Μια κριτική φτάνει, και πριν καν ζυγίσεις αν είναι αληθινή, κάτι μέσα σου έχει ήδη σκληρύνει. Ή μια ανάμνηση αναδύεται χωρίς να την καλέσεις, και το στήθος σφίγγεται γύρω της σαν το παρελθόν να συμβαίνει τώρα. Κάτω από αυτές τις μικρές σπασμωδικές αντιδράσεις υπάρχει κάτι πιο ήσυχο, τόσο σταθερό που σχεδόν δεν το αντιλαμβάνεσαι ως πράγμα: η αίσθηση ότι όλα αυτά είμαι εγώ. Αυτή είναι η αντίδρασή μου, η ιστορία μου, η πληγή μου. Αυτός είμαι εγώ.
Σπάνια εξετάζουμε αυτή την πρόταση. Εξετάζουμε τι πιστεύουμε για τον εαυτό μας, αν είμαστε καλοί ή ελαττωματικοί, επιτυχημένοι ή πίσω. Σπάνια εξετάζουμε το «εγώ» προς το οποίο απευθύνονται όλες αυτές οι κρίσεις.
Ας τεθεί λοιπόν η ερώτηση απαλά, χωρίς καμία υπόσχεση απάντησης. Αν όλα όσα έχουν προστεθεί σε μένα παραμερίζονταν (μνήμη, ιστορία, πίστη, ρόλος, αντίδραση), τι θα έμενε; Και ποιος θα ήταν αυτός που θα παρατηρούσε αυτόν τον παραμερισμό;
Δεν μπορεί να λυθεί από απόσταση. Μπορεί να προσεγγιστεί μόνο κοιτάζοντας αυτόν που κοιτάζει.
1 — Το Εγώ που Γράφεται Συνεχώς
Άκου πώς συμπεριφέρεται η λέξη «εγώ» στην καθημερινή ομιλία. Ακούγεται σαν ουσιαστικό, σαν πράγμα που έχει κανείς, σαν χέρι ή σπίτι. Όταν όμως πας να το βρεις, αυτό που βρίσκεις είναι δραστηριότητα. Μια σκέψη για το τι έπρεπε να είχες πει χθες. Ένας μικρός υπολογισμός για το πώς φαίνεσαι. Μια αχνή πρόβα της αυριανής συζήτησης. Ένας συνεχής σχολιασμός, τις περισσότερες φορές απαρατήρητος, στον οποίο ο πρωταγωνιστής είναι πάντα το «εγώ».
Το προσωπικό εγώ μπορεί να είναι πιο κοντά σε ρήμα παρά σε ουσιαστικό. Είναι κάτι που γίνεται, συνεχώς, και το γίγνεσθαι είναι τόσο ρέον που παίρνουμε το προϊόν του για σταθερή ουσία.
Ποια είναι η πρώτη ύλη; Πρώτα η μνήμη. Αλλά η μνήμη δεν είναι ηχογράφηση. Είναι επιλεκτική, επεξεργασμένη σε κάθε ανάκληση, βεβαρημένη από όποιο συναίσθημα υπήρχε όταν συνέβη το γεγονός. Δεν θυμόμαστε τις ζωές μας· θυμόμαστε μια εκδοχή τους, διαμορφωμένη από αυτό που αργότερα χρειαζόμασταν να σημαίνουν. Έπειτα η πίστη: μια τεράστια κληρονομιά παραδοχών για το τι είναι πολύτιμο, τι είναι ντροπιαστικό, τι υποτίθεται ότι θέλει ένας άνθρωπος σαν εμάς. Το μεγαλύτερο μέρος απορροφήθηκε παρά επιλέχθηκε, από οικογένεια, γλώσσα, πολιτισμό. Κοιτάζουμε μέσα από αυτές τις παραδοχές όπως κοιτάζουμε μέσα από τα μάτια μας, και παίρνουμε τον φακό για προσωπική όραση.
Κάτω από τη μνήμη και την πίστη βρίσκεται κάτι παλαιότερο. Κάθε οργανισμός είναι οργανωμένος γύρω από τη συνέχισή του. Το νευρικό σύστημα σαρώνει για απειλή, αναζητά αυτό που συντηρεί, αποφεύγει αυτό που μειώνει. Σε ένα ζώο αυτή η ορμή προσκολλάται στο σώμα. Στον άνθρωπο προσκολλάται, παράξενα, σε μια εικόνα. Φυλάσσουμε τη φήμη μας, τη συνέπειά μας, την ιδέα του εαυτού μας, με την επείγουσα ανάγκη που φέρνει ένα σώμα στην ίδια του την επιβίωση. Η παλιά επιθυμία να μην πεθάνουμε φαίνεται να έχει μεταφερθεί ήσυχα σε μια ιστορία.
Και η ιστορία χρειάζεται χρόνο. Πόσο σπάνια ζει το εγώ στον ενεστώτα. Είναι κυρίως «ποιος ήμουν», με τα επιτεύγματα και τις πληγές του, και «ποιος θα γίνω», με τις ελπίδες και τους φόβους του. Αυτός που απλώς είναι εδώ, τώρα, σχεδόν δεν εμφανίζεται στην αφήγηση. Η συνέχεια που νιώθουμε μέσα στα χρόνια, η αίσθηση ότι το παιδί στη φωτογραφία και το πρόσωπο που διαβάζει αυτό είναι ένα και το αυτό, δεν είναι δεδομένη. Είναι επίτευγμα, μια κλωστή που η σκέψη συνεχίζει να γνέθει από στιγμή σε στιγμή.
Δοκίμασε πόσο γρήγορα ξαναρχίζει η κλωστή. Η προσοχή χαλαρώνει σε μια ουρά, στην κίνηση, στα πρώτα δευτερόλεπτα μετά το ξύπνημα, και πριν καν κληθεί η αφήγηση έχει ήδη αρχίσει πάλι. Πρέπει να της τηλεφωνήσω. Δεν το τελείωσα ποτέ αυτό. Τι θα σκεφτούν. Ο συγγραφέας έχει επιστρέψει στη δουλειά χωρίς να του ζητηθεί.
Να το πρώτο παράδοξο. Τίποτα δεν νιώθεται πιο άμεσο από το «εγώ». Όταν όμως εξεταστεί, αποδεικνύεται ανάμεσα στα πιο συναρμολογημένα και μεταχειρισμένα πράγματα της εμπειρίας, χτισμένο από δανεικές πεποιθήσεις, επεξεργασμένες αναμνήσεις και προβλεπόμενα μέλλοντα. Αυτό που νιώθεται πιο κοντινό είναι το πιο κατασκευασμένο.
Μπορεί κανείς να πιστεύει ότι το εγώ είναι συμπαγές πράγμα, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι χωρίς ποτέ να το αποφασίσουν. Μπορεί να παρατηρήσει ότι, στιγμή προς στιγμή, συντίθεται. Και μπορεί να ερμηνεύσει αυτή την παρατήρηση με πολλούς τρόπους. Αλλά η ίδια η παρατήρηση είναι διαθέσιμη σε όποιον είναι πρόθυμος να παρακολουθήσει την ιστορία να ξεκινά μόνη της.
Και μένει μια ερώτηση που αυτή η ενότητα δεν μπορεί να απαντήσει. Αν το εγώ συντίθεται, συντέθηκε κάποτε, από κάποιον, για κάποιο λόγο. Πότε άρχισε η συγγραφή, και γιατί νιώθεται τόσο αδύνατο να σταματήσει;
2 — Η Μάσκα που Έγινε Πρόσωπο
Πριν από την ιστορία υπήρχε κάτι άλλο. Όποιος έχει περάσει χρόνο με ένα πολύ μικρό παιδί το έχει δει: μια προσοχή που δεν έχει ακόμα οργανωθεί γύρω από μια εικόνα του εαυτού της. Το βρέφος κοιτάζει ένα φως, ένα πρόσωπο, μια κινούμενη κουρτίνα, και υπάρχει μόνο το κοίταγμα. Κανείς δεν παρακολουθεί ακόμα αυτόν που κοιτάζει. Κανείς δεν ρωτά αν αυτός που κοιτάζει τα καταφέρνει καλά.
Έπειτα ο κόσμος αρχίζει να απαντά. Ένα χαμόγελο υποδέχεται μια συμπεριφορά και ένα συνοφρύωμα μια άλλη. Καλή κοπέλα. Μην είσαι τόσο δυνατή. Γιατί δεν μπορείς να είσαι περισσότερο σαν τον αδελφό σου. Τι θα πουν οι άνθρωποι. Τίποτα από αυτά δεν είναι σκληρότητα. Το περισσότερο είναι αγάπη εκφρασμένη ως οδηγία, και κάποιο είναι η ασυνείδητη μεταβίβαση της δικής τους εξαρτημένης συμπεριφοράς των γονιών. Αλλά το αποτέλεσμά της συσσωρεύεται και σμιλεύει. Αυτό που επαινείται γίνεται «εγώ». Αυτό που τιμωρείται, ή συναντά απόσυρση, γίνεται «όχι εγώ», ή χειρότερα, «ντροπιαστικό». Το παιδί μαθαίνει όχι μόνο πώς να συμπεριφέρεται αλλά ποιος να είναι, γιατί το να είναι κάποιος συγκεκριμένος είναι ο τρόπος να μένει ασφαλές, χορτάτος και αγαπημένος.
Η μάσκα είναι λοιπόν μια προσαρμογή, και μάλιστα έξυπνη. Ένα παιδί που διαβάζει το δωμάτιο, καταπνίγει το ανεπιθύμητο συναίσθημα και παίζει τον εγκεκριμένο εαυτό λύνει ένα πραγματικό πρόβλημα με τα εργαλεία που έχει. Δεν υπάρχει τίποτα ανόητο σε αυτό. Αυτό έχει σημασία, γιατί οποιαδήποτε διερεύνηση του εγώ που ξεκινά με περιφρόνηση θα παράγει μόνο μια πιο εκλεπτυσμένη περιφρόνηση, που είναι η ίδια μια εγώικη κίνηση.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι φοριέται η μάσκα αλλά ότι ξεχνιέται. Φορεμένη αρκετά, σταματά να νιώθεται σαν μάσκα. Γίνεται οικεία, έπειτα συνήθεια, έπειτα αόρατη, μέχρι ο φορέας να μην μπορεί να φανταστεί πρόσωπο από κάτω της. «Έτσι έμαθα να είμαι» γίνεται ήσυχα «Έτσι είμαι».
Το δεύτερο παράδοξο ακολουθεί. Η μάσκα χτίστηκε για προστασία, όμως τώρα είναι το πιο ευάλωτο πράγμα που έχουμε. Ένα σώμα μπορεί να πληγωθεί, και μπορεί επίσης να γιατρευτεί και να αντέξει. Μια εικόνα μπορεί να συντριβεί από μια παρατήρηση. Γι’ αυτό μια κριτική, ακόμη και ήπια, μπορεί να νιώθεται λιγότερο σαν πληροφορία και περισσότερο σαν απειλή ύπαρξης. Κάτι μέσα μας αντιδρά σαν να διακυβεύεται η επιβίωση, γιατί για το κατασκευασμένο εγώ διακυβεύεται. Υπάρχει μόνο όσο κρατά η ιστορία. Ο προστάτης είναι το πράγμα που χρειάζεται περισσότερο προστασία.
Εξηγεί επίσης γιατί υπερασπιζόμαστε ταυτότητες που μας προκαλούν τόσο πόνο. Δεν είναι πείσμα. Το να αφήσουμε την ιστορία νιώθεται, από μέσα από την ιστορία, σαν θάνατος. Ακόμη και μια επώδυνη ταυτότητα (ο αποτυχημένος, το θύμα, αυτός που δεν είναι ποτέ αρκετός) προσφέρει αυτό που το άγνωστο δεν προσφέρει: είναι αναγνωρίσιμη. Καλύτερα ένα οικείο κλουβί, συλλογίζεται ο νους, παρά καθόλου έδαφος.
Θυμήσου μια στιγμή δυσανάλογης αμυντικότητας, όταν η θερμότητα ανέβηκε πιο γρήγορα απ’ ό,τι δικαιολογούσαν τα γεγονότα. Η συνηθισμένη ερώτηση είναι: είχα δίκιο; Μια διαφορετική ερώτηση μπορεί να ανοίξει κάτι: τι ακριβώς ένιωσε ότι απειλείται; Όχι το σώμα, που δεν κινδύνευε ποτέ. Όχι τα πρακτικά συμφέροντα που διακυβεύονταν, που μπορούσαν να ζυγιστούν ήρεμα. Κάτι άλλο, που υπήρχε μόνο ως ιδέα του ποιος είναι κανείς.
Μια δύσκολη σκέψη προκύπτει από αυτό: ο πόνος μπορεί να εξαρτάται λιγότερο από το τι μας συμβαίνει και περισσότερο από το ποιος πιστεύουμε ότι είμαστε όταν συμβαίνει. Η πληγή είναι πραγματική, και τίποτα εδώ δεν αρνείται τον πόνο. Αλλά η πληγή καταγράφεται από το κατασκεύασμα, από αυτόν που έχει συμφέρον να είναι με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Η ερώτηση είναι μόνο από πού νιώθεται ο πόνος.
Για να το δούμε αυτό, θα χρειαζόμασταν ένα μέρος να σταθούμε έξω από τη μάσκα αρκετά για να την κοιτάξουμε. Αλλά πού θα μπορούσε να είναι τέτοιο μέρος; Όποια οπτική γωνία κι αν πάρουμε, φαίνεται να την παίρνει το «εγώ», και το «εγώ» είναι ακριβώς αυτό που εξετάζεται.
3 — Αυτός που Βλέπει
Υπάρχει ένα γεγονός τόσο συνηθισμένο που η παραδοξότητά του διαφεύγει της προσοχής: οι σκέψεις μπορούν να παρατηρηθούν.
Μια σκέψη αναδύεται. Ίσως είναι «Δεν είμαι αρκετά καλός γι’ αυτό». Για μια στιγμή δεν υπάρχει τίποτα άλλο από τη σκέψη, και κανείς είναι μέσα της, ζει στον κόσμο της, νιώθει τα συμπεράσματά της ως γεγονότα. Έπειτα, μερικές φορές, κάτι μετατοπίζεται. Κανείς παρατηρεί: υπάρχει η σκέψη ότι δεν είμαι αρκετά καλός. Οι λέξεις είναι οι ίδιες, αλλά η κατάστασή τους έχει αλλάξει. Αυτό που ήταν ετυμηγορία έχει γίνει γεγονός. Έφτασε, έχει σχήμα, μπορεί να παρακολουθηθεί.
Αυτή η μετατόπιση αξίζει περισσότερη προσοχή από το περιεχόμενο της σκέψης. Αν μια σκέψη μπορεί να ιδωθεί, αυτός που τη βλέπει δεν μπορεί να είναι ταυτόσημος με αυτήν. Αυτό δεν είναι δόγμα αλλά απλή συνέπεια της εμπειρίας: ένα πράγμα δεν μπορεί να είναι πλήρως αυτό που κοιτάζει.
Το ίδιο ισχύει για το συναίσθημα. Η ανησυχία ανεβαίνει, σφίγγει το στομάχι, επιταχύνει τη σκέψη. Μπορεί κανείς να είναι η ανησυχία, πλήρως συγχωνευμένος, όπως ένας κολυμβητής συγχωνεύεται με ένα κύμα. Ή μπορεί να παρατηρήσει την ανησυχία παρούσα, με τις αισθήσεις και τις ιστορίες της, να αναδύεται κάπου. Πηγαίνει ακόμη παραπέρα. Ακόμη και οι έννοιες του εαυτού στις οποίες κρατιόμαστε πιο σφιχτά («ο ανήσυχος», «αυτός που απέτυχε», «ο υπεύθυνος») μπορούν να παρατηρηθούν ως εικόνες που εμφανίζονται, παρά ως ο θεατής των εικόνων.
Η διαφορά είναι λειτουργική. Η εγώικη επεξεργασία συγχωνεύεται με την εμπειρία και αντιδρά: αξιολογεί, συγκρίνει, υπερασπίζεται, αφηγείται. Η μαρτυρία δέχεται την εμπειρία, την επιτρέπει και τη βλέπει. Η πρώτη είναι κίνηση μέσα στην ιστορία· η δεύτερη είναι θέαση της ιστορίας. Και οι δύο συμβαίνουν στο ίδιο πρόσωπο, συχνά μέσα σε δευτερόλεπτα η μία από την άλλη.
Στην πράξη η μετατόπιση τείνει να έρχεται κατά βαθμίδες: παρατηρώντας ότι κάτι συμβαίνει, ονομάζοντάς το απλά, επιτρέποντάς το χωρίς εκστρατεία να το απομακρύνει κανείς, και έπειτα, πιο λεπτά, στρέφοντας προς αυτόν που παρατηρεί. Αυτό δεν είναι καταστολή. Η καταστολή είναι πράξη του εγώ, προσπάθεια να καταπιέσει αυτό που αντιπαθεί. Ούτε είναι διαφυγή ή μούδιασμα. Κάποιος που μαρτυρεί τη θλίψη δεν νιώθει λιγότερη θλίψη. Τη νιώθει χωρίς το πρόσθετο στρώμα «τι λέει αυτό για μένα;». Η αποταύτιση είναι αλλαγή θέσης, όχι υποχώρηση από το δωμάτιο.
Ένας κίνδυνος περιμένει εδώ, και θα ήταν ανέντιμο να τον προσπεράσουμε. Ο μάρτυρας μπορεί να γίνει ταυτότητα. Ένας άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να κρατά τον εαυτό του σε απόσταση, να παρακολουθεί τη ζωή του με μια ψυχρή, ανώτερη ουδετερότητα, υπερήφανος για το πόσο λίγο διαταράσσεται. Αυτό είναι το πνευματικό εγώ, ο παρατηρητής που κρίνει τον παρατηρούμενο. Είναι το παλιό εγώ με πιο ήσυχο κοστούμι, και εξίσου αμυντικό με οποιοδήποτε άλλο.
Αυτό φέρνει την έρευνα σε ένα πραγματικό αίνιγμα. Αν το εγώ παρατηρείται από το «εγώ», είναι αυτό το «εγώ» απλώς ένα άλλο εγώ; Και αν ο μάρτυρας είναι εξ ορισμού αυτός που παρατηρεί, δεν μπορεί ποτέ ο ίδιος να παρατηρηθεί, γιατί τη στιγμή που ιδωθεί ως αντικείμενο δεν είναι πια ο βλέπων. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να γίνει γνωστός καθόλου;
Είναι δελεαστικό να το διευθετήσουμε γρήγορα με έναν τύπο. Αλλά το αίνιγμα μπορεί να κάνει τη δουλειά του παραμένοντας ανοιχτό. Ό,τι μπορεί να ιδωθεί δεν είναι ο βλέπων. Αυτό ισχύει για τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις εικόνες του εαυτού και, αν ακολουθηθεί ειλικρινά, για κάθε ιδέα του ίδιου του μάρτυρα. Η έρευνα στρέφεται στον εαυτό της και δεν βρίσκει τίποτα να πιάσει.
Δοκίμασέ το σύντομα. Άφησε μια σκέψη να αναδυθεί, οποιαδήποτε σκέψη, και παρακολούθησέ την. Παρατήρησε την αρχή της, τη σύντομη διάρκειά της, τη διάλυσή της. Έπειτα ρώτα όχι πού πήγε; αλλά τι ήταν ενήμερο για την άφιξή της, και τι είναι ενήμερο ότι έχει φύγει; Όποια απάντηση προσφέρει ο νους θα είναι η ίδια μια άλλη σκέψη. Κι όμως κάτι μένει που είναι ενήμερο ακόμη και γι’ αυτό.
Αν ο μάρτυρας δεν μπορεί να βρεθεί ως αντικείμενο, ίσως δεν είναι το είδος πράγματος που βρίσκεται. Ίσως αναγνωρίζεται μόνο. Και αν ναι, μια μεγαλύτερη ερώτηση πιέζει: ποια είναι η φύση αυτού που βλέπει, και πόσο μακριά εκτείνεται το ανέγγιχτό του;
4 — Το Ανέγγιχτο
Υπόθεσε, για χάρη της έρευνας, ότι υπάρχει μια επίγνωση μέσα στην οποία εμφανίζεται όλη η εμπειρία: σκέψεις, αισθήσεις, διαθέσεις, αναμνήσεις, όλο το μεταβαλλόμενο περιεχόμενο μιας ζωής. Πώς θα ήταν αυτή η επίγνωση;
Θα έπρεπε πρώτα να είναι ελεύθερη από οποιοδήποτε δικό της περιεχόμενο. Η λέξη «χωρίς περιεχόμενο» ακούγεται εύκολα λάθος. Δεν σημαίνει κενό ή θαμπό, ένα είδος νοητικού θορύβου. Ένα καθαρό παράθυρο είναι χωρίς περιεχόμενο ως προς το τοπίο, κι όμως δεν είναι τίποτα· είναι αυτό μέσα από το οποίο φαίνεται το τοπίο. Η επίγνωση, εξεταζόμενη άμεσα, είναι λιγότερο κενό και περισσότερο διαύγεια. Είναι το γνωρίζειν στο γνωρίζειν, χωρίς το οποίο τίποτα δεν θα μπορούσε να βιωθεί καθόλου.
Θα έπρεπε επίσης να είναι σταθερή, και αυτό μπορεί να ελεγχθεί με βάση τη δική σου ζωή. Το σώμα του παιδιού στην παλιά φωτογραφία έχει αντικατασταθεί, κύτταρο προς κύτταρο. Οι πεποιθήσεις έχουν αλλάξει. Οι φόβοι, οι φιλοδοξίες, η ίδια η αίσθηση του να είναι κανείς κάποιος συγκεκριμένος έχουν αναθεωρηθεί πολλές φορές. Κι όμως η επίγνωση με την οποία εκείνο το παιδί κοίταζε προς τα έξω, το απλό γεγονός του να είναι συνειδητό για ό,τι ήταν παρόν, δεν φαίνεται να έχει γεράσει. Δεν ήταν μικρότερη τότε, ούτε πιο αφελής. Ήταν απλώς εκεί. Αυτό που έχει αλλάξει είναι όλα όσα εμφανίζονταν μέσα της.
Αυτό υποδηλώνει ότι η επίγνωση έχει μαρτυρήσει κάθε κατάσταση από την οποία έχουμε περάσει χωρίς να γίνει καμία από αυτές. Η χαρά και η απόγνωση, η σύγχυση και η διαύγεια, έχουν κινηθεί μέσα της όπως ο καιρός κινείται μέσα από τον ουρανό. Ο ουρανός δεν βρέχεται από τη βροχή.
Μια διάκριση γίνεται αναγκαία εδώ. Μια τραυματική ανάμνηση είναι περιεχόμενο: μια εικόνα, ένα σύνολο αισθήσεων, ένα συναισθηματικό φορτίο που μπορεί να αναδυθεί και να επανεμφανιστεί. Αλλά αυτό μέσα στο οποίο εμφανίζεται η ανάμνηση δεν σημαδεύεται από αυτό που εμφανίζεται. Η ανάμνηση έχει βάρος, υφή και ιστορία. Η επίγνωση μέσα στην οποία παρατηρείται δεν έχει τίποτα από αυτά. Δεν κουβαλά την ουλή· βλέπει την ουλή.
Οι παραδόσεις σοφίας έχουν προσεγγίσει αυτό από πολλές κατευθύνσεις και του έχουν δώσει πολλά ονόματα: ο αληθινός εαυτός, ο παρθένος νους, ο αγνός μάρτυρας. Δεν χρειάζεται να αποφασίσει κανείς αν είναι ταυτόσημα ή απλώς όμοια για να παρατηρήσει ότι λειτουργούν ως δείκτες. Δείχνουν κάτι που δεν μπορεί να περιγραφεί ως πράγμα αλλά μπορεί να αναγνωριστεί, όπως αναγνωρίζει κανείς τη δική του φωνή ανάμεσα σε πολλές. Μπορεί κανείς να πιστεύει σε τέτοια επίγνωση επειδή το διδάσκει μια παράδοση. Μπορεί να παρατηρήσει άμεσα κάτι στην εμπειρία που ταιριάζει στην περιγραφή. Και μπορεί έπειτα να ερμηνεύσει αυτό που παρατηρείται ως ψυχή, ως συνείδηση, ως κενότητα, ή ως τίποτα μεταφυσικό καθόλου. Η αναγνώριση έρχεται πριν από την ερμηνεία, και καμία ερμηνεία δεν απαιτείται για να αρχίσει κανείς να κοιτάζει.
Γι’ αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί. Οτιδήποτε επιτυγχάνεται είναι χτισμένο, και οτιδήποτε χτισμένο είναι εξαρτημένο, επιρρεπές σε απώλεια, χρειάζεται συντήρηση. Αυτό που είναι ανέξαρτητο δεν μπορεί να συναρμολογηθεί από εξαρτημένα μέρη. Μπορεί μόνο να παρατηρηθεί, όπως παρατηρεί κανείς ότι στεκόταν σε σταθερό έδαφος από την αρχή. Το να σκέφτεται κανείς για την επίγνωση, να κρατά μια έννοιά της, δεν είναι ακόμη να είναι επίγνωση ως αυτή. Το πρώτο είναι να γνωρίζει την ιδέα. Το δεύτερο είναι να γνωρίζει το πράγμα.
Ίσως αυτή είναι η ήσυχη διαπίστωση: μεγάλο μέρος αυτού που αναζητούσαμε μέσα από την αυτοβελτίωση, τη θεραπεία και τα επιτεύγματα μπορεί να ήταν αναζήτηση για αυτό που δεν έλειψε ποτέ. Η αναζήτηση ήταν η ίδια μια κίνηση μέσα στην ιστορία, το κατασκευασμένο εγώ που προσπαθούσε να βρει το δικό του θεμέλιο. Και αυτό που αναζητούνταν ήταν αυτός που αναζητά.
Κι όμως παραμένει μια ειλικρινής ένσταση. Αν η επίγνωση είναι ανέγγιχτη από την πληγή, γιατί πονάει η πληγή; Ο πόνος δεν είναι ψευδαίσθηση. Η θλίψη για έναν χαμένο γονιό, ο πόνος μιας παλιάς ταπείνωσης, το τρέμουλο ενός ανήσυχου σώματος δεν είναι λάθη που διορθώνονται με έξυπνη αναπλαισίωση. Στο επίπεδο του προσώπου είναι πραγματικά και αξίζουν συμπόνια, όχι απόρριψη. Ο ισχυρισμός δεν είναι ότι ο πόνος είναι μη πραγματικός αλλά ότι συμβαίνει σε κάτι που το ίδιο είναι άθικτο. Και τα δύο μπορούν να είναι αληθινά ταυτόχρονα, και η αλήθεια για το πρόσωπο δεν χρειάζεται να ακυρώσει την αλήθεια για αυτό μέσα στο οποίο εμφανίζεται το πρόσωπο.
Στρέψε την προσοχή, για μια στιγμή, μακριά από οποιοδήποτε αντικείμενο. Όχι προς μια σκέψη για την επίγνωση αλλά προς το γυμνό γεγονός του να είσαι επίγνωση, εδώ, τώρα, καθώς διαβάζονται αυτές οι λέξεις. Παρατήρησε την ανοιχτότητά της, την ακινησία της, την περίεργη ευκολία της. Δεν ζητά τίποτα από σένα. Δεν χρειάζεται να είσαι καλύτερος. Και είναι εδώ μέσα από κάθε εκδοχή σου που έχει υπάρξει ποτέ.
Αλλά αυτό το έδαφος, μόλις το δει κανείς, εγείρει μια ερώτηση που δεν μπορεί να αποφευχθεί. Ένας άνθρωπος εξακολουθεί να έχει νου, ιστορία, όνομα και υποχρεώσεις. Πώς ζει κανείς από αυτό;
5 — Ελευθερία χωρίς Φρούριο
Αν η αναγνώριση είναι πραγματική, δεν καταργεί το εγώ. Το να το πιστεύει κανείς είναι κοινή παρεξήγηση, και άσπλαχνη, γιατί μετατρέπει την έρευνα σε ακόμη μία εκστρατεία αυτοκαταστροφής. Το κατασκευασμένο εγώ παραμένει χρήσιμο. Θυμάται ραντεβού, πλοηγεί συζητήσεις, κρατά δεξιότητες και προτιμήσεις, μιλά τη γλώσσα στην οποία διεξάγεται αυτή η ίδια η έρευνα. Είναι εργαλείο, και μάλιστα αξιοσημείωτο. Το λάθος δεν ήταν ποτέ στο να το έχει κανείς. Το λάθος ήταν στο να το εκλάβει για αυτόν που το κρατά.
Αυτό που αλλάζει δεν είναι η παρουσία της δομής αλλά η εξουσία της. Ένας άνθρωπος που αναπαύεται ως επίγνωση εξακολουθεί να νιώθει ενόχληση, φόβο, επιθυμία. Αυτά αναδύονται όπως πάντα. Αλλά δεν φτάνουν πλέον διεκδικώντας να ορίσουν ποιος είναι. Γίνονται αντιληπτά καθώς έρχονται, και καθώς γίνονται αντιληπτά, χαλαρώνουν. Ο πόνος δεν εξαλείφεται τόσο όσο μεταμορφώνεται: ο πόνος μπορεί να αναδυθεί και να περάσει χωρίς να συγχωνευτεί με μια ταυτότητα που πρέπει τώρα να επισκευαστεί, να δικαιολογηθεί ή να εκδικηθεί.
Σκέψου τι κάνει αυτό στην αμυντικότητα. Μεγάλο μέρος της επιφυλακής μας προστατεύει μια εικόνα. Αν η εικόνα ιδωθεί ως εικόνα, αν γίνει κατανοητό ότι αυτό που είναι πιο ουσιαστικό δεν απειλήθηκε ποτέ, μεγάλο μέρος της φύλαξης χάνει το αντικείμενό της. Αυτό δεν είναι αδυναμία. Μπορεί να είναι το αντίθετο: αυτό που μένει όταν τίποτα δεν χρειάζεται φύλαξη είναι μια δύναμη που δεν εξαρτάται από το να κερδίζει κανείς. Μια κριτική μπορεί να ακουστεί για όποια αλήθεια περιέχει, χωρίς την πρόσθετη ερώτηση αν η αξία κάποιου μόλις ανακλήθηκε.
Οι σχέσεις μετατοπίζονται ανάλογα. Μεγάλο μέρος αυτού που περνά για οικειότητα είναι δύο αμυνόμενες εικόνες που διαπραγματεύονται όρους. Όταν η απαίτηση να προστατεύεται και να επιτελείται μια ταυτότητα μαλακώνει, υπάρχει περισσότερος χώρος για πραγματική συνάντηση. Η αποδοκιμασία ενός άλλου παραμένει ανεπιθύμητη, αλλά δεν είναι πλέον ετυμηγορία για την ύπαρξη κάποιου.
Η αντιδραστικότητα, επίσης, παίρνει διαφορετικό νόημα. Όταν αναδύεται το παλιό σφίξιμο, η θερμότητα της αμυντικότητας ή το βύθισμα της ντροπής, δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ως εχθρός ή ως απόδειξη αποτυχίας. Μπορεί να χρησιμεύσει ως σήμα, μια καμπάνα που λέει: έχεις επιστρέψει στην ιστορία. Η προσοχή καλείται πίσω. Η πρακτική, κατανοημένη έτσι, δεν είναι η συσσώρευση επιτευγμάτων αλλά η επαναλαμβανόμενη πράξη αναγνώρισης, ξανά και ξανά, μέχρι να πάψει να νιώθεται σαν πράξη.
Ούτε είναι αυτή η ελευθερία δραματική. Είναι πιο πιθανό να είναι ήσυχη και σχεδόν απαρατήρητη: μια ελαφρά απουσία έντασης σε μια δύσκολη συζήτηση, μια σταθερότητα που παραμένει ενώ αλλάζουν οι περιστάσεις, μια ελαφρότητα σε συνηθισμένες στιγμές. Αυτοί που την περιγράφουν σπάνια περιγράφουν πυροτεχνήματα. Περιγράφουν την ανακούφιση του να μην κουβαλούν πλέον κάτι.
Πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός εδώ. Αυτά δεν είναι υποσχέσεις, και κανείς άλλος δεν μπορεί να τις επαληθεύσει για σένα. Μπορεί κανείς να πιστεύει ότι τέτοια ελευθερία είναι δυνατή. Μπορεί να τη γευτεί σε μια σπάνια αφύλακτη στιγμή. Μπορεί να την ερμηνεύσει πνευματικά, ψυχολογικά, ή καθόλου. Η δική σου ζωή είναι το μόνο πεδίο δοκιμής, και η δοκιμή δεν είναι αν μπορείς να κρατήσεις μια ιδέα αλλά αν, στην επόμενη στιγμή τριβής, μπορείς να παρατηρήσεις από πού κοιτάζεις.
Ένα τελευταίο αίνιγμα περιμένει, και πρέπει να τιμηθεί παρά να λυθεί. Αν τίποτα δεν χρειαζόταν να επιτευχθεί, γιατί ήταν αναγκαία η έρευνα; Ίσως γιατί το μονοπάτι ήταν πραγματικό ως κίνηση προσοχής, όπως ένας άνθρωπος που περπατά μέσα σε ένα σπίτι στο σκοτάδι κινείται πραγματικά, ακόμα κι αν το σπίτι ήταν πάντα αυτό στο οποίο ζούσε. Η αναζήτηση ήταν μια στροφή, και ο προορισμός δεν ήταν ποτέ αλλού. Ο αναζητητής και αυτό που αναζητούνταν δεν ήταν δύο.
Ξεκουράσου, λοιπόν, για μια στιγμή, χωρίς προσπάθεια. Όχι ως ένα εγώ που έχει καταλάβει κάτι, αλλά απλώς ως η επίγνωση που διάβαζε αυτές τις λέξεις, παρατηρώντας τις να φτάνουν, παρατηρώντας τις να περνούν.
Και άφησε μια ερώτηση να μείνει, αναπάντητη, σε αυτόν τον ανοιχτό χώρο: Αν αυτό που είμαι πιο ουσιαστικά δεν έχει ποτέ αγγιχτεί από οτιδήποτε μου έχει συμβεί, τι, σε αυτή ακριβώς τη στιγμή, εξακολουθεί να χρειάζεται υπεράσπιση;
