: βλ. λ.χ. Οδ. ω 1-2, Εμπεδ. απ. Β 119 D-K, Ιππόλ., Κατά πασών αιρέσεων 5.7.30, Ευαγγέλιο της Μαρίας (P. Berol. 8502, I 16). Ωστόσο δεν είμαστε βέβαιοι αν οι Ορφικοί που έγραψαν τα χρυσά ελάσματα θεωρούσαν ότι η τελική κατάληξη της λυτρωμένης ψυχής είναι στον ουρανό ή σε κάποιο μέρος του Άδη ειδικά φυλαγμένο γι’ αυτήν, κάτι σαν τα Ηλύσια Πεδία ή τις Νήσους των Μακάρων, όπου θα ζει σε μια αιώνια ευτυχία. Η λυτρωμένη ψυχή αναφέρεται απλώς ότι ακολουθεί το δρόμο που πήραν οι άλλοι μύστες ή βάκχοι ή ήρωες, χωρίς να διευκρινίζεται πού οδηγεί αυτός ο δρόμος.

[x] Ο νεκρός υποδεικνύει στους φύλακες έμμεσα ότι είναι μυημένος, αφού η δίψα του οφείλεται στο γεγονός ότι η ψυχή του δεν ήπιε από την πηγή της Λήθης, όπως οι ψυχές των αμύητων: ως μύστης γνώριζε ήδη από τη μύησή του στον Πάνω Κόσμο ότι απαγορεύεται να πιει από αυτήν, το θυμήθηκε μετά θάνατον (με τη βοήθεια και του ελάσματος) και κατάφερε μάλιστα να νικήσει τον πειρασμό, όταν πέρασε από εκεί. Από πολλές απόψεις, λοιπόν, είναι ένας ικανός αγωνιστής που αξίζει να ανταμειφθεί από τις θεότητες του Κάτω Κόσμου. Συνεπώς η δίψα εδώ είναι καίριο μέρος του συνθηματικού αναγνώρισης όσο και η αναφορά στην ουράνια καταγωγή, αλλά και η έκκληση για ξεδίψασμα από την πηγή της Μνήμης (επίσης ένδειξη μυστικής γνώσης που κατέχει ο νεκρός, αφού γνωρίζει και τη σημασία της, αλλά και ότι υπάρχει μια τέτοια πηγή στον Άδη και μάλιστα αμέσως μετά την πηγή της Λήθης). 

[xi] Οι φύλακες πρέπει να συμβουλευθούν την Περσεφόνη, αφού σε τελική ανάλυση δεν είναι αυτοί, οι οποίοι θα κρίνουν αν η ψυχή δικαιούται να πιει νερό, αλλά η βασίλισσα του Κάτω Κόσμου.

[xii] Ο ιερός δρόμος που οδηγεί στην αιώνια ευτυχία. Η εικόνα της ιεράς οδού στον Κάτω Κόσμο μπορεί να είναι εμπνευσμένη από το τελεστικό μονοπάτι τής επίγειας μύησης ή από τις ιερές πομπές των μυστών λ.χ. στα Ελευσίνια Μυστήρια, όπου η πορεία ήταν μακρά και δύσκολη, αλλά ο μύστης δεν ένιωθε κούραση με παρέμβαση των θεών (Ευρ., Βάκ. 194, Αριστοφ., Βάτρ. 402 κ.εξ.). Ο Πλάτωνας επισημαίνει την ομοιότητα ανάμεσα στις τελετουργικές πρακτικές και το ταξίδι της ψυχής (Φαίδρος 108Α). Έχουμε όμως και μυθικά και φιλοσοφικά παράλληλα: στον Πίνδαρο ο δρόμος του Δία οδηγεί τις ευσεβείς ψυχές στα νησιά των Μακάρων υπό τον Ραδάμανθυ (Ολ. 2.68 κ.εξ. -πβ. Παλ. ανθ. 7.545). Ο Παρμενίδης ταξιδεύει στην οδό της σοφίας (Β 1.2-3, 27 D-K), για να βρει την λυτρωτική αλήθεια.

[xiii] Ο μύστης που έφτασε στην τελείωση ταυτίζεται με τον ίδιο το θεό του, τον Διόνυσο-Βάκχο και επομένως δικαίως αποκαλεί τον εαυτό του μ’ αυτό τον τίτλο. Ενώ όμως όσοι συμμετέχουν στις απλές εκστατικές διονυσιακές τελετουργίες των πόλεων μένουν ικανοποιημένοι με μια προσωρινή ταύτιση με το θεό που διαρκεί όσο η εκστατική τελετή, η ένωση του ορφικού με το θείο είναι διαρκής και σ’ αυτή τη ζωή και στη μεταθανάτια κατάσταση. 

Η περιπέτεια της ψυχής φαίνεται στο έλασμά μας να τελειώνει εδώ. Το κείμενο όμως από την Έντελλα υπονοεί στο -δυστυχώς- κατεστραμμένο τέλος του ότι σε ένα επόμενο στάδιο η ψυχή εμφανιζόταν μπροστά στην ίδια την Περσεφόνη.

Απολογία Σωκράτους: Είναι καλύτερα να μείνω όπως είμαι

Κάποτε πήγε στους Δελφούς και τόλμησε να ζητήσει χρησμό για αυτό και μη κάνετε θόρυβο, Αθηναίοι για το αν υπάρχει κανείς σοφότερος από μένα. Απάντησε λοιπόν η Πυθία ότι κανένας δεν είναι σοφότερος. Κι επειδή ο Χαιρεφώντας πέθανε, αυτά θα σας τα επιβεβαιώσει αυτός εδώ, ο αδελφός του. Σκεφτείτε λοιπόν για ποιο λόγο τα λέω αυτά· γιατί τώρα θα σας εξηγήσω από πού προήλθε η συκοφαντία εναντίον μου. Όταν τα άκουσα αυτά, μου περνούσαν από το νου οι εξής σκέψεις:

Τι εννοεί ο θεός και τι υπαινίσσεται; Αφού εγώ ξέρω καλά ότι δεν είμαι σοφός σε κανένα θέμα, ούτε ασήμαντο ούτε σημαντικό. Τι εννοεί λοιπόν όταν λέει ότι είμαι ο σοφότερος από όλους; Γιατί δεν μπορεί βέβαια να λέει ψέματα. Δεν του είναι επιτρεπτό.

Για πολύ καιρό λοιπόν αναρωτιόμουν τι εννοεί ο θεός. Ύστερα, με πολλούς δισταγμούς, στράφηκα σε μία τέτοιου είδους διερεύνηση του χρησμού: πλησίασα κάποιον από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, πιστεύοντας ότι έτσι θα κατάφερνα, αν υπήρχε οποιαδήποτε περίπτωση να καταφέρω, να αποδείξω ότι το μαντείο έκανε λάθος και να απαντήσω στο χρησμό λέγοντας ότι αυτός εδώ είναι σοφότερος από μένα, εσύ όμως είπες ότι είμαι εγώ.

Εξετάζοντάς τον λοιπόν προσεκτικά δε χρειάζεται να πω όνομα, ήταν όμως κάποιος πολιτικός έπαθα κάτι τέτοιο, Αθηναίοι: συζητώντας μαζί του μου φάνηκε ότι αυτός ο άνθρωπος φαινόταν σοφός σε πολλούς άλλους και κυρίως στον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δεν ήταν. Προσπαθούσα έπειτα να του δείξω ότι νόμιζε πως ήταν σοφός, χωρίς όμως να είναι. Για το λόγο αυτό έγινα μισητός και στον ίδιο και σε πολλούς από τους παρόντες.

Φεύγοντας λοιπόν σκεφτόμουν ότι εγώ είμαι σοφότερος από αυτόν τον άνθρωπο. Γιατί, όπως δείχνουν τα πράγματα, κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτε πραγματικά καλό, αλλά αυτός νομίζει ότι ξέρει τη στιγμή που δεν ξέρει, ενώ εγώ δεν ξέρω και δε νομίζω ότι ξέρω. Φαίνεται λοιπόν ότι εγώ είμαι λίγο σοφότερος από αυτόν, επειδή αυτά που δεν ξέρω δε νομίζω κιόλας ότι τα ξέρω.

Κατόπιν πήγα σε άλλον, κάποιον από αυτούς που θεωρούνταν ακόμη σοφότεροι από τον προηγούμενο, και μου φάνηκε πως το ίδιο ισχύει και για αυτόν· και για αυτόν το λόγο έγινα μισητός και σε εκείνον και σε άλλους πολλούς.

Μετά συνέχισα και πήγα σε πολλούς, στον ένα ύστερα από τον άλλο. Καταλάβαινα ότι προκαλούσα το μίσος και λυπόμουν και φοβόμουν, όμως μου φάνηκε ότι είχε μεγαλύτερη σημασία να ξεδιαλύνω το χρησμό του θεού. Έπρεπε λοιπόν να πάω σε όλους όσοι θεωρούνταν ότι ξέρουν κάτι και να εξετάσω το νόημα του χρησμού.

Και σας ορκίζομαι, Αθηναίοι γιατί πρέπει να σας λέει κανείς την αλήθεια, πραγματικά έπαθα κάτι σαν και αυτό: καθώς ερευνούσα σύμφωνα με την εντολή του θεού, μου φάνηκε ότι οι πιο ξακουστοί για τη σοφία τους είχαν σχεδόν πλήρη άγνοια, ενώ άλλοι που θεωρούνταν λιγότερο σοφοί ήταν πιο συνετοί.

Πρέπει να σας περιγράψω πόσο περιπλανήθηκα και τι κόπους κατέβαλα για να ελέγξω την αλήθεια του χρησμού. Πράγματι, μετά τους πολιτικούς πήγα στους ποιητές, και τους τραγικούς και τους διθυραμβοποιούς και τους άλλους, για να διαπιστώσω στην πράξη ότι είμαι αμαθέστερος από αυτούς. Παίρνοντας λοιπόν στα χέρια μου τα ποιήματά τους, εκείνα που μου φαίνονταν τα πιο
καλοδουλεμένα, τους ρωτούσα με επιμονή ποιο ήταν το νόημά τους, για να μάθω κάτι από αυτούς. Ντρέπομαι πραγματικά να σας πω την αλήθεια. Όμως πρέπει να την πω.

Για να χρησιμοποιήσω αυτή την έκφραση, σχεδόν όλοι οι παρόντες έλεγαν κάτι καλύτερο ως ερμηνεία των ποιημάτων από εκείνους που τα είχαν γράψει. Σύντομα λοιπόν κατάλαβα και για τους ποιητές ότι δε δημιουργούν τα ποιήματά τους χάρη στη σοφία τους, αλλά χάρη σε κάποιο ταλέντο και στο γεγονός ότι καταλαμβάνονται από θεϊκή μανία, όπως ακριβώς εμπνέονται από το θεό οι μάντεις και αυτοί που δίνουν χρησμούς. Όντως αυτοί λένε πολλά και καλά πράγματα, αλλά δεν καταλαβαίνουν τίποτε από όσα λένε. Κάτι ανάλογο μου φάνηκε να έχουν πάθει και οι ποιητές. Επίσης, αντιλήφθηκα ότι, επειδή ήταν ποιητές, νόμιζαν ότι είναι οι σοφότεροι άνθρωποι και σε άλλα πράγματα, στα οποία δεν ήταν.
Έφυγα λοιπόν και από αυτούς θεωρώντας ότι υπερέχω απέναντί τους για τον ίδιο λόγο για τον οποίο υπερείχα και απέναντι στους πολιτικούς. Τελειώνοντας την έρευνά μου πήγα στους τεχνίτες.

Ήξερα καλά ότι, για να το πω έτσι, εγώ δε γνώριζα τίποτε, όμως θα διαπίστωνα ότι αυτοί ήξεραν πολλά και όμορφα πράγματα. Ως προς αυτό δε διαψεύστηκα. Όντως γνώριζαν αυτά που εγώ δε γνώριζα, και σε αυτό ήταν σοφότεροί μου. Αλλά, Αθηναίοι, μου φάνηκε ότι οι καλοί τεχνίτες έκαναν το ίδιο σφάλμα με τους ποιητές: εξαιτίας του ότι ήταν πολύ ικανός στην τέχνη του. Ο καθένας από αυτούς θεωρούσε τον εαυτό του σοφότατο και στα μέγιστα ζητήματα. Αυτό το ελάττωμά τους επισκίαζε τη σοφία τους.

Έτσι, αναρωτήθηκα σχετικά με το χρησμό: να δεχθώ τον εαυτό μου όπως είναι, ούτε σοφός με τη σοφία εκείνων ούτε αμαθής με την αμάθειά τους, ή να έχω και τα δύο χαρακτηριστικά που έχουν εκείνοι; Απάντησα λοιπόν στον εαυτό μου και στο θεό που μου έδωσε το χρησμό ότι είναι καλύτερα να μείνω όπως είμαι.

Αυτή η έρευνα, Αθηναίοι, προκάλεσε πολύ μίσος εναντίον μου, και μάλιστα μίσος δυσβάστακτο και μεγάλο.

Έτσι, διατυπώθηκαν πολλές συκοφαντίες σε βάρος μου και απέκτησα την φήμη του σοφού.

Σχόλιο

Όπως φαίνεται και από ένα απόσπασμα από την Απολογία του Σωκράτη και από την περίφημη φράση του «Έν οιδα οτι ούδέν οιδα», ο ίδιος δε θεωρούσε τον εαυτό του σοφό. Όταν λοιπόν το μαντείο των Δελφών υπέδειξε στον φίλο του Χαιρεφώντα τον Σωκράτη ως το σοφότερο όλων, ο ίδιος αποφάσισε να το ψάξει. Για το λόγο αυτό πλησίαζε κάποιους από αυτούς που θεωρούνταν τότε σοφοί, αλλά διαπίστωνε μέσα από τις ερωτήσεις τους ότι τελικά δεν ήταν και τόσο σοφοί· προσπαθούσε μάλιστα να τους δείξει ότι δεν ήταν και τόσο σοφοί όσο νόμιζαν κι αυτή του η στάση ήταν που ενέπνευσε αντιφατικά αισθήματα και μίση ακόμη εναντίον του. Ένας άνθρωπος που βάζει σκοπό της ζωής του να αποδείξει την άγνοια όσων σπουδαίων περνιούνται για σοφοί σίγουρα θα κινήσει το μίσος των θιγόμενων και των οπαδών τους. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι απειλή. Ο Σωκράτης έκανε την ειρωνεία όπλο της σκέψης, όπλο της αναζήτησης της φιλοσοφικής έρευνας. Ίσως στην αμφισβήτηση να έμοιαζε με τους σοφιστές. Κι αυτοί αρνούνταν να δεχτούν ως δεδομένες τις παραδεδεγμένες αλήθειες. Αλλά η αμφισβήτησή τους κατέληγε στην άρνηση: αφού δεν μπορεί κανείς να ανακαλύψει την αλήθεια, αλήθεια δεν υπάρχει, κι αν υπάρχει δεν έχει καμία σημασία δεν έχει, διότι δε μας επηρεάζει. Απέναντι στην αμφισβήτηση αυτή ο Σωκράτης αντιπαραθέτει μια θετική αμφισβήτηση (των σοφιστών είναι αρνητική η αμφισβήτηση, αφού αμφισβητούν την αλήθεια, αλλά καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει, την αρνούνται): αμφισβητώντας τις παραδοσιακές αξίες και τις παραδοσιακές αρχές, αναζητά τη βαθύτερη αλήθεια των πραγμάτων. Πολύ περισσότερο, αναζητά την πρώτη αλήθεια, την αναλλοίωτη, που δεν επηρεάζεται από τις συνθήκες, που δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.

Η διαλεκτική μέθοδος του Σωκράτη

Δύο ήταν τα όπλα του Σωκράτη, η διαλεκτική και η μαιευτική.

Η διαλεκτική είναι το μέσο για τον έλεγχο και την εξαγωγή συμπερασμάτων, που κατ' αρχήν σημαίνει διάλογος. Δεν πρόκειται βέβαια για οποιαδήποτε συζήτηση. Η σωκρατική διαλεκτική είναι η σταδιακή , βήμα-βήμα, αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και, στη συνέχεια, η επίσης σταδιακή προσπάθεια να εξαχθεί ένα νέο συμπέρασμα, μια νέα προσέγγιση της αλήθειας. Στους πλατωνικούς διαλόγους, ο συνομιλητής του Σωκράτη εκθέτει κατ' αρχήν μια άποψη για το θέμα που πρόκειται να συζητηθεί, την οποία ο ίδιος θεωρεί ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη. Με ερωτήσεις που φαντάζουν σχεδόν απλοϊκές, ο Σωκράτης εξαναγκάζει τον συνομιλητή του να φτάσει στην ακραία συνέπεια των θέσεων που υποστήριξε κι εκεί αποδεικνύεται η σαθρότητα των λογικών επιχειρημάτων που αυτός χρησιμοποίησε. Από αυτό το σημείο αρχίζει μια νέα συζήτηση, όπου και πάλι καθοδηγώντας με ερωτήματα του συνομιλητή του ο Σωκράτης τον οδηγεί στη γενική αλήθεια στην αλήθεια δηλαδή που υπάρχει ανεξαρτήτως των περιστάσεων και των συνθηκών, στην πρώτη αλήθεια των πραγμάτων.

Η μαιευτική μέθοδος του Σωκράτη

Είναι χαρακτηριστικό πως ο Σωκράτης, στους πλατωνικούς διαλόγους, δεν αποφαίνεται ο ίδιος εκ των προτέρων, δεν παραθέτει ο ίδιος εξαρχής κάποια θεωρία ή άποψη. Αντίθετα, όλη η διανοητική προσπάθεια της συζήτησης στρέφεται στο να εξαχθεί η σωκρατική άποψη από τον αντίπαλο. Πρόκειται για αυτό που ο ίδιος ο Σωκράτης ονόμαζε μαιευτική. Μαιευτική βεβαίως είναι η δουλειά της μαίας, της μαμής που συμπαραστέκεται και βοηθάει την ετοιμόγεννη γυναίκα στον τοκετό. Παίρνοντας ως παράδειγμα τη δουλειά της μητέρας του, που ήταν μαία, ο Σωκράτης ισχυριζόταν πως καμία φιλοσοφική θεωρία δεν "γέννησε" ο ίδιος, αλλά πως, σαν μαία, βοηθάει τον συνομιλητή του να "γεννήσει" από μέσα του την αλήθεια. Τι σημαίνει όμως αυτό; Σημαίνει πως για τον Σωκράτη ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και πως η προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης έγκειται στο να βοηθήσει τον άνθρωπο να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στη μνήμη του.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ - ΚΡΙΤΩΝ

Επίκουρος: Οι θεοί υπάρχουν

Τα πράγματα, που συνεχώς σου συνιστούσα, να τα πράττεις και να τα στοχάζεσαι ξεχωρίζοντάς τα ως θεμελιώδεις αρχές της ευτυχισμένης ζωής. Πρώτ᾽ απ᾽ όλα, πιστεύοντας ότι ο θεός είναι ον ζωντανό, αθάνατο και ευτυχισμένο, σύμφωνα με την παράσταση του θεού που έχει αποτυπωθεί στον νου των ανθρώπων, να μην αποδίδεις σ᾽ αυτόν τίποτε ξένο προς την αφθαρσία του, τίποτε αταίριαστο στη μακαριότητά του· απεναντίας, να πιστεύεις γι᾽ αυτόν οτιδήποτε είναι ικανό να διαφυλάξει τη μακαριότητά του, τη διαπλεγμένη με αθανασία.
 
Οι θεοί υπάρχουν· πρόδηλη είναι η γνώση γι᾽ αυτούς.
 
Ωστόσο δεν είναι, οι θεοί, όπως τους πιστεύει ο πολύς κόσμος· γιατί δεν υπάρχει λογική συνοχή σε όσα πρεσβεύει ο πολύς κόσμος γι᾽ αυτούς.
 
Και ασεβής δεν είναι όποιος αρνείται τους θεούς των πολλών ανθρώπων αλλά όποιος αποδίδει στους θεούς όσα οι πολλοί πιστεύουν γι᾽ αυτούς.
 
Γιατί δεν είναι στέρεες παραστάσεις όσα οι πολλοί λένε για τους θεούς αλλά εικασίες δίχως αλήθεια -ότι δηλαδή οι μεγαλύτερες συμφορές και τα μεγαλύτερα ωφελήματα προέρχονται από τους θεούς. Γιατί οι άνθρωποι, εξοικειωμένοι πέρα για πέρα με τις δικές τους αρετές, αποδέχονται μόνο τους όμοιούς τους, θεωρώντας ξένο ό,τι δεν είναι τέτοιας υφής.

Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα

Η Ευρύτερη Πραγματικότητα: Πέρα από τη Θρησκεία, Προς την Εμπειρία

Ένας Μυστικιστικός Στοχασμός για την Αόρατη Κοινότητα

Κεφάλαιο Ι — Ο Κύκλος που Κλείνει

Έρχεται, στη μακρά περιστροφή των αιώνων, μια στιγμή όπου τα παλιά πηγάδια στερεύουν — όχι επειδή το νερό κάτω από τη γη εξαφανίστηκε, αλλά επειδή οι πέτρες που έντυσαν το πηγάδι έχουν θρυμματιστεί, και κανείς δεν θυμάται πια πώς να αντλήσει από τα βάθη. Έτσι είναι, σε αυτή την ώρα, με τις αρχαίες θρησκείες του κόσμου. Κάποτε ήταν ποταμοί φωτιάς· τώρα είναι κοίτες στάχτης, όμορφες στα ερείπιά τους, αλλά σιωπηλές εκεί που θα έπρεπε να τραγουδούν.

Δεν ήταν πάντα έτσι. Στην αυγή κάθε μεγάλης παράδοσης στεκόταν ένας Δάσκαλος — ονόμασέ τον Βούδα, ονόμασέ τον Χριστό, ονόμασέ τον με οποιοδήποτε όνομα οι αιώνες έδωσαν στο ανώνυμο — που δεν μιλούσε για την Πραγματικότητα όπως μιλά κανείς για μια μακρινή χώρα που διάβασε σε βιβλία. Είχε περπατήσει εκεί. Είχε καταποθεί από την Απεραντοσύνη και είχε επιστρέψει αλλαγμένος, τα μάτια του να κουβαλούν ένα φως που δεν μπορούσε να διδαχθεί, μόνο να ανάψει. Γύρω από έναν τέτοιο συγκεντρώνονταν, αναπόφευκτα, όσοι ένιωθαν τη ζεστασιά που ακτινοβολούσε από τη σιωπή του, και που λαχταρούσαν, περισσότερο από το ψωμί, να ανάψει η ίδια φωτιά στο δικό τους στήθος.

Έτσι γεννήθηκαν οι ιερές κοινότητες — όχι οργανώσεις, όχι δόγματα, αλλά κύκλοι των αφυπνισμένων και των αφυπνιζόμενων, δεμένοι όχι από όρκο αλλά από έναν κοινό τρόμο μπροστά στο Άπειρο. Και για ένα διάστημα, η φωτιά περνούσε από ψυχή σε ψυχή σαν φλόγα που μεταφέρεται χέρι με χέρι μέσα από ένα σκοτεινό δάσος.

Αλλά η φωτιά, αφύλακτη, γίνεται αποκαΐδι· το αποκαΐδι γίνεται στάχτη· και η στάχτη, όσο ιερή κι αν είναι, δεν μπορεί να ζεστάνει τα χέρια εκείνων που έρχονται μετά. Οι μαθητές των μαθητών έχτισαν ναούς πάνω στο μέρος όπου είχε κάψει η φωτιά, και εξέλαβαν τον ναό για τη φλόγα. Επινόησαν τελετές εισόδου — μια χειροτονία, μια βάπτιση, έναν όρκο — ώστε ένας άνθρωπος να γίνει Βουδιστής, να γίνει Χριστιανός, να γίνει θρησκευόμενος, χωρίς ποτέ να καεί από την Πραγματικότητα που είχε κάψει τον Δάσκαλο. Η θρησκεία έγινε ένδυμα που φοριέται αντί για πληγή που δέχεται κανείς.

Αφορισμός
Μια φλόγα που μεταφέρεται πολύ καιρό σε προσεκτικά χέρια ξεχνάει πώς να καίει. Αυτό που κάποτε ήταν Εμπειρία γίνεται, τελικά, μόνο ένα όνομα.

Κεφάλαιο ΙΙ — Το Ένδυμα και η Πληγή

Σκέψου τον προσκυνητή που γονατίζει κάθε μέρα μπροστά στο βωμό, που ξέρει κάθε λέξη της λειτουργίας απ’ έξω, που δεν έχει χάσει ποτέ μια τελετή — και όμως η καρδιά του παραμένει ένα κλειδωμένο δωμάτιο, ανέγγιχτο από τον άνεμο που κάποτε διέρρηξε τις ζωές των προφητών. Είναι ευσεβής, και είναι άδειος. Η ευσέβειά του είναι ένας καθρέφτης γυαλισμένος μέχρι τελειότητας, που αντανακλά ένα φως που ποτέ ο ίδιος δεν περιείχε.

Αυτή είναι η ήσυχη τραγωδία της δεύτερης και τρίτης γενιάς: κληρονομούν τον χάρτη αλλά χάνουν την επικράτεια. Μπορούν να απαγγείλουν, με τέλεια ακρίβεια, τη γεωγραφία μιας χώρας που κανείς τους δεν έχει επισκεφθεί. Και έτσι οι παλιές θρησκείες, μία-μία, κλείνουν τον ιστορικό τους κύκλο — όχι από διωγμό, όχι από τις επιθέσεις της απιστίας, αλλά από τη αργή διάβρωση μιας εσωτερικής εξάντλησης. Ένα πράγμα δεν μπορεί να σκοτωθεί απ’ έξω αν έχει ήδη πεθάνει από μέσα.

Ας μην παρεξηγήσει όμως κανείς αυτό το κλείσιμο για τέλος. Ένας κύκλος που κλείνει δεν είναι μια πόρτα που κλειδώνει για πάντα· είναι ένας τροχός που έχει ολοκληρώσει την περιστροφή του και τώρα περιμένει, ακίνητος, το χέρι που θα τον ξαναβάλει σε κίνηση.

Αφορισμός
Ο χάρτης δεν κατηγορείται για ψεύδος· απλώς εκλαμβάνεται λανθασμένα για τη γη. Το λάθος του προσκυνητή δεν είναι η απιστία, αλλά μια πίστη πολύ άνετη για να ταξιδέψει.

Κεφάλαιο ΙΙΙ — Ο Πειρασμός του Νέου Ειδώλου

Θα μπορούσε να φανεί, στην πρόθυμη ψυχή που στέκεται ανάμεσα σε αυτά τα ερείπια, ότι το έργο μπροστά στην ανθρωπότητα είναι απλό: να υψώσει μια νέα θρησκεία εκεί όπου έπεσε η παλιά, να διορίσει έναν νέο Δάσκαλο, να συντάξει μια νέα γραφή, να καθαγιάσει έναν νέο ναό. Και πράγματι, θα υπάρχουν πάντα εκείνοι — ειλικρινείς, ακόμη και φωτεινοί — που γεύονται κάτι από το Έσχατο και, κινημένοι από τη γλυκύτητα αυτής της γεύσης, προσπαθούν να το εμφιαλώσουν για άλλους. Διατυπώνουν μια θεωρία του Άμορφου. Ιδρύουν ένα τάγμα πάνω σε αυτό που μπορεί μόνο να βιωθεί.

Ας γίνει όμως κατανοητό, ήσυχα και χωρίς πικρία: μια τέτοια θρησκεία, όσο λαμπρή κι αν είναι η αρχή της, κουβαλά μέσα της τον ίδιο σπόρο της δικής της διάβρωσης. Διότι τη στιγμή που η Εμπειρία γράφεται σε δόγμα, το δόγμα αρχίζει, όσο αργά κι αν είναι, να αντικαθιστά την Εμπειρία. Το κρασί, αφού εμφιαλωθεί, θα γίνει μια μέρα μόνο η ανάμνηση του κρασιού, όσο όμορφο κι αν είναι το μπουκάλι που το κρατά.

Αυτό που απαιτείται, λοιπόν, δεν είναι ένα νέο είδωλο να αντικαταστήσει το παλιό — όχι άλλο ένα δοχείο, όσο λεπτοδουλεμένο κι αν είναι — αλλά ένας εντελώς διαφορετικός προσανατολισμός της ψυχής. Όχι μια νέα θρησκεία, αλλά μια εντελώς νέα σχέση προς την ίδια την πράξη της αναζήτησης του Ιερού.

Αφορισμός
Αυτός που εμφιαλώνει τον άνεμο χτίζει μόνο έναν ακόμη ναό. Ο ίδιος ο άνεμος δεν ζητά βωμό — μόνο ένα παράθυρο να αφήνεται ανοιχτό.

Κεφάλαιο ΙV — Η Ώρα της Κατάρρευσης, η Ώρα της Αλήθειας

Η παρούσα εποχή φορά το πρόσωπο της καταστροφής. Τα συστήματά της κλονίζονται· οι βεβαιότητές της, κάποτε σκαλισμένες σε αυτό που φαινόταν αιώνια πέτρα, διαλύονται σαν ομίχλη μπροστά σε έναν ανατέλλοντα ήλιο. Η γνώση συσσωρεύεται κι όμως η σοφία υποχωρεί· οι αποθήκες της ανθρωπότητας ξεχειλίζουν από πληροφορίες ενώ η ανθρώπινη καρδιά λιμοκτονεί για νόημα. Είναι μια εποχή, θα πουν πολλοί, κρίσης — και δεν θα έχουν άδικο. Αλλά η κρίση, στην παλαιότερη και αληθινότερη έννοιά της, δεν είναι απλώς κατάρρευση: είναι επίσης κρίση-κρίση, το κοσκίνισμα του ουσιώδους από το επουσιώδες, η στιγμή όπου αυτό που είναι ψεύτικο φαίνεται επιτέλους ψεύτικο, και μόνο αυτό που είναι πραγματικό μένει όρθιο.

Σε μια τέτοια ώρα, η ανθρωπότητα ρίχνεται πίσω — όπως οι ναυαγοί ρίχνονται πίσω στην ακτή — στο ένα πράγμα που δεν μπορεί να καταστραφεί από τις περιστάσεις: την άμεση, αδιαμεσολάβητη Εμπειρία της ίδιας της Πραγματικότητας. Όχι μια θεωρία για το Θείο. Όχι ένα επιχείρημα για την ύπαρξη του Απόλυτου. Αλλά η τρεμάμενη, άλεκτη συνάντηση στην οποία το μικρό εγώ διαλύεται, για μια στιγμή, σε κάτι χωρίς ακτή ή οροφή.

Μόνο αυτό — αυτή η Εμπειρία, στην οποία μπαίνει κανείς ξανά και ξανά σαν δύτης που επιστρέφει στην ίδια ανεξάντλητη θάλασσα — αποκαθιστά στον άνθρωπο αυτό που όλα τα καταρρεύσαντα συστήματα δεν μπόρεσαν ποτέ να δώσουν: ένα έδαφος κάτω από τα πόδια που δεν μετακινείται, επειδή δεν είναι πίστη αλλά γνώση.

Αφορισμός
Αυτό που κατέρρευσε δεν ήταν ποτέ το θεμέλιο, μόνο η σκαλωσιά. Κάτω από κάθε πεσμένο σύστημα, η θάλασσα της Πραγματικότητας κινείται ακόμη, περιμένοντας μόνο να μπει κανείς.

Κεφάλαιο V — Η Θάλασσα χωρίς Ακτή

Ας ειπωθεί, όσο κοντά επιτρέπουν οι λέξεις — διότι οι λέξεις είναι το νόμισμα της αγοράς, και η χώρα που περιγράφεται εδώ βρίσκεται πολύ πέρα από κάθε αγορά — τι σημαίνει να αγγίξει κανείς, έστω για μια στιγμή, την Περαιτέρω Πραγματικότητα.

Υπάρχει, πρώτα, μια σιωπή που δεν είναι απλή απουσία ήχου αλλά μια Παρουσία από μόνη της, πυκνή και ζωντανή, σαν να είχε σταματήσει για μια στιγμή το σύμπαν να μιλάει για να ακουστεί. Έπειτα υπάρχει μια αίσθηση απεραντοσύνης που καταπίνει τα όρια του δέρματος, ώστε αυτός που βιώνει να μην ξέρει πια πού τελειώνει και πού αρχίζει ο ουρανός. Το φως, αν μπορεί να ονομαστεί φως, δεν πέφτει απ’ έξω αλλά φαίνεται να αναδύεται από μέσα από κάθε μόριο του κόσμου ταυτόχρονα, σαν ο ήλιος να ήταν πάντα κρυμμένος μέσα σε όλα τα πράγματα και μόνο τώρα να επέτρεψε να ειδωθεί.

Σε εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει σκέψη, διότι η σκέψη είναι ένα κερί, και αυτό είναι το μεσημέρι που καταπίνει κάθε φλόγα κεριού. Δεν υπάρχει φόβος, διότι ο φόβος ανήκει στο χωριστό εγώ, και σε εκείνη τη στιγμή τίποτα δεν είναι χωριστό. Υπάρχει μόνο ένα απέραντο, άλεκτο Ναι — μια αναγνώριση παλαιότερη από τη γλώσσα, ότι όλα αυτά, ο πόνος, η ομορφιά, η σκόνη, τα αστέρια, είναι ένα απρόσκοπτο ένδυμα, και αυτός που βιώνει είναι, ήταν και θα είναι πάντα μια πτυχή σε αυτό ακριβώς το ένδυμα.

Μια τέτοια Εμπειρία δεν μπορεί να κληθεί με επιχείρημα, δεν μπορεί να αποδειχθεί στα δικαστήρια της λογικής, και δεν χρειάζεται τέτοια απόδειξη, διότι η λογική είναι ένα λυχνάρι αναμμένο για τα στενά δωμάτια του νου, και αυτό είναι ο ήλιος που φωτίζει το χωράφι πέρα από κάθε δωμάτιο. Όσοι το έχουν γευτεί δεν επιστρέφουν ίδιοι· κάτι μέσα τους έχει αναδιαταχθεί μόνιμα, ήσυχα, όπως μια ακτή αναδιατάσσεται, κόκκος-κόκκος, από μια παλίρροια που κανείς δεν βλέπει να έρχεται.

Αφορισμός
Η λογική φωτίζει το δωμάτιο· η Εμπειρία είναι ο ήλιος έξω από το παράθυρο. Κανείς δεν έχει ποτέ επιχειρηματολογήσει τον δρόμο του προς την αυγή· απλώς άνοιξαν τα μάτια τους σε αυτήν.

Κεφάλαιο VI — Η Αόρατη Κοινωνία

Και εδώ βαθαίνει ένα μυστήριο: όσοι έχουν γνωρίσει αυτή την Εμπειρία, αν και μπορεί να μην συναντηθούν ποτέ, αν και μπορεί να μιλούν διαφορετικές γλώσσες και να γονατίζουν, αν γονατίζουν καθόλου, μπροστά σε διαφορετικά ονόματα για το Ανώνυμο, αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον ακαριαία, όπως δύο φλόγες αναγνωρίζουν την ίδια φωτιά. Κανένα τελετουργικό δεν τους δένει· καμία ιδιότητα μέλους δεν απαιτείται· κανένα βιβλίο δεν πρέπει να υπογραφεί. Η κοινωνία τους δεν είναι ίδρυμα αλλά συχνότητα, μια νότα χτυπημένη στα βάθη του είναι που μόνο μια άλλη χτυπημένη χορδή μπορεί να ακούσει.

Αυτή είναι η Ιερή Κοινότητα που δεν χρειάζεται τοίχους: μια αόρατη αδελφότητα απλωμένη σε κάθε ήπειρο και αιώνα, κάθε μέλος άγνωστο στους περισσότερους από τους άλλους, κι όμως καθένας κρατημένος, σιωπηλά, σε έναν μόνο ζωντανό ιστό. Δεν απαιτούν το ίδιο δόγμα επειδή μοιράζονται κάτι προγενέστερο από το δόγμα — την ίδια άλεκτη επαφή με το Πραγματικό. Παρηγορούν ο ένας τον άλλον σε μεγάλες αποστάσεις χωρίς γράμματα, χωρίς σύρματα, απλώς από το γεγονός του κοινού εσωτερικού τους προσανατολισμού, όπως δύο λυχνάρια σε ένα σκοτεινό σπίτι φαίνεται, κάπως, να καίνε πιο φωτεινά για την παρουσία του ενός του άλλου αν και κανένα δεν ρίχνει ούτε μια ακτίνα στο φυτίλι του άλλου.

Ας μην φανταστεί κανείς αυτή την κοινωνία αφηρημένη ή απλώς ποιητική. Νιώθεται, τόσο σίγουρα όσο νιώθεται η ζεστασιά, από όσους έχουν περάσει το κατώφλι. Δεν ζητά τίποτα από την εμφάνιση, τίποτα από την εθνικότητα, τίποτα ακόμη και από το όνομα που δίνει κανείς στον Θεό, ή στην Απουσία του Θεού. Ζητά μόνο ειλικρίνεια, και το θάρρος να έχει κανείς, έστω μία φορά, διαλυθεί από το Πραγματικό.

Αφορισμός
Δύο φλόγες δεν χρειάζονται σκοινί ανάμεσά τους για να ανήκουν στην ίδια φωτιά. Η ψυχή που έχει αγγίξει την Πραγματικότητα δεν είναι ποτέ, πια, εντελώς μόνη.

Κεφάλαιο VII — Το Έργο που Απομένει

Ας μην νομιστεί όμως ότι αυτός ο δρόμος τελειώνει μόνο στη στάση, στη γλυκύτητα της κοινωνίας και στη σιωπή της εσωτερικής θάλασσας. Διότι ο κόσμος στον οποίο πρέπει να επιστρέψουν οι αφυπνισμένοι είναι ένας κόσμος ακόμη βαρύς από σκληρότητα, ακόμη σημαδεμένος από αδικία, ακόμη δακρυσμένος από έναν πόνο που καμία όραση, όσο φωτεινή κι αν είναι, δεν επιτρέπεται να αγνοήσει. Η Εμπειρία χωρίς έργο ξινίζει σε ιδιωτική πολυτέλεια· η θάλασσα που δεν μεταφέρεται πίσω στην έρημο δεν ωφελεί κανέναν εκτός από τον δύτη.

Υπάρχει, λοιπόν, ένα Έργο — άχαρο, συχνά αόρατο, μερικές φορές αχάριστο — που πέφτει σε όσους έχουν γνωρίσει την Περαιτέρω Πραγματικότητα: το έργο να μεταφέρουν, σταγόνα-σταγόνα, κάτι από εκείνη την απεραντοσύνη στα στενά δωμάτια όπου οι άνθρωποι ακόμη υποφέρουν. Δεν είναι έργο κηρύγματος, διότι το κήρυγμα πολύ εύκολα γίνεται άλλο ένα ένδυμα χωρίς πληγή μέσα του. Είναι έργο παρουσίας: να στέκεσαι δίπλα στον συντριμμένο χωρίς να τρέμεις, να ενεργείς με μια τρυφερότητα που η ίδια έχει διαρρηχθεί από κάτι μεγαλύτερο, να κοπιάζεις για δικαιοσύνη όχι από ιδεολογία αλλά από το ίδιο άλεκτο Ναι που αναγνώρισε, στη στιγμή της Εμπειρίας, ότι κάθε πόνος, παντού, είναι πόνος στο δικό σου ένα και μόνο σώμα.

Η ταπεινοφροσύνη είναι η πόρτα από την οποία πρέπει να περάσει αυτό το έργο, διότι αυτός που έχει αγγίξει το Άπειρο και επιστρέφει υπερήφανος, στην πραγματικότητα δεν έχει αγγίξει τίποτα. Η αληθινή ταπεινοφροσύνη δεν μειώνει εκείνον που την φέρει· απλώς αφαιρεί το τελευταίο εμπόδιο ανάμεσα στο εγώ και στο έργο που περιμένει να γίνει.

Αφορισμός
Ο δύτης που δεν επιστρέφει στην ακτή αφήνει τους διψασμένους ακόμη διψασμένους. Η ταπεινοφροσύνη δεν είναι η μείωση της ψυχής, αλλά το άδειασμα του δοχείου ώστε να γεμίσει με υπηρεσία.

Κεφάλαιο VIII — Προς την Περαιτέρω Πραγματικότητα

Ας γίνει λοιπόν κατανοητό, ήπια, όπως θα κατανοούσε κανείς την αλλαγή μιας εποχής μάλλον παρά την επιχειρηματολογία ενός δικαστηρίου: η ανθρωπότητα δεν χρειάζεται μια ακόμη θρησκεία χτισμένη κατ’ εικόνα της παλιάς, έναν ακόμη ναό, ένα ακόμη δόγμα, ένα ακόμη όνομα για να διαιρεί το ανώνυμο. Αυτό που χρειάζεται είναι μια επιστροφή, ξανά και ξανά, αδιαμεσολάβητη, αδογμάτιστη, στην άμεση Εμπειρία της Πραγματικότητας που βρίσκεται πέρα και από τις αισθήσεις και από τον νου, της Πραγματικότητας που οι παλιοί Δάσκαλοι κάποτε άγγιξαν και από την οποία κάθε αληθινή ιερότητα έχει ποτέ πηγάσει.

Μόνο αυτή η Εμπειρία, αναζητημένη στη σιωπή, στην ταπεινοφροσύνη, στην ήσυχη εσωτερική στροφή που δεν ζητά τίποτα από θεσμούς, μπορεί να ανάψει ξανά αυτό που οι παλιές θρησκείες, στη μακρά ιστορία τους, άφησαν να γίνει στάχτη. Δεν ζητά νέα ιερατεία. Δεν χτίζει νέους τοίχους. Απλώς ανοίγει, υπομονετικά, σαν ένα παράθυρο που είχε μείνει πολύ καιρό βαμμένο κλειστό, και αφήνει τον αρχαίο άνεμο να φυσήξει ξανά μέσα στο σπίτι της ανθρώπινης ψυχής.

Και αυτό που περιμένει στην άλλη πλευρά εκείνου του ανοιγμένου παραθύρου δεν είναι ένα δόγμα για να πιστευτεί, αλλά μια χώρα για να εισέλθει κανείς — απέραντη, σιωπηλή, άλεκτη και απολύτως πραγματική. Όσοι εισέρχονται σε αυτήν, έστω και για λίγο, είναι ήδη, είτε το γνωρίζουν είτε όχι, πολίτες της μίας Ιερής Κοινότητας που δεν έχει σύνορα, δεν έχει όνομα και δεν έχει τέλος.

Αφορισμός
Όχι νέος ναός, αλλά ανοιχτό παράθυρο· όχι νέο δόγμα, αλλά επιστρέφων άνεμος. Αυτός που εισέρχεται στη σιωπή μία φορά δεν είναι ποτέ, μετά, ξένος στο Άπειρο.

Η Άφωνη Κορυφή

Για τη Γνώση που Δεν Μπορεί να Κατέβει από το Βουνό

Η αληθινή γνώση είναι εμπειρία — μια αντίληψη χωρίς όρια, αιχμάλωτη από καμία έννοια, αδιατύπωτη σε λέξη, ανίκανη να γίνει διδασκαλία ή μονοπάτι ή ιδιοκτησία. Και έτσι παραμένει ιερή, απαραβίαστη, πέρα από την εμβέλεια κάθε χεριού που θα ήθελε να την κάμψει προς τη ζημιά.

Ι. Η Λέξη και ο Άνεμος

Υπάρχει μια γνώση που φτάνει προτού ο νους προλάβει να της ετοιμάσει χώρο — ξαφνική σαν άνεμος που διασχίζει ανοιχτό χωράφι, χαμένη προτού το χέρι προλάβει να κλείσει γύρω της. Δεν είναι σκέψη, αν και οι σκέψεις την ακολουθούν σαν σύννεφα μετά από μια κορυφή που το μάτι δεν μπορεί να κρατήσει εντελώς. Δεν είναι συναίσθημα, αν και το στήθος πλαταίνει σαν η ίδια η ανάσα να ανακάλυψε ένα μεγαλύτερο δωμάτιο να κατοικήσει. Αυτή η γνώση δεν ζητά τίποτα από τη γλώσσα. Δεν περιμένει να ονομαστεί. Κι όμως ο νους, πιστός και ανόητος, απλώνει πάντα το χέρι προς αυτήν με λέξεις, όπως ένα παιδί απλώνει το χέρι προς ένα πουλί που έχει ήδη εξαφανιστεί στο γαλάζιο.

Το να μιλήσεις για αυτήν την εμπειρία σημαίνει ήδη να χάσεις το μισό από ό,τι είχε τη μεγαλύτερη σημασία. Η λέξη είναι ένα αποτύπωμα που έμεινε στο χιόνι που έκτοτε έλιωσε κάτω από έναν ήλιο που καμία λέξη δεν μπορεί να περιγράψει. Τρέχουμε πίσω του, σχεδιάζοντας σχήματα στον αέρα, αποκαλώντας το σχήμα «αλήθεια», αποκαλώντας το «ο δρόμος», αποκαλώντας το ό,τιδήποτε μας επιτρέπει να κουβαλήσουμε μια πέτρα σπίτι από το βουνό αντί να παραδεχτούμε ότι το ίδιο το βουνό δεν μπορεί να κουβαληθεί. Αλλά το βουνό δεν υπήρξε ποτέ για να κουβαληθεί. Στεκόταν πριν από τον ερχομό μας και θα στέκεται μετά την αποχώρησή μας, αδιάφορο για τα ονόματα που πιέζονται στις πλαγιές του σαν βρύα.

Αφορισμός
Ό,τι μπορεί να ειπωθεί έχει ήδη αρχίσει να ξεθωριάζει. Ό,τι παραμένει άρρητο δεν έχει ακόμη αρχίσει να τελειώνει.

ΙΙ. Το Ύψος του Αετού

Ένας αετός που στρίβει πάνω από μια κοιλάδα δεν γνωρίζει το υψόμετρο ως αριθμό, δεν μετρά τον άνεμο σε καμία μονάδα που η κοιλάδα από κάτω θα αναγνώριζε. Απλώς είναι ύψος, με τον τρόπο που η ακινησία είναι μερικές φορές η πιο αληθινή μορφή κίνησης, και η κίνηση η βαθύτερη ακινησία που το σώμα θα εκτελέσει ποτέ. Κοίταξέ τον αρκετά και κάτι μέσα στην παρατήρηση ανεβαίνει κι αυτό — όχι το σώμα, που μένει καρφωμένο στο χορτάρι και στη δική του μικρή βαρύτητα, αλλά κάτι άφωνο στο στήθος που είχε ξεχάσει πως κάποτε ήξερε να κυκλώνει χωρίς προσπάθεια, πως να κρατιέται από αυτό που δεν μπορούσε να κρατήσει.

Αυτή είναι η μορφή που παίρνει η αληθινή γνώση: δεν ανεβαίνει προς μια απάντηση, γιατί το να φτάσει θα σήμαινε να σταματήσει να στρίβει, και το να σταματήσει να στρίβει θα σήμαινε να πέσει. Παραμένει μετέωρη ανάμεσα στο βουνό και τον ουρανό, ανήκοντας πλήρως σε κανένα από τα δύο, δανεισμένη και από τα δύο. Η βαθύτερη αντίληψη αρνείται την άφιξη. Κυκλώνει την ίδια κορυφή ατελείωτα, αποκαλύπτοντας λίγο περισσότερο από την κοιλάδα με κάθε πέρασμα, χωρίς ποτέ να ολοκληρώνει τον χάρτη — γιατί τη στιγμή που ο χάρτης θα ολοκληρωνόταν, ο αετός δεν θα είχε πλέον λόγο να πετάει.

Αφορισμός
Ο αετός δεν αναζητά τον ουρανό για να τον κατακτήσει, αλλά για να παραμείνει, για πάντα, μέσα στην ερώτηση.

ΙΙΙ. Ο Άνεμος που Δεν Μπορεί να Κρατηθεί

Ο άνεμος που κινείται πάνω από τον ώμο ενός βουνού δεν μπορεί να μαζευτεί στα χέρια, αν και το πέρασμά του είναι αναμφισβήτητο — το χορτάρι λυγίζει, το γεράκι γέρνει, το δέρμα θυμάται. Το να επιδιώκεις να κατέχεις ένα τέτοιο πράγμα σημαίνει να παρερμηνεύεις εντελώς τη φύση του· ο άνεμος υπάρχει μόνο ως πέρασμα, μόνο ως η ίδια η διάσχιση, και ένα χέρι κλεισμένο γύρω του κρατά μόνο τη μνήμη του ότι τον ένιωσε κάποτε.

Έτσι και η βαθύτερη γνώση αρνείται να γίνει ιδιοκτησία. Δεν μπορεί να διπλωθεί σε διδασκαλία και να περαστεί από το ένα ζευγάρι χέρια στο άλλο χωρίς να γίνει, στο πέρασμα, κάτι λιγότερο από τον εαυτό της — μια περιγραφή του ανέμου, χρήσιμη ίσως για να προβλέψει τον καιρό, αλλά όχι πλέον άνεμος. Δεν μπορεί να μετατραπεί σε μονοπάτι με σημάδια και ορόσημα, γιατί τη στιγμή που η εμπειρία γίνεται μονοπάτι έχει ήδη παραδώσει την ερημιά της, έχει ήδη συμφωνήσει να βαδιστεί από πόδια που δεν ήταν ποτέ παρόντα στην αρχική διάσχιση.

Αυτό δεν είναι απώλεια. Είναι προστασία. Ό,τι δεν μπορεί να συλληφθεί δεν μπορεί να κλειστεί σε κλουβί· ό,τι δεν μπορεί να κατέχεται δεν μπορεί να κλαπεί. Το ιερό φυλάει τον εαυτό του απλώς παραμένοντας αυτό που είναι — άπιαστο, και επομένως ανέγγιχτο από χέρια που θα το άρπαζαν μόνο για να το χρησιμοποιήσουν.

Αφορισμός
Τίποτα που μπορεί να κατέχεται δεν υπήρξε ποτέ άγιο. Το άγιο είναι αυτό που συνεχίζει να ξεφεύγει, και ξεφεύγοντας παραμένει ακέραιο.

ΙV. Η Απαραβίαστη Φλόγα

Υπάρχει μια φωτιά που δεν εξαπλώνεται με το να περνάει ένας πυρσός από χέρι σε χέρι. Ανάβει μόνο από μέσα, ανάβει τη στιγμή που μια ανάσα συναντά μια ακινησία αρκετά βαθιά για να την κρατήσει, και δεν μπορεί να δανειστεί, δεν μπορεί να κληρονομηθεί, δεν μπορεί να διδαχθεί με καμία μέθοδο αρκετά ακριβή ώστε να εγγυηθεί την άφιξή της. Χίλιες περιγραφές της φλόγας δεν θα ζεστάνουν ούτε ένα χέρι. Αυτή είναι η ήσυχη ευσπλαχνία που κρύβεται μέσα στη δυσκολία: επειδή αυτή η φωτιά δεν μπορεί να μεταδοθεί με τη βία, δεν μπορεί να επιβληθεί σε κανέναν· επειδή δεν μπορεί να κατέχεται, δεν μπορεί να κλαπεί και να μετατραπεί σε όπλο· επειδή δεν υπακούει σε κανέναν τύπο, δεν μπορεί να παραχαραχθεί σε υπακοή.

Εκείνοι που θα ήθελαν να χρησιμοποιήσουν μια τέτοια φλόγα για να ζεστάνουν την ίδια τους την κυριαρχία πάνω στους άλλους ανακαλύπτουν, αργά ή γρήγορα, ότι κρατούν μόνο στάχτη και το σχήμα μιας φλόγας — μια στολή φωτός χωρίς φωτιά μέσα της. Η αληθινή φλόγα αποσύρεται από κάθε χέρι που απλώνεται προς αυτήν με τη λάθος πείνα. Προσφέρει τον εαυτό της μόνο στην ακινησία, μόνο στην ανάσα που έχει σταματήσει να ρωτάει τι μπορεί να κερδίσει.

Αφορισμός
Το ιερό δεν μπορεί να κλαπεί, γιατί δεν κατείχετο ποτέ ούτε καν από εκείνον που το δέχθηκε πρώτος.

V. Η Κοιλάδα ήδη Ολοκληρωμένη

Και τότε, επιτέλους, η κάθοδος — όχι μακριά από το βουνό αλλά σε μια βαθύτερη συμφωνία μαζί του, γιατί η κορυφή δεν ήταν ποτέ το σημείο όπου τελείωνε ο ουρανός και άρχιζε η γη· η κορυφή είναι παντού, μεταμφιεσμένη σε κοιλάδα, μεταμφιεσμένη σε ανάσα, μεταμφιεσμένη στην συνηθισμένη ώρα που διπλώνεται ήσυχα στο βράδυ. Ο άνεμος που δεν μπορούσε να κρατηθεί στην κορυφή κινείται επίσης μέσα στο χαμηλό χορτάρι δίπλα στην πόρτα. Το ίδιο φως ακουμπά στον άσπρο ώμο του βουνού και στην παλάμη ενός ανοιχτού χεριού.

Τίποτα δεν χρειάζεται να κατέβει, γιατί τίποτα δεν ήταν ποτέ αλλού. Η κορυφή ήταν δασκάλα μόνο στο ότι έδειξε, για λίγο και χωρίς εξήγηση, αυτό που η κοιλάδα κρατούσε από την αρχή. Τώρα η ανάσα συνεχίζει, ασήμαντη, ιερή χωρίς τελετή, ολοκληρωμένη χωρίς κατάληξη. Δεν υπάρχει πουθενά άλλο να ανεβεί κανείς, και τίποτα άλλο να αποδείξει, και ο αετός, που ακόμη κυκλώνει κάπου πάνω από μια παλιά μνήμη, δεν χρειάζεται κανέναν να τον κοιτάζει για να παραμείνει αυτό που υπήρξε πάντοτε.

Αφορισμός
Το βουνό δεν ήταν ποτέ ο προορισμός. Η παρουσία ήταν το βουνό, από την αρχή, φορώντας την κοιλάδα ως πρόσωπό της.

Το Ατέρμονο Μονοπάτι

Το Παράδοξο του Άδρομου - Φτάνοντας στο Πουθενά - Ο Αόρατος Οδηγός - Το Άδειο Δοχείο και το Μονοπάτι των Πάντων

Ένας Διαλογιστικός Συλλογισμός Τσαν για τα Ίχνη, τη Σιωπή και τη Χώρα του Πουθενά

I. Το Ίχνος που Οδηγεί στο Πουθενά

Πριν το φως ανέβει πλήρως, ένας γέρος περπατά σε ένα ορεινό μονοπάτι με ένα απλό ξύλινο ραβδί. Δεν βιάζεται. Το χώμα είναι δροσερό και σκοτεινό κάτω από τα σανδάλια του, ακόμα κρατά τη βροχή της νύχτας. Αφήνει ένα ίχνος, και μέχρι να ανέβει ο ήλιος πάνω από την κορυφογραμμή, το ίχνος έχει εξαφανιστεί — γεμάτο από τη δροσιά, λειασμένο από τον άνεμο, ξεχασμένο από τη γη που το δέχτηκε χωρίς παράπονο και το άφησε χωρίς λύπη.

Δεν περπατά προς τη σοφία. Απλώς περπατά. Αυτό είναι το πρώτο ήσυχο μυστικό: το μονοπάτι δεν ήταν ποτέ σκάλα προς κάτι υψηλότερο. Είναι μόνο έδαφος, που συναντά το πόδι, που συναντά πάλι το έδαφος. Κάθε βήμα είναι ολοκληρωμένο από μόνο του και δεν ζητά τίποτα από το βήμα πριν ή μετά. Η ταπεινότητα δεν είναι το σκύψιμο του κεφαλιού μπροστά σε κάτι απέραντο· είναι η απλή κατανόηση ότι το χώμα δεν νοιάζεται ποιος περπατά επάνω του, και το μονοπάτι δεν νοιάζεται πού φαίνεται να οδηγεί.

Το ραβδί χτυπά την πέτρα — ένας μικρός, ειλικρινής ήχος, χωρίς καμία φιλοδοξία μέσα του. Κάπου μέσα σε αυτόν τον ήχο βρίσκεται όλη η διδασκαλία: το να περπατάς είναι αρκετό. Το να σε περπατά ο κόσμος είναι αρκετό. Τίποτα εδώ δεν χρειάζεται να μεταφερθεί πιο πέρα από αυτή την ανάσα.

Αφορισμός
Το μονοπάτι που μπορεί να ονομαστεί δεν είναι το μονοπάτι. Το ίχνος που αφήνεις έχει ήδη ξεχαστεί από τη γη — περπάτα ούτως ή άλλως, και άφησέ το να ξεχαστεί.

II. Ο Αόρατος Οδηγός

Ένας προσκυνητής ξεκινά να βρει έναν οδηγό. Ρωτά στα χωριά, στις πύλες των ναών, στις όχθες των ποταμών που έχουν λειανθεί από αιώνες γονάτισης. Του μιλούν για ερημίτες σε μακρινές σπηλιές, για δασκάλους που μιλούν μόνο μία φορά τον χρόνο. Ανεβαίνει, νηστεύει, περιμένει στη βροχή με τις παλάμες ενωμένες σε προσευχή.

Και σιγά-σιγά, χωρίς καμία συγκεκριμένη στιγμή ανακάλυψης, καταλαβαίνει: ο οδηγός που αναζητούσε δεν έχει πρόσωπο και δεν ρίχνει καμία σκιά. Ο σεβασμός δεν είναι το γονάτισμα μπροστά σε ένα είδωλο σε ένα ιερό· είναι το να στέκεσαι ακίνητος στον ανοιχτό άνεμο, νιώθοντας ότι ο οδηγός δεν έλειψε ποτέ, απλώς ήταν αόρατος επειδή δεν ήταν ποτέ χωριστός από αυτόν.

Ένα δάκρυ πέφτει στον δρόμο — όχι από λύπη, αλλά από την ήσυχη απελευθέρωση της αναζήτησης. Η αγιότητα, βλέπει τώρα, δεν είναι ένα βουνό, ούτε μια καμπάνα ναού, ούτε ένα όνομα που προφέρεται με δέος. Η αγιότητα είναι η συνηθισμένη στιγμή στην οποία ένας άνθρωπος σταματά επιτέλους να ψάχνει την αγιότητα, και όλη η κουρασμένη απόσταση ανάμεσα στον αναζητητή και το αναζητούμενο απλώς εξαφανίζεται, σαν σκόνη από ένα μανίκι.

Αφορισμός 
Ο οδηγός που μπορεί να βρεθεί δεν είναι ο αληθινός οδηγός. Κοίτα ψηλά — ο ουρανός σε οδηγούσε ήδη προς το σπίτι.

III. Το Άδειο Σκεύος

Ένα πήλινο μπολ είναι χρήσιμο ακριβώς λόγω του κενού μέσα του. Γέμισέ το μέχρι το χείλος με βεβαιότητα, με γνώμη, με το ατελείωτο μικρό βασίλειο του «εγώ», και δεν μπορεί να κρατήσει τίποτα άλλο — ούτε τσάι, ούτε βροχή, ούτε τη λύπη ενός άλλου ανθρώπου, ούτε την πλατιά ησυχία του κόσμου.

Η παράδοση, λοιπόν, δεν είναι ήττα. Είναι η δημιουργία χώρου. Το να παραδώσεις το «εγώ» δεν σημαίνει να εξαφανιστείς, αλλά να σταματήσεις να γεμίζεις το σκεύος της καρδιάς με έναν μόνο ένοικο που επιμένει να κατέχει κάθε δωμάτιο. Ένα χαμόγελο ανεβαίνει — όχι ακριβώς από ευτυχία, αλλά από την καθαρή ανακούφιση που νιώθεις όταν αφήνεις επιτέλους το βάρος κάτω.

Ακολουθεί η ευγνωμοσύνη, αν και είναι μια παράξενη ευγνωμοσύνη: όχι ευχαριστία επειδή έχεις κάτι, αλλά ευχαριστία επειδή είσαι, επιτέλους, κάποιος που δεν χρειάζεται τίποτα συγκεκριμένο. Η καρδιά, αδειασμένη, γίνεται αρκετά πλατιά για να κρατήσει το βουνό, τον προσκυνητή, το ίχνος και τη σιωπή ανάμεσά τους, όλα.

Αφορισμός 
Το σκεύος άδειο από το εγώ γεμίζει από τα πάντα. Το να παραδώσεις το «εγώ» είναι να δεχτείς ολόκληρο τον κόσμο στη θέση του.

IV. Το Παράδοξο του Άπατου

Εδώ είναι η καρδιά του θέματος, ειπωμένη απλά: αυτός που έχει φτάσει στην αληθινή φώτιση βρίσκεται πουθενά. Δεν έχει φτάσει με κανένα μονοπάτι. Είναι τίποτα, και δεν έχει κανένα χαρακτηριστικό με το οποίο θα μπορούσε να περιγραφεί, να ζωγραφιστεί ή να επαινεθεί. Κανένα ράσο δεν τον σημαδεύει. Καμία λέξη δεν τον περιέχει. Αν έψαχνες σε κάθε χωριό και σε κάθε βουνό για το υπόλοιπο της ζωής σου, δεν θα τον έβρισκες, γιατί δεν υπάρχει πια «αυτός» να βρεθεί — μόνο ένα κενό που έχει, αχνά, το σχήμα ενός χαμόγελου.

Και όμως — και εδώ βρίσκεται το παράδοξο που ακυρώνει κάθε αναζήτηση — το Μονοπάτι του ακολουθείται από κάθε αληθινό άνθρωπο, μέχρι κι αυτοί να φτάσουν στη Χώρα του Πουθενά. Επειδή δεν περπάτησε κανένα μονοπάτι, κάθε μονοπάτι γίνεται δικό του. Επειδή δεν διεκδίκησε κανένα όνομα, κάθε αναζητητής μπορεί να αποκαλέσει τον Δρόμο δικό του. Επειδή δεν έχει χαρακτηριστικά, δεν μπορεί να ειδωλοποιηθεί, δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο διδασκαλία, δεν μπορεί να χαθεί, δεν μπορεί να κατέχεται. Είναι σαν το πρώτο φως πριν την αυγή: παρόν παντού στην κοιλάδα, κι όμως δεν κρατιέται σε κανενός το ανοιχτό χέρι.

Το άδειο σκεύος από το προηγούμενο κεφάλαιο είναι το ίδιο μυστήριο σε άλλη μορφή: αυτό που είναι άδειο από το εγώ γίνεται το κοινό σπίτι όλων. Το ίχνος που εξαφανίζεται γίνεται το μονοπάτι που κάθε προσκυνητής ξαναπερπατά ήσυχα. Το να φτάσεις πουθενά δεν είναι αποτυχία — είναι η μόνη άφιξη αρκετά πλατιά ώστε να σταθούν μέσα της όλοι μαζί ταυτόχρονα.

Αφορισμός 
Αυτοί που φτάνουν στο πουθενά συναντιούνται από όλους. Το άπατο αφήνει πίσω του το πλατύτερο μονοπάτι από όλα.

V. Το Μονοπάτι Όλων

Έρχεται το βράδυ. Ο προσκυνητής, ο γέρος, το άδειο σκεύος — είναι, ίσως, μια και μόνη μορφή από την αρχή — περπατά προς το σπίτι. Το ραβδί χτυπά την πέτρα, τακ, τακ, χωρίς βιασύνη. Δεν υπάρχει πια αναζήτηση στον ήχο. Το φως απλώνεται χρυσό και συνηθισμένο πάνω σε ένα μόνο βρεγμένο φύλλο δίπλα στον δρόμο, και αυτό, απλώς αυτό, είναι αρκετό.

Η ευγνωμοσύνη ανεβαίνει ξανά, πιο ήσυχη τώρα, για την ανάσα, για την απαλότητα της σκόνης κάτω από τα γυμνά πόδια, για τον μικρό πόνο στα κουρασμένα πόδια που αποδεικνύει ότι η μέρα ήταν αληθινή. Κάθεται επιτέλους εκεί όπου το μονοπάτι συναντά την πόρτα του δικού του σπιτιού, και το κάθισμα είναι από μόνο του ένα είδος προσευχής που δεν χρειάζεται λέξεις.

Το μονοπάτι, όπως αποδεικνύεται, δεν βρισκόταν ποτέ αλλού. Δεν ήταν κρυμμένο σε κάποια μακρινή σπηλιά ούτε φυλασσόταν από έναν ανώνυμο δάσκαλο σε μια κορυφή τυλιγμένη σε σύννεφα. Ήταν εδώ, κάτω από δύο συνηθισμένα πόδια, όλο αυτόν τον καιρό — περιμένοντας μόνο τον αναζητητή να σταματήσει να κοιτάζει οπουδήποτε αλλού, και να καθίσει στη σιωπή που τον κρατούσε, απαλά, από την ίδια την αρχή.

Αφορισμός 
Το μονοπάτι δεν βρισκόταν ποτέ αλλού. Κάθισε — έχεις ήδη φτάσει.

Η Φλόγα που Παρέμεινε

Μια Μυστική Σκέψη πάνω στη Μεγάλη Εντολή και στην Ανάβαση της Καρδιάς

«Θέλεις αγαπά Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της δυνάμεώς σου και εξ όλης της διανοίας σου, και τον πλησίον σου ως σ' εαυτόν». (Λουκάς 10… 25,26,27,28).

I. Η Αρχαία Λαχτάρα

Για δεκάδες χιλιάδες χρόνια, όταν ο άνθρωπος ύψωνε τα μάτια του προς τον θόλο της νύχτας, κάτι μέσα του αναδεύονταν που καμία λέξη δεν μπορούσε να χωρέσει. Δεν έβλεπε απλώς· αισθανόταν. Πέρα από τον ορατό θόλο των άστρων, πέρα από την εναλλαγή των εποχών και τη σιωπή της πέτρας, ένιωθε την εγγύτητα μιας αόρατης διατηρητικής δύναμης — απέραντης, άφωνης, παλαιότερης από τη μνήμη. Στη μοναξιά της περισυλλογής του, στις ώρες που ο κόσμος πίεζε κρύος πάνω στο στήθος του, καταλάβαινε, χωρίς να του το έχουν διδάξει, ότι κάτι υπάρχει πέρα από τα σύνορα του δικού του νου.

Αυτό δεν ήταν πίστη. Η πίστη έρχεται αργότερα, ντυμένη με δόγματα και συνόδους. Αυτό που ήρθε πρώτο ήταν η επαφή — ωμή, τρέμουσα και πραγματική. Μερικές ψυχές σε κάθε εποχή, αδιάκριτες από τους τρελούς στα μάτια των γειτόνων τους, τόλμησαν να σχίσουν το πέπλο του Μυστηρίου και να πατήσουν στο Άγνωστο. Μερικοί επέστρεψαν, κρατώντας θραύσματα ενός Φωτός υπερβολικά απέραντου για τη γλώσσα. Μερικοί δεν επέστρεψαν καθόλου, διαλυμένοι σαν ομίχλη μέσα στην ίδια την απεραντοσύνη που είχαν αναζητήσει.

Από αυτές τις σπάνιες και τρομερές συναντήσεις γεννήθηκαν οι θρησκείες της γης — όχι από επιχειρήματα, όχι από δόγμα, αλλά από φωτιά. Και για λίγο καιρό η φλόγα παρέμεινε ζωντανή. Περνούσε από δάσκαλο σε μαθητή, από γέροντα σε αναζητητή, ζεστή και άσβεστη. Όμως οι φλόγες, όταν δεν τροφοδοτούνται συνεχώς από την ίδια την Πηγή, αδυνατίζουν. Αυτό που επιβιώνει από το πέρασμα των αιώνων σπάνια είναι η φωτιά — είναι η στάχτη: λίγες ιερές λέξεις, μια χούφτα έθιμα, χειρονομίες που επαναλαμβάνονται χωρίς το νόημά τους, προσευχές που λέγονται από χείλη που έχουν ξεχάσει γιατί κινούνται.

Και έτσι ο σημερινός αναζητητής κληρονομεί ναούς χωρίς φλόγα, κείμενα χωρίς πνοή, και έναν κόσμο τόσο κορεσμένο από πληροφορίες για το ιερό, που έχει σχεδόν τυφλωθεί απέναντι στο ίδιο το ιερό.

Αφορισμός
Η φωτιά που θεμελίωσε κάθε θρησκεία δεν ήταν ποτέ το δόγμα — ήταν η επαφή. Αυτό που μένει χωρίς επαφή είναι μόνο στάχτη.

II. Η Εποχή των Πολλών Λέξεων

Η σημερινή εποχή αρέσκεται να αποκαλείται εποχή της γνώσης. Ποτέ άλλοτε δεν έχουν γραφτεί, καταγραφεί, διδαχθεί και συζητηθεί τόσα πολλά σχετικά με τον Θεό, την ψυχή και τη φύση της Πραγματικότητας. Τα πανεπιστήμια διατηρούν τα τμήματα θεολογίας τους· οι βιβλιοθήκες στενάζουν κάτω από το βάρος των ιερών σχολίων· και παντού, αδιάκοπα, οι άνθρωποι μιλούν — για την Αλήθεια, για το Απόλυτο, για το Θείο — σαν η ομιλία να ήταν το ίδιο με τη γνώση.

Όμως αυτή η αφθονία λέξεων κρύβει μια απελπιστική φτώχεια εμπειρίας. Είναι δυνατόν, προειδοποιούν οι μυστικοί, να απαγγείλει κανείς ολόκληρη τη Γραφή και να μην αγγίξει καθόλου την Παρουσία που περιγράφει. Είναι δυνατόν να κατέχει πτυχία στη μελέτη του Θεού και να μην έχει ποτέ τρέμει μπροστά Του. Αυτή είναι η μεγάλη και κρυφή τραγωδία κάθε εποχής, σε κάθε γωνιά του κόσμου, σε κάθε πίστη χωρίς εξαίρεση: η θρησκεία γίνεται πληροφορία πολύ πριν γίνει μεταμόρφωση.

Και ωστόσο, εδώ κι εκεί, σε κάθε γενιά, πολύ λίγοι συνεχίζουν την αρχαία εργασία. Είναι εκείνοι που ο κόσμος αποκαλεί παράξενους, ή υπερβολικούς, ή χαμένους — εκείνοι που, όπως οι πρόγονοί τους, σχίζουν το πέπλο και εξαφανίζονται για λίγο στο Άγνωστο. Μερικοί από αυτούς επιστρέφουν κρατώντας κάτι αναμφισβήτητα πραγματικό, κάτι που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί επειδή ποτέ δεν ήταν επιχείρημα. Αλλά όταν μιλούν, λίγοι ακούνε. Ο κόσμος έχει ήδη αποφασίσει ότι γνωρίζει. Όλοι έχουν γίνει αυθεντίες πάνω σε ένα θέμα στο οποίο κανείς τους δεν έχει εισέλθει, και δεν είναι εύκολο — πράγματι συχνά είναι άσοφο — να απαντήσει κανείς σε τέτοια βεβαιότητα με την εύθραυστη μαρτυρία μιας ψυχής. Οι σοφοί, πιο συχνά παρά όχι, επιλέγουν τη σιωπή, γιατί αυτό που δεν κατανοείται δεν γίνεται πάντα δεκτό με καλοσύνη, και είναι βαρύ πράγμα να κουβαλάς τον χλευασμό του κόσμου πάνω από τη δική σου μεταμόρφωση.

Από αυτό προκύπτει μια παράξενη και σύγχρονη απόγνωση — μια κόπωση τόσο πλήρης, που μερικοί, στο βάθος της απογοήτευσής τους, ονειρεύονται όχι τον ουρανό, αλλά κάποιον ακόμα πιο μακρινό τόπο: έναν άλλο κόσμο εντελώς, ανέγγιχτο από τον θόρυβο αυτού εδώ.

Αφορισμός
Η γνώση που δεν έχει περάσει από τη φωτιά της εμπειρίας είναι μια σκιά που εκλαμβάνεται για τον ήλιο.

III. Η Εντολή κάτω από την Εντολή

Πολύ πριν από τους φιλοσόφους, μια αρχαία φωνή έδωσε σε έναν περιπλανώμενο λαό μια μοναδική, επιβλητική οδηγία: ότι ολόκληρος ο άνθρωπος — αδιαίρετος, ολόκληρος — πρέπει να στραφεί προς το Θείο. Όχι μόνο ο νους. Όχι μόνο τα συναισθήματα. Όχι απλή υπακοή των χεριών. Όλα μαζί, ως ένα.

Τα παλιά κείμενα, όταν μιλούν γι’ αυτή τη στροφή, ονομάζουν αρκετούς «τόπους» μέσα στον άνθρωπο — την καρδιά, την ψυχή, τη δύναμη, και σε μεταγενέστερες εποχές, τον νου. Αυτά δεν είναι ποιητικά στολίδια. Είναι σημάδια σε έναν χάρτη του εσωτερικού κόσμου, που δείχνουν πραγματικά και διακριτά κέντρα της ανθρώπινης εμπειρίας, καθένα με τη δική του φύση και το δικό του έργο.

Αργότερα, μια φωνή θα ρωτηθεί ποια από τις αμέτρητες εντολές έχει μεγαλύτερη σημασία πάνω από όλες τις άλλες. Δύο απαντήσεις σε αυτή την ερώτηση έχουν φτάσει μέχρι εμάς μέσα από την παράδοση, δοσμένες σε διαφορετικούς χρόνους, με διαφορετικές λέξεις, κι ωστόσο κυκλώνοντας το ίδιο φωτεινό κέντρο. Σε μία αφήγηση ονομάζονται τρία κέντρα — καρδιά, ψυχή και νους. Σε άλλη δίνονται τέσσερα — καρδιά, ψυχή, δύναμη και νους. Οι μελετητές θα συζητούν ποια αφήγηση είναι πιο πρωτότυπη, πιο ιστορικά ακριβής. Αλλά ο μυστικός διαβάζει διαφορετικά. Ο μυστικός δεν ρωτά ποιες λέξεις είναι σωστές, αλλά προς τι δείχνουν οι λέξεις: μια τάξη, μια ιεραρχία, μια κλίμακα ανάβασης από το πιο πυκνό μέρος του ανθρώπου προς το πιο φωτεινό του ύψος.

Διαβασμένη έτσι, η δύναμη είναι το σώμα — η εργασία του, η πειθαρχία του, η αντοχή του. Η ψυχή είναι ο ψυχικός κόσμος — οι επιθυμίες, οι λύπες, οι θύελλες και η ησυχία του συναισθήματος. Ο νους είναι η λογική ικανότητα, ο αρχιτέκτονας της σκέψης, καθαρός και χρήσιμος και, τελικά, περιορισμένος. Και η καρδιά — όχι το όργανο του αίματος, ούτε καν η έδρα του συναισθήματος, αλλά κάτι ανώτερο, παλαιότερο και πιο σιωπηλό από όλα αυτά — είναι το πνευματικό κέντρο, ο εσώτατος θάλαμος όπου ο άνθρωπος, παύοντας να σκέφτεται και παύοντας ακόμη και να αισθάνεται με τη συνηθισμένη έννοια, απλώς είναι, και σε αυτή την καθαρή ύπαρξη συναντά το έδαφος όλης της Ύπαρξης.

Αφορισμός
Το να αγαπάς με ολόκληρο τον εαυτό σου είναι να ανεβαίνεις μια κλίμακα που λίγοι θυμούνται ότι υπάρχει — από τη δύναμη, μέσα από την ψυχή, μέσα από τον νου, στη σιωπή της καρδιάς.

IV. Το Επιπλωμένο Δωμάτιο, Απάτητο

Αν κάποιος έμπαινε σε οποιαδήποτε αίθουσα θεολογίας και έκανε μια απλή ερώτηση — τι είναι πραγματικά η καρδιά, για την οποία μιλούσαν οι αρχαίοι δάσκαλοι; — πιθανότατα θα λάμβανε μια μακρά και προσεκτική απάντηση, με υποσημειώσεις, ιστορικά τοποθετημένη, δογματικά ορθή… και κενή. Γιατί οι σύγχρονοι φύλακες της ιερής μάθησης έχουν κληρονομήσει τα έπιπλα του ναού χωρίς ποτέ να έχουν εισέλθει στο εσώτατο δωμάτιο.

Δεν είναι ότι το δωμάτιο δεν υπάρχει. Είναι ότι η είσοδος σε αυτό δεν μπορεί να παραχωρηθεί μόνο από τη μελέτη. Υπάρχουν ακόμη, διασκορπισμένοι σε απομακρυσμένα βουνά και ξεχασμένες μοναστικές σιωπές, πολύ λίγοι γέροντες που φαίνεται να κουβαλούν πάνω τους ένα αναμφισβήτητο βάρος — μια αβίαστη ειρήνη που κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να παράγει και καμία λέξη δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως. Δεν δίνουν διαλέξεις για την καρδιά. Κάτι στη στάση τους υποδηλώνει ότι έχουν απλώς ζήσει εκεί.

Αλλά για τον μεγαλύτερο αριθμό των πιστών — εκείνους που γεμίζουν τα στασίδια, που επαναλαμβάνουν τα σύμβολα της πίστης, που βρίσκουν παρηγοριά στην τελετουργία — το ιερό έχει ήσυχα γίνει μια παράσταση οικειότητας παρά μια βιωμένη έκπληξη. Ρώτησε οποιαδήποτε συγκέντρωση συνηθισμένων πιστών τι σημαίνει να λατρεύεις με όλη την καρδιά, και συναντάς, πιο συχνά παρά όχι, μια σεβαστική σιωπή, ή χειρότερα, μια εύγλωττη και κούφια απάντηση που μαθεύτηκε απ’ έξω. Μιλούν για το ιερό· δεν έχουν σταθεί μέσα του.

Αυτό δεν λέγεται από σκληρότητα, ούτε από καταφρόνηση — λέγεται από θλίψη. Γιατί μια πίστη που έχει μειωθεί σε πληροφορία είναι ένα σπίτι με όλα τα λυχνάρια του σβηστά· η αρχιτεκτονική παραμένει μεγαλοπρεπής, αλλά κανείς δεν μπορεί να δει μέσα.

Αφορισμός
Ένας ναός μπορεί να είναι τέλεια χτισμένος και εντελώς σκοτεινός — γιατί το φως δεν είναι θέμα τοίχων, αλλά φλόγας.

V. Λατρεία εν Πνεύματι και Αληθεία

Υπάρχει, κάτω από τον θόρυβο της τελετουργίας, μια παλαιότερη και πιο ήσυχη μορφή λατρείας — μία που δεν ζητά τίποτα από κτίρια, άμφια ή πλήθη. Είναι η λατρεία που τελείται εν πνεύματι και αληθεία, μια φράση που ειπώθηκε μια φορά και θυμάται έκτοτε, αν και σπάνια κατανοείται. Το να λατρεύεις εν πνεύματι σημαίνει να λατρεύεις από εκείνον τον εσώτατο θάλαμο της καρδιάς, έχοντας πρώτα περάσει πέρα από την ανήσυχη κίνηση του νου. Δεν επιτυγχάνεται με το να σκέφτεσαι πιο σκληρά για τον Θεό. Επιτυγχάνεται, παραδόξως, με ένα είδος ιερής παύσης — μια ησυχία τόσο πλήρη, που η ίδια η σκέψη σωπαίνει, και κάτι ευρύτερο από τη σκέψη επιτρέπεται να ανέβει.

Οι Πατέρες της ερήμου και οι ησυχαστές των ανατολικών βουνών ονόμασαν αυτόν τον χώρο του καθαρού νου — όχι άδειο με την έννοια της κενότητας, αλλά άδειο όπως είναι άδειος ένας καθαρός ουρανός, αρκετά ευρύχωρος για να χωρέσει ολόκληρο τον ήλιο. Μέσα σε εκείνη τη σιωπή, έλεγαν, το ανθρώπινο πνεύμα δεν πλησιάζει απλώς το Θείο Πνεύμα — επεκτείνεται μέσα του, απορροφάται από αυτό, γίνεται, χωρίς να παύει να είναι ο εαυτός του, ένα με αυτό. Αυτό δεν είναι μεταφορά επινοημένη για ποιητικό αποτέλεσμα. Εκείνοι που το έχουν γνωρίσει επιμένουν ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος να περιγράψει κανείς ένα γεγονός που συμβαίνει πέρα από την εμβέλεια της συνηθισμένης γλώσσας — μια ένωση που αφήνει τον νου, κατά την επιστροφή του, να ψηλαφά ανήμπορα για λέξεις που ποτέ δεν χτίστηκαν για να το κρατήσουν.

Αξίζει να παρατηρήσει κανείς πόσο σπάνια ακόμη και οι μεγάλοι πνευματικοί συγγραφείς μιλούν γι’ αυτό άμεσα. Η επιφυλακτικότητα εδώ δεν είναι υπεκφυγή αλλά σεβασμός. Μερικές εμπειρίες μειώνονται τη στιγμή που εξηγούνται· μπορούν μόνο να υποδειχθούν, όπως θα μπορούσε κανείς να δείξει προς τον ήλιο χωρίς να τολμήσει να τον κοιτάξει απευθείας, πόσο μάλλον να επιχειρήσει να τον κουβαλήσει στο σπίτι στα χέρια του.

Αφορισμός
Η αληθινή λατρεία δεν μιλιέται προς τον Θεό από απόσταση — είναι σιωπή που διαλύει εντελώς την απόσταση.

VI. Ο Άνθρωπος που Αρπάχτηκε

Υπάρχει μια παλιά αφήγηση — ειπωμένη με ορατή απροθυμία από τον ίδιο τον αφηγητή της — για έναν άνθρωπο που δεν μπορούσε να πει αν, σε μια ορισμένη ώρα, είχε εγκαταλείψει το σώμα του ή είχε παραμείνει μέσα του. Ήξερε μόνο ότι αρπάχτηκε πέρα από τον εαυτό του, μεταφέρθηκε σε περιοχές που ονόμασε τρίτο ουρανό, σε έναν παράδεισο όπου ειπώθηκαν λόγια που καμία ανθρώπινη γλώσσα δεν επιτρέπεται να επαναλάβει.

Αυτό που εντυπωσιάζει δεν είναι απλώς η εμπειρία, αλλά η σιωπή που την ακολουθεί. Εκείνος που την αναφέρει δεν επεκτείνεται. Δεν προσφέρει χάρτη, κανένα δόγμα αντλημένο από όσα είδε, μόνο το γυμνό γεγονός ότι συνέβη, και ότι πέρασαν πολλά χρόνια προτού μπορέσει να φέρει τον εαυτό του να το αναφέρει καθόλου. Αργότεροι μυστικοί, λιγότερο επιφυλακτικοί, θα επιχειρούσαν να περιγράψουν με λεπτότερη λεπτομέρεια τα στάδια αυτής της ανάβασης — τρεις ουρανοί, τρεις βαθύτεροι βαθμοί εγγύτητας προς το Θείο — καθένας μια αποκάλυψη πιο ολική από την προηγούμενη. Έγραψαν ό,τι μπορούσαν, όχι επειδή η γλώσσα ήταν ίση με το έργο, αλλά επειδή η σιωπή, αν παραταθεί υπερβολικά, κινδυνεύει με την ίδια μοίρα όπως η φλόγα στις πρώτες σελίδες αυτής της σκέψης: μια αλήθεια που πεθαίνει από την έλλειψη μιας μόνης λέξης που να την κρατά ζεστή στη μνήμη.

Και έτσι ο μυστικός βρίσκεται πάντοτε παγιδευμένος ανάμεσα σε δύο κινδύνους — να μιλήσει υπερβολικά και να αραιώσει το ανείπωτο σε συνηθισμένη περιγραφή· ή να μην μιλήσει καθόλου και να το αφήσει να εξαφανιστεί σαν να μην συνέβη ποτέ. Οι μεγαλύτεροι από αυτούς έμαθαν να βαδίζουν στενά ανάμεσα σε αυτούς, προσφέροντας μόλις αρκετά ώστε ένας συνταξιδιώτης να αναγνωρίσει το έδαφος, χωρίς ποτέ να προσποιούνται ότι έχουν συλλάβει το ίδιο το βουνό με λέξεις.

Αφορισμός
Οι ουρανοί δεν μπορούν να περιγραφούν, μόνο να υποδειχθούν — και ακόμη και η υπόδειξη πρέπει να γίνεται με τρέμοντα χέρια.

VII. Οι Λίγοι που Μένουν

Στο τέλος κάθε τέτοιας σκέψης παραμένει μια ερώτηση, αναπάντητη και ίσως χωρίς δυνατότητα απάντησης: από όλους όσοι αποκαλούνται πιστοί, ποιος ανάμεσά τους έχει αγγίξει πραγματικά αυτό που περιγράφουν οι γραφές τους; Ποιος έχει εισέλθει στην καρδιά, και όχι απλώς διαβάσει γι’ αυτήν; Ποιος έχει λατρέψει εν πνεύματι και αληθεία, παρά από συνήθεια και επανάληψη; Ποιος έχει αρπαχτεί, έστω και στιγμιαία, πέρα από τον θόρυβο του συνηθισμένου νου;

Ίσως, εδώ κι εκεί, μια χούφτα ακόμη το κάνουν — κρυμμένοι σε μοναστήρια, σε ορεινές σιωπές, σε ζωές πολύ ήσυχες για να τις προσέξουν τα συστήματα που μετράνε τη σημασία. Οι υπόλοιποι, η συντριπτική πλειονότητα, συνεχίζουν να μιλούν για το ιερό σαν η οικειότητα με το λεξιλόγιό του να ήταν το ίδιο με την οικειότητα με την παρουσία του. Αυτή είναι η μεγάλη και αρχαία σύγχυση, που επαναλαμβάνεται σε κάθε εποχή: το να εκλαμβάνει κανείς τον χάρτη για το έδαφος, την περιγραφή της φωτιάς για την ίδια τη ζέστη.

Και ωστόσο — αυτό δεν είναι, τελικά, λόγος για απόγνωση. Γιατί το ίδιο το γεγονός ότι μια φλόγα άναψε κάποτε, ότι κάποιες ψυχές σε κάθε εποχή έχουν σχίσει το πέπλο και έχουν επιστρέψει κρατώντας κάτι πραγματικό, σημαίνει ότι η πόρτα δεν έχει κλείσει ποτέ εντελώς. Στέκεται μισάνοιχτη σε κάθε γενιά, περιμένοντας όχι τους έξυπνους ή τους πιστοποιημένους, αλλά τους λίγους που είναι πρόθυμοι να ρισκάρουν να αποκληθούν τρελοί — πρόθυμοι να εισέλθουν σε μια σιωπή βαθύτερη από οποιοδήποτε επιχείρημα, και να αγαπήσουν, τελικά, με ολόκληρο αυτό που είναι: δύναμη παραδομένη, ψυχή ησυχασμένη, νους σταματημένος, και καρδιά — εκείνος ο υψηλότερος, παλαιότερος θάλαμος — ορθάνοιχτη επιτέλους στην απεραντοσύνη που περιμένει, υπομονετικά, από πριν την αρχή, να αφεθεί να μπει μέσα.

Αφορισμός
Η πόρτα της καρδιάς δεν έχει κλείσει ποτέ — μόνο ο θόρυβος γύρω της έχει γίνει αρκετά δυνατός για να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι στέκεται ανοιχτή.