Τετάρτη, 25 Απριλίου 2018

ΑΙΣΩΠΟΣ - Μῦθοι (336.1-340.1)

336. ΕΛΑΦΟΣ ΝΟΣΟΥΣΑ [336.1] ἔλαφος νόσῳ περιπεσοῦσα ἐπί τινος τόπου πεδινοῦ κατακέκλιτο. τινὰ δὲ τῶν θηρίων εἰς θέαν αὐτῆς ἐλθόντα τὴν παρακειμένην τῇ ἐλάφῳ νομὴν κατεβοσκήθησαν. εἶτα ἐκείνη τῆς νόσου ἀπαλλαγεῖσα τῇ ἐνδείᾳ δεινῶς κατετρύχετο καὶ τῇ νομῇ τὸ ζῆν προσαπώλεσεν.
ὁ μῦθος δηλοῖ, ὡς περιττοὺς καὶ ἀνονήτους κτώμενοι φίλους ἀντὶ κέρδους ὑπ᾽ αὐτῶν ζημίαν μᾶλλον ὑφίστανται.

337. ΑΝΗΡ ΚΑΙ ΚΥΩΝ
[337.1] ἀνὴρ κλέπτης παρερχόμενον κύνα ἰδὼν διηνεκῶς αὐτῷ ψωμοὺς προσέρριπτε. λέγει οὖν πρὸς τὸν ἄνδρα ὁ κύων· «ἄνθρωπε, ἄπιθι ἐξ ἐμοῦ. ἡ γὰρ πολλή σου αὕτη εὔνοια μᾶλλόν με τὰ μέγιστα θροεῖ».
ὁ μῦθος δηλοῖ, ὡς οἱ πολλὰ δῶρά τισι παρεχόμενοι δῆλοί εἰσι τὴν ἀλήθειαν ἀνατρέποντες.

338. ΟΝΑΓΡΟΣ ΚΑΙ ΟΝΟΣ
[338.1] ὄναγρος ὄνον ἰδὼν βαρὺν γόμον ἐπαγόμενον καὶ τὴν δουλείαν αὐτῷ ἐπονειδίζων ἔλεγεν· «εὐτυχὴς ὄντως ἐγώ, ὅτι ζῶν ἐλευθέρως καὶ διάγων ἀκόπως αὐτοσχέδιον καὶ τὴν νομὴν ἐν τοῖς ὄρεσι κέκτημαι. σὺ δὲ δι᾽ ἄλλου τρέφῃ καὶ δουλείαις καὶ πληγαῖς καθυποβάλλῃ διηνεκῶς». συνέβη γοῦν αὐθωρὸν λέοντά τινα φανῆναι καὶ τῷ μὲν ὄνῳ μὴ προσπελάσαι ὡς συνόντος αὐτῷ τοῦ ὀνηλάτου, τῷ δὲ ὀνάγρῳ μεμονωμένῳ τυγχάνοντι σφοδρῶς ἐπελθεῖν καὶ αὑτῷ θέσθαι κατάβρωμα.
ὁ μῦθος δηλοῖ, ὡς οἱ ἀνυπότακτοι καὶ σκληροτράχηλοι τῇ αὐτοβουλίᾳ φερόμενοι καὶ βοηθείας τινὸς μὴ δεόμενοι αὐθωρὸν πτῶμα γίνονται.

339. ΑΝΗΡ ΚΑΙ ΚΗΠΟΥΡΟΣ
[339.1] ἀνήρ τις κηπουρόν τινα θεασάμενος τῶν λαχάνων ἀρδείαν ποιούμενον ἔφη πρὸς αὐτόν· «πῶς τὰ μὲν ἄγρια φυτὰ μήτε φυτευόμενα μήτε ἐργαζόμενα ὡραῖα πεφύκασι, τὰ δὲ τῆς ὑμῶν φυτηκομίας πολλάκις ξηραίνεται;» ὁ δὲ κηπουρὸς ἀντέφησεν, ὡς «τὰ ἄγρια τῶν φυτῶν μόνῃ τῇ θείᾳ προνοίᾳ ἐφορᾶται, τὰ δὲ ἥμερα ὑπὸ χειρὸς ἀνθρωπίνης ἐπιμελεῖται».
ὁ λόγος δηλοῖ, ὡς κρείττων ἡ τῶν μητέρων ἀνατροφὴ πέφυκε τῆς τῶν μητρυιῶν ἐπιμελείας.

340. ΚΥΩΝ ΚΑΙ ΛΥΚΑΙΝΑ
[340.1] κύων καταδιώκων λύκαιναν ἐφρυάττετο τῇ τε τῶν ποδῶν ταχυτῆτι καὶ τῇ ἰδίᾳ ἰσχύι καὶ ἐδόκει φεύγειν τὴν λύκαιναν δι᾽ οἰκείαν δῆθεν ἀσθένειαν. στραφεῖσα οὖν ἡ λύκαινα ἔφησε πρὸς τὸν κύνα· «οὐ σὲ δέδοικα, ἀλλὰ τὴν τοῦ σοῦ δεσπότου καταδρομήν».
ὁ μῦθος δηλοῖ, ὡς οὐ δεῖ τινα ἐγκαυχᾶσθαι τῇ τῶν ἑτέρων γενναιότητι.

***
336. Το ελάφι που ήταν άρρωστο.
[336.1] Ήταν κάποτε ένα ελάφι που αρρώστησε και έπεσε να πλαγιάσει κάτω, σε μια μεριά στην πεδιάδα. Ήλθαν τότε να το επισκεφθούν μερικά άλλα ζώα, και με την ευκαιρία βοσκούσαν τα χορτάρια εκεί τριγύρω από τον ασθενή, ώσπου τα εξαφάνισαν όλα. Λοιπόν, που λέτε, μετά από λίγο καιρό το ελάφι γιατρεύτηκε από την αρρώστια. Έλα όμως που τώρα το κατέτρυχε η ασιτία. Έτσι, μαζί με τη βοσκή, έχασε τελικά και τη ζωή του.
Το δίδαγμα του μύθου: Όποιος έχει πλήθος τέτοιους αχαΐρευτους για φίλους του μάλλον ζημιά θα υποστεί από αυτούς, δίχως όφελος κανένα.

337. Ο άνδρας και ο σκύλος.
[337.1] Ήταν μια φορά κάποιος κλέφτης που πήρε το μάτι του ένα σκυλί να περνάει από δίπλα του. Έπιασε λοιπόν και πετούσε ολοένα κομματάκια φαΐ μπροστά στο ζώο. Στο τέλος, όμως, ο σκύλος τού αντιγύρισε: «Κύριος, πάρε δρόμο και άσε με. Τόσες τσιριμόνιες που μου κάνεις δεν είναι καλό σημάδι — με βάζουν σε πολύ μεγάλη ανησυχία».
Το δίδαγμα του μύθου: Όποιος προσφέρει στον άλλον σωρό τα δώρα προφανώς το κάνει για να κουκουλώσει την αλήθεια.

338. Ο όναγρος και ο γάιδαρος.
[338.1] Μια φορά ο όναγρος κάθισε και παρατηρούσε τον κατοικίδιο γάιδαρο, τί βαριά φορτία που σήκωνε και κουβαλούσε. Βάλθηκε λοιπόν να τον περιγελάει για τη σκλαβιά του και να αυτοσυγχαίρεται: «Μωρέ μια χαρά την έχω εγώ! Τί ευτυχισμένος που είμαι, αλήθεια! Ζω τελείως ελεύθερος, περνώ τον καιρό μου δίχως κόπους, και όσο για βοσκή, τη βρίσκω έτοιμη και πρόχειρη πάνω στα βουνά. Ενώ εσύ, καημένε, χρειάζεσαι άλλον να σε ταΐζει, και δουλεύεις αδιάκοπα σαν σκλάβος, κάτω από το μαστίγιο». Κοιτάξτε όμως τί συνέβη ακριβώς πάνω στην ώρα: Ξεπρόβαλλε ξαφνικά το λιοντάρι, το οποίο βέβαια δεν τόλμησε να ζυγώσει τον γάιδαρο, καθότι έστεκε κοντά του ο αγωγιάτης. Αντίθετα, τον όναγρο τον πέτυχε να τριγυρνάει μονάχος του, και συνεπώς όρμησε πάνω του αγριεμένο και τον έκανε μια χαψιά.
Το δίδαγμα του μύθου: Ο σκληροτράχηλος, που δεν υπακούει σε τίποτε, παρά κάνει πάντα του κεφαλιού του και νομίζει πως δεν έχει ανάγκη τη βοήθεια κανενός — ε, αυτός τσακίζεται αυθωρεί και παραχρήμα.

339. Ο άνθρωπος και ο περιβολάρης.
[339.1] Ήταν μια φορά κάποιος άνθρωπος που πήρε το μάτι του έναν περιβολάρη να ποτίζει τα κηπευτικά του. Τον ρώτησε λοιπόν: «Δεν μου λες σε παρακαλώ, τα αγριόχορτα ούτε τα φυτεύετε ούτε τα φροντίζετε καθόλου — και ωστόσο κοίταξε πώς φυτρώνουν μια χαρά σε κάθε εποχή. Αντίθετα, τα οπωροκηπευτικά που καλλιεργείτε εσείς με τα χεράκια σας ξεραίνονται κάθε τόσο. Πώς γίνεται αυτό;». Ο περιβολάρης τότε του εξήγησε: «Ξέρεις, τα αγριόχορτα τα επιβλέπει η θεία πρόνοια, που είναι αρκετή από μόνη της. Αντίθετα, τα καλλιεργημένα τα περιποιούνται ανθρώπινα χέρια».
Το δίδαγμα του μύθου: Η ανατροφή από τη μάνα είναι φυσικά ανώτερη από τις φροντίδες της μητριάς.

340. Ο σκύλος και η λύκαινα.
[340.1] Μια φορά ο σκύλος είχε πάρει στο κυνήγι τη λύκαινα. Μάλιστα, νόμιζε πως εκείνη το είχε βάλει στα πόδια μπροστά του από επίγνωση για την κατωτερότητά της. Γι᾽ αυτό είχε παραφουσκώσει από περηφάνια τόσο για τη γρηγοράδα του στο τρέξιμο όσο και για τη μεγάλη του δύναμη. Η λύκαινα, βέβαια, γύρισε σε κάποια στιγμή προς τα πίσω και του διέλυσε την ψευδαίσθηση με δύο λόγια: «Μπας και θαρρείς ότι τρόμαξα με σένα, βρε; Μη βαλθεί το αφεντικό σου να με καταδιώξει, αυτό είναι που φοβάμαι».
Το δίδαγμα του μύθου: Καλύτερα ας μην καυχιόμαστε για ξένη αντρειοσύνη.

Θέλουν τόλμη, θυσίες και πείσμα τα όνειρα για να τα ζήσεις

Υπάρχει ένα καζάνι στο εσωτερικό του στέρνου μας. Αυτό το καζάνι το λένε ψυχή. Ανάλογα το υλικό που βάζεις μέσα του, υλικό που επιλέγει και τοποθετεί η καρδιά εκεί, η φλόγα που θα παραχθεί στη βάση του για να εκκινήσει την διαδικασία δράση-αντίδραση, θα είναι τρεμοπαίζουσα ή λαίλαπα. Από σένα εξαρτάται το μένος της. Από σένα και την καρδιά σου, και όλα εκείνα που θα βάλετε μαζί στο ενδόμυχο σας καζάνι. Μιλάω για τα όνειρα, τους στόχους μιας ζωής, η οποία σου δόθηκε σαν αφορμή και ευκαιρία μαζί, για να μετεξελίξεις τον εαυτό σου στην καλύτερη δυνατή εκδοχή του.

Η συνταγή είναι απλή – συλλαμβάνεις όνειρα, με ονειροπαγίδα την καρδιά σου, έπειτα τα βάζεις στο καζάνι, ανάβεις φωτιά, παράγεις αποτέλεσμα. Παιχνιδάκι; Κι όμως, μια μεγάλη μερίδα ονειροπόλων αποτυγχάνουν στο να φτάσουν την ένταση της φλόγας εκεί που πρέπει για να βγει το αποτέλεσμα επικό, να πάρει ο αέρας του ονείρου σάρκα και οστά, και να τοποθετήσει αυτόν που το συνέλαβε σε μια νέα δουλειά, μια νέα σχέση, μια νέα πόλη, χώρα, ήπειρο, ζωή.

Τι φταίει; Αφού η συνταγή είναι απλή, τότε κάπου πρέπει να χωλαίνει η εκτέλεση.

Θα σου πω τι φταίει.
Το καζάνι της ψυχής δεν αρέσκεται σε αδύναμο, ασθενικό υλικό. Το απορρίπτει, αρνούμενο ν’ ανάψει στη βάση του φλόγα δυνατή για να φτάσει σε αποτέλεσμα, αφού ισχνό υλικό θα καταλήξει σε ισχνό αποτέλεσμα. Η ψυχή δεν παίρνει μικρά όνειρα, αφού έχει φτιαχτεί για να χειρίζεται τα μεγάλα, εκείνα που αλλάζουν ζωές, κι όχι απλά παραστάσεις.

Αν θα ονειρευτείς, τότε ξεκόλλα τη σκέψη απ’ τη γη και παρ’ την στον ουρανό. Παρ’ την πέρα από αυτόν, σκίσε τη στρατόσφαιρα, μπες σε τροχιά και διάλεξε αστέρι. Μη σκέφτεσαι ‘the sky is the limit’ όταν μπορείς να σκεφτείς ‘the space is the limit’ ή, ακόμη καλύτερα, ‘there is no limit’. Όσο πιο πολύ αψηφάς τη βαρύτητα των αρνητικών σκέψεων και των ‘δεν μπορώ’ σου, τόσο πιο πολύ θα θεριεύει η φωτιά κάτω από το καζάνι των ονείρων σου. Όσο πιο μεγάλο το όνειρο, τόσο πιο πολύ θα σε βοηθήσουν το σύμπαν και η ζωή να το πετύχεις.

Να κάνεις μεγάλα όνειρα, λοιπόν, αντί για μικρά. Να κυνηγάς τη φλόγα που είναι ικανή να λιώσει το μέταλλο των αμφιβολιών σου παρά εκείνη που θα σου σιγοβράζει μια χλιαρή σου επιθυμία να πετύχεις κάτι, τόσο όσο χρειάζεται για να πείθεις τον εαυτό σου σε τακτά χρονικά διαστήματα πως κάτι ψήνεται και στο δικό σου καζάνι. Σιγοβράζοντας τα όνειρα σου δεν πας πουθενά – θέλουν φωτιά και λαύρα και τόλμη και θυσίες και πείσμα και επιμονή για να σου δώσουν κι αυτά με τη σειρά τους πίσω, μα όταν θα το κάνουν, θα καταλάβεις γιατί άξιζε να τα κυνηγήσεις τόσο έντονα.

Θα γυρίσεις, τότε, τα μάτια σου μέσα και θα κοιτάξεις στο βάθος του στέρνου σου. Θα κάνεις απολογισμό – θα συσχετίσεις τον κόπο με τα αγαθά που κτήθηκαν, τη φλόγα με το όνειρο, το πριν με το μετά. Θα φορέσεις το καλύτερο χαμόγελο ικανοποίησης που διαθέτεις. Θα συνειδητοποιήσεις πως, πλέον, ανήκεις στην ελίτ των ονειροπόλων που κατάφεραν να μεταμορφώσουν τον αέρα σε ύλη, τον μόλυβδο όλων εκείνων των αρχικών ‘μη’ και ‘μα’ στο χρυσάφι των μετουσιωμένων τους ονείρων. Θα αφεθείς στη νιρβάνα που επιφέρει η επίτευξη ενός μεγάλου στόχου, κι έπειτα θα θέσεις τον επόμενο και θα τον κυνηγήσεις κι αυτόν, με την ίδια ένταση και πάθος που κυνήγησες όλους τους προηγούμενους.

Το ένα όνειρο φέρνει το άλλο, φτάνει να κάνεις εκείνο το πρώτο, το αρχικό, και να είναι μεγάλο, για να ξεκινήσει η αλυσιδωτή αντίδραση. Μη φοβάσαι τα μεγάλα όνειρα, τα μικρά να φοβάσαι, γιατί η επίτευξη του καθενός από αυτά τα τελευταία θα σε σπρώχνει όλο και πιο πολύ σε ένα comfort zone από το οποίο θα είναι δύσκολο να απεγκλωβιστείς, σαν χρυσόψαρο σε γυάλα με χαμηλή στάθμη νερού.

Έχεις δει ποτέ χρυσόψαρο να κάνει μεγάλα όνειρα;

Ούτε κι εγώ.

Τελικά υπάρχει λύση για όλα

Πολλές φορές στην ζωή μας τυγχάνει να ερχόμαστε αντιμέτωποι με  προβλήματα και εμπόδια, τα οποία ίσως μας μπλοκάρουν την σκέψη, μας προκαλούν σύγχυση, ενώ ψάχνουμε απεγνωσμένα μια λύση για να ξεφύγουμε από την υπάρχουσα κατάσταση.

Σε άλλες περιπτώσεις έχουμε έτοιμη την απάντηση για την λύση του προβλήματος και αρκεί μόνο να την ανασύρουμε μέσα από πρότερες εμπειρίες που αποθηκεύονται στην μακρόχρονη μνήμη μας.
Άλλες φορές όμως η λύση δεν βρίσκεται πουθενά και στην περίπτωση αυτή έχουμε να αντιμετωπίσουμε ένα πρόβλημα.

Σύμφωνα με τον Sternberg τα στάδια του κύκλου λύσης των προβλημάτων είναι:


Αρχικά η αναγνώριση του προβλήματος:
Είναι πάρα πολύ σημαντικό για το άτομο να δώσει όνομα στο πρόβλημα του. Η αναγνώριση μιας κατάστασης ως πρόβλημα μπορεί να μην είναι μια απλή διαδικασία για κανέναν, αλλά είναι το πρώτο βήμα για την επίλυση του.

Καθορισμός και αναπαράσταση προβλήματος:
Μετά την αναγνώριση του προβλήματος, είναι βοηθητικό να αναπαραστήσουμε το πρόβλημα, για να μπορέσουμε να το κατανοήσουμε και να επικεντρωθούμε στην επίλυση του. Ίσως να είναι το πιο σημαντικό στάδιο του κύκλου, μιας και αν ο καθορισμός και η αναπαράσταση δεν είναι ακριβείς, δεν θα μπορέσουμε να οδηγηθούμε στην κατάλληλη λύση.

Σχεδιασμός στρατηγικών δράσης:
Σε αυτό το στάδιο αναλύουμε το πρόβλημα σε επιμέρους στοιχεία ή συνθέτουμε τα επιμέρους στοιχεία. Μια επίσης τεχνική που μας βοηθάει είναι το ζεύγος «αποκλίνουσα και συγκλίνουσα σκέψη». Η αποκλίνουσα σκέψη αφορά στην προσπάθεια παραγωγής ποικίλων εναλλακτικών λύσεων για το συγκεκριμένο πρόβλημα. Αφρού βρούμε, μέσω της αποκλίνουσας σκέψης ποικίλες διαφορετικές πιθανές λύσεις, πρέπει στη συνέχεια, χρησιμοποιώντας την συγκλίνουσα σκέψη, να καταλήξουμε σε μία λύση που θα είναι καλύτερη ή η καταλληλότερη από τις πιθανές εναλλακτικές λύσεις (Sternberg, 2011).

Οργάνωση των διαθέσιμων πληροφοριών:
Στη συνέχεια οργανώνουμε τις διαθέσιμες πληροφορίες που έχουμε σχετικά με το πρόβλημα, έτσι ώστε να μπορέσουμε να εφαρμόσουμε την στρατηγική μας. Είναι σημαντικό να πούμε ότι η οργάνωση των πληροφοριών δεν περιορίζεται σε αυτό το στάδιο, αλλά αφορά όλα τα στάδια του κύκλου της λύσης των προβλημάτων.

Κατανομή των διαθέσιμων πληροφοριών:
Εκτός των προβλημάτων που πρέπει να λύσουμε στην καθημερινή μας ζωή, πολλές φορές αντιμετωπίζουμε το πρόσθετο πρόβλημα της έλλειψης επαρκών πόρων για την επίλυση του προβλήματος, όπως έλλειψη χρημάτων, χρόνου, εξοπλισμού, χώρου. Ορισμένα προβλήματα απαιτούν να έχουμε στη διάθεση μας πολύ χρόνο και διάφορους άλλους πόρους, ενώ κάποια άλλα απαιτούν ελάχιστους πόρους. Πρέπει επίσης να ξέρουμε πως θα κατανείμουμε τους διαθέσιμους πόρους.

Μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα που είναι έμπειρα και ικανά στην λύση προβλημάτων ξοδεύουν συνήθως περισσότερους νοητικούς πόρους στο συνολικό σχεδιασμό επίλυσης,  σε σύγκριση με άτομα που δεν έχουν πείρα στην επίλυση προβλημάτων. Από την άλλη οι αρχάριοι αφιερώνουν παραπάνω χρόνο στην προσπάθεια τους να επιλύσουν το πρόβλημα (Sternberg, 2011).

Έλεγχος:
Σημαντικό ρόλο έχει ο χρόνος που θα αφιερωθεί στον έλεγχο της διαδικασίας επίλυσης προβλήματος. Κατά τον  Schoenfeld, τα άτομα που έχουν εμπειρία στην επίλυση των προβλημάτων, δεν περιμένουν πρώτα να φτάσουν στο τέλος της πορείας τους και να δουν που βρίσκονται και το τι κατάφεραν. Αντιθέτως ελέγχουν τις δράσεις τους καθ’ όλη την διαδικασία επίλυσης, για να είναι σίγουροι ότι είναι κοντά στην επίτευξη του στόχου τους. Σε περίπτωση που νιώσουν ότι έχουν απομακρυνθεί, επαναξιολογούν τις ενέργειές τους για να εντοπίσουν το λάθος τους και να θέσουν νέα πορεία.

Αξιολόγηση:
Τέλος, αξιολογούν μετά το πέρας της διαδικασίας τη λύση που δόθηκε στο πρόβλημα. Η αξιολόγηση έρχεται μετά την εφαρμογή της λύσης, ώστε να εντοπιστούν τυχόν νέα προβλήματα, να επανακαθοριστεί το πρόβλημα και να σχεδιαστούν νέες στρατηγικές δράσεις.

Είναι σημαντικό να τονιστεί η ευελιξία του κύκλου των σταδίων της λύσης προβλήματος. Αυτό σημαίνει ότι η σειρά των σταδίων δεν είναι αυστηρά και υποχρεωτικά καθορισμένη.

Κάθε πρόβλημα είναι μοναδικό και αναλόγως τις ανάγκες του, εφαρμόζουμε crisismanagement, απευθυνόμενοι στο κύκλο επίλυσης, επιλέγοντας το ανάλογο στάδιο από τον κύκλο της λύσης του προβλήματος.

Τελικά για όλα τα προβλήματα υπάρχει μια λύση κατά τον Sternberg

Πρωταγόρας: Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος

Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα κυρίως εξαρτώνται από του οικονομικούς παράγοντες για να ευημερήσουμε. Η οικονομία και το κέρδος έχει εισχωρήσει σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας όλα εξαρτώνται από αυτήν. Έχουμε πειστεί ως κοινωνία πως αν δεν υπάρχει μια άνεση οικονομική δεν θα οδηγηθούμε στην ευτυχία μας.

Το κέρδος αφορά την ύλη και την απόκτηση ανέσεων μέσω αυτής, ενώ η ευτυχία αφορά κάτι βαθύτερο και ανεξάρτητο εν μέρει και άυλο. Πάραυτα το ένα δεν σημάνει κατ’ ανάγκην ότι αναιρεί το άλλο.

Μια και ο ρόλος των χρημάτων στην ποιότητα της ζωή μας παίζει θεωρούμε καταλυτικό ρόλο, ας επιχειρήσουμε να εξετάσουμε την προέλευση και το νόημα που αυτή εμπεριέχει.

Ετυμολογία

Τα «χρήματα», από το ρήμα χράομαι στην αρχαία Ελλάδα είναι κάτι που χρησιμοποιείται, που κάνει χρήση, ή χρειάζεται κάποιος. Επειδή τα «χρήματα» απαρτίζουν την κινητή και ακίνητη περι-ουσία μας, η λέξη «χρήματα» πήρε την σημασία «πράγματα», που της αποδίδουμε σήμερα. Τα «πράγμα» ως μέσο συναλλαγής εξισώθηκε με τα «χρήματα» μεταξύ των ανθρώπων. Το τίμημα των ανταλλαγής των «πραγμάτων» με «χρημάτα» το λέμε «νόμισμα». Η λέξη ετυμολογείται από το νέμω=νόμος=νόμισμα, ως η νόμιμη αποτίμηση μίας συναλλαγής. Τα «χρήματα» θεωρούντο ως το μέσον απόκτησης «πραγμάτων», επ’ αγαθώ. Ήταν αυτά που με την χρήση τους θα έπρεπε να προάγουν το ήθος του ανθρώπου.

Ο σοφιστής Πρωταγόρας (490 π.Χ. -420 π.Χ. ) διατύπωσε:
Πάντων χρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος, των μεν όντων ως έστιν, των δε μη όντων ως ουκ έστιν.
Είναι σύγχρονος του Δημόκριτου, και με αυτή του την ρήση, αμφισβητεί την ύπαρξη μίας αλήθειας, κοινής για όλους τους ανθρώπους να αντιληφθούν. Με τον Πρωταγόρα εισάγεται το ρεύμα της σχετικότητας της γνώσης, του αγνωστικισμού και της υποκειμενικής ματιάς στη φιλοσοφία. Ο κάθε άνθρωπος είναι το κριτήριο για όλα τα θέματα, τα συγκεκριμένα και τα αφηρημένα.

Ο Πρωταγόρας πίστευε ότι η γνώση δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά μέσα από τους περιορισμούς που παρέχουν οι αισθήσεις στον άνθρωπο να αντιληφθεί.

Άρα, γνώση είναι ό,τι αντιλαμβανόμαστε όπως αποτυπώνεται από τα όρια των αισθήσεων μας. Ο Πρωταγόρας εισήγαγε και την έννοια του «ανθρωποκεντρισμού», με τη χαρακτηριστική ρήση «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Η έκφραση αυτή σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέτρο της αλήθειας και της γνώσης ως μέρος της. Γι’ αυτό κάθε υποκειμενική άποψη για κάποιο θέμα, έχει την άξια της ως μέρος του πραγματικού. Αυτού δηλ. που πραγματώνεται κάθε στιγμή μέσα από εμάς. Ο Πρωταγόρας εκφράζει την πεμπτουσία του επαγγελματισμού ως λειτούργημα αξιών.

Υποστηρίζει ότι:

επειδή η γνώση και η εμπειρία ποικίλλουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν διαφορές στις αντιλήψεις και τις κρίσεις των ανθρώπων, αλλά και την αξιολόγηση της πραγματικότητας. H γνώση συνεπώς είναι σχετική. Το ίδιο ισχύει για τα ήθη και τις συνήθειες, τους νόμους, τα πιστεύω εν γένει διαφορετικών πολιτισμών και λαών.


Ο Πλάτων στον έργο του “Θεαίτητος” στην προσπάθεια να ερμηνεύσει τον Πρωταγόρα αναφέρει:

«Γιατί εγώ υποστηρίζω, βέβαια, ότι η αλήθεια είναι όπως την έχω γράψει, δηλαδή ότι καθένας μας είναι μέτρο και των υπαρκτών και των ανυπάρκτων αλλά διαφέρει πάρα πολύ το ίδιο πράγμα από τον έναν άνθρωπος στον άλλον, γιατί άλλα υπάρχουν και φαίνονται στον ένα, και άλλα στον άλλο.
Κάθε άλλο παρά αρνούμαι πως υπάρχει σοφία και σοφός άνθρωπος, αλλά ονομάζω σοφό αυτόν τον ίδιο, ο οποίος θα μεταβάλλει ότι φαίνεται και είναι κακό σε κάποιον από μας, και θα το κάνει να φαίνεται και να είναι καλό.

Τον λόγο μου βέβαια μην ακολουθείς κατά γράμμα, αλλά ν’ αντιληφθείς κατ’ αυτό τον τρόπο πιο συγκεκριμένα τι εννοώ. Θυμήσου λοιπόν τι αναφέρθηκε στα προηγούμενα, ότι στον ασθενή ότι τρώει φαίνεται και είναι πικρό, ενώ στον υγιή φαίνεται και είναι το αντίθετο».

«Δεν χρειάζεται -ούτε είναι δυνατόν- να κάνουμε σοφότερο κανέναν από τους δύο, και δεν πρέπει να διατυπώνουμε κατηγορία πως ο ασθενής είναι αμαθής, επειδή σχηματίζει τέτοιες αντιλήψεις, ενώ ο υγιής σοφός, επειδή σχηματίζει διαφορετικές»

Ο εκπρόσωπος του σκεπτικισμού Σέξτος ο Εμπειρικός (2ου - αρχές 3ουμ. Χ.) ερμηνεύει το εν λόγω ρήμα ακολούθως:

«Επίσης, κατά τον Πρωταγόρα, μέτρο για όλα τα πράγματα είναι ο άνθρωπος, για όσα υπάρχουν ότι υπάρχουν, και για όσα δεν υπάρχουν ότι δεν υπάρχουν· με τον όρο «μέτρο» εννοεί το κριτήριο, με τον όρο «χρήματα» τα πράγματα, ώστε τελικά να υποστηρίζει ότι το κριτήριο για όλα τα πράγματα είναι ο άνθρωπος: για όσα υπάρχουν ότι υπάρχουν, για όσα δεν υπάρχουν ότι δεν υπάρχουν. Κατά συνέπεια δέχεται μόνο ό,τι φαίνεται στον καθένα ατομικά, εισάγοντας έτσι τη σχετικότητα».

Το κλειδί για τη σωστή ερμηνεία του κειμένου είναι η λέξη "χρήματα" και τι αυτή σημαίνει.

Σύμφωνα με τον Nestle:

τα χρήματα στη φράση του Πρωταγόρα, δεν σημαίνουν τις νομισματικές αξίες, αλλά, γενικά, τις ποιότητες, τις πεποιθήσεις, τις αρχές, την εσωτερική συγκρότηση με άλλα λόγια, και την ικανότητα κάθε ανθρώπου, χωριστά, να αντιλαμβάνεται με το δικό του τρόπο αυτό που είναι κοινό, μόνο κατ΄ όνομα, για όλους τους ανθρώπους.

Με βάση τα παραπάνω, η φράση θα μπορούσε να μεταφρασθεί ως εξής: "Όλων των αξιών (ποιοτήτων) μέτρο είναι ο άνθρωπος, αυτών που υπάρχουν, για το ότι υπάρχουν και αυτών που δεν υπάρχουν, για το ότι δεν υπάρχουν".

Οι αξίες, οι ποιότητες, υπάρχουν έτσι κι αλλιώς. Παίρνουν, όμως, διαφορετικές διαστάσεις, μετρώνται δηλαδή, στο πρόσωπο του κάθε ανθρώπου, μέσα από το μέγεθος και την ποιότητα του γνωστικού και διεργασιακού του σύμπαντος προς ό,τι αυτό αντιπροσωπεύει. Με μετρήσιμους όρους, π.χ. τι ξέρει και τι δεν ξέρει, τι μπορεί και τι δε μπορεί, τι νιώθει και τι δε νιώθει, τι πιστεύει και τι δεν πιστεύει κ.ο.κ.

Επομένως, οι αξίες και οι ποιότητες δεν έχουν καμία σημασία ερήμην του ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι που δίνει υπόσταση σ΄ αυτές, στην έκταση που αυτές ενσωματώνονται σ΄ αυτόν, που τις κατέχει, δηλαδή, ή δεν τις κατέχει και στην έκταση που τις εξασκεί. Γι΄ αυτό και λέει ο Πρωταγόρας χρήματα και όχι πράγματα. Γιατί το χρήμα, σημειώνει ο Nestle, είναι ένα πράγμα ώ χρήται τις, πράγμα που κάποιος το χρησιμοποιεί. Ένα πράγμα γίνεται χρήμα, αποκτά αξία δηλαδή, όταν κάποιος το χρησιμοποιεί. Ο άνθρωπος είναι που δίνει αντίκρισμα-μέτρο στις αξίες και αυτό είναι το νόημα της φράσης.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το "μέτρον χρημάτων" προσδιορίζεται όχι μόνο θετικά, μέσω των αξιών που υπάρχουν, (των μεν όντων ως έστιν), αλλά και αρνητικά, για το γεγονός ότι δεν υπάρχουν στο αντιληπτικό μας πεδίο, (των δε μη όντων, ως ουκ έστιν). Είτε ως καταγραμμένη γνωστική επάρκεια, είτε -και το πιο σημαντικό- ως ατομική, επεξεργασμένη άποψη του κάθε ατόμου για το πως ερμηνεύει την έννοια των "χρημάτων", γεγονός που προσδιορίζει και την αξία ως αίσθηση της επάρκειας του, ή την απαξία, τη μειονεξία του κάθε ανθρώπου.

Τα «Χρήματα» είναι κατ’ ουσία αυτά που παρέχονται ως προσφορά στην υπηρεσία του ανθρώπου, ώστε να τον διευκολύνουν κοσμώντας τη ζωή και τις ανάγκες του.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι όσο η χρήση των «χρήματων» και η ανάγκη μας γι’ αυτά αυξάνει, με την υπερ-συσσώρευση υλικών αγαθών, τόσο, γινόμαστε δέσμιοι και ουσιαστικά ανελεύθεροι χάνοντας συχνά τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της ουσίας μας. Ο άνθρωπος, κάνοντας χρήση των νοητικών δυνατοτήτων του, θα μπορούσε να αρκεστεί στα απολύτως αναγκαία για την διαβίωση του. Τότε ενδεχομένως να του αποκαλύπτετε ο αληθής προορισμός, ο οποίος δεν είναι άλλο από την ποιοτική φανέρωση της ελευθερίας του νου που καλείται πνευματικότητα.

Τα «χρήματα» δεν είναι η πρώτη αξία για να κατασκευάζουμε και να πολλαπλασιάζουμε την ύλη. Μας προσφέρονται προς χρήση, ώστε με ορθολογικό τρόπο να αναζητήσουμε μέσα από αυτά το πνεύμα της ουσίας μας. Αφού κάνουμε χρήση των απολύτως απαραίτητων για την επιβίωση μας, το πλεόνασμα να επιστραφεί ως προσφορά στην κοινωνία από την οποία μας προήλθαν. Έτσι, με αυτόν τον τρόπο, επιστρέφοντας την δωρεά, ενοποιούμε μέσω των «χρημάτων» στην πράξη, το δεσμό ενότητας των πάντων, που το κάθε υπάρχον εξυπηρετεί. Μέσω δε αυτής της διαδικασίας αποκαλύπτεται τον πνευματικό νόημα μιας κοινής συμπόρευσης.

Αλήθεια πόσο έχουμε παρερμηνεύσει την ουσιαστική έννοια των χρημάτων. Στην σημερινή εποχή έχουμε ανατρέψει την σειρά των λέξεων του Πρωταγόρα.

Αυτό που ισχύει στην εποχή μας είναι: «πάντων ανθρώπων μέτρον χρήματα».
Όπως φαίνεται επίσης, ισχύει στις μέρες μας, αυτό που αναφέρει ο Σωκράτης στο έργο του Πλάτωνα Θεαίτητος:

«μιλώντας όμως συνεχώς για αγριόχοιρους και κυνοκέφαλους πιθήκους δεν αποκτάς απλώς συμπεριφορά χοίρου εσύ ο ίδιος, αλλά και τους ακροατές πείθεις να κάνουν το ίδιο».

Μας καλεί εμμέσως ο Σωκράτης, να επιλέξουμε το επόμενο θέμα που αξίζει αληθινά να ασχοληθούμε: την ελάφρυνση του ανθρώπινου πόνου. 

O Διόνυσος και η πρόσληψη του αρχαίου θεάτρου

Συχνά μιλάμε για το αρχαίο θέατρο της κλασικής περιόδου, για τους λεγόμενους μεγάλους τραγικούς και κωμικούς ποιητές. Μελετάμε τα κείμενά τους, σε όσες περιπτώσεις έχουμε την τύχη να μάς έχουν σωθεί, με βασικά ερωτήματα ιστορικο-πολιτικής ανάλυσης στο νου οι πιο ευαίσθητοι, άντε και με αναζητήσεις πάνω στο τελετουργικό υπόβαθρο του θέματος οι πιο υποψιασμένοι. Λοιπόν, με τα σωσμένα κείμενα ως μόνα εφόδια, μιλάμε και διδάσκουμε, εικάζουμε και γράφουμε.
 
Αυτό που σπανιότερα προσπαθούμε είναι ν’ ανασυνθέσουμε στη σκέψη μας το θέατρο εκείνο ως χωρο-χρονικά προσδιορισμένη πρακτική και βιωμένη εμπειρία, πράγμα που, ωστόσο, έχει άμεσες συνέπειες και στην εικόνα που σχηματίζουμε για τις πολιτικές του αναφορές. Θα αντιγυρίσει, βέβαια, κανείς, και με το δίκιο του: μα, δεν μας σώζονται πηγές για κάτι τέτοιο. Μας λείπουν, για παράδειγμα, γνώσεις πάνω στη μορφή που είχαν τα κοστούμια και οι μάσκες, πληροφορίες για τη μουσική επένδυση των χορικών και τα στοιχεία της όρχησης. Άλλο τόσο αγνοούμε τις αναλυτικές σκηνοθετικές οδηγίες. Κι όσο για τις σκηνογραφικές λεπτομέρειες, φτωχότατες οι γνώσεις κι οι υποθέσεις μας γι’ αυτές.
 
Κι όμως, υπάρχει κάτι βασικό που θα μπορούσε να προσανατολίσει τη σκέψη, αλλά συνήθως παρακάμπτεται. Γιατί αυτό για το οποίο υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα είναι το πού πρωτοπαρουσιάστηκαν τα μεγάλα δραματικά έργα των χρόνων της ακμής. Μιλάω για το θέατρο του Διονύσου, στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης, στο οποίο οι εργασίες αναστήλωσης τώρα πια ολοκληρώνονται.
 
Βέβαια, είναι αλήθεια ότι, για λόγους διάφορους, συσκοτίζεται η σκέψη μας πάνω στο θέμα. Σε μεγάλο βαθμό, από τη δύναμη που ασκεί η Επίδαυρος πάνω στις εντυπώσεις μας για το αρχαίο δράμα. Η Επίδαυρος, με τη θαυμαστή της θεατρική αρχιτεκτονική και την απαράμιλλη ακουστική της, λειτουργεί στο σημείο αυτό σαν παραμορφωτικός καθρέφτης. Και η εικόνα μας ακόμη περισσότερο θολώνει από τη διοργάνωση των σύγχρονων φεστιβάλ αρχαίου δράματος εκεί, με την glamorous ατμόσφαιρα, τις νυχτερινές παραστάσεις υπό τους ήχους των τριζονιών μέσα στο δάσος και το υπερθέαμα των οπτικο-ακουστικών εφφέ. Και έτσι, το ξεχνάμε ότι κανένας απ’ τους ποιητές που ονομάζουμε μεγάλους ούτε είχε στη διάθεσή του την τεχνολογική ισχύ του ηλεκτρικού ρεύματος, κι ούτε και είχε συνθέσει ποτέ έστω και ένα δράμα αλληθωρίζοντας προς Επίδαυρο μεριά. Γιατί το θέατρο εκεί χτίστηκε σε χρόνους κατά πολύ μεταγενέστερους, για να φιλοξενεί επαναλήψεις παραστάσεων των αρχαιότερων δραμάτων ή υστερότερες πρωτότυπες παραγωγές, όμως πολύ φτωχές σε περιεχόμενο και ανάξιες εν γένει ιδιαίτερης μνείας.
 
Κι ακόμα κι όταν κρατάμε τη σκέψη μας καθαρή, απαλλαγμένη από κάθε παραμόρφωση, και το διατυπώνουμε ρητά – όπως είναι το σωστό – ότι το “μεγάλο” δράμα της κλασσικής περιόδου ήταν αυστηρά αθηναϊκή υπόθεση και αποκλειστικό προϊόν της άμεσης δημοκρατίας του 5ου π.Χ. αιώνα, εστιάζοντας, άρα, στο θέατρο του Διονύσου στην καρδιά του αστικού χώρου κάτω από την Ακρόπολη, και πάλι κάτι δεν μας κάθεται καλά. Αυτό το θέατρο μάς φαίνεται μικρό, υπερβολικά μικρό για να έχει γεννήσει αριστουργήματα. Και το κυριότερο, πόσο, μα πόσο δύσκολο μάς είναι να το σκεφτούμε γυμνό από την (κατά πολύ υστερότερη των χρόνων της ακμής) επιμαρμάρωσή του. Αδυνατούμε να φανταστούμε το θέατρο του Διονύσου στην εξωφρενική απλότητα που είχε αρχικά, τότε που παρήγαγε τα έργα της ακμής. Ο λόγος είναι ένας: η απλότητα του θεάτρου του Διονύσου ενοχλεί και εκ βάθρων αμφισβητεί τις δικές μας στερεοτυπικές και βλοσυρά παγιωμένες αντιλήψεις για τα θέματα πολιτισμού.
 
Έτσι λοιπόν, πεισματικά αρνιόμαστε να φανταστούμε: ένα χώρο κυκλικό ως ορχήστρα για τον χορό σε χαμηλότερο επίπεδο, μια ξύλινη σκηνή στο βάθος για να παίζουν δύο με τρεις υποκριτές, και πιο ψηλά το χώμα και τα βραχάκια της Ακρόπολης για να κάθονται οι θεατές, χωρίς ακόμα να υπάρχουν οριστικοποιημένα διαζώματα και κερκίδες, διαχωρισμένες μεταξύ τους μέσω διόδων ή κλιμάκων. Και μπροστά μπροστά, βία δύο με τρεις σειρές ξύλινα έδρανα για επισήμους. Κι όμως, αυτό ήτανε το διονυσιακό θέατρο των χρόνων της ακμής: εν πολλοίς άναρχο στην εικόνα του, χωρίς αυστηρή χωροταξική διαμόρφωση, έτσι που, αν χρειαζόταν ο καθήμενος να μετακινηθεί για λίγο, μπορεί και να σκόνταφτε πάνω στα απλωμένα πόδια του διπλανού του.
 
Ακόμα δυσκολότερα μπορούμε να αναλογιστούμε τον ακριβή όγκο του κοινού σ’ αυτόν εκεί τον χώρο. Να κάνω έναν πρόχειρο υπολογισμό. Αν οι πολίτες στα χρόνια της ακμής ήταν γύρω στις τριάντα χιλιάδες (μιλάω βεβαίως για τον άρρενα πληθυσμό), δεν θα πήγαιναν οι μισοί τουλάχιστον να παρακολουθήσουν τους δραματικούς αγώνες, ειδικά κατά τις δεκαετίες που το χρήμα των έρμων των “συμμάχων” (και φόρου υποτελών) διοχετευόταν άφθονο στην πόλη και για τους Αθηναίους υπήρχε το προνόμιο του δωρεάν εισιτηρίου στο θέατρο; Να σκεφτώ μικρότερο αριθμό; Δέκα χιλιάδες; Πέντε χιλιάδες; Δύο χιλιάδες; Με όποιο υπολογισμό, ο πλέον minimum αριθμός που προκύπτει, εμάς μας φαίνεται ασύλληπτος!
 
Και θα ’ταν όλοι ετούτοι κάτοικοι του τειχισμένου άστεως; Δεν θα προσέρχονταν στη μεγάλη ανοιξιάτικη διονυσιακή γιορτή πολίτες κι από τη συνοριακή Οινόη, τον Μαραθώνα ή την ευρύτερη Λαυρεωτική; Μάλλον ναι. Να μην ξεχνάμε επίσης τους εκπροσώπους των “συμμαχικών” πόλεων που ταξιδεύανε από τα νησιά τους και επισκέπτονταν το κλεινόν άστυ την περίοδο των Μεγάλων Διονυσίων για να παρακολουθήσουν τα μοναδικά θεατρικά events, που όμοιά τους δεν υπήρχανε στον κόσμο! Για να παρακολουθήσουν, δηλαδή, όλοι αυτοί μαζί, επί τέσσερις συνεχείς ημέρες, παραστάσεις τριών έως τεσσάρων έργων την ημέρα, από την ανατολή του ήλιου μέχρι τη δύση του. Έβρισκαν όλοι αυτοί συγγενείς στο άστυ να φιλοξενηθούν ή πανδοχεία να καταλύσουν; Δεν θα ’ταν και απίθανο, νομίζω, αρκετοί να κατέλυαν πρόχειρα είτε στον ίδιο το κοίλον του θεάτρου ή κάπου κοντά, με τις κουρελούδες, το κολατσιό και το κρασάκι τους. Και, τελικά, υπό συνθήκες τέτοιες ή περίπου τέτοιες, άκουγαν όλοι και έβλεπαν όλοι; Με άλλα λόγια, παρακολουθούσαν όλοι, όλες αυτές τις μέρες, όλες αυτές τις ώρες, όλες αυτές τις παραστάσεις με κατανυκτική προσήλωση; Ενδεχομένως όχι.
 
Κάνω αυτές τις σκέψεις, όχι για να υποστηρίξω την εικόνα ενός κοινού ασεβούς ή αδιάφορου. Οι αθηναϊκοί δραματικοί αγώνες αποτελούσαν την κορύφωση της διονυσιακής λατρείας. Τελούνταν προς τιμήν της δεύτερης μεγαλύτερης θεότητας της πόλης. Κι ένα σωρό ακόμα λόγοι μάς βεβαιώνουν ότι τα Μεγάλα Διονύσια του άστεως περιβάλλονταν με τη δέουσα λαμπρότητα.
 
Χρειάζεται, ωστόσο, να αποδομήσουμε την αποστεωμένη σοβαροφάνεια που έχει πλάσει η δική μας η κουλτούρα για το αρχαίο θέατρο. Να το κρατάμε κατά νου: το “μεγάλο” θέατρο της άμεσης δημοκρατίας εντασσόταν στο τελετουργικό πλαίσιο των διονυσιακών εορτασμών και, συνεπώς, δεν του έλειπε ούτε η χαρά, ούτε κι η γενικότερη ευωχία.

Μαμά, τι είναι η αγάπη;

Για πολλούς, η αγάπη μοιάζει με την πείνα ή η δίψα. Ένας χημικός θα μας εξηγούσε εύκολα τη διαδικασία: ο εγκέφαλος μας απελευθερώνει ένα τεράστιο συνδιασμό ορμονών: Φερομόνες, Ντοπαμίνη, Νορεπινεφρίνη, σεροτονίνη, ωκυτοκίνη και βαζοπρεσίνη.
      
Μία ετυμολογική υπόθεση είναι: ἀγαπῶ < ἄγα(ν) «πολύ» + πᾶ- «προστατεύω» (από μια ρίζα *pa- «προστατεύω»), ήτοι από μια αρχική σημασία «προστατεύω πολύ».
 
Αγάπη για τους γονείς, τον σύντροφο, το παιδί, την πατρίδα.
 
Την αγάπη, τη νιώθεις. Δεν την ορίζεις. Τη συναντάς απλά σε πράξεις καλοσύνης, γενναιοδωρίας και αυτοθυσίας. Η αγάπη είναι το μόνο πράγμα στον κόσμο που όσο δίνεις, δεν τελειώνει ποτέ. Δεν μπορεί να αγοραστεί ή να πουληθεί.
 
Η αγάπη δεν επιβάλλεται και δεν απαιτείται. Έρχεται και φεύγει σαν ένα φαινόμενο της φύσης. Τον άνεμο και τη βροχή.
 
Η αγάπη δεν θέτει όρους, διατάξεις, προϋποθέσεις ή κώδικες. Μας επισκέπτεται απρόσκλητη και μένει να ζεστάνει τις καρδιές μας. Η αγάπη δεν αφήνει περιθώρια για θυμό, θλίψη, και πόνο. Η αγάπη δεν εκδικείται και δεν τιμωρεί. Δεν ζητάει ανταλλάγματα και δεν αποστρέφεται τη βούληση. Δεν αλλοιώνεται και δεν περιορίζεται.
 
Επιστημονικά δίδεται η εξήγηση ότι η αγάπη είναι μία εξέλιξη του ενστίκτου επιβίωσης , που αρχικά είχε σαν σκοπό να κρατήσει τους ανθρώπους κοντά, απέναντι σε απειλές καθώς και να διευκολύνει τη συνέχιση του είδους μέσω της αναπαραγωγής. Η αγάπη έγινε θρησκεία.
 
Και όπως ρωτάει ένα παιδάκι: Μαμά τι είναι η αγάπη; Η αγάπη είναι σπουδαία γιατί κάνει τα λουλούδια ν’ ανθίζουν και τα άστρα να βγαίνουν στον σκοτεινό ουρανό. Κάνει τους ανθρώπους να είναι δυνατοί, να μην φοβούνται το σκοτάδι.
 
Ή όπως είπε ο Ρώσος σκηνοθέτης Αντρέι Ταρκόφσκι:
 
«Ο άνθρωπος είναι απασχολημένος να κυνηγά φαντάσματα και να προσκυνά είδωλα. Στο τέλος όλα καταλήγουν σ’ ένα, και μάλιστα απλό στοιχείο, το μόνο στο οποίο μπορεί να υπολογίζει στη ζωή του: την ικανότητα να αγαπάει. Το στοιχείο αυτό μπορεί να αναπτυχθεί μες στη ψυχή και να γίνει ο υπέρτατος παράγοντας που καθορίζει το νόημα της ζωής ενός ανθρώπου».

Που πήγε ο άνθρωπος που γνώρισα;

«Όλα ήταν τόσο τέλεια στην αρχή! Δεν ξέρω τι έγινε μετά. Όλα αλλάξανε. Δεν τον αναγνωρίζω»

Το έχουμε πει άπειρες φορές αυτό σε συζητήσεις μας και το έχουμε ακούσει να μας το λένε οι φίλοι μας εξίσου συχνά. Αν το έχεις αισθανθεί κι εσύ στις σχέσεις σου, σίγουρα δεν είσαι το μόνο άτομο.

Το γνωστό σενάριο

Νιώθεις σαν να έκανες λάθος στην κρίση σου, σαν να γνώρισες άλλον άνθρωπο από αυτόν που έχεις τώρα απέναντί σου. Σαν να άλλαξε η προσωπικότητά του ή ίσως να κρύβει μέρη του εαυτού του τώρα που πηγαίνετε να έρθετε πιο κοντά. Το να ερωτεύεσαι υποτίθεται πως κάνει τα πάντα καλύτερα και έτσι σοκαρίζεσαι όταν βλέπεις τον σύντροφό σου να αλλάζει. Δεν ξέρεις που πήγε ο προηγούμενος άνθρωπος. Τώρα ξαφνικά φαίνεται απόμακρος και σαν να μην τον νοιάζει και πολύ.

Τι συνέβη;
Μήπως έκανες λάθος επιλογή;
Πώς την πάτησες έτσι;
Τι μπορείς να κάνεις τώρα;

Οι πιο πολλοί άνθρωποι τα παρατάνε σε αυτό το σημείο. Παραδέχονται την ήττα τους και φεύγουν από τη σχέση.
Και μετά;
Μετά ξαναζούν το ίδιο σενάριο στην επόμενη σχέση…

Μια άλλη εξήγηση

Τι θα γινόταν αν μάθαινες ότι ο σύντροφός σου σε απογοητεύει, σε θυμώνει, σε ξενερώνει (και μάλλον προκαλείς κι εσύ το ίδιο σ’ εκείνον) λόγω της εγγύτητας που νιώθετε και όχι λόγω της απόστασης που σας χωρίζει;
Τι θα γινόταν αν μάθαινες ότι αυτό που συμβαίνει δεν είναι λόγω απουσίας της αγάπης αλλά επειδή ακριβώς υπάρχει αγάπη;
Δε σου βγάζει νόημα; Κι όμως…

Οι αποσκευές μας και η προστασία

Όλοι ερχόμαστε στις σχέσεις με αποσκευές από το παρελθόν. Από προηγούμενες σχέσεις, από την παιδική μας ηλικία, από άλλες συναισθηματικά κοντινές εμπειρίες. Έτσι ενώ θέλουμε ειλικρινά να βρούμε μια όμορφη σχέση που θα κρατήσει, ταυτόχρονα φοβόμαστε να μην πληγωθούμε ξανά.

Κατ’ αυτό τον τρόπο η εγγύτητα που νιώθουμε με το άλλο άτομο πυροδοτεί μέσα μας την αντίδραση και απομακρυνόμαστε ή παγώνουμε. Είναι σαν να λέει το μυαλό μας: «Όπα! Το πράγμα ήρθε πολύ κοντά και αυτό σημαίνει ότι υπάρχει η πιθανότητα να πληγωθώ πολύ εδώ».

Όταν νομίζουμε ότι μπορεί να πληγωθούμε το ασυνείδητό μας βρίσκει ένα σωρό δικαιολογίες για να σαμποτάρει την εμπειρία της σχέσης που ζούμε και να μας προστατέψει (όπως νομίζει) από τον κίνδυνο αυτό. Όσο πιο κοντά νιώθουμε στον άλλον τόσο πιο πολύ μπορεί να πληγωθούμε αν τον χάσουμε.

Έτσι αρχίζει και δημιουργεί διάφορους τρόπους για να μας κρατήσει μακριά από το σύντροφό μας:

• Γινόμαστε πάρα πολύ παρατηρητικοί και επικριτικοί για το πώς οδηγεί ή πώς τρώει ή το πόσο μιλάει στο τηλέφωνο.

• Μας ενοχλούν τα μικρά πράγματα που κάνει. Πράγματα που παλιότερα τα βρίσκαμε ίσως και χαριτωμένα.

• Νιώθουμε πιεσμένοι όταν θέλει να περάσει περισσότερο χρόνο μαζί μας

• Νιώθουμε παραμελημένοι όταν θέλει να πάει να δει μπάλα ή να βγει για καφέ με τις φίλες της.

Δε συνειδητοποιούμε ότι ο φόβος να μην έρθουμε πολύ κοντά μας κάνει να ψάχνουμε για προβλήματα στο άλλο άτομο. Και όποιος ψάχνει πάντα βρίσκει…

Όπως λέω και στο βιβλίο μου, όλοι οι άνθρωποι είμαστε σαν ένα τριαντάφυλλο. Αν πεις ότι έχει ένα υπέροχο άνθος, θα έχεις δίκιο. Αν πεις ότι έχει αγκάθια, πάλι θα έχεις δίκιο. Το που θα εστιάσεις θα διαμορφώσει τη δική σου διάθεση και στάση απέναντί του.

Όταν λοιπόν η αγάπη δουλεύει και η εγγύτητα αναπτύσσεται το μυαλό μας για να μας προστατέψει και να μην πληγωθούμε ξανά αρχίζει και μας εστιάζει στα αγκάθια του άλλου.

Είναι φυσιολογικό

Αυτό το στάδιο είναι φυσιολογικό σε κάθε σχέση. Είναι ένα στάδιο το οποίο το περνούν και οι δυο σύντροφοι μέσα στη σχέση. Είναι το στάδιο το οποίο αν το αντέξουν τότε θα μεταλλαχθεί η αρχική έντονη έλξη σε πολύ όμορφη αγάπη. Για να γίνει αυτό όμως χρειάζεται η γνώση.

Η γνώση είναι δύναμη, όπως συνέχεια υποστηρίζω, και εδώ χρειάζεται να γνωρίζεις (και να γνωρίζει και ο άλλος) ότι:

• Αν φαίνεται να απομακρύνεται είναι επειδή ήρθε πολύ κοντά.

• Αν φαίνεται να σε κριτικάρει πολύ είναι επειδή σε προσέχει πολύ.

• Αν φαίνεται να μουδιάζει είναι επειδή η φλόγα μέσα του είναι δυνατή και δεν ξέρει πώς να τη διαχειριστεί.

• Ακριβώς τα ίδια κάνεις και εσύ…

Αν η τελευταία σημείωση δεν σου αρέσει και είσαι σίγουρος ότι εσύ δεν κάνεις το ίδιο τότε ή δεν έχεις παρατηρήσει αρκετά τον εαυτό σου ή μπορεί στην επιφάνεια να έχεις και δίκιο. Δηλαδή μπορεί σαν συμπεριφορά όντως να μην υιοθετείς κάποια από αυτά που αναφέρθηκαν. Ξέρεις όμως γιατί συμβαίνει αυτό;

Αυτό συμβαίνει διότι ο άλλος εκφράζει την ανάγκη και των δυο για απόσταση μέσα στη σχέση. Όταν ο άλλος προκαλεί το πάγωμα, το μούδιασμα, τότε εσύ δε νιώθεις την ανάγκη να «συμβάλλεις» στην προσπάθεια αφού η απόσταση δημιουργείται από μόνη της. Εκ του ασφαλούς νιώθεις ο «καλός» της σχέσης. Να είσαι σίγουρος ότι αν ο άλλος ήταν πολύ καλός και θερμός μαζί σου, τότε είναι πολύ πιθανό να ήσουν εσύ αυτός ο οποίος θα εξέφραζε το μούδιασμα.

Στην πράξη

Στην πράξη είναι δύσκολο να έχεις όλα αυτά που λέμε υπ΄ όψιν σου. Εκείνη το στιγμή το συναίσθημα είναι έντονο. Η αγάπη δουλεύει. Η συναισθηματική εγγύτητα υπάρχει και θέλει αρκετή προσπάθεια και καθαρότητα σκέψης για να μπορείς να συνειδητοποιήσεις τι ακριβώς συμβαίνει. Χρειάζεται δουλειά με τον εαυτό μας για να γνωρίζουμε πώς εμείς σαμποτάρουμε τις σχέσεις και τι μας τρομάζει στο να έρθουμε κοντά σε έναν άνθρωπο.

Αν όμως είσαι υποψιασμένος τότε θα αντιμετωπίσεις πολύ διαφορετικά την κατάσταση.
Δε θα κατηγορήσεις. Θα κατανοήσεις.
Δε θα μαλώσεις. Θα ακούσεις και θα περιθάλψεις.
Τόσο τον άλλον αλλά ακόμα παραπάνω τον εαυτό σου.

Πλούτος είναι να έχεις συναισθήματα

Καμιά φορά διερωτώμαι… Ξέρεις πλούτος είναι να έχεις συναισθήματα. Όμορφο πράγμα! Δίχως συναισθήματα θεωρείσαι ανάπηρος.  Κατάρα ή ευλογία;

Συναισθήματα που φθάνουν στα άκρα. Σε κάνουν ό,τι θέλουν όταν δεν ξέρεις να τα διαχειριστείς. Ζητήματα που βγαίνουν στην επιφάνεια και όλο πονάνε. Παλιές χαζές συμπεριφορές, πεποιθήσεις που σου καθορίζουν την ζωή. Σε κρατάνε στάσιμο, να μην μπορείς να προχωρήσεις. Πας να κάνεις ένα βήμα μπροστά, δέκα και άλλα τόσα σε πάνε πίσω.

Καταστάσεις χαράχτηκαν στη μνήμη σου και θύμισες που όταν συναντήσεις παρόμοιες καταστάσεις πέφτεις ξανά στην παγίδα τους. Παγίδα δηλαδή να πονάς.

Βγαίνουν όλα ξανά στην επιφάνεια και σε βάζουν μέσα χωρίς δεύτερη σκέψη. Δεν έχεις επιλογή. Όταν συμβαίνει αυτό… να σε τραβολογάνε, να σε οδεύουν στην παγίδα τότε είναι που εσύ πρέπει να σηκώσεις το ανάστημα, να πεις φτάνει, να πεις ακόμα και όχι αν χρειαστεί. Μα όταν θα πεις φτάνει να το εννοείς.

Όταν θα πεις όχι και πάλι να το εννοείς. Να το λες με σθένος ψυχής. Θέλει κότσια και γερά νεύρα να αντέξεις την ευθύνη της επιλογής σου. Χρειάζεται να αναγνωρίζεις πότε, με ποιον και ποια στιγμή πράττεις όπως αποφασίζεις εκείνη την δεδομένη στιγμή, στο πρόσωπο αυτού που αφορά, χωρίς τίποτα άλλο να επηρεάζει την κρίση και την απόφαση σου.

Μπορείς;
Μπορείς! Η ζωή είναι όλο τρελές προκλήσεις και σε θέλει μάγκα. Αληθινό μάγκα με την σημασία και την δύναμη της λέξης.

Ψευτόμαγκες υπάρχουν πολλοί εκεί έξω γένος θηλυκού και γένος αρσενικού που με την πρώτη αναποδιά το βάζουν στα πόδια. Σε θέλει να ανακαλύψεις την δύναμη που κρύβεις μέσα σου, γι’ αυτό τις αναποδιές που θα σου στέλνει μην της αγνοείς. Θεώρησε τα προβλήματα ευλογία. Κάνε τα ευκαιρίες. Γίνε ηγέτης στην ζωή και όχι ένα υποταγμένο άτομο χωρίς την ελευθερία της βούλησης.

Μάθε να φιλτράρεις όσα ακούς, να θεωρείς ότι είσαι ικανός και επαρκής. Να αναγνωρίζεις τις προσπάθειες σου και να επιβραβεύεις τον εαυτό σου για όσα έκανε μέχρι σήμερα! Να μην τα παρατάς, να δίνεις την καθημερινή σου μάχη γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση!

Υπάρχουν μοίρες που τις προκαλεί κανείς και που προσαρμόζονται σε αυτόν

Τα ευέλικτα άτομα έχουν την ικανότητα να προσαρμόζονται στον μέσο όρο κι έπειτα να μεταστρέφουν τις συνθήκες υπέρ τους για να επιτύχουν τους στόχους τους, όπως ο παλαιστής του τζούντο που κατευθύνει τη δύναμη του αντιπάλου του προς ίδιον όφελος. Θα φέρουμε ένα παράδειγμα που απαντάται σε διάφορα λαϊκά παραμύθια: τον αγώνα ανάμεσα στο νερό, τον βράχο και το σπαθί.

Τα δύο τελευταία πίστευαν ότι μπορούσαν να νικήσουν το νερό επειδή το σπαθί θα το τραυμάτιζε, θα το χώριζε στα δύο, όπως χωρίζει οποιοδήποτε πράγμα, ενώ ο βράχος ήξερε ότι θα έπεφτε πάνω στο νερό και θα το κατέστρεφε. Ωστόσο ούτε ο βράχος μπορεί να πληγώσει το νερό, απλώς το κάνει να παρεκκλίνει της πορείας του, ούτε το σπαθί, όσο και να βυθίσει τη λεπίδα του μες στο νερό, δεν το χωρίζει στα δύο. Το νερό προσαρμόζεται, τυλίγει το σπαθί, δεν παύει να ρέει και μπορεί, αντίθετα, να διαβρώσει αυτό τον βράχο και να κάνει το σπαθί να σκουριάσει και να μην κόβει.

Η υπομονή, η ηρεμία και η δυνατότητα προσαρμογής είναι ισχυρότερα όπλα. Το μαλακό -το νερό- αγκαλιάζει, ενώ το σκληρό – ο βράχος- αποδιώχνει. Μπορεί μια αιχμηρή πέτρα να είναι απειλητική, αλλά, όταν το νερό εισχωρήσει στις σχισμές της και παγώσει, θα την κάνει κομμάτια, η πέτρα θα σπάσει.

Ο δρόμος μας μπορεί να μας οδηγήσει σε πολλά μέρη, αλλά για να μάθουμε γι’ αυτά, χρειάζεται να είμαστε σαν το νερό, να προσαρμοζόμαστε στην κοίτη των γεγονότων. Δεδομένου ότι ο κόσμος ποτέ δε θα προσαρμοστεί σ’ εμάς, οφείλουμε να είμαστε ευέλικτοι σαν το μπαμπού, που λυγίζει με τον άνεμο αλλά δε σπάει.

Κάθε φορά που ένα ποτάμι περνάει από έναν τόπο μαζεύει στην κοίτη του ό,τι έχει ζήσει σε αυτόν τον τόπο, όλα όσα έχουν συμβεί. Αυτά το πλουτίζουν. Με τον ίδιο τρόπο, ό,τι συναντάμε στον δρόμο μας μας τρέφει και μας προσφέρει σοφία, πάντα και εφόσον δεν θέλουμε να το καταστρέψουμε, να το καθυποτάξουμε ή να το περιφρονήσουμε.

Σε πολλές σχέσεις, ένα από τα μέλη του ζευγαριού ή και τα δύο προσπαθούν να αλλάξουν τον άλλο, να τον σμιλέψουν ώστε να γίνει κάτι που δεν είναι. Το μυστικό των ευτυχισμένων ζευγαριών, όπως και κάθε είδους διαπροσωπικής σχέσης, είναι το να αθροίζουν ελευθερίες. Το πεπρωμένο μας το φτιάχνουμε με τη φαντασία μας και με τις πρωτοβουλίες μας, άλλα κάθε πράξη μας χρειάζεται να είναι κομμένη και ραμμένη στα μέτρα των μεταβλητών συνθηκών.

Πρέπει να παρατηρούμε και να αντιλαμβανόμαστε πρώτα και μετά να πράττουμε.

Όλα του σώματος είναι ρευστά σαν ποταμός

Όλα του σώματος είναι ρευστά σαν ποταμός, ενώ της ψυχής είναι όνειρο και ψευδαίσθηση` η ίδια η ζωή είναι πόλεμος και ταξίδι σε ξένο τόπο.

Της ανθρώπινης ζωής ο χρόνος είναι μια στιγμή, η ουσία της ρευστή, οι αισθήσεις αμυδρές, του κορμιού η σύσταση φθαρτή, η ψυχή μια σβούρα, η τύχη ανεξιχνίαστη κι η φήμη προϊόν ακρισίας. Με δυο λόγια, όλα του σώματος είναι ρευστά σαν ποταμός, ενώ της ψυχής είναι όνειρο και ψευδαίσθηση` η ίδια η ζωή είναι πόλεμος και ταξίδι σε ξένο τόπο, κι η υστεροφημία είναι λήθη.

Ποιος μπορεί να μας παρασταθεί στο δρόμο; Η φιλοσοφία και μόνον αυτή. Και φιλοσοφία θα πει, να διατηρείς τον δαίμονα που ‘χεις μέσα σου απρόσβλητο, σώο και αβλαβή, υπεράνω πόνων και ηδονών` τίποτα να μην κάνεις στα κουτουρού, τίποτα στα ψεύτικα και με υποκρισία` φιλοσοφία θα πει να μην έχεις ανάγκη από το τι κάνει ή δεν κάνει ο άλλος` κι ακόμη, ό, τι σου προκύψει και ό, τι σου στέλνει η μοίρα ο δαίμονάς σου να τα δέχεται, ως προερχόμενα κάπου από κει, απ’ όπου προέρχεται κι αυτός.

Και πάνω απ’ όλα, να περιμένεις το θάνατο με γαλήνιο νου, ως κάτι που δεν είναι παρά μια ακόμα διάλυση στοιχείων που συνθέτουν κάθε έμβιο ον. Μεταβάλλονται αυτά τα στοιχεία, το καθένα σε κάτι άλλο, και δεν είναι διόλου τρομερό αυτό. Αν είναι έτσι, τι σου κακοφαίνεται αυτή η μεταβολή και διάλυση των πάντων; Αφού γίνεται σύμφωνα με τη Φύση. Και ό, τι είναι σύμφωνο με τη Φύση δεν είναι κακό.

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ, ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ

Ο Σέξτος Εμπειρικός και η ατέρμονη παλινδρόμηση της δικαιολόγησης

Δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα... για τον Σέξτο Εμπειρικό. Δεν ξέρουμε πότε γεννήθηκε, ούτε πότε πέθανε αυτός ο κωδικοποιητής του Ελληνικού σκεπτικισμού. Δεν ξέρουμε που έζησε, ούτε που μαθήτευσε, ούτε καν αν ήταν Έλληνας ή βάρβαρος.

Φαίνεται πως ήταν γιατρός, επικεφαλής κάποιας φιλοσοφικής σχολής. Οι περισσότεροι μελετητές τον τοποθετούν στο 2ο μ.χ αιώνα. Πρόκειται για εικασίες.

Αυτό που ξέρουμε είναι ότι ο Σέξτος Εμπειρικός συνέγραψε τα έργα «πυρρώνειες  υποτυπώσεις» και «προς λογικούς». Τα βιβλία αυτά , μαζί με αρκετά ακόμα που του αποδίδονται συνήθως, συγκεντρώνουν διακοσίων χρόνων σκεπτικιστικά επιχειρήματα. Καθώς ο Σέξτος ήθελε να αντικρούσει τους δογματικούς της εποχής του, περιγράφει υπομονετικά τα δόγματα του Αριστοτέλη, του Διόδωρου Κρόνου, των στωικών και πολλών άλλων. Ο Σέξτος καταγράφει φιλοσοφικές θέσεις με μοναδικό σκοπό να τις υπονομεύσει. Η ειρωνεία είναι ότι , τοπογραφώντας κτίσματα που προορίζονται για κατεδάφιση, ο Σέξτος είναι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για τη διατήρηση τους. Όπως γινόταν και με τον άλλο ακούσιο ιστορικό της αρχαίας φιλοσοφίας , τον Διογένη Λαέρτιο , τα έργα του Σέξτου κυκλοφορούσαν ευρέως και μονίμως, επειδή είχε μια κλίση στα παράδοξα.

 Ο Σέξτος μας αφήνει στην αβεβαιότητα σχετικά με το συγκεκριμένο κλάδο σκεπτικισμού που ενστερνιζόταν. Ερμηνεύεται επί μακρόν ως υπέρμαχος της αναστολής της κρίσης σε όλα τα θέματα. Οι αρχαίοι γνώριζαν ότι οι  πυρρωνιστές εμπνέονταν από τον Πύρρωνα Τον Ηλείο. Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει ότι ο Πύρρωνας διδάχτηκε τη φιλοσοφία του στην Ινδία. Ο Πύρρωνας θα μπορούσε να είχε επισκεφθεί την Ινδία ακολουθώντας την εκστρατεία του Μεγάλου Αλέξανδρου. Οι μελετητές έχουν επισημάνει αρκετά γνωρίσματα της πυρρώνειας φιλοσοφίας που μοιάζουν ξένα στην ελληνική φιλοσοφία και που ήταν εγγενή στην ινδική φιλοσοφία. Ο Διογένης αναφέρει επίσης ότι, εφόσον ο Πύρρωνας δεν εμπιστευόταν καμία πεποίθηση περισσότερο από κάποια άλλη, ‘έβγαινε από το δρόμο του για το τίποτα χωρίς να παίρνει προφυλάξεις, αλλά αντιμετωπίζοντας όλους τους κινδύνους όπως έρχονταν, είτε ήταν κάρα είτε γκρεμοί, σκυλιά ή οτιδήποτε άλλο». Mολαταύτα, ο Πύρρωνας κατάφερε να φτάσει τα ενενήντα , χάρη στους πολλούς μαθητές και φίλους που «συνήθιζαν να τον ακολουθούν από κοντά».

Ο θεραπευτικός πυρρωνισμός
Ο Σέξτος αντιμετωπίζει τη φιλοσοφία ως ένα είδος ψυχικής διαταραχής που μπορεί να την απαλύνει ο διάλογος. Όπως συνηθίζουν να κάνουν οι γιατροί, ο Σέξτος παρουσιάζει τη θεραπεία του ως τελείως τυχαία ανακάλυψη. Όπως κι άλλοι αναζητητές της αλήθειας, ο σκεπτικιστής ξεκίνησε ως δογματικός που απογοητεύτηκε από την αποτυχία του να επιλύσει τα παράδοξα. Αποκαμωμένος , περιέπεσε σε μια κατάσταση αναστολής της κρίσης. Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η αμφιβολία τον απάλλαξε από την αγωνία που είχε ελπίσει να διώξει με την ανακάλυψη της αλήθειας. Ο Σέξτος θυμάται την ιστορία του Απελλή, ο οποίος προσπαθούσε να ζωγραφίσει τους αφρούς που βγάζει το άλογο από το στόμα του. Αυτός ο διάσημος ζωγράφος χρησιμοποιούσε ένα σπόγγο για να καθαρίζει το χρώμα που άφηναν στον πίνακα οι αποτυχημένες του προσπάθειες. Ο Απελλής ένιωσε τόσο απογοητευμένος ώστε εκσφενδόνισε το σπόγγο στον πίνακα. Προς μεγάλη του έκπληξη, το σημάδι που άφησε ο σπόγγος απεικόνιζε παραστατικά τους αφρούς του αλόγου. Ομοίως , ο σκεπτικιστής σκόνταψε άθελά του σε μια λύση των προβλημάτων που τον στεναχωρούσαν. Ο πυρρωνισμός εδραιώνει αυτή την τυφλή τύχη.

Η βασική στρατηγική του Σέξτου είναι να αντιμετωπίζει την ασυνέπεια μάλλον ως καθησυχαστικό σύμμαχο παρά ως αντίπαλο. Όταν διαπιστώνετε ότι αρχίζετε να σχηματίζετε γνώμη για ένα θέμα, προσπαθήστε να σκεφτείτε αντίθετα επιχειρήματα. Καθώς τα υπέρ και τα κατά αντισταθμίζονται, επέρχεται η γαλήνη του νου.

Αυτή η μέθοδος της ισοδυναμίας πρέπει να κατανοηθεί ψυχολογικά. Θα ήταν δογματικό να θεωρήσει κανείς ότι ένα επιχείρημα είναι εξίσου αδιάσειστο με ένα άλλο. Ο σκοπός του Σέξτου είναι να εξισορροπήσει τη δύναμη πειθούς των επιχειρημάτων, όχι τα πραγματικά πλεονεκτήματα τους. Μετρά τη δύναμη της πειθούς παθητικά , παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο το επιχείρημα επενεργεί στο υπό συζήτηση θέμα. Σε ατομικό επίπεδο, είναι δύσκολο να διαχωρίσετε τη γνώμη σας για το αδιάσειστο του επιχειρήματος από την αντικειμενική λογική του δύναμη. Η αυτοθεραπεία δεν σας προσφέρει ψυχική απόσταση. Αλλά όταν ο Σέξτος θεραπεύει άλλους, μπορεί ελεύθερα να προσαρμόσει τη λογοθεραπεία του στο συγκεκριμένο ασθενή.

Ο σκεπτικιστής
Επιθυμεί να θεραπεύει με το λόγο, όσο καλύτερα μπορεί, την οίηση και την απερισκεψία των δογματικών. Έτσι όπως ακριβώς οι γιατροί που θεραπεύουν τις σωματικές αρρώστιες έχουν γιατρικά τα οποία διαφέρουν σε ισχύ, και εφαρμόζουν τα βαριά σ εκείνους που οι αρρώστιες τους είναι βαριές και τα ηπιότερα σε όσους έχουν προσβληθεί ήπια, έτσι και ο σκεπτικιστής εκθέτει επιχειρήματα που διαφέρουν σε ισχύ και χρησιμοποιεί εκείνα που έχουν βαρύτητα και είναι ικανά με την αυστηρότητα του να απαλλάξουν τον δογματικό από την αρρώστια του, την οίηση, σε περιπτώσεις όπου η βλάβη οφείλεται σε βαριά κρίση απερισκεψίας. Ενώ χρησιμοποιεί τα ηπιότερα επιχειρήματα στην περίπτωση εκείνων στους οποίους η αρρώστια της οίησης είναι πολύ επιπόλαιη και εύκολο να θεραπευτεί, και τους οποίους είναι δυνατόν να επαναφέρει στην υγεία με ηπιότερες μεθόδους πειθούς. (πυρρώνειες υποτυπώσεις ΙΙΙ,280-81)

Η μέθοδος του Σέξτου να τιτλοδοτεί τα επιχειρήματα με αντεπιχειρήματα πρέπει να ασκείται επίπονα, περίπτωση την περίπτωση. Εξυπηρετικά, ο Σέξτος προετοιμάζει επίσης υποδείγματα επιχειρημάτων για κάθε σκοπό, τα οποία βοηθούν τον άρρωστο να υποστηρίξει άλλες θέσεις ώσπου να επιτευχθεί η ισοπαλία. Καθώς ο άρρωστος μετατρέπεται σε καρδαμωμένο διαλεκτικό, αφομοιώνει το μάθημα ότι «η λογική είναι μεγάλη κατεργάρα» και παύει να παίρνει τα φιλοσοφικά επιχειρήματα στα σοβαρά.

Ο Σέξτος συνιστά τον πυρρωνισμό μάλλον ως τρόπο ζωής παρά ως δόγμα.
Ο πυρρωνισμός διαφέρει από τον σκεπτικισμό που άκμασε αφότου  ο Αρκεσίλαος ανέλαβε τα ηνία της πλατωνικής Ακαδημίας. Ο σπουδαιότερος εκπρόσωπος αυτής της νέας ακαδημίας, ο Καρνεάδης, διατεινόταν ότι η γνώση είναι αδύνατη. Οι στωικοί είχαν αντιτάξει ότι η αμφιβολία είναι παραλυτική. Δεν ξέρουμε τι κάνουμε στη συνέχεια. Οι σκεπτικιστές της νέας Ακαδημίας αποκρίθηκαν ότι οι αποφάσεις μπορούν να λαμβάνονται βάσει των πιθανοτήτων (ποιοτικού χαρακτήρα, όχι του αριθμητικού είδος που εισήγαγαν ο Πασκάλ και ο Φερμά τον 17ο αιώνα).

Μερικές προτάσεις είναι περισσότερο δικαιολογημένες από άλλες. Πολλοί σύγχρονοι επιστήμονες είναι μετριοπαθείς σκεπτικιστές αυτού του επιφυλακτικού είδους. Πιστεύουν στο αναπόφευκτο του ανθρώπινου σφάλματος και θεωρούν ότι μπορούμε να κάνουμε λάθος για τα πάντα. Με βάση ένα ελέγξιμο μείγμα παρατήρησης και θεωρίας, οι επιστήμονες αποδίδουν πιθανότητες στις υποθέσεις εργασίας. Καθώς εισέρχονται νέα στοιχεία, οι πιθανότητες αναθεωρούνται. Η επιστήμη είναι μια σχεδία που επισκευάζεται διαρκώς. Κανένα μέρος δεν είναι ουσιώδες. Η σχεδία επιπλέει χάρη στη διεργασία της αναθεώρησης.

Ο Σέξτος δεν παραδέχεται ότι οι ακαδημαϊκοί σκεπτικιστές έχουν το δικαίωμα να ισχυρίζονται τη σαρωτική γενίκευση «η γνώση είναι αδύνατη».

Ο Σέξτος παρουσιάζεται ως ο ανοιχτόμυαλος ερευνητής που αρνείται να παραδεχτεί πως οποιαδήποτε πεποίθηση είναι πιθανότερη από οποιαδήποτε άλλη. Εφόσον δεν θέλει να δεσμευτεί σε καμία πρόταση, δεν θέλει να ισχυριστεί ότι στερούμαστε γνώσης. Γιατί, απ' όσο ξέρουμε, ξέρουμε τόσα όσα μοιάζουμε να ξέρουμε.

Γενικά ο Σέξτος δεν αποζητά να μετατρέψει ένα αντίπαλο από πιστό σε άπιστο, εξάλλου αυτό είναι απλώς πίστη στην άρνηση. Απλά δεν θέλει ούτε να κερδίσει, ούτε να χάσει, θέλει μόνο να παίξει αρκετά καλά ώστε να δείξει την ματαιότητα του παιχνιδιού. Εναντιώνεται στις φιλοσοφικές πεποιθήσεις όχι στις συνηθισμένες πεποιθήσεις που έχουμε στην καθημερινή μας ζωή.

Έρχεται μια νέα εποχή παγετώνων;

Δύο μελέτες που δημοσιεύτηκαν στην επιθεώρηση «Nature» την περασμένη εβδομάδα προκάλεσαν πολλές συζητήσεις και έφεραν στο μυαλό πολλών τις εφιαλτικές εικόνες του χολιγουντιανού μπλοκμπάστερ «Μετά την Επόμενη Μέρα». Στην ταινία οι διαταραχές που έχουν προκληθεί στην κίνηση των ωκεάνιων ρευμάτων και ειδικότερα αυτών του Ατλαντικού Ωκεανού προκαλούν μια τρομερή χιονοθύελλα, η οποία παγώνει κυριολεκτικά τις ΗΠΑ και το βόρειο ημισφαίριο.

Αντιστοίχως, οι δύο μελέτες αναφέρουν ότι υπάρχει σοβαρή διαταραχή στην κίνηση των ρευμάτων του Ατλαντικού, με τη σοβαρότερη να εντοπίζεται στο περίφημο Ρεύμα του Κόλπου.

Τα ωκεάνια ρεύματα διατρέχουν μεγάλες αποστάσεις και συνολικά δημιουργούν τη λεγόμενη «παγκόσμια αλοθερμική κυκλοφορία», η οποία διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στο κλίμα πολλών περιοχών της Γης. Το πιο γνωστό ωκεάνιο ρεύμα είναι το Ρεύμα του Κόλπου, ένα ισχυρό, θερμό και ταχύ ρεύμα το οποίο δημιουργείται στον Κόλπο του Μεξικού, βγαίνει στον ωκεανό από τα στενά της Φλόριδας και ακολουθεί τις ανατολικές ακτές των Ηνωμένων Πολιτειών προτού διασχίσει τον Ατλαντικό Ωκεανό. Το Ρεύμα του Κόλπου επηρεάζει το κλίμα της ανατολικής ακτής των ΗΠΑ και του Καναδά, αλλά και αυτό της Δυτικής Ευρώπης.

Από τις δύο μελέτες προκλυπτει ότι η κίνηση του Ρεύματος του Κόλπου επιβραδύνεται, διαδικασία που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν με τον όρο «αποδυνάμωση». Ειδικότερα, διαπιστώθηκε ότι το Ρεύμα του Κόλπου βρίσκεται στην πιο… αδύναμη στιγμή του εδώ και 1.600 έτη. Ως πιθανότερη αιτία για αυτή την εξέλιξη οι επιστήμονες αναφέρουν τα συνεχώς αυξανόμενα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, κάτι που αν τελικά ισχύει θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα ειρωνικό (ή και εκδικητικό) παιχνίδι της φύσης απέναντι σε όσα της κάνει ο άνθρωπος. Διότι, τα αυξημένα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα προκαλούν υπερθέρμανση στον πλανήτη, με ό,τι αυτό (αρνητικό) συνεπάγεται. Τώρα μαθαίνουμε ότι τα αυξημένα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα μπορούν να προκαλέσουν και χιονοθύελλες βγαλμένες από την εποχή των παγετώνων! Βρισκόμαστε λοιπόν προ των πυλών μιας νέας εποχής παγετώνων; Το Βήμα-Science έθεσε αυτό και άλλα ερωτήματα στον Ντέιβιντ Θόρναλι, λέκτορα Κλιματικών Επιστημών στο University College του Λονδίνου και κύριο συγγραφέα μιας από τις δύο μελέτες.

Όταν αποφασίσατε μαζί με τους συναδέλφους σας να μελετήσετε τα ωκεάνια ρεύματα υποπτευόσασταν ότι είναι πιθανό να έχουν εμφανιστεί κάποια προβλήματα σε αυτά ή τα όσα ανακαλύψατε σας προκάλεσαν έκπληξη;

«Ξεκινήσαμε να σχεδιάζουμε αυτή τη μελέτη τη διετία 2012-2013. H κρατούσα θεωρία αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια της Μικρής Εποχής Παγετώνων που διήρκεσε από το 1350 ως το 1850 μ.Χ. τα ωκεάνια ρεύματα του Ατλαντικού και ειδικότερα αυτό του Κόλπου του Μεξικού είχαν επιβραδυνθεί και εκεί αποδίδεται η πτώση της θερμοκρασίας εκείνη την περίοδο. Σύμφωνα με τη θεωρία, το Ρεύμα του Κόλπου ανέκαμψε τον 20ό αιώνα και έτσι επανήλθε σε φυσιολογικές συνθήκες το παγκόσμιο κλίμα. Παρ’ όλα αυτά η επιστημονική κοινότητα δεν έχει στη διάθεσή της ακριβή στοιχεία για το τι συνέβαινε τον 20ό αιώνα. Απλώς υπάρχουν κάποιες έμμεσες ενδείξεις σύμφωνα με τις οποίες υπήρξαν κάποιες διαταραχές στο Ρεύμα του Κόλπου τη δεκαετία του 1950. Τον 21ο αιώνα όμως τα πράγματα άλλαξαν και έχοντας πλέον τα τεχνικά μέσα να παρατηρούμε την κίνηση των ωκεάνιων ρευμάτων διαπιστώθηκε ότι το Ρεύμα του Κόλπου παρουσιάζει σημάδια επιβράδυνσης από το 2004 μέχρι και σήμερα. Από τις πρώτες παρατηρήσεις που κάναμε εμείς το 2015 τα στοιχεία έδειχναν αυτή την επιβράδυνση και συμφωνούσαν με μια άλλη σχετική μελέτη που έγινε την ίδια περίοδο, η οποία ανέφερε ότι το Ρεύμα του Κόλπου παρουσιάζει σημάδια επιβράδυνσης από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα».

Τι πιστεύετε ότι προκαλεί την επιβράδυνση των ωκεάνιων ρευμάτων; Πρόκειται για ένα φυσικό φαινόμενο ή μήπως αυτή η τελευταία επιβράδυνση που περιγράφετε στη μελέτη σας οφείλεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα;

«Η ιδέα ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη μπορεί να επιβραδύνει τα ωκεάνια ρεύματα και ειδικά το Ρεύμα του Κόλπου είχε υποδειχθεί από τις προσομοιώσεις και τα κλιματικά μοντέλα. Αυτό που δεν ήταν γνωστό ήταν αν αυτή η επιβράδυνση είχε ήδη ξεκινήσει. Η μελέτη που κάναμε δείχνει δύο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι η Μικρή Εποχή Παγετώνων δεν σχετιζόταν με επιβράδυνση του Ρεύματος του Κόλπου όπως πιστευόταν μέχρι σήμερα αλλά πιθανότατα σε διαταραχές σε ένα υποπολικό σύστημα ρευμάτων του Βόρειου Ατλαντικού.

H δεύτερη διαπίστωση είναι ότι το Ρεύμα του Κόλπου άρχισε να επιβραδύνεται προοδευτικά από το 1850. Η αύξηση της θερμοκρασίας και το λιώσιμο των θαλάσσιων πάγων αλλά και των παγετώνων εκείνη την περίοδο ήταν αποτέλεσμα φυσικών διεργασιών, αν και θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι κάποια συμβολή θα μπορούσαν να έχουν και οι πρώτες επιπτώσεις στην ατμόσφαιρα της βιομηχανικής δραστηριότητας που είχε ξεκινήσει στον πλανήτη. Όμως η επιβράδυνση των τελευταίων δεκαετιών όπως δείχνουν και τα κλιματικά μοντέλα οφείλεται πιθανότατα στις κλιματικές αλλαγές που προκαλούνται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Αν δεν αλλάξει κάτι και η υπερθέρμανση από την ανθρώπινη δραστηριότητα συνεχιστεί, ο συνδυασμός των αυξημένων θερμοκρασιών και του λιώσιμου των πάγων θα προκαλέσει επιπλέον επιβράδυνση του Ρεύματος του Κόλπου».

Ποιες είναι οι πιθανές επιπτώσεις από αυτή την επιβράδυνση;
«Αυτό που διαπιστώσαμε είναι ότι το Ρεύμα του Κόλπου είναι πιο ευμετάβλητο από όσο πιστεύαμε και πιθανότατα πιο ευαίσθητο στο νερό που εισέρχεται σε αυτό από το λιώσιμο των πάγων. Πρέπει όμως να δούμε γιατί τα κλιματικά μοντέλα δεν κατάφεραν να προβλέψουν τις μεταβολές που όπως εντοπίσαμε εμείς είχαν συντελεστεί στο Ρεύμα του Κόλπου. Και ο φόβος είναι αν τα μοντέλα υποεκτίμησαν στο παρελθόν τις συνέπειες της επιβράδυνσης του Ρεύματος του Κόλπου, ίσως τις υποεκτιμήσουν και στο μέλλον».

Πιστεύετε ότι η απειλή για μια νέα εποχή παγετώνων (ισχυρότερη ή ηπιότερη) είναι υπαρκτή ή ο πλανήτης δείχνει να έχει ακόμη μεγάλες αντοχές; Μήπως θα κάνουν την εμφάνισή τους ανά περιοχές ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά δεν φαίνεται να συμβαίνει κάτι τέτοιο σε πλανητικό επίπεδο;

«Στο πρώτο ερώτημα, αν δηλαδή είναι προ των πυλών μια εποχή παγετώνων, η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Όχι! Τα υψηλά επίπεδα στην ατμόσφαιρα των αερίων που προκαλούν την υπερθέρμανση σημαίνει ότι η κατάσταση αυτή θα συνεχιστεί και οι αυξημένες θερμοκρασίες θα εμποδίσουν την πρόκληση μια εποχής παγετώνων. Ακόμη και στην περίπτωση της πλήρους κατάρρευσης του Ρεύματος του Κόλπου (σενάριο με ελάχιστες πιθανότητες να συμβεί) τα μοντέλα δείχνουν ότι η αναμενόμενη πτώση της θερμοκρασίας στις περιοχές του Βορείου Ατλαντικού θα εξισορροπηθεί από την αύξηση της θερμοκρασίας που θα οφείλεται στις κλιματικές αλλαγές. Στο δεύτερο ερώτημα η απάντηση είναι ότι πράγματι θα δούμε εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων, κάποια από τα οποία θα οφείλονται αποκλειστικά στις κλιματικές αλλαγές και κάποια στον συνδυασμό των κλιματικών αλλαγών και της επιβράδυνσης του Ρεύματος του Κόλπου. Μάλιστα θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα φαινόμενα αυτά δεν θα έχουν τοπικό χαρακτήρα αλλά θα έχουν αντίκτυπο σε όλον τον πλανήτη. Οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι μια επιβράδυνση του Ρεύματος του Κόλπου κατά 10%-30% μέσα στον 21ο αιώνα θα έχει επιπτώσεις σε πλανητικό επίπεδο. Πρόκληση διαταραχών στον κύκλο των τροπικών βροχοπτώσεων και των μουσώνων, αύξηση των επιπέδων της θάλασσας, αλλαγές τόσο στους τόπους που δημιουργούνται οι καταιγίδες όσο και στην έντασή τους στον Ατλαντικό Ωκεανό αλλά και ανακατανομή της θερμότητας στο βόρειο και στο νότιο ημισφαίριο είναι ορισμένες από τις επιπτώσεις που μπορεί να υπάρξουν».

Το Φίδι ως Αρχετυπικό Σύμβολο

Σχετική εικόναΤο φίδι ως Αρχετυπικό σύμβολο στις Μυθολογίες των Λαών

«Γιατί παρασύρθηκες στον παράδεισο του παλαιού σου φιδιού;
Γιατί έρπεις μέσα στον εαυτό σου – μέσα σου;
Τώρα είσ’ ένας άρρωστος,
που πάσχει από το δηλητήριο του φιδιού,
εργάζεσαι σκυφτός στο ίδιο σου το λαγούμι.
με χίλια βάρη σωρευμένα, ένας γνώστης!
Ένας γνώστης του εαυτού του!
Ο σοφός Ζαρατούστρα!…»
Φρίντριχ Νίτσε

Γεννήτορας της σοφίας και της γνώσης, απείκασμα του χθόνιου και του κακού ή αμφίσημο σύμβολο των συμπληρωματικών καταστάσεων της ύπαρξης; Το φίδι με την έρπουσα κίνησή του και την σπειροειδή συστροφή του σώματός του αλλά κυρίως με την ικανότητά του να αλλάζει περιοδικά δέρμα, προκάλεσε την ανθρώπινη διάνοια, η οποία του έδωσε μία διαχρονική παρουσία στα μυθολογικά δρώμενα. Σαν σύμβολο απεικόνισε αντιθετικές δυνάμεις: την αναγέννηση, την αρχέγονη ζωοδότειρα ορμή αλλά και τον θάνατο, το καλό και το κακό, το φως της γνώσης αλλά και το σκοτάδι της ασυνειδησίας.

Η παρούσα αναφορά ασφαλώς δεν δύναται να καλύψει ολόκληρο το φάσμα της συμβολικής φύσης του φιδιού ούτε και τη σχετική μυθολογία. Tο διαθέσιμο υλικό παρέχει ανεξάντλητα αποθέματα σε πληροφορίες. Εξάλλου, στην ερμηνευτική του συμβόλου οι απόψεις των μελετητών ποικίλουν και σε αρκετές περιπτώσεις αντιτίθενται μεταξύ τους, εμπεριέχοντας όρους και δεδομένα, που προέρχονται από διαφορετικούς γνωστικούς κλάδους.

Επιλέξαμε να παραθέσουμε τους πλέον αντιπροσωπευτικούς μύθους που αναφέρονται στο φίδι. Σε ότι αφορά την αρχαιοελληνική μυθολογία και τη βιβλική παράδοση δόθηκε πρόσθετη έμφαση στη ψυχολογική μετάφραση του συμβόλου του φιδιού, που επιχειρείται από θεωρητικά ρεύματα, τα οποία, κινούμενα πέρα από τα όρια της κλασικής ψυχολογίας, αναδεικνύουν τον συμβολισμό ως πεμπτουσία των μύθων και ως προϊόν της ψυχικής λειτουργίας. 1.

Το φίδι στο λυκαυγές του πολιτισμού
Η Θεά τα φίδια της μεσο-Μινωικής Κρήτης, εικάζεται ότι παραπέμπει σε μια από τις μορφές που έπαιρνε η Μεγάλη Μητέρα στις λατρείες των παλαιο-ευρωπαϊκών πολιτισμών (Gimbutas, 2001) από τη Νεολιθική Περίοδο και μετά. Οι ποικίλες ζωομορφικές όψεις της μεγάλης δημιουργού υμνούν τον αέναο κύκλο της φύσης. Είναι η ζωοδότειρα και η τροφός. Η Θεά της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης. Το υβριδικό πλάσμα Θεά-φίδι παρίστανε την ατέρμονη αλυσίδα της ζωής και εμφανίζεται ως η μία από τις δύο κυρίαρχες μορφές της Θμαζί με την Θεά-πουλί. Στα γυμνόστηθα αγάλματα από φαγεντιανή που την αναπαριστούν (Ναός της Κνωσού) τονίζονται τα στοιχεία της γονιμότητας ενώ φίδια τυλίγουν τα χέρια, το στήθος και το κεφάλι.

Το φίδι ως φαλλικό σύμβολο συσχετίζεται με την αρσενική γονιμοποιό ενέργεια ή ευρύτερα με την έκφραση της λίμπιντο. Η συσχέτιση των θηλυκών θεοτήτων με το φίδι χάνεται μάλλον στην αχλή του χρόνου αν πάρουμε υπόψη μας τα σύμβολα που συνοδεύουν τα γυναικεία ειδώλια από τη Νεολιθική Περίοδο. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα ευρήματα του ναού στη Sabatinivka, στον ποταμό Βόλγα, τα οποία χρονολογούνται από το 4800-4600 π.κ.ε. Μεταξύ τους περιλαμβάνεται ένας βωμός που περιείχε 32 γυναικεία ειδώλια χωρίς βραχίονες, με κεφάλι φιδιού και το ένα από αυτά κρατούσε ένα φίδι. Μεγαλιθικά μνημεία διάσπαρτα στη Δυτική Ευρώπη μαρτυρούν τη λατρεία της θεάς και του δεσμού της με το φίδι. Ο σπειροειδής ή ο συσπειρωμένος όφις διακοσμεί ως σύμβολο αναπαραγωγής τα μεγαλιθικά μνημεία του Newgrange και του Knowth στην Ιρλανδία.

Αργότερα, ο Μυκηναϊκός πολιτισμός κληρονόμησε την λατρεία του φιδιού. Στις αποθήκες μυκηναϊκών ναών βρέθηκαν κεραμικά καλούπια φιδιού σε φυσικό μέγεθος. Τα αναγεννητικά σύμβολα, ήδη γνώριμα από την προ-μυθική, ανιμιστική εποχή, με κυρίαρχο αυτό του φιδιού, ενσωματώνονται στις λατρείες της Κλασικής Ελλάδας.

Το φίδι στην ελληνική μυθολογία και στην χριστιανική παράδοση.
Οι Έλληνες, στη μυθολογία τους, αντιλαμβανόμενοι την δυαδικότητα των φαινομένων, προσέδιδαν στο φίδι πάντα έναν αμφιλεγόμενο ρόλο. Τον 5ο αιώνα π.κ.ε. όταν η λατρεία του Ασκληπιού αναβίωσε, το φίδι ως μεσολαβητής κόμιζε τις θεραπευτικές ιδιότητες του Θεού, στην διάρκεια της ιατρικής εγκοίμησης (επιγραφές της Επιδαύρου). Στις παραστάσεις, ο Θεός έφερε ράβδο γύρω από την οποία ελισσόταν ένα φίδι. Στα Ασκληπιεία εκτρέφονταν φίδια.

Σύμφωνα με τον Paul Diel, αποστολή του Ασκληπιού είναι να ενισχύει το ρόλο ύπαρξης του σώματος, ο οποίος είναι συνδεδεμένος με το έμψυχο στοιχείο του. Το φίδι είναι σύμβολο της διαστροφής του πνεύματος αλλά επειδή όλα τα σύμβολα ανάλογα με την απεικόνισή τους καθρεπτίζουν τις ενεργητικές μεταλλαγές των ψυχικών λειτουργιών στο αντίθετό τους, το περιτυλιγμένο φίδι γύρω από την ράβδο του Ασκληπιού συμβολίζει την τιθασευμένη ψυχική παρέκκλιση και γίνεται με αυτή τη μορφή έμβλημα της πνευματικότητας.

Η Αιγίδα της Αθηνάς έφερε στο κέντρο της το Γοργώνειο, το κεφάλι της Μέδουσας με τα φιδίσια μαλλιά. Το πρόσφερε στην Θεά ο Περσέας αφού με την βοήθεια της Θεϊκής ασπίδας ο ήρωας αιχμαλώτισε το απολιθωτικό βλέμμα της τρομερής Γοργούς και με αυτό τον τρόπο κατάφερε να τη σκοτώσει.

Ο ίδιος συλλογισμός, βλέπει στη Μέδουσα την απωθημένη ενοχή. Το φόβο να αντικρύσει κανείς τον εαυτό του απογυμνωμένο και να ομολογήσει την ένοχη ματαιοδοξία του. Η Παλλάδα υποδηλώνει με την αιγίδα της τη νίκη του μαχητικού πνεύματος και της αυτογνωσίας έναντι της εσωτερικής τύφλωσης και της μη αρμονικής έξαρσης των πόθων. Το αίμα της Μέδουσας είχε διπλή ιδιότητα: αν προερχόταν από τα φιδίσια μαλλιά της προκαλούσε το θάνατο και την καταστροφή ενώ αν έσταζε από τις φλέβες της χάριζε την αναγέννηση και την ζωή.

Οι Ερινύες, διώκτριες των παραβατών του ηθικού νόμου είχαν επίσης φιδίσια κόμη (ο Παυσανίας αναφέρει ότι ο Αισχύλος πρώτος τις φαντάστηκε στις «Ευμενίδες» με αυτό τον τρόπο ενώ από τον Ευριπίδη περιγράφονταν να κρατούν τα φίδια στα χέρια).

Ο Δίας εξόντωσε τον Τυφωέα ή Τυφώνα, πρώτο γιο της Γαίας μετά την πτώση των Τιτάνων. Μισός άνθρωπος και μισός ζώο είχε στους ώμους του εκατό κεφάλια φιδιών. Από τη μέση και κάτω δύο κουλουριασμένα φίδια στήριζαν το υπόλοιπο σώμα του. Στην πάλη του με τον Δία ο Τυφωέας έκοψε τους τένοντες των χεριών και των ποδιών του Θεού και ανήμπορο τον μετέφερε στο Κηρύκειο Σπήλαιο. Τα νεύρα του Διός παραδόθηκαν προς φύλαξη στη Δελφύνη, μισή γυναίκα και μισό φίδι.

Ο Τυφωέας, σύμβολο της αποπνευματοποίησης σύμφωνα με τον Diel, είναι ζευγάρι με την Έχιδνα, φτερωτή Θεά με αστραφτερό βλέμμα και φιδίσιο σώμα από τη μέση και κάτω. Θυγατέρα της η Λερναία Ύδρα, τέρας με εννιά κεφάλια – φίδια και αδελφός της ο Λάδωνας, φύλακας των Χρυσών Μήλων των Εσπερίδων. Η πρώτη φονεύτηκε από τον Ηρακλή, όταν ο ημίθεος κατάφερε να κόψει όλα τα κεφάλια ακόμα και το τελευταίο που ήταν αθάνατο. Ο ήρωας συναντήθηκε και με τον Λάδωνα, αλλά με αυτόν απέφυγε την αναμέτρηση με έξυπνο τρόπο ( ανάλογα με την εκδοχή του μύθου τον έπεισε ή τον ξεγέλασε) και απέσπασε τα Χρυσά Μήλα.

Το φίδι, σκοτεινό σύμβολο της φαντασιωτικής έξαρσης και της αρχομανίας πρέπει να παρακαμφθεί ή να φονευθεί για να αποκτήσει ο ήρωας την γνώση και να φθάσει στον εξαγνισμό.

Η λατρεία του φιδιού πάντως συνδέεται σε πολλούς μύθους με τη λατρεία του δένδρου. Ο Ηρακλής, βρέφος ακόμα, έπνιξε με τα χέρια του τα δύο φίδια που έστειλε η Ήρα στην κούνια του. Ψυχολογικές ερμηνείες βλέπουν εδώ την έμφυτη ικανότητα του ανθρώπου να αντιστέκεται στη διαστρέβλωση του πνεύματος. Ωστόσο, εξίσου σημαντική θεωρείται η άποψη που ισχυρίζεται ότι στην μυθολογία όταν καταγράφεται φόνος ή κατασπάραξη υπονοείται η αφομοίωση από τον ήρωα των δυνάμεων και των μυστικών ικανοτήτων του θύματος.

Ο Κάδμος ιδρυτής και βασιλιάς της Θήβας, υπηρέτησε τον Άρη επί οκτώ έτη επειδή φόνευσε το φίδι, υιό του Θεού, το οποίο φυλούσε την Αρεία κρήνη κοντά στη Θήβα. Στη συνέχεια αναφέρεται ότι μυήθηκε στα Καβείρια Μυστήρια, στη Σαμοθράκη, όπου νυμφεύτηκε την Αρμονία. Αναχωρώντας για τα Ηλύσια μεταμορφώθηκε σε φίδι, όπως και η σύντροφός του.

Στα άδυτα της Ακρόπολης φώλιαζε ο ιερός Εριχθόνιος. Το φιδόμορφο Θείο βρέφος, είχε τεθεί υπό την προστασία της Αθηνάς. Ταυτίστηκε με τον Αγαθοδαίμονα, προστάτη της ευφορίας. Ο ίδιος ο Κέκροπας, ο ιδρυτής της Αθήνας ήταν διφυής, μισός άνθρωπος και μισός φίδι.

Στη γιουνγκική προσέγγιση συναντούμε την αντίληψη για την ύπαρξη σαφούς αρχικής ταυτότητας φιδιού και ήρωα. Ο ήρωας προσωποποιεί τη νίκη της δημιουργού δύναμης του κόσμου εναντίον του θανάτου. Είναι ο ίδιος φίδι, ο ίδιος θύτης και θύμα. Για τον Γιουνγκ, η σπηλιά συχνά ταυτίζεται με τη σκοτεινή κοιλότητα του μητρικού σώματος του ασυνειδήτου και το φίδι που κατοικεί μέσα σε αυτήν με την καταβρωχθιστική Μητέρα. Ο ήρωας μεταφέρεται εκεί εξαιτίας της εσωστροφής της λίμπιντο μέχρι την αναγέννησή του. Τα χάσματα ή οι πηγές και οι ρίζες του δένδρου είναι οι πύλες του θανάτου και της ζωής, αντίστοιχα, και το φίδι κείται πάνω στον θησαυρό και τον φυλάει. Ο ήρωας που καταφέρνει να υπερνικήσει τον «φύλακα του θησαυρού» δηλαδή να αποφύγει τον κατακλυσμό της συνείδησης από ασυνείδητα περιεχόμενα θα γίνει ο κύριος της γνώσης.

Η Ευριδίκη πεθαίνει από τη δαγκωματιά ενός φιδιού και ο Ορφέας κατεβαίνει στον Άδη για να την επαναφέρει στον κόσμο των ζωντανών. Το φίδι αποτελεί εδώ το όργανο της θυσίας που προηγείται της μεταμόρφωσης. Συνδεδεμένο το σύμβολο του φιδιού με την πρωταρχική δύναμη του Κόσμου, χρησιμοποιήθηκε από τους Ορφικούς για να απεικονίσει το Πνεύμα-Δημιουργό, το οποίο περιβάλλει το κοσμικό αυγό.

Στην Ορφική Θεογονία, ο Δίας σμίγει με τη μάνα του Ρέα (ή τη Δηώ, Δήμητρα, τη θρέπτειρα Παμμητέρα), έχοντας πάρει και οι δύο τη μορφή του φιδιού. Γεννιέται η Περσεφόνη (σύμβολο της περιοδικότητας και των μεταμορφώσεων των φαινομένων) και ζευγαρώνει με τον πατέρα της τον φιδόμορφο Δία.

Στα Ελευσίνια Μυστήρια φαίνεται πως μέρος της τελετουργίας ήταν η θωπεία με το φίδι (απεικόνιση της γενετήσιας ένωσης με τον Θεό). Καρπός της αιμομικτικής ένωσης ο Ζαγρέας, μυστηριακή προγονική μορφή του Διονύσου. Να σημειώσουμε ότι η κύρια ζωομορφική παράσταση των θεϊκών βρεφών της Κρήτης, του Δία και του Ζαγρέα, είναι το φίδι. Στις «Βάκχες» ο Ευριπίδης διατηρεί την διαδεδομένη απεικόνιση των μαινάδων που κρατούν φίδια, θέμα που συναντούμε πολύ συχνά σε παραστάσεις αγγείων.

Στην Μακεδονία, οι βακχικές τελετές είχαν ως κεντρική παρουσία ένα ζωντανό φίδι ως φορέα του Θεού. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Διόνυσος ταυτίζεται με τον μακεδονικό Θεό Σαβάζιο. Στη διάρκεια των Σαβαζιακών Μυστηρίων ο νεοφώτιστος έπρεπε να περάσει ένα ζωντανό ή μαλαματένιο φίδι, (ενσάρκωση του Θεού), από τον κόρφο του. Ο Γιουνγκ υποστηρίζει ότι σε αυτή την περίπτωση το φίδι συμβολίζει την ασυνείδητη ψυχή και την αντιρροπιστική τάση της, η οποία εμφανίζεται με αυτή την μορφή όταν το συνειδητό την αντιμετωπίζει με φόβο. Η παρουσία του φιδιού στις διονυσιακές τελετές έχει επίσης φαλλική σημασία, ενσαρκώνοντας τη γονιμοποιό αλλά και την μεταμορφωτική αναγεννητική δύναμη σε φυσικό και σε πνευματικό επίπεδο.

Κατ’ άλλους μελετητές, το φίδι εικονίζει τον πνευματικό θάνατο και η μορφή του συνοδεύει την Διονυσιακή αποχαλίνωση. Την φρενίτιδα που είναι κρυμμένη στο υποσυνείδητο κάθε ανθρώπου, την εύκολη πτώση που εμποδίζει την πραγματική λύτρωση που έρχεται με την ψυχική ανύψωση. Οι κιστοφόροι μεταφέρουν στη διάρκεια της Διονυσιακής ιερουργίας την μυστική κίστη, το κουτί των ιερών συμβόλων των Μυστηρίων, στην οποία εικονίζεται ένα φίδι να ξεπροβάλλει από το κάλυμμά της. Ο Διονυσιακός θίασος χειρονομούσε με φίδια και καλούσε τον Θεό με την ιερή κραυγή «φάνηθι δράκων».

Το φίδι θεωρείται επίσης σεληνιακό έμβλημα. Ταυτίζεται με τον διαρκώς μεταβαλλόμενο χαρακτήρα της σελήνης. Η σεληνιακή Θεά Εκάτη, απεικονιζόταν ως φίδι ή είχε φίδια στα μαλλιά της.

Ο Απόλλων, παιδί ακόμα, φόνευσε τον Πύθωνα.
Ο σαϊτορίχτης θεός, στον ομηρικό ύμνο, τραυμάτισε θανάσιμα το φοβερό φίδι, και το καταράστηκε να σαπίσει, κάτω από την επίδραση της Μαύρης Γης και του λαμπερού Υπερίωνα. Σύμφωνα με τον ο Αισχύλο, στην περιοχή, πριν από την ίδρυση του Μαντείου των Δελφών υπήρχε ένα μαντείο της Γαίας που έφερε το όνομα Πύα. Σε αυτό το ιερό τρεφόταν ένα φίδι, ο Πύθων, παιδί και φύλακας της γης με προφητικές ικανότητες. Η νίκη του Θεού, σύμβολο της πνευματοποίησης, κατά του Πύθωνα καθρεπτίζει άραγε τη διάλυση του σκοταδιού των ενστίκτων από το Απολλώνιο φως της συνείδησης ή την κυριάρχηση ενός ηλιακού Θεού στην θέση των αρχέγονων προελληνικών θηλυκών Θεοτήτων; Μετά τον φόνο του Πύθωνα, ο Απόλλωνας έπρεπε να υποστεί και αυτός όπως και ο Κάδμος, ενός είδους καθαρμό, καταφεύγοντας -σύμφωνα με μία εκδοχή- στα νερά της κοιλάδας των Τεμπών.

Η συμβολική του φιδιού ερμηνεύτηκε και ως διαχείρηση των ανησυχιών ενός πολιτισμού ενοχής (Dodds, 1996). Ο Απόλλωνας ήταν η προσωποποίηση του Λόγου και της ασφάλειας. Ο Διόνυσος υποσχόταν ελευθερία. Οι Διονυσιακές τελετές είχαν έναν καθαρτικό λειτουργικό ρόλο και ανακούφιζαν το άτομο από τις άλογες μολυσματικές ορμές, οι οποίες διοχετεύονταν με ασφαλή τρόπο για την κοινωνία μέσω της τελετουργίας.

Το κηρύκειο (φτερωτό ραβδί που γύρω του περιπλέκονται δύο φίδια) κυρίως συμβόλιζε την ιδιότητα του Θεού ως ψυχοπομπού. Εκείνου που οδηγεί τις ψυχές από και προς τον Άδη. Πρόκειται για το όργανο που θυμίζει τη σύνδεση των δύο κόσμων. Η περιέλιξη των φιδιών υποδηλώνει την ακαθόριστη και ανανεούμενη πορεία της ύπαρξης (Benoist, 1992).Η μορφή του φιδιού κυριαρχεί στις επικήδειες λατρείες. Παραστάσεις ταφικών αγγείων και μνημείων στην Ελλάδα από την γεωμετρική περίοδο φέρουν συχνά την εικόνα του φιδιού, υποδηλώνοντας την στενή σχέση του με την ψυχή.

Στη Βίβλο, η Πτώση του Ανθρώπου οφείλεται στον όφι, ο οποίος ήταν «το φρονιμώτερον πάντων των ζώων του αγρού» (Γένεση 3:1) Παρακινεί τους πρωτόπλαστους να γευτούν τον απαγορευμένο καρπό της γνώσης του καλού και του κακού. Στην εβραϊκή και στην χριστιανική παράδοση το φίδι είναι ο διαφθορέας. Ο «πειρασμός» που αποκαλύπτει -μέσω της επίγνωσης του κακού- στον άνθρωπο τη διττή ουσία των πραγμάτων και τον απομακρύνει από την αρχέγονη ενότητα. Το δένδρο της γνώσης συμβολίζει την αφύπνιση της συνείδησης. Την μετάβαση του ανθρώπου στο στάδιο της διανοητικότητας. Ο απαγορευμένος καρπός είναι η ψυχική δυσαρμονία, επακόλουθο της υπερβολικής διανοητικοποίησης, του άλογου πολλαπλασιασμού των επιθυμιών και της φαντασιακής διέγερσης (Diel, 1987).

Ο J. Campbell προβάλλει μια διαφορετική ψυχολογική ερμηνεία: καταγγέλλει τη βιβλική παράδοση για αφορισμό της φυσικής ορμής και της ανανέωσης ζωής, που συμβολίζεται με το φίδι. Η περιέλιξή του στο δένδρο της γνώσης θεωρήθηκε από πολλούς ως απεικόνισμα της συμπληρωματικής δυαδικότητας καθώς υπαινίσσεται ότι ο άνθρωπος πρέπει να ισορροπήσει όπως και ο Κόσμος μεταξύ δύο αντιτιθέμενων δυνάμεων.

Στον Γιουνγκ, το φίδι είναι θεϊκό και ταυτόχρονα δαιμονικό σύμβολο της λίμπιντο (η ψυχική ενέργεια δεσμίδας ενορμήσεων και όχι μόνο της σεξουαλικής όπως υποστήριξε ο Φρόυδ), η δύναμη της οποίας βρίσκεται πέρα από τη συνείδηση. Κάθε ψυχολογικό άκρο κρύβει το αντίθετό του. Το προπατορικό αμάρτημα σχετίζεται με την αχαλιναγώγητη ενστικτικότητα. Το δένδρο στο οποίο τυλίγεται το φίδι ερμηνεύεται εδώ ως το σύμβολο της μητέρας που προστατεύεται από την αιμομιξία. Η περίσφιξη είναι η καταβρόχθιση, η είσδυση στο σώμα της μητέρας.

Ο Χριστός παρομοίασε τον εαυτό του με τον όφι του Μωυσή για να αποκαλύψει τον μεσσιανικό ρόλο του. Συμβούλευσε δε τους μαθητές του: «Ιδού σας αποστέλλω ως πρόβατα εν μέσω λύκων. Γίνεσθε λοιπόν φρόνιμοι ως οι όφεις και απλοί ως περιστερές» (Κατά Ματθαίον 10: 16). Στην Αποκάλυψη ο όφις ταυτίζεται με τον Σατανά: «Και ερρίφθη ο δράκων ο μέγας, ο όφις ο αρχαίος, ο καλούμενος Διάβολος και ο Σατανάς, ο πλανών την οικουμένην όλην» (Αποκάλυψη 12:9).

Στην κοσμολογία των Γνωστικών η αξία των βιβλικών συμβόλων αντιστράφηκε. Για τους Οφίτες (2ος -3ος αιών. μ.κ.ε) ο όφις είναι ο απελευθερωτής, ο μέγας δάσκαλος της σοφίας και ο νικητής του θανάτου εφόσον μεταμορφώνεται συνεχώς. Είναι ο επαναστάτης εναντίον του κακού θεού της Παλαιάς Διαθήκης και ο άγγελος Αγαθοδαίμων του πραγματικού ουράνιου πατέρα, ο οποίος μέσω της συνουσίας του με τους πρωτόπλαστους (Οφική συνουσία) μετάγγισε σε αυτούς την αληθινή γνώση.

Η διαπολιτισμική παρουσία του φιδιού
Στη Σουμερική κοσμογονία η Ινάνα ως κεντρική λατρευτική μορφή της Ουρούκ ενσάρκωνε την οργιώδη ζωοδοτική δύναμη. Απεικονιζόταν σε πήλινα αγαλματίδια να κρατάει στην αγκαλιά της ένα φίδι. Στην ακκαδική καταγραφή του Έπους του Γιλγαμές, ο ήρωας μετά από υπόδειξη του Ουτναοιστίμ ανακάλυψε στα βάθη του Ωκεανού το αγκαθωτό φυτό που χάριζε την αιώνια νιότη. Στο δρόμο της επιστροφής όμως ένα φίδι έκλεψε από τον Γιλγαμές το θαυματουργό βότανο.

Στην Βαβυλωνιακή μυθολογία της δημιουργίας (Enuma Elish – αντίγραφό του υπήρχε στην περίφημη βιβλιοθήκη της Νινευή, τον 7ο αιώνα π.κ.ε.), η Μητέρα των Θεών Τιαμάτ, η οποία παριστανόταν ως ένα τεράστιο φίδι, είναι η Θεά του ωκεανού του αλμυρού νερού και των δυνάμεων του χάους. Η Τιαμάτ πολεμήθηκε από τον Μαρντούκ ο οποίος μετά τη νίκη του κατά της θηλυκής θεότητας κατέλαβε την κορυφή του Βαβυλωνιακού πανθέου. Με τα κομμάτια του σώματος της Τιαμάτ, ο Μαρντούκ δημιούργησε τον ουράνιο και τον επίγειο κόσμο.

Στην αρχαία Περσία, ο Αριμάν, Θεός του θανάτου και της καταστροφής και αιώνιος εχθρός του Ορμούζδ, Θεού του καλού, εικονιζόταν ως φτερωτό φίδι. Μεσολαβητής μεταξύ των αντίθετων δυνάμεων θεωρείτο ο ηλιακός Θεός Μίθρας, ο οποίος συγκέντρωνε τα ηθικά χαρακτηριστικά και των δύο με την καλή πλευρά να κυριαρχεί πάντα.

Σε παραστάσεις του τον βλέπουμε με κεφάλι λιονταριού και γύρω από το ανθρώπινο σώμα του να τυλίγεται ένα φίδι. Ο Αριμάν σκότωσε τον πρώτο άνθρωπο της δημιουργίας, ο οποίος γεννήθηκε από τα σπλάχνα του κοσμικού ταύρου Αμπουντάμπ. Οι επόμενοι άνθρωποι, ο Μέσχια και η Μεσχιάνη γεννιούνται από το δένδρο Ρείβας. Ο Αριμάν θέλοντας να τους παρασύρει στην απώλεια της αγνότητάς τους έπεισε τη Μεσχιάνη να θυσιάσει πρώτη στους δαίμονες ντέβας με αποτέλεσμα η λατρεία τους να εξαπλωθεί στη γη.

Στον Ζωροαστρισμό, ο Αριμάν εμφανίζεται ως Άνγκρα Μάινγιου (κακοποιό πνεύμα) με δίδυμο αδελφό τον Σπέντα Μάινγιου (αγαθοποιό πνεύμα). Οι δύο Θεοί βρίσκονται συνεχώς σε πόλεμο μεταξύ τους αλλά στο τέλος των καιρών το καλό θα νικήσει ώστε να υπάρξει και η Τελική Κρίση των ψυχών.

Στην Αιγυπτιακή μυθολογία, ο φιδόμορφος Θεός του σκότους Απέπ ή Άποφις (εμφανίστηκε ως θεότητα την περίοδο του Νέου Βασιλείου) ήταν γέννημα του αρχέγονου ωκεανού του Χάους. Κάθε νύχτα προσπαθούσε, χωρίς αποτέλεσμα, να καταβροχθίσει το πλοίο του Θεού Ήλιου (Ρα) για να περάσει ο κόσμος στην ανυπαρξία. Ο Ρα πληγώθηκε από το φίδι που έστειλε στο δρόμο του η Ίσιδα ώστε να της αποκαλύψει ο Θτο μυστικό του όνομα. Ο Ουραίος, η κόμπρα που στόλιζε το στέμμα των Φαραώ ήταν το μάτι του Ρα και δήλωνε την αδιαμφισβήτητη βασιλική εξουσία, υπενθυμίζοντας την Θεϊκή καταγωγή του βασιλέα.

Η Θεά Wadjet, γνωστή στους Έλληνες ως Μπούτο, λατρευόταν ως μητέρα των φιδιών και ως προστάτιδα της Κάτω Αιγύπτου. Παριστανόταν συνήθως ως κόμπρα που έφερε το κόκκινο διάδημα της Κάτω Αιγύπτου ή τον ηλιακό δίσκο.

Ο ουροβόρος όφις, σύμβολο χιλιετιών, αναφέρεται, για πολλούς, στην παλιγγενεσία και στον αέναο κύκλο της ύπαρξης μέσα στο χρόνο. Τον συναντούμε αργότερα στα γνωστικά, στα αποκρυφιστικά και στα αλχημιστικά κείμενα.

Στη μυθολογία των βορείων (έμμετρη και πεζή Έδδα) ο Γιόρμουνγκαντ ή Μίντγκαρντ ήταν ο απόγονος του μεγάλου Θεού της φωτιάς Λόκι και της γιγάντισσας Άνγκρμποντα. Έχει τη μορφή του φιδιού και η μητέρα του για να το προφυλάξει από τους Θεούς (οι προφήτισσες έλεγαν πως τα παιδιά του Λόκι θα έφερναν το λυκόφως των Θεών) το έριξε στον ωκεανό. Ο Γιόρμουνγκαντ μεγάλωσε τόσο που περιέτρεχε ολόκληρη τη γη. Αιώνιος εχθρός του ο κεραύνιος Θορ. Οι δύο αντίπαλοι συναντώνται οριστικά την «ημέρα του Ράχναροκ»(λυκόφως των Θεών). Ο κόσμος καταστρέφεται και το ανθρώπινο είδος αναγεννάται. Ο Θορ νικά και σκοτώνει το φίδι αλλά πεθαίνει και ο ίδιος από το δηλητήριο του εχθρού του.

Για τους Σκανδιναβούς, το ιερό δένδρο Υγκντραζίλ (Μελιά), που απλώνει τα κλωνάρια του πάνω απ’ όλη τη γη και ανεβαίνει μέχρι τον ουρανό, έχει τρεις ρίζες. Η μία από αυτές απλώνεται στον χθόνιο κόσμο Νιφλχάιμ και λούζεται από την πηγή Χβεργκελμίρ που στα νερά της κολυμπούν αναρίθμητα φίδια. Μεταξύ αυτών το τερατώδες φίδι Νίτχονγκ που κατατρώει το εσωτερικό της ρίζας για να διακοπεί η επικοινωνία με τους Θεούς.

Στον πολιτισμό των Κελτών, οι θηλυκές θεότητες (μητέρες – μορφές της κελτικής Ματρόνας) εμφανίζονταν στους ιρλανδικούς και ουαλικούς μύθους να συνδέονται με το φίδι. Η Μπρίγκιτ η κυρία της Φύσης και της μαντικής τέχνης, παρουσιαζόταν ως φίδι την πρώτη Φεβρουαρίου, όταν γιορταζόταν το Impolc προς τιμήν της. Η Μόριγκαν θρήνησε τον γιό της Μέιχε, όταν αυτός φονεύτηκε από τον θεϊκό γιατρό Ντίαν Κεχτ επειδή είχε τρία φίδια στην καρδιά του.

Στον Κύκλο του Ώλστερ (μυθολογική γραπτή παράδοση), ο ημίθεος ήρωας Κόναλ Κέρναχ επιτέθηκε σ’ ένα φρούριο που κρύβει έναν σπουδαίο θησαυρό, ο οποίος φυλασσόταν από ένα τεράστιο φίδι. Το φίδι εισέβαλε στη ζώνη του Κόναλ αλλά κανείς τους δεν έβλαψε τον άλλο. Σε μια από τις εσωτερικές πλάκες του λέβητα του Gunderstrup απεικονίζεται ο κερασφόρος Θεός Κερνούνος (Κελτικός Ερμής ή Γαλατικός Άρης) να κρατάει στο αριστερό του χέρι ένα φίδι με κεφάλι κριού (ισχυρό σύμβολο της ευγονίας και της αναγέννησης) είναι γνωστές από τη ρωμαϊκή Γαλατία. Ο Απόλλωνας Μοριτάσγκους (ο κελτικός Απόλλωνας) θεραπευτής και προστάτης συνοδευόταν από τη Σιρόνα, θεότητα της ιατρικής, η οποία απεικονιζόταν με φίδια.

Οι Νάγκας, τρομερές φιδόμορφες από την μέση και κάτω και ανθρωπόμορφες στο υπόλοιπο σώμα τους είναι, στον Ινδουϊσμό, στον Βραχμανισμό και στον Βουδισμό, σοφές υπάρξεις που κατοικούν στον υδάτινο κόσμο σε παλάτια με αμύθητους θησαυρούς. Λάτρεις και προστάτες μεγάλων και μικρών θεοτήτων τιμώνται ιδιαιτέρως μέχρι σήμερα σε περιοχές της Ινδίας. Ο Βισνού ξεκουράζεται στην αγκαλιά της Αντισέσα της βασίλισσας των φιδιών με τα χίλια κεφάλια, που γεννήθηκε από τα υπολείμματα της δημιουργίας του κόσμου. Συμβολίζει τη γνώση και την αιωνιότητα. Προστατεύει τον Θστο ταξίδι του στην αρχέγονη θάλασσα. Το φίδι είναι επίσης σύμβολο της κοσμικής ενέργειας Κουνταλίνι που συσπειρώνεται στη βάση της σπονδυλικής στήλης, κάτι ανάλογο της λίμπιντο.

Ο Κρίσνα νικά το φίδι Καλίνγκα, που εδώ συμβολίζει την δέσμευση της ύλης. Η Νάγκα Muchilinda απεικονίζεται σε παραστάσεις να προστατεύει τον διαλογιζόμενο Βούδα από την καταιγίδα. Στις βουδιστικές σούτρα συχνά αντιπροσωπεύει την οργή, μία από τις βασικές αμαρτίες που καταδικάζουν τον άνθρωπο σε συνεχείς μετενσαρκώσεις αλλά και τη μεταμόρφωση. Στην Βιρμανία, οι ιέρειες φιδιών φιλούν τρεις φορές μία βασιλική κόμπρα για να φέρει βροχή στις καλλιέργειες.

Στον αρχαίο Ιαπωνικό σιντοϊσμό, («Διήγηση των παλαιών πραγμάτων» – Κοτζίκι, 712 μ.κ.ε) το φίδι ενσαρκώνει τον Θεό της θάλασσας Σουσάνο – Ο, ο οποίος μεταμορφώθηκε σε μεγάλο ευεργέτη των ανθρώπων όταν πάλεψε με το φίδι με τα 8 κεφάλια και απέσπασε από το τέρας το περίφημο σπαθί kunasagi. Στην αρχαία ταοϊστική Κίνα, ο μυθικός αυτοκράτορας Φου Χι απεικονίζεται μισός άνθρωπος και μισός φίδι και λατρεύτηκε ως ο εκπολιτιστής των ανθρώπων.

Στις Ανιμιστικές θρησκείες, όπου επικρατεί η μαγική, Τοτεμική σχέση του ανθρώπου με τη φύση, ο πολιτισμός είναι συνέχεια του φυσικού περιβάλλοντος. Ο τόπος και οι άνθρωποι συγχωνεύονται. 2. Στην Ττοτεμική λογική τα ζώα προτείνουν τρόπους συμπεριφοράς, σοφότερους ως επί το πλείστον από τους ανθρώπινους.

Στους Μαορί, το φίδι αντιπροσωπεύει την παγκόσμια διάνοια που απέκοψε τον παράδεισο από την γη. Στη Μελανησία, το φίδι είναι η αρχέγονη δύναμη που έβγαλε την ξηρά στην επιφάνεια από τα βάθη της πρωταρχικής θάλασσας και χάρισε την φωτιά στους θνητούς.

Στην Arnhem Land, στη γη των Αβοριγίνων στην Αυστραλία, το Φίδι του Ουράνιου Τόξου ως θηλυκό με το όνομα Yingarna ταυτίζεται με την δημιουργό δύναμη και ως αρσενικό, Ngalyod, με τις μεταμορφώσεις και τα σχήματα των πραγμάτων. Στους μυσταγωγικούς μύθους, το Φίδι – Ουράνιο Τόξο είναι ο φύλακας των πηγών που βρίσκονται οι κρύσταλλοι κουάρτζ, οι οποίοι προέρχονται από την ονειρική εποχή. 3.

Στις αφρικανικές φυλές τα φίδια αντιπροσωπεύουν θετικές ή αρνητικές θεότητες. Οι Βασάρι της δυτικής Αφρικής κάνουν λόγο στην προφορική τους παράδοση για το φίδι που παρέσυρε τους πρώτους ανθρώπους να φάνε τους απαγορευμένους καρπούς του παραδείσου, που είχε δημιουργήσει ο Ουνουμπότε.

Οι γηγενείς Αμερικανοί απεικονίζουν την αλληλεπίδραση του ανθρώπου και της φύσης με το φίδι. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι οι Χόπι τελούν έναν από τους χορούς τους, βάζοντας φίδια στο στόμα. Το φίδι θεωρείται ο αγγελιοφόρος μεταξύ του ανθρώπου και του τόπου του. Στην παράδοσή τους αναφέρουν έναν προγονικό λαό, τους Ανθρώπους –Φίδια που δίδαξαν την ιερή γνώση της λατρείας του φιδιού στον προπάτορά τους, όταν αυτός ήθελε να ταξιδέψει μέχρι εκεί που κατέληγε ο ποταμός του Grand Canyon. Ο ιροκέζος μυθικός αρχηγός Atatarho φορούσε έναν μανδύα από μαύρα φίδια, τα οποία του χάριζαν τις θεραπευτικές ιδιότητές τους.

Kάθε μύθος από αυτούς που προαναφέρθηκαν θα μπορούσε να αποτελέσει το ερέθισμα για ένα μεγάλο ταξίδι στον κόσμο των συμβόλων και στη μυθική εμβίωση. Ταξίδι στα αγγέλματα των μύθων, το οποίο μας υπενθυμίζει την πολυμορφία με την οποία εκφράζεται η ανθρώπινη υποκειμενικότητα μέσα στον χώρο και στον χρόνο. Ας σταθούμε στοχαστικά στην ρήση του Karl Jaspers: «Η μυθική σκέψη δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά χαρακτηρίζει τον άνθρωπο σε κάθε εποχή». Στις θρησκείες του τροπικού δάσους του Αμαζονίου οι οντότητες του υπερβατικού κόσμου έχουν ζωομορφική υπόσταση στον ορατό κόσμο. Το φίδι ανακόντα λατρεύεται από πολλές φυλές ως σύνδεσμος μεταξύ των κοσμικών επιπέδων.

Στους προκολομβιανούς πολιτισμούς, το φίδι λατρευόταν, δίνοντας τη μορφή του είτε στον Kukulkan («φτερωτό φίδι του Κουετζάλ»), Θεό της ζωής και των νόμων και ιδρυτή της Τσιτσέν Ιτζά για τους Μάγια είτε στον ανώτατο δημιουργό Quetzalcoatl, τολτεκικό ηλιακό Θεό, δάσκαλο της σοφίας και των τεχνών για τους Αζτέκους. Ο μυθικός αρχιερέας Huitzilopochtli φόνευσε την αδελφή του, το φίδι τυρκουάζ.
----------------
Παραπομπές
1. Στόχος των συγκεκριμένων θεωρητικών προσεγγίσεων είναι να προσδιοριστεί το ψυχολογικό υπόβαθρο του συμβολισμού με βάση την αρχή: η ιδιότητα του «συμβολίζειν» είναι ψυχική ιδιότητα και το σύμβολο απεικόνιση μιας βαθιάς ψυχικής πραγματικότητας. Με την μετάβαση στους αγροτικούς πολιτισμούς σύμφωνα με τον Paul Diel, εκπροσώπου της «Ψυχολογίας της Ενδοσκόπησης», η μυθοπλασία επεκτάθηκε για συμπεριλάβει τον μεταφυσικό και τον ηθικό στοχασμό αλλά και τις ενδοψυχικές συγκρούσεις. Στο φροϋδικό εννοιολογικό πλαίσιο η ανάπτυξη της ηθικής συνείδησης (υπερεγώ) συσχετίζεται με τον μύθο του Οιδίποδα. Στην φροϋδική ψυχανάλυση, τα σύμβολα προκύπτουν ως παρεμπόδιση της πρωτογενούς τάσης για αιμομιξία. Ο Καρλ Γιουνγ («Ψυχολογία του Βάθους») διευρύνει την έννοια της λίμπιντο πέρα από τον σεξουαλικό χαρακτήρα της και εξετάζει τον συμβολισμό των μύθων σε συνάρτηση με παράλογη και λογική λειτουργία της ψυχής. Κάνει λόγο για έμφυτες – κατευθυντήριες εικόνες (αρχέτυπα), που καθορίζουν την ανθρώπινη δράση μέσα από τη διαχρονικότητα των ψυχικών υποδομών.
2. Στο συνθετικό, ολιστικό σύμπαν των «πρωτόγονων» κοινωνιών είναι σαφής ο σύνδεσμος ανάμεσα στα φυσικά είδη και τις κοινωνικές ενότητες, πιο συγκεκριμένα ανάμεσα στα είδη των ζώων και του προγόνους των οικογενειών ή ακόμα και των φυλών, οι οποίοι εξομοιώνονται με αυτά.
3. Αρκετές από τις βραχογραφίες στην Arnhem Land, με την εικόνα του φιδιού, χρονολογούνται πολύ πριν από 6.000 χρόνια και η συγκεκριμένη λατρεία θεωρείται από τους μελετητές ως η αρχαιότερη θρησκευτική παράδοση στον κόσμο που διατηρείται ζωντανή μέχρι σήμερα.

Ο Αριστοτέλης και τα αιώνια παιχνίδια της τυραννίας

Με δεδομένο ότι οι τυραννίδες δεν έχουν τη δύναμη να διαρκέσουν πολύ, «τα πιο βραχύβια απ’ όλα τα πολιτεύματα είναι η ολιγαρχία και η τυραννίδα» (1315b 11 – 12), γίνεται ξεκάθαρο ότι η αυταρχική δόμηση της εξουσίας δεν μπορεί να γίνει ανεκτή για πολύ καιρό.
 
Ο λαός, όταν νιώθει ότι καταπιέζεται, έχει τον τρόπο να ξεπερνά όλους τους φόβους, αρκεί να πιστεύει ότι αγωνίζεται για κάτι καλύτερο. Οι μεμονωμένες (αρχικά) επαναστατικές ενέργειες είναι το έναυσμα της συλλογικής εξέγερσης που εκκολάπτεται. Το έκρυθμο θα επιφέρει επιπλέον κατασταλτικά μέτρα που, τελικά θα συσπειρώσουν τον κόσμο ακόμη περισσότερο. Ο έξυπνος τύραννος οφείλει να το γνωρίζει αυτό. Οφείλει  δηλαδή να ξέρει ότι η εξουσία που δεν έχει λαϊκή αποδοχή δεν μπορεί να ελπίζει σε μακροβιότητα.
 
Σε τελική ανάλυση, ο κυρίαρχος είναι πάντα ο λαός, αφού, αν ξεπεραστούν τα όρια της ανοχής του, δεν υπάρχει φόβητρο που να μπορεί να τον συγκρατήσει: «Όπως δηλαδή ένας τρόπος φθοράς της βασιλείας είναι να ασκείται τυραννικότερα η εξουσία, έτσι κι ένας τρόπος διατήρησης της τυραννίδας είναι να ασκείται η εξουσία βασιλικότερα με την προϋπόθεση μόνο ότι ο τύραννος προστατεύει τη δύναμή του, για να μπορεί να εξουσιάζει τους πολίτες όχι μόνο με τη συγκατάθεσή τους αλλά και χωρίς αυτή. Γιατί, αν παραμελεί τη δύναμή του, παραμελεί και το ρόλο του ως τυράννου». (1314a 33 – 38).

Υπενθυμίζοντας ότι η βασιλεία κατατάσσεται στα ορθά πολιτεύματα (ο βασιλιάς διαφοροποιείται από τον τύραννο, αφού μεριμνά για το όφελος της πόλης κι όχι το δικό του) αυτό που τελικά προτείνεται είναι ο ελιγμός του τυράννου, ώστε να παρουσιαστεί με το προσωπείο του βασιλιά. Σε τελική ανάλυση, επιδιώκεται η δημοτικότητα του τυράννου, που θα εξασφαλιστεί μόνο αν κρύψει τις αληθινές του προθέσεις.
 
Γι’ αυτό πρέπει να προτάξει τη μετριοπάθεια (χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι δε θα διασφαλίσει τη δύναμή του), ώστε να αποκτήσει και τη λαϊκή αποδοχή. Αυτή είναι η πολιτική μαεστρία του τυράννου· να επιβάλει την εξουσία του δίχως να προκαλέσει αντιδράσεις: «ο τύραννος οφείλει άλλα να εκτελεί και άλλα να φαίνεται ότι εκτελεί παίζοντας το ρόλο του βασιλιά σωστά». (1314a 39 – 40).
 
Η τυραννία πρέπει να εφαρμόζεται, αλλά όχι να κατονομάζεται. Να παριστάνει διαρκώς κάτι άλλο. Το αν θα παριστάνει τη βασιλεία ή τη δημοκρατία ή οποιοδήποτε πολίτευμα, έχει ελάχιστη σημασία, αφού το ζητούμενο είναι να κάνει τη δουλειά της. Το περιτύλιγμα είναι θέμα λαϊκών προτιμήσεων, καθώς ο λαός πρέπει να πειστεί ότι πράγματι έχει αυτό που θέλει.
 
Και βέβαια, κατά τον Αριστοτέλη, η τυραννία που θέλει να παραστήσει με επιτυχία τον υπερασπιστή των λαϊκών συμφερόντων, οφείλει πρώτα απ’ όλα να προτάξει την πιο αδιαπραγμάτευτη ακεραιότητα στα οικονομικά ζητήματα: «Αρχικά να φαίνεται ότι ενδιαφέρεται για τα δημόσια ζητήματα και να μη δαπανά ποσά σε δωρεές που προκαλούν αγανάκτηση στο λαό, όπως όταν οι τύραννοι απομυζούν το ελάχιστο εισόδημα του λαού που εργάζεται και καταπονείται, ενώ αμείβουν πλουσιοπάροχα εταίρες και φιλοξενούμενους και καλλιτέχνες». (1314a 40 – 1314b 4).
 
Με δεδομένο ότι η τυραννία αποσκοπεί στην οικονομική απομύζηση των πολιτών φτωχοποιώντας τους όσο το δυνατό (αλλιώς δε θα ήταν τυραννία), αυτό που μένει είναι να τηρούνται τα προσχήματα. Τα υπέρογκα ποσά που σπαταλιούνται σε απολαύσεις ή σε δώρα προς φιλικά πρόσωπα είναι ο μόχθος του λαού, που νιώθει προδομένος όταν βλέπει τις θυσίες του να ματαιώνονται. Γι’ αυτό ο τύραννος είναι καλό να αποταμιεύει τα λεφτά του εκτός πόλεως, γιατί εκτός από τους πολίτες, η συσσώρευση τόσο μεγάλου πλούτου μπορεί να αποτελέσει πρόκληση ακόμη και για τους ανθρώπους που τον φρουρούν: «συμφέρει περισσότερο στους τυράννους να απομακρύνουν τα πλούτη τους από την πόλη τους παρά να τα αφήνουν συγκεντρωμένα στην πατρίδα τους, γιατί έτσι πολύ λιγότερο οι σωματοφύλακες θα στραφούν εναντίον της εξουσίας, αφού γίνονται απειλητικότεροι σε σχέση με τους πολίτες για τους τυράννους που ταξιδεύουν, καθώς οι σωματοφύλακες ταξιδεύουν μαζί τους, ενώ οι άλλοι πολίτες παραμένουν πίσω». (1314b 9 – 14).
 
Η δημόσια εικόνα του τίμιου διαχειριστή και του ενάρετου ανθρώπου λειτουργεί πάντα καταπραϋντικά: «Σχετικά με τις σωματικές απολαύσεις ο τύραννος πρέπει να κάνει το αντίθετο από αυτό που κάνουν τώρα μερικοί τύραννοι (επιδεικνύονται στους άλλους με αυτές για να τους θαυμάζουν ως καλότυχους κι ευτυχισμένους). Ο τύραννος πρέπει να προσπαθεί να κρατάει το μέτρο σε παρόμοιες εκδηλώσεις, όσο μπορεί, αλλιώς να προσπαθεί τουλάχιστον να περνούν απαρατήρητες από τους υπόλοιπους (γιατί ούτε ευάλωτος σε επιθέσεις ούτε αναξιοπρεπής είναι ο νηφάλιος αλλά ο μεθυσμένος ούτε ο άγρυπνος αλλά ο κοιμισμένος)». (1314b 28 – 36).
 
Εξάλλου, ο ενάρετος, ο νηφάλιος, ο εγκρατής στις απολαύσεις είναι ο σώφρων κι αυτό ακριβώς είναι το προσωπείο που πρέπει να φορέσει ο τύραννος. Μόνο ο συνετός μπορεί να πείσει ότι τα λεφτά που απομυζούνται έχουν μια καλύτερη διαχείριση. Γι’ αυτό ο τύραννος πρέπει να εμπνέει το σεβασμό. Η προσωπικότητά του πρέπει να λειτουργεί ως εγγύηση: «Επίσης να μη φαίνεται ο τύραννος σκληρός αλλά σεβαστός και μάλιστα τέτοιος ώστε να μην εμπνέει φόβο σε αυτούς που συναντά αλλά σεβασμό». (1314b 18 – 20).
 
Το θέμα είναι να αποδεχτεί ο λαός την αναγκαιότητα των υπέρογκων οικονομικών θυσιών που θα υποστεί. Η προσωπικότητα του τυράννου και οι διαβεβαιώσεις των ειδικών συμβούλων θα παίξουν το ρόλο τους. Δημοσιονομικές ανάγκες, πόλεμοι, ανάγκες συντήρησης του στρατού κλπ, πρέπει να τονίζονται, ώστε ο κόσμος να το εμπεδώσει. Κι αν αρχίσει να δυσφορεί, λίγη τρομοκρατία δε βλάπτει. Εξωτερικοί εχθροί, ενδεχόμενοι πόλεμοι, ακόμη και δημιουργία πολέμων προς αποπροσανατολισμό, θα θέσουν το θέμα σε ρεαλιστική βάση. Κι αυτό είναι που έχει και τη μεγαλύτερη σημασία, να μιλά κανείς ρεαλιστικά.
 
Το δίλημμα οικονομική αφαίμαξη ή καταστροφή (πάσης φύσεως) είναι πάντα αποτελεσματικό. Κανένας ρεαλιστής δε θα διαλέξει την καταστροφή. Αυτό που μένει είναι ο αξιόπιστος διαχειριστής του δημόσιου ταμείου: «Έπειτα ο τύραννος πρέπει να φαίνεται ότι συγκεντρώνει τους φόρους και τις εισφορές για δημοσιονομικούς λόγους και για πολεμικές ανάγκες, αν χρειαστεί να τους χρησιμοποιήσει, και γενικά να παρουσιάζει τον εαυτό του ως φύλακα και ταμία των χρημάτων με την ιδέα ότι είναι δημόσια κι όχι ιδιωτικά». (1314b 14 – 18).
 
Η δημόσια εικόνα του τυράννου οφείλει να προστατευτεί με κάθε τρόπο: «Ακόμη δεν αρκεί ο ίδιος μόνο να μην προσβάλλει κανέναν από τους υπηκόους του, ούτε νέο ούτε νέα, αλλά και κανένας άλλος από το περιβάλλον του να μην προσβάλλει, το ίδιο μάλιστα να συμπεριφέρονται και οι γυναίκες της οικογένειάς του προς τις άλλες, καθώς πολλές τυραννίδες χάθηκαν εξαιτίας προσβολών που προκλήθηκαν από γυναίκες». (1314b 23 – 27). Και ο Αριστοτέλης συμπληρώνει: «Επίσης οφείλει ο τύραννος να αποφεύγει τις προσβολές και μάλιστα περισσότερο απ’ όλες τη σωματική τιμωρία και την ερωτική προσβολή των νέων». (1315a 14 – 16).
 
Η φαινομενική διαλλακτικότητα και η ηθική που θα προβληθεί όχι μόνο από τον ίδιο αλλά απ’ όλο το περιβάλλον του είναι πάγιες μεθοδεύσεις για την εξασφάλιση της φερεγγυότητας. Η κοινή γνώμη δεν μπορεί παρά να στραφεί θετικά σε μια τέτοια προσωπικότητα. Η προσωπική συμμετοχή στην απονομή των τιμών είναι η παράσταση που οφείλει να δώσει όχι μόνο για να ταυτίσει τον εαυτό του με τις χαρές της πόλης, αλλά και για να επιβεβαιώσει την πλήρη αντικειμενικότητα στην απόδοση αυτών που ο καθένας αξίζει. Είναι η απαραίτητη διαδικασία για να χτιστεί το πορτρέτο της πατρικής φιγούρας.
 
Αντιστοίχως, θα ήταν καλό να μην ανακατεύεται ο ίδιος στην επιβολή των ποινών. Δε χρειάζεται να φθείρεται προσωπικά στα δυσάρεστα. Αυτό ας το αναλάβουν άλλοι: «Επιπλέον οφείλει να τιμά εκείνους που ξεχωρίζουν σε κάτι, ώστε να μην έχουν την ιδέα ότι θα τους τιμούσαν περισσότερο οι πολίτες, αν ήταν ελεύθεροι, και μάλιστα τέτοιου είδους τιμές να τις απονέμει ο ίδιος, ενώ τις ποινές να τις επιβάλλει μέσω άλλων αρχόντων και δικαστηρίων». (1315a 4 – 8).
 
Η ηθική ακεραιότητα του τυράννου οφείλει να επιβεβαιωθεί μέσα από όλες τις ευκαιρίες που μπορούν να δοθούν: «Ακόμη πρέπει να φαίνεται κατ’ εξοχήν αφοσιωμένος στα θρησκευτικά του καθήκοντα (γιατί οι υπήκοοι λιγότερο φοβούνται ότι θα αδικηθούν από τέτοιους και συνεπώς, αν νομίζουν ότι ο άρχοντας είναι θρήσκος και εκτελεί τα θρησκευτικά του καθήκοντα, τον υπονομεύουν λιγότερο, γιατί πιστεύουν ότι έχει συμμάχους τους θεούς), πρέπει όμως να φαίνεται τέτοιος χωρίς να γίνεται γελοίος». (1314b 38 – 1315a 4).
 
Η εκμετάλλευση του λαϊκού αισθήματος για την προσωπική  προβολή είναι πάγια τακτική των λαϊκιστών. Η θρησκευτικότητα, τα δημόσια θεάματα, η συμμετοχή σε γιορτές, η επιδεικτική τήρηση των εθίμων κλπ, είναι σχεδόν επαγγελματική υπόθεση. Ο τύραννος, ως κατ’ εξοχήν λαϊκιστής, είναι αδύνατο να τα αγνοεί όλα αυτά. Πρόκειται για τον ίδιο μηχανισμό που επιδιώκει το χτίσιμο της πατρικής εικόνας. Ο καλός πατέρας είναι αδύνατο να απέχει από τις γιορτές της οικογένειας. Με τον ίδιο τρόπο ο καλός τύραννος είναι αδύνατο να αγνοεί τις ομαδικές χαρές (ή λύπες) των υπηκόων. Η αίσθηση της συλλογικότητας οφείλει να επιτευχθεί με κάθε δυνατό τρόπο. Όλα τα μέσα είναι προς εκμετάλλευση. Κι αυτή είναι η ουσία του λαϊκισμού· η ολοκληρωτικά χρησιμοθηρική αντίληψη των πάντων. Τελικά, ο λαϊκιστής είναι αδύνατο να πιστεύει σε τίποτε άλλο πέρα απ’ τον εαυτό του.
 
Και φυσικά, ο λαϊκισμός δεν αφορά μόνο τη συμμετοχή στα λαϊκά δρώμενα προς εξασφάλιση της οικειότητας με τον κόσμο, αλλά σταδιακά γίνεται πολιτική αντίληψη που διεκπεραιώνει όλες τις υποθέσεις. Είναι το πολιτικό εργαλείο όλων των υποκριτών που παριστάνουν τους προστάτες των λαϊκών συμφερόντων. Γι’ αυτό έρχεται γάντι στον τύραννο, γιατί είναι η πεμπτουσία της πολιτικής του «φιλοσοφίας».
 
Κάθε λαϊκιστής είναι ένας μικρός τυραννίσκος κι αυτό που θέλει να πετύχει είναι η αποδυνάμωση του λαού. Γι’ αυτό κι έχει ως βασικότερη μέριμνα να τον απομακρύνει, όσο το δυνατό, απ’ τα πολιτειακά τεκταινόμενα. Όμως, ταυτόχρονα πρέπει να έχει και συμμάχους: «Επειδή οι πόλεις αποτελούνται από δύο ομάδες ανθρώπων, τους φτωχούς και τους πλούσιους, επιβάλλεται να έχουν τη γνώμη και οι δύο ότι η σωτηρία τους οφείλεται στην εξουσία του τυράννου και ότι καθόλου οι πρώτοι δεν αδικούνται από τους δεύτερους». (1315a 31 – 35).
 
Η εικόνα του τυράννου ως υπερταξικού ηγέτη είναι αναμφισβήτητα η ιδανική. Είναι ο εκφραστής όλων, ο αδιαφιλονίκητος αρχηγός που τίθεται υπεράνω όλων των συμφερόντων. Αν όμως αυτό εκ των πραγμάτων καθίσταται αδύνατο, ο τύραννος οφείλει να επιλέξει τη συμπάθεια εκείνης της κοινωνικής τάξης που φαίνεται να υπερέχει στην πόλη: «Ακόμη ο τύραννος πρέπει να προσεταιρίζεται κυρίως εκείνη από τις δύο ομάδες που είναι ισχυρότερη, γιατί, αν διασφαλίζεται αυτή η υποστήριξη στην εξουσία, δεν υπάρχει ανάγκη να ελευθερώνει ο τύραννος τους δούλους ούτε να αφοπλίζει τους πολίτες δόλια». (1315a 35 – 38).
 
Η εξασφάλιση της υποστήριξης της ισχυρής κοινωνικής ομάδας είναι η διαβεβαίωση ότι δεν είναι μόνος. Κι αν η ομάδα που υπερέχει είναι οι φτωχοί (όπως γίνεται πάντα), ο τύραννος οφείλει να δείξει έντονα φιλολαϊκό πρόσωπο. Μπορεί ακόμη και να βοηθήσει έμπρακτα τους φτωχούς παρέχοντας οικονομικές διευκολύνσεις. Ποτέ όμως δεν έχει την πρόθεση να τους βγάλει από τη φτώχεια. Αυτό που θέλει είναι να παραμείνουν φτωχοί, ώστε να παραμείνουν υποτελείς του. Ο τύραννος που προσπαθεί να καταπολεμήσει στ’ αλήθεια τη φτώχεια δεν είναι τύραννος ή, αλλιώς, είναι ο τύραννος που σκάβει το λάκκο του. Γιατί ο χορτάτος συνήθως αρχίζει να έχει και πολιτική σκέψη, πράγμα επικίνδυνο.
 
Η μετριοπάθεια αυτού του είδους προτάσσεται ως ενδεδειγμένη πολιτική του τυράννου, προκειμένου να διατηρηθεί στην εξουσία: «Μακροβιότερη μάλιστα υπήρξε η τυραννίδα της Σικυώνος, δηλαδή των παιδιών του Ορθαγόρα και διήρκεσε εκατό χρόνια. Αυτό αιτιολογείται με τη μετριοπαθή άσκηση της εξουσίας τους προς τους υπηκόους, την ευθυγράμμισή τους με τους νόμους… Ακόμη φημολογείται ότι και ο Πεισίστρατος παρουσιάσθηκε στον Άρειο Πάγο, όταν κάποτε μηνύθηκε. Δεύτερη σε διάρκεια έρχεται η τυραννίδα των Κυψελιδών στην Κόρινθο, η οποία διήρκεσε εβδομήντα τρία χρόνια κι έξι μήνες, γιατί ο Κύψελος υπήρξε τύραννος για τριάντα χρόνια, ο Περίανδρος για σαράντα και μισό και ο Ψαμμίτιχος ο Γόργου για τρία χρόνια. Τα ίδια αίτια ισχύουν και γι’ αυτήν. Ο Κύψελος ήταν αγαπητός στο λαό και σε όλη τη διάρκεια της εξουσίας του δεν τον συνόδευαν σωματοφύλακες, ο Περίανδρος όμως έγινε τυραννικός αλλά συγχρόνως διακρίθηκε στους πολέμους. Τρίτη σε διάρκεια ακολουθεί η τυραννίδα των Πεισιστρατιδών στην Αθήνα, με τη διαφορά ότι αυτή δεν ήταν συνεχής, γιατί ο Πεισίστρατος εξορίσθηκε δύο φορές, όταν ήταν τύραννος. Επομένως σε διάστημα τριάντα τριών ετών ο ίδιος άσκησε την εξουσία δεκαεφτά χρόνια και οι γιοι του δεκαοχτώ, και άρα συνολικά αυτοί κατείχαν την εξουσία τριάντα πέντε χρόνια». (1315b 12 – 16, 21 – 34).
 
Κι αν ο Αριστοτέλης έχει υπόψη του τις μακροβιότερες τυραννίες της αρχαιότητας αποδίδοντας τη διάρκειά τους στη μετριοπάθεια (Ορθαγόρας) ή στην υποστήριξη των φτωχών στρωμάτων (Πεισίστρατος) ή στην ηγετική φυσιογνωμία του εκφραστή της που οδηγεί την πόλη σε πρόοδο (Περίανδρος), θα λέγαμε ότι η ιδανική τυραννία είναι εκείνη που συνδυάζει τις πολιτικές επιθυμίες των πολλών και ταυτόχρονα συγκεντρώνει τον πλούτο στα χέρια των ελάχιστων.
 
Από αυτή την άποψη, θα έλεγε κανείς ότι η ελεύθερη ψήφος, η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, η ελεύθερη ενημέρωση, με δυο λόγια η ελευθερία στο σχηματισμό της άποψης, είναι το καλύτερο άλλοθι της τυραννίας, αρκεί, υπογείως, να ελέγχονται αρκούντως. Εξάλλου, το πολίτευμα που θα προβληθεί ως επικρατές και οι πολιτικές διαδικασίες που θα επιβάλει είναι εντελώς αδιάφορα, αρκεί ο πλούτος να πηγαίνει στα σωστά χέρια. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει ότι η πολιτική σκηνή που θα διαμορφώνεται (με τη λαϊκή συναίνεση πάνω απ’ όλα) θα παίρνει τις «σωστές» αποφάσεις. Κι αν κάπου – κατά λάθος – προκύψει καμιά διακυβέρνηση που δε «συνεργάζεται» σωστά, θα βρεθεί ο τρόπος της συμμόρφωσης.
 
Υπό αυτές τις συνθήκες, ο τύραννος είναι ανίκητος, αφού πάνω απ’ όλα είναι αθέατος. Στο κάτω – κάτω όλα μπορούν να οριστούν απ’ την αρχή κατά πώς βολεύει. Και άκρατος πλούτος και άκρατη φτώχεια και πανίσχυρα κέντρα που εκβιάζουν τις κυβερνήσεις και τρομοκρατία στους φτωχούς και διάλυση της μεσαίας τάξης και δουλική υπερεργασία και δημοκρατία!
 
Επιμένοντας στους αριστοτελικούς ορισμούς αυτό που μένει είναι να ξεκαθαριστεί, αν πράγματι μιλάμε για τυραννία ή για σκληρή – ακραία ολιγαρχία (όπως είχε χαρακτηρίσει την πολιτική κατάσταση στην Αθήνα, όταν προσπάθησε να τη διαχειριστεί ο Σόλωνας, με την απόλυτη εξαθλίωση των πολιτών, που δανείζονταν με ενέχυρο το σώμα τους και γίνονταν δούλοι). Το ζήτημα βέβαια είναι καθαρά αριθμητικό. Ο τύραννος είναι ένας, ενώ οι ολιγαρχία θέλει λίγους. Όμως, πάντα κατά τον Αριστοτέλη, η ακραία ολιγαρχία είναι σταθερά ο προθάλαμος της τυραννίας. Όπως και οι εκφυλισμένες δημοκρατίες το ίδιο…
 
Αριστοτέλης: Πολιτικά