Η μυσταγωγία του Πλωτίνου, ως έκσταση, φώς, και άρρητη εσωτερική επιστροφής

«Έχοντας απομακρύνει κάθε γήινο περιβάλλον, σπεύδοντας να ελευθερωθούμε (δια της εκστάσεως), ανυπόμονοι για κάθε δεσμό που μας κρατά στο ταπεινότερο (ύλη), ώστε με ολόκληρο το είναι μας να μπορούμε να πιαστούμε απ' Αυτόν (Εν- Θεότητα), χωρίς να παραμένει μέσα μας κανένα μέρος παρά μόνο αυτό μέσω του οποίου ήρθαμε σε επαφή με τον Θεό. Έτσι έχουμε κάθε δυνατό όραμα αυτού και του εαυτού μας αλλά ενός εαυτού που έχει σφυρηλατηθεί με το μεγαλείο, που είναι πλημμυρισμένος με το νοητό Φως -ή μάλλον καθαρό Φως ο ίδιος-, ελαφρός, χωρίς βάρος, γενόμενος Θεός - ή μάλλον όντας Θεός-, φλεγόμενος λοιπόν -αλλά που συντρίβεται για άλλη μια φορά, εάν αναλάβει το φορτίο το οποίο είχε απορρίψει.»
Πλωτίνος, Εννεάδα VI.9.11.

Ο Πλωτίνος στο παραπάνω απόσπασμα δεν περιγράφει απλώς μια ηθική βελτίωση, αλλά μια οντολογική αποδέσμευση: η ψυχή δεν αρκείται να γίνει καλύτερη, ζητεί να γίνει ελαφρότερη, δηλαδή λιγότερο δεσμευμένη από το βάρος της ύλης. Το «βαρύ» εδώ δεν είναι μόνο σωματικό· είναι το σήμα της καθόδου, της πύκνωσης, της λήθης. Αντίστροφα, το «ελαφρόν» είναι το γνώρισμα της επιστροφής προς το αΰλο και το νοητό.

Μυσταγωγικά, το κείμενο περιγράφει την έξοδο της ψυχής από την εξορία της διασποράς και την επάνοδό της στο κέντρο. Η απομάκρυνση από το γήινο περιβάλλον αντιστοιχεί σε μια εσωτερική αφαίρεση: ο μύστης εγκαταλείπει ό,τι είναι πρόσκαιρο, διάχυτο και προσκολλητικό, ώστε να σταθεί ακέραιος ενώπιον του Ενός. Η «ἔκστασις» δεν είναι συγκινησιακή έξαρση, αλλά έξοδος από τη διαμερισμένη ύπαρξη. Ο άνθρωπος, όσο παραμένει δεμένος με το χαμηλότερο, είναι σαν να μην κατοικεί πλήρως στον εαυτό του. Όταν όμως αποβάλει τα περιττά, τότε αρχίζει η αληθινή θέα.

Ιδιαίτερα ισχυρή είναι η εικόνα του φωτός. Ο Πλωτίνος δεν λέει απλώς ότι η ψυχή βλέπει φως, αλλά ότι γίνεται η ίδια φως, ή μάλλον ότι είναι φως. Εδώ η εμπειρία ξεπερνά την απλή θέαση και γίνεται ταύτιση. Η γνώση παύει να είναι εξωτερική παρατήρηση και μεταβάλλεται σε συμμετοχή. Ο άνθρωπος δεν στέκεται πλέον απέναντι στο Θείο ως ξένος, αλλά αναγνωρίζει μέσα του εκείνο το μέρος «δι’ οὗ ἥψατο τοῦ θεοῦ». Αυτό είναι βαθύτατα μυσταγωγικό: η θέα του Θεού δεν προστίθεται από έξω, αλλά αναφλέγει ό,τι υπήρχε εν δυνάμει εντός.

Η φράση «γενόμενος Θεός — ή μάλλον ὤν Θεός» είναι το αποκορύφωμα της πλωτινικής οντολογικής θάρσεως. Δεν δηλώνει ύβρη, αλλά την τελείωση της ομοιώσεως. Ο άνθρωπος, καθαρμένος από το περιττό, δεν εξαφανίζεται· τελειώνεται. Δεν χάνει την ύπαρξή του, αλλά την ανακτά σε ανώτερη βαθμίδα. Γίνεται ό,τι ήταν πάντοτε κατά βάθος δυνατόν να γίνει: φορέας του νοητού φωτός. Κι όμως, αμέσως μετά, η προειδοποίηση είναι αυστηρή: αν αναλάβει πάλι το φορτίο που απέρριψε, καταρρέει. Εδώ η φιλοσοφία γίνεται σχεδόν ιεροτελεστική διδασκαλία· η κάθοδος προς την ύλη είναι επαναφορά στο βάρος, δηλαδή στην πτώση.

Έτσι το προαναφερθέν χωρίο διαβάζεται ως πορεία από την έκπτωση στην ανάμνηση, από τη διάχυση στην ενότητα, από το βάρος στο φως. Η μυσταγωγία του Πλωτίνου είναι μυσταγωγία επιστροφής: να αδειάσει ο άνθρωπος από τα ξένα, ώστε να φανερωθεί μέσα του το οικείο και το άφθαρτο.