Τετάρτη, 16 Μαΐου 2018

ΑΙΣΧΥΛΟΣ - Ἀγαμέμνων (738-781)

πάραυτα δ᾽ ἐλθεῖν ἐς Ἰλίου πόλιν [στρ. γ]
λέγοιμ᾽ ἂν φρόνημα μὲν
740 νηνέμου γαλάνας,
ἀκασκαῖον ‹τ᾽› ἄγαλμα πλούτου,
μαλθακὸν ὀμμάτων βέλος,
δηξίθυμον ἔρωτος ἄνθος.
παρακλίνασ᾽ ἐπέκρανεν
745 δὲ γάμου πικρὰς τελευτάς,
δύσεδρος καὶ δυσόμιλος
συμένα Πριαμίδαισιν,
πομπᾷ Διὸς ξενίου,
νυμφόκλαυτος Ἐρινύς.

παλαίφατος δ᾽ ἐν βροτοῖς γέρων λόγος [ἀντ. γ] 750
τέτυκται, μέγαν τελε-
σθέντα φωτὸς ὄλβον
τεκνοῦσθαι μηδ᾽ ἄπαιδα θνῄσκειν,
755 ἐκ δ᾽ ἀγαθᾶς τύχας γένει
βλαστάνειν ἀκόρεστον οἰζύν.
δίχα δ᾽ ἄλλων μονόφρων εἰ-
μί. τὸ δυσσεβὲς γὰρ ἔργον
μετὰ μὲν πλείονα τίκτει,
760 σφετέρᾳ δ᾽ εἰκότα γέννᾳ.
οἴκων γὰρ εὐθυδίκων
καλλίπαις πότμος ἀεί.

φιλεῖ δὲ τίκτειν Ὕβρις [στρ. δ]
μὲν παλαιὰ νεά-
765 ζουσαν ἐν κακοῖς βροτῶν
Ὕβριν τότ᾽ ἢ τόθ᾽, ὅτε τὸ κύριον μόλῃ
φάος τόκου, δαίμονά τ᾽ ἔταν,
ἄμαχον ἀπόλεμον ἀνίερον,
770 Θράσος, μελαίνα μελάθροισιν Ἄτα,
εἰδομένα τοκεῦσιν.

Δίκα δὲ λάμπει μὲν ἐν [ἀντ. δ]
δυσκάπνοις δώμασιν,
775 τόν τ᾽ ἐναίσιμον τίει [βίον].
τὰ χρυσόπαστα δ᾽ ἔδεθλα σὺν πίνῳ χερῶν
παλιντρόποις ὄμμασι λιποῦσ᾽,
ὅσια προσέβατο δύναμιν οὐ
780 σέβουσα πλούτου παράσημον αἴνῳ·
πᾶν δ᾽ ἐπὶ τέρμα νωμᾷ.

***
Έτσι και κείνη, θα ᾽λεγα, πως στην αρχή
μέσα στου Ιλίου να φάνταζε την πόλη
740 σα μιαν ιδέα γαλήνης καλοκαιρινής,
σαν αρχοντιάς στολίδι ατίμητο,
σαν απαλό ματιών σαΐτεμα,
κι έρωτος άνθος που καρδιές λιγώνει.
Μ᾽ άλλαξεν όψη και πικρά
τα ξετελέματα έκαμε του γάμου,
έτσι κακόφερτη και κακοσύντυχη
που έπεσε μες στα σπίτια του Πριάμου,
προβοδισμένη από τον ξένο Δία
νυμφόκλαυτη μαύρη Ερινύα.

750 Είν᾽ ένας λόγος που στον κόσμο απ᾽ τα παλιά
χρόνια βαστά: πως σαν παραφουντώσει,
όσο που παίρνει, ενός σπιτιού η καλοτυχιά,
γεννοβολά κι άκλερη δε ξεφτά,
μ᾽ απ᾽ την καλή την τύχη στη γενιά
βαριά κακομοιριά θενα φυτρώσει.
Μα εγώ απ᾽ τους άλλους χωριστά
έχω δική μου γνώμη και για μένα
η ασέβεια μόνο τα πολλά παιδιά γεννά
760 που μοιάζουνε της μάνας που τα ᾽γέννα·
ενώ στα δίκαια σπίτια πάντα μία
καλλίτεκνη βαστάει ευτυχία.

Γιατ᾽ έτσι το ᾽χει, μες σε μια κακιά σειριά
η μια ανομία να γεννά την άλλη
αργά η νωρίς, όταν θα ᾽ρθει
η ώρα της γέννας η γραφτή,
που μαζί της τότε ξεπροβάλλει
ανίκητος κι αδάμαστος ο ανίερος
770 των σπιτιών μαύρος δαίμονας — η Θεοβλάβη,
που απ᾽ τους γονιούς που τη γεννούσανε
το κάθε της μοιασίδι κι έχει πάρει.

Μα η Δίκη λάμπει μες σε μαυροκάπνιστα
φτωχόσπιτα και να τιμήσει ξέρει
μια απλή κ᾽ ενάρετη ζωή·
ενώ απ᾽ τα χρυσοφόρτωτα
παλάτια με λερό το χέρι
παίρνει τα μάτια της και φεύγει και τραβά
σε αγνά κατώφλια, δίχως να ψηφά του πλούτου
780 τη ψευτοφημισμένη δύναμη
και κυβερνά τα τέλη αυτού και τούτου.

Καμιά φορά, η μη αντίδραση, είναι η χειρότερη τιμωρία

Κι είναι κάτι ώρες που θυμώνεις…
Θυμώνεις με ανθρώπους που σε περιτριγυρίζουν, με τη σχέση σου, με φίλους, γνωστούς ή συναδέλφους. Κάπου δεν τα βρήκατε, σε μιά στιγμή λογοφέρατε. Ακούστηκαν κουβέντες βαριές, ασήκωτες, από εκείνες τις λέξεις τις αιχμηρές που ξεσκίζουν καρδιές μεμιάς, με μια χροιά φωνής που ποτέ σου δεν ξανάκουσες, χειμαρρώδη, άγρια, βραχνή, που καταποντίζει τ’ αυτιά και το μυαλό σου.

Σαστίζεις… Μανία, μίσος και εχθρικότητα αναδύονται σε μερικές στιγμές από ανθρώπους που μέχρι και χθες θεωρούσες ολόδικούς σου, ακόμη και συγγενείς, πιο δικούς σου ακόμη κι από γονείς και αδέρφια. Θέλεις ν’ απαντήσεις, και κάτι σε κρατά, ετεροχρονίζεις τις απαντήσεις σου προσπαθώντας να δώσεις τόπο στην οργή.

Μα τα λόγια τους σε καίνε.
Σε τσακίζουν ολόκληρο στη κάθε θύμηση τους.
Λόγια που πονούν, που σε κάνουν ταυτόχρονα να απορείς. Τα “γιατί” διαδέχονται το ένα το άλλο κι εσύ προσπαθείς να τα ξεμπλέξεις, αποδίδοντας έστω ένα ίχνος λογικής αναμεσά τους.

Μάταια… Οι λέξεις έχουν δύναμη ανυπέρβλητη, τιτάνια, ανεξάντλητη. Σοκάρουν, παγώνουν και αδειάζουν. Αδειάζουν συναισθήματα, που με τόσο κόπο και τριβή συντάχθηκαν, μεγάλωσαν και γιγαντώθηκαν, αδειάζουν βλέμματα, που στο αντίκρισμά τους νομίζεις πως έχεις να κάνεις με κάποιον ξένο, κάποιον άλλο, έναν που κάποτε ήταν δικός σου.

Τα λόγια, φίλε μου, να τα προσέχεις.
Πρόσεχε τι λες, αλλά πρόσεχε και τι κάνεις.
Πράξεις εν βρασμώ ψυχής με οδυνηρές συνέπειες προμηνύουν εκδίκηση, από κείνη που δεν περίμενες ποτέ πως θα συμβεί σε σένα, από τον όποιον, και αν αυτός ο “όποιος” είναι αυτός ο “κάποτε” δικός σου, τότε δις χειρότερα.

Πράξεις, που θαρρείς πως κάποιος δαίμονας τους κυρίευσε και τους μοίρασε εντολές, να γίνουν ότι κι εκείνοι απεύχονταν, διοχετεύοντας όλη την ενέργειά τους για να βάλουν με τον χείριστο δυνατό τρόπο και να σε ισοπεδώσουν.

Και κάπου εκεί ξανακάνεις τις ίδιες σκέψεις με πριν, αποσβολωμένος προσπαθείς και πάλι να βρεις και να αναλύσεις τα “γιατί”.

Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου φίλε…
Ποτέ δεν ξέρεις τι κρύβει μέσα της.
Αργά θα μάθεις τι κεραυνούς φύλαγε για σένα.
Στη πρώτη στραβή, σε μια διαφωνία που ποτέ δεν ξέρεις πως θα την αντιληφθεί και θα επεξεργαστεί ο άλλος.

Φαινομενικά εύκολα να λυθεί… Μα είπαμε, ποτέ δεν ξέρεις ποιόν έχεις δίπλα σου.
Γι’ αυτό μην προσπαθήσεις να βγάλεις άκρη, μην μπεις στη διαδικασία να δικαιολογήσεις λέξεις, συμπεριφορές και πράξεις.
Μη ρίξεις γέφυρες, χάνοντας το όποιο δίκιο μπορεί να έχεις.
Τέτοιες συμπεριφορές είναι νοσηρές και δεν χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης.
Άσε την για τους ειδικούς, για εκείνους που το σπούδασαν και το διάλεξαν για επάγγελμα.

Και ούτε λόγος φυσικά για ανταπόδοση.
Μη το διανοηθείς!
Πολύ χειρότερα να το κάνεις.

Μόνο ένα πράγμα να θυμάσαι και απέναντί τους να το κάνεις πράξη.
Τίποτα!
Η χειρότερη τιμωρία!
Να μην κάνεις στον άλλον τίποτα…

Η διαφορετικότητα αφορά τον κάθε άνθρωπο!

Διαφορετικότητα. Μία λέξη που την ακούμε διαρκώς, μία λέξη που τη χρησιμοποιούμε όλοι συνεχώς. Συνήθως αναφερόμαστε σε αυτή όταν μιλάμε για διάφορες κοινωνικές ομάδες ανθρώπων, οι οποίοι διαφοροποιούνται σε ένα βασικό στοιχείο που ίσως να ανήκει στην πλειοψηφία (πχ, σεξουαλικός προσανατολισμός, ύπαρξη κάποιας πάθησης ή αναπηρία).

Συνεχώς αναφερόμαστε στην ανοχή και το σεβασμό που πρέπει να υπάρχει στη διαφορετικότητα ενός ανθρώπου, διαρκώς γίνεται νύξη στην προσπάθεια αποδόμησης στερεοτύπων που αφορούν το οτιδήποτε αποκλίνει της πλειοψηφίας.

Και όμως, η διαφορετικότητα κλείνεται και περιγράφει μόνο ορισμένες κοινωνικές ομάδες; Η διαφορετικότητα δεν αφορά  και τον καθένα από εμάς; 

Και φυσικά, αν και δεν αναφέρεται συχνά, η διαφορετικότητα αφορά όλους τους ανθρώπους, όλους εμάς που βρισκόμαστε σε αυτό τον κόσμο. Γιατί όλοι είμαστε διαφορετικοί σε σχέση με άλλους ανθρώπους. Έχουμε διαφορετικά ενδιαφέροντα, διαφορετικές κλίσεις και ταλέντα, διαφορετικά βιώματα και διαφορετικό ψυχισμό. Η διαφορετικά λοιπόν δεν πρέπει να αναφέρεται αποκλειστικά σε ορισμένες ομάδες ανθρώπων αλλά να αγγίζει τον καθέναν από εμάς.  Απλώς χρησιμοποιείται διαρκώς για να τονίζει με επιδεξιότητα πως παρά την κοινωνική αποδοχή που επιτυγχάνεται, οι άνθρωποι αυτοί παραμένουν ουσιαστικά απόβλητοι μέσα σε μία κοινωνία που τους χαρακτηρίζει κακούς ή παράξενους. Χωρίς ποτέ να αναφερθεί ως ένας όρος που αφορά όλους τους ανθρώπους πάνω σε αυτό τον κόσμο.
Ο σεβασμός στο ανθρώπινο πρόσωπο είναι ένα διαρκές μάθημα που πρέπει να διδάσκεται μέσα στην οικογένεια από νωρίς.
Είναι σημαντικό να μη φροντίζουμε μόνο την κάλυψη των υλικών αναγκών των παιδιών, αλλά να τους μιλάμε για το σεβασμό που πρέπει να δείχνουν  σε κάθε παιδί και να τους λέμε πως δεν πρέπει ποτέ και για κανένα σωματικό ή ψυχικό χαρακτηριστικό του παιδιού, να του ασκήσουμε σωματική ή συναισθηματική βία. Οφείλουμε να τους διδάσκουμε τις πανανθρώπινες αξίες που θα ωθήσουν και τα ίδια να δουν πως οι άλλοι δεν είναι εχθροί, δεν είναι παράξενοι ή κακοί, αλλά άνθρωποι διαφορετικοί με ξεχωριστά χαρίσματα και ικανότητες. Η ίδια η εκπαίδευση μπορεί να προσαρμόζεται, να αλλάζει και να εισάγει μέσα της καινοτομίες που θα κάνουν για κάθε άνθρωπο ευκολότερη την πρόσβαση στη γνώση και τη διαδικασία της μάθησης.

Η διαφορετικότητα δεν είναι εχθρός μας. Αντιθέτως, είναι εκείνη που μας δείχνει την ποικιλομορφία και την ομορφιά της ζωής, είναι εκείνη που μας συμπληρώνει και μας αποδεικνύει πως το θαύμα της ζωής μπορεί να βιωθεί με διαφορετικούς τρόπους. Είναι σημαντικό να μάθουμε να βλέπουμε πάνω από τις όποιες διαφορές και να βλέπουμε τους άλλους ως συνοδοιπόρους στον δύσκολο και συνάμα υπέροχο αγώνα της ζωής.

Όλοι είμαστε διαφορετικοί και αυτό είναι που κάνει τη ζωή να έχει νόημα. Ο καθένας από εμάς έχει να δείξει κάτι διαφορετικό και σίγουρα μπορεί με τη μεγάλη ή τη μικρή του δύναμη να συμβάλλει στο να γίνει ο κόσμος αυτός καλύτερος και αρμονικότερος. Το γεγονός ότι έχουμε διαφορετικές ικανότητες, είναι αυτό που μπορεί να μας δώσει το έναυσμα να πλουτίσουμε πνευματικά τον κόσμο και να στηρίζουμε ο ένας τον άλλον.

Η διαφορετικότητα αφορά κάθε άνθρωπο και είναι η απόδειξη πως η ζωή αυτή είναι υπέροχη. Αν κάποιος δεν μπορεί να δει αυτή τη μαγεία, αυτό είναι δικό του πρόβλημα. Όσοι τη δούμε, ας οικοδομήσουμε έναν καλύτερο κόσμο!

Καρλ Σαγκάν: Ψευδοεπιστήμη

Όσο διασκεδαστική και αν φαίνεται μια ψευδοεπιστήμη, όσο σίγουροι και αν είμαστε ότι δε θα φανούμε ποτέ τόσο αφελείς ώστε να παρασυρθούμε από μια τέτοια διδασκαλία, ξέρουμε πολύ καλά ότι ανθίζει γύρω μας.
   
Ο Υπερβατικός Διαλογισμός και η Αούμ Σινρίκυο φαίνεται πως έχουν προσελκύσει έναν μεγάλο αριθμό μορφωμένων ανθρώπων, που μερικοί μάλιστα έχουν και ανώτατα πτυχία φυσικής ή μηχανικής. Δεν είναι διδασκαλίες για ηλίθιους. Κάτι άλλο συμβαίνει.
 
Επιπλέον, κανείς απ’ όσους ενδιαφέρονται για το τι είναι οι θρησκείες και πώς άρχισαν, δεν μπορεί να τις αγνοήσει. Μολονότι τεράστια τείχη μπορεί φαίνεται ότι υψώνονται ανάμεσα στην ντόπια, μονοδιάστατη επιχειρηματολογία της ψευδοεπιστήμης και σε κάτι σαν μια παγκόσμια θρησκεία, οι διαφορές -είναι πολύ λεπτές. Ο κόσμος μας γεννά σχεδόν αξεπέραστα προβλήματα. Μια τεράστια γκάμα από λύσεις προσφέρονται, μερικές με πολύ περιορισμένη κοσμοθεωρία και άλλες με επιβλητικό εκτόπισμα. Στις συνήθεις Δαρβινικές θεωρίες περί φυσικής επιλογής, μερικές ευδοκιμούν για κάποιο διάστημα αλλά εξαφανίζονται το ίδιο γρήγορα. Κάποιες όμως - μερικές φορές, όπως απέδειξε η Ιστορία - οι πιο άθλιες και λιγότερο ελκυστικές από αυτές, μπορεί να έχουν τη δύναμη να αλλάξουν σε βάθος την Ιστορία του κόσμου.
 
Η συνεχής εξάπλωση της κακώς εφαρμοσμένης επιστήμης, της ψευδο-επιστήμης και των προλήψεων (της Νέας Εποχής ή και της Παλιάς) μέχρι την αξιοσέβαστη μυστηριακή θρησκεία που βασίζεται στην αποκάλυψη, είναι ακαθόριστη. Προσπαθώ να μη χρησιμοποιώ τη λέξη “cult” σε αυτό. με τη συνήθη σημασία μιας θρησκείας που ο ομιλών απεχθάνεται, αλλά αντίθετα προσπαθώ να φτάσω στον ακρογωνιαίο λίθο της γνώσης - άραγε ξέρουν πραγματικά αυτά που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν; Όπως αποδεικνύεται, όλοι έχουν μια σχετική εμπειρία.
 
Σε ορισμένα σημεία αυτού του βιβλίου θα κάνω κριτική στην υπερβολή της θεολογίας, γιατί είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς την ψευδό επιστήμη από την αυστηρή, δογματική θρησκεία όταν φθάνουν στα άκρα. Παρόλα αυτά να αναγνωρίσω εξαρχής την τεράστια ποικιλία και πολυπλοκότητα της θρησκευτικής σκέψης και πρακτικής ανά τους αιώνες, την ανάπτυξη της φιλελεύθερης θρησκείας και της οικουμενικής αδελφότητας τον τελευταίο αιώνα το γεγονός ότι - όπως στην Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, την άνοδο του Αναμορφωμένου Ιουδαϊσμού, το Βατικανό II και την επονομαζόμενοι υψηλή κριτική της Βίβλου - η θρησκεία έχει αντιπαλέψει (με κυμαινόμενο βαθμό επιτυχίας) τις ίδιες της τις υπερβολές. Αλλά παράλληλα με αρκετούς επιστήμονες που δείχνουν απρόθυμοι να συζητήσουν ή έστω να αναφέρουν δημόσια την ψευδό επιστήμη, πολλοί συνήγοροι των κυρίαρχων θρησκειών είναι επιφυλακτικοί να αποδεχτούν τους ακραία συντηρητικούς ή φονταμενταλιστές. Αν αυτή η τάση συνεχιστεί, πιθανώς το πεδίο να είναι δικό τους. Μπορούν να κερδίσουν τη διαμάχη ερήμην.
 
Ένας θρησκευτικός ηγέτης μου έγραψε για τη λαχτάρα του όσον αφορά στην  "πειθαρχημένη ακεραιότητα” στη θρησκεία:
Γίναμε πάρα πολύ συναισθηματικοί... Αφοσίωση και φτηνή ψυχολογία από τη μια, αλαζονεία και δογματική αδιαλλαξία από την άλλη, διαστρεβλώνουν τον αυθεντικό θρησκευτικό βίο. Μερικές φορές πλησιάζω στην απελπισία, αλλά τότε αντιδρώ με πείσμα και ελπίδα... Η ειλικρινής θρησκεία, που είναι πιο κοντά απ’ όσο οι κριτικοί της στις διαστρεβλώσεις και τους παραλογισμούς που διαπράττονται στο όνομά της, έχει ενεργό ενδιαφέρον να ενθαρρύνει τον υγιή σκεπτικισμό για το δικό της συμφέρον... Υπάρχει πιθανότητα η θρησκεία και η επιστήμη να σφυρηλατήσουν μια ισχυρή συμμαχία ενάντια στην ψευδοεπιστήμη και την ψευδοθρησκεία.
Η ψευδό επιστήμη διαφέρει από την εσφαλμένη επιστήμη. Η επιστήμη βρίθει από λάθη αποκλείοντάς τα το ένα μετά το άλλο. Λανθασμένα συμπεράσματα συνάγονται -πάντα, αλλά συνάγονται προσωρινά. Οι υποθέσεις είναι περιορισμένες και έτσι είναι σε θέση να ανασκευαστούν. Μια αλληλουχία από εναλλακτικές  υποθέσεις αντιπαρατίθεται στο πείραμα και την παρατήρηση. Η επιστήμη πηγαίνει  ψηλαφώντας και σκουντουφλώντας προς τη βελτιωμένη αντίληψη. Τα αισθήματα κυριότητας οπωσδήποτε προσβάλλονται όταν ανασκευαστεί-μια επιστημονική υπόθεση, αλλά αυτές οι απορρίψεις θεωρούνται - στην επιστημονική επιχείρηση.
 
Η ψευδό επιστήμη είναι το ακριβώς αντίθετο. Οι υποθέσεις είναι συχνά με ακρίβεια οριοθετημένες έτσι ώστε να παραμένουν ανέπαφες από κάθε πειραματισμό που προσφέρει μια προοπτική απόρριψης και έτσι ακόμα και εξ ορισμού δεν μπορούν να αναιρεθούν. Οι επαγγελματίες είναι επιφυλακτικοί και προσεχτικοί. Η σκεπτικιστική σχολαστικότητα καταπολεμάται. Όταν η ψευδό-επιστημονική υπόθεση αποτυγχάνει να διεγείρει τους επιστήμονες, τότε πιστεύεται ότι γίνονται συνομωσίες για την καταστολή της.
 
Η κινητική ικανότητα σε υγιείς ανθρώπους είναι σχεδόν τέλεια. Σπάνια σκοντάφτουμε και πέφτουμε, εκτός αν είμαστε σε παιδική ή προχωρημένη ηλικία. Μπορούμε να μάθουμε για παράδειγμα να οδηγούμε ποδήλατο ή να κάνουμε σκέιτ ή να παίζουμε κουτσό ή να πηδάμε σκοινάκι ή να οδηγούμε αυτοκίνητο και να διατηρήσουμε αυτή τη δεξιοτεχνία σε όλη μας τη ζωή. Ακόμα και αν περάσει μια δεκαετία χωρίς να την εξασκήσουμε, επανέρχεται αμέσως χωρίς κόπο. Η ακρίβεια και διατήρηση της κινητικής μας ικανότητας, ωστόσο, μας δίνουν μια ψευδαίσθηση αυτοπεποίθησης και στα υπόλοιπα ταλέντα μας. Η αντίληψή μας υπόκειται σε λάθη. Μερικές φορές βλέπουμε κάτι που δεν υπάρχει. Γινόμαστε θύματα οφθαλμαπάτης. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουμε παραισθήσεις. Είμαστε επιρρεπείς σε σφάλματα.
 
Ένα εξαιρετικά διαφωτιστικό βιβλίο με τίτλο: Πως Ξέρουμε Ότι Δεν Είναι 'Ετσι: Η Πιθανότητα Σφάλματος της Ανθρώπινης Λογικής στην Καθημερινή Ζωή, του Τόμας Τζίλοβιτς, παρουσιάζει πώς οι άνθρωποι συστηματικά σφάλουν στην κατανόηση των αριθμών, στην απώθηση δυσάρεστων περιστατικών και πώς επηρεάζονται από την γνώμη των άλλων. Είμαστε καλοί σε ορισμένα πράγματα, αλλά όχι σε όλα. Η σοφία έγκειται στην αντίληψη των ορίων μας.
 
«Ο άνθρωπος είναι ένα επιπόλαιο πλάσμα» μας διδάσκει ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Να λοιπόν πού υπεισέρχεται η σκεπτικιστική αυστηρότητα της επιστήμης.
 
Ίσως η πιο ακριβής διάκριση ανάμεσα στην επιστήμη και την ψευδό-επιστήμη είναι ότι η επιστήμη διαθέτει μια πολύ ικανότερη κατανόηση της ανθρώπινης ατέλειας και πιθανότητας σφάλματος απ’ ότι η ψευδό-επιστήμη. Αν αρνιόμαστε αποφασιστικά να αναγνωρίσουμε σε ποια σημεία είμαστε επιρρεπείς να περιπέσουμε σε λάθος, σε σοβαρό σφάλμα, τότε μπορούμε να περιμένουμε σίγουρα ότι το λάθος - ακόμα και το σοβαρό λάθος - θα είναι σύντροφός μας για πάντα. Αν όμως είμαστε ικανοί για μια μικρή θαρραλέα αυτοκριτική, όσο και αν αυτή μπορεί να επιφέρει θλιβερές αντιδράσεις, οι πιθανότητές μας βελτιώνονται εξαιρετικά.
 
Αν διδάσκουμε μόνο τις ανακαλύψεις και τα προϊόντα της επιστήμης -αδιάφορο από το πόσο χρήσιμες και ενθαρρυντικές μπορεί να είναι - χωρίς να εμβαθύνουμε στις κριτικές της μεθόδους, πώς είναι δυνατόν ο μέσος άνθρωπος να διακρίνει την επιστήμη από την ψευδό-επιστήμη; Τότε και οι δυο παρουσιάζονται ως αστήρικτοι ισχυρισμοί. Στη Ρωσία και την Κίνα ήταν κάποτε εύκολο. Η αυθεντική επιστήμη ήταν αυτή που διδασκόταν. Η διάκριση ανάμεσα στην επιστήμη και την ψευδό-επιστήμη γινόταν από άλλους και όχι από το ίδιο το άτομο. Αλλά όταν προέκυψαν οι βαθιές πολιτικές αλλαγές και η δομή της ελεύθερης σκέψης χαλάρωσε, μια στρατιά από βέβαιους ή χαρισματικούς ισχυρισμούς - ειδικά από αυτούς που μας λένε αυτό που θέλουμε να ακούσουμε-κέρδισε τεράστια απήχηση. Κάθε ιδέα, έστω και απίθανη, απέκτησε εγκυρότητα.
 
Είναι μια  μεγάλη πρόκληση για τους εκλαϊκευτές της επιστήμης να καταστήσουν σαφή την πραγματική διαστρεβλωμένη ιστορία των μεγάλων της ανακαλύψεων, όπως επίσης τις παρεξηγήσεις και περιστασιακές επιμονές αρνήσεις των επαγγελματιών που ασχολούνται με αυτή να αλλάξουν λογική. Είναι ένα θέμα το οποίο αρκετά ίσως τα περισσότερα, επιστημονικά βιβλία για τους μελλοντικούς επιστήμονες, το προσπερνούν βιαστικά .Είναι απείρως ευκολότερο να παρουσιάσεις με ελκυστικό τρόπο το απόσταγμα της ανά τους αιώνες σοφίας της υπομονετικής και συλλογικής εξέτασης της Φύσης, πάρα να εκθέσεις λεπτομερώς τον χαώδη μηχανισμό απόσταξης. Η επιστημονική μέθοδος όσο και αν φαίνεται δύσπεπτη και κατηφής, είναι πολύ πιο σημαντική από τις ίδιες τις ανακαλύψεις της επιστήμης.

Απλές, κατανοητές, ουσιαστικές και εποικοδομητικές κουβέντες στα παιδιά

1. Σε αγαπώ! Χωρίς ''αλλά'', χωρίς τίποτα άλλο. Ένα μεγάλο "σ' αγαπώ", σαν ένα μεγάλο φιλί.
 
2. Σε εμπιστεύομαι. Όχι μόνο στα λόγια, αλλά και έμπρακτα, δίνοντας πρωτοβουλίες και χώρο για δράση...   
 
3. Μπράβο! Για όσα καταφέρνουν: μικρά και μεγάλα.
 
4. Ότι θέλεις εσύ. Για όσα τα αφορούν και με ασφάλεια μπορούν να επιλέξουν.
 
5. Όχι. Σε ότι δεν τα αφορά και δεν μπορούν να επιλέξουν με ασφάλεια. Όχι ''ναι, σε όλα'' – αλλά ούτε και ''όχι σε όλα''.
 
6. Σε ευχαριστώ. Για να τους αναγνωρίσουμε την αξία της προσπάθειας, τις καλές προθέσεις, την καλοσύνη.
 
7. Τι γνώμη έχεις... Για να τους ενισχύσουμε την άποψη, την πρωτοβουλία, την ενεργητικότητα.
 
8. Είμαι περήφανος για εσένα! Για να τους τονώσουμε την αυτοπεποίθηση, την θετική εικόνα του εαυτού τους.
 
9. Περίμενε. Για να αναχαιτίσουμε την παρόρμηση, όταν αυτή οδηγεί στην κακομαθησιά και στην ανυπακοή.
 
10. Θα ήθελες... Για να αναδείξουμε την αξία της συνεργασίας και της διαβούλευσης. Δεν αποφασίζουμε και διατάζουμε: ούτε εμείς τα παιδιά, ούτε τα παιδιά εμάς...
 
Απλές, κατανοητές, ουσιαστικές και εποικοδομητικές κουβέντες. Αν το καλοσκεφτείτε το ίδιο ισχύει και για εμάς, τους ενήλικες. Θέλουμε εξίσου την αναγνώριση, την επιβράβευση, την αποδοχή, την κατανόηση. Κάνουν και σε εμάς καλό οι καλές κουβέντες.
 
Ωστόσο ας ξεκινήσουμε από τα παιδιά...

Τα πέντε συναισθήματα που νιώθει ο σύγχρονος άνθρωπος

Πέντε συναισθήματα έχουν μπει στο μικροσκόπιο της επιστήμης και θεωρείται ότι συγκαταλέγονται στους «βασικούς υπευθύνους» για τη δομή της κοινωνίας μας. Μπορείτε να κατονομάσετε τα έξι βασικά συναισθήματα των ανθρώπων;  Αν κάνετε μια μικρή έρευνα στους φίλους σας, εγγυόμαστε ότι δεν θα διαπιστώσετε ομοφωνία. Οι ψυχολόγοι είναι ωστόσο κατηγορηματικοί: χαρά, λύπη, θυμός, φόβος, έκπληξη, αηδία. Αυτά είναι τα έξι βασικά συναισθήματα που, κυριολεκτικά, φαίνονται προς τα έξω, αυτά που όλοι οι άνθρωποι επιδεικνύουν με κάποιες χαρακτηριστικές εκφράσεις του προσώπου τους. Εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα αποτελούν το αντικείμενο επισταμένων ερευνών εξαιτίας, μεταξύ άλλων, του ρόλου που έχουν διαδραματίσει στην επιβίωση του είδους μας.
 
Το ενδιαφέρον- η καλώς εννοούμενη περιέργεια και η φιλομάθεια-, μας βοηθάει να ευδοκιμούμε και να αντιμετωπίζουμε χωρίς φόβο την πληθώρα των πληροφοριών που μας βομβαρδίζουν στον σύγχρονο κόσμο. Παράλληλα, δεν είναι ακόμη βέβαιο αν η ευγνωμοσύνη είναι έμφυτο συναίσθημα ή αν καλλιεργείται από τον κάθε πολιτισμό. Φαίνεται όμως ότι ενισχύει την κοινωνική αλληλεγγύη και δυναμώνει τη σχέση του ζευγαριού.

Οι καιροί όμως έχουν αλλάξει. Οι πρόγονοί μας είχαν ίσως καθημερινά ανάγκη τον φόβο για να ξεφεύγουν από τα αρπακτικά, τον θυμό για να επιβάλλονται στους εχθρούς και την αηδία για να αποφεύγουν τις αρρώστιες. Σήμερα ο κόσμος είναι πιο εκλεπτυσμένος και άλλα συναισθήματα έρχονται στο προσκήνιο διεκδικώντας μια θέση δίπλα στα 'Εξι Βασικά. Οι υποψήφιοι είναι πολλοί. Η πλεονεξία, η αμηχανία, η πλήξη, η κατάθλιψη, η ζήλια και η αγάπη, για παράδειγμα, μπορούν να «συνοψίσουν» τη σύγχρονη εποχή. Υπάρχουν όμως και κάποια πιο «σκοτεινά» συναισθήματα τα οποία αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία. Σας παρουσιάζουμε πέντε από αυτά.
 
Ανάταση  Αγκαλιάζοντας τον κόσμο
Εν τω μέσω της αναταραχής της οικονομικής κρίσης στις αρχές του περασμένου έτους, η ομιλία της ορκωμοσίας του προέδρου Μπαράκ Ομπάμα ήταν δυνατή και εμπνευσμένη. Κάποιοι οπαδοί του ένιωσαν δάκρυα να ανεβαίνουν στα μάτια τους, ένα «τσίμπημα» στο πίσω μέρος του λαιμού και μια αίσθηση ζεστασιάς στο στήθος, σαν να άνοιγε για να αφήσει την αγάπη και την ελπίδα να ξεχειλίσουν. Αυτό είναι το συναίσθημα που ο Τζόναθαν Χέιντ του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια ονομάζει «ανάταση».
 
Η ανάταση φαίνεται να είναι ένα οικουμενικό συναίσθημα. Αν και ακόμη δεν έχει μελετηθεί στις σύγχρονες προεγγράμματες κοινωνίες (πολιτισμοί που δεν έχουν γραφή), έχει καταγραφεί σε ανθρώπους από την Ιαπωνία, την Ινδία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα παλαιστινιακά εδάφη. Αυτό την τοποθετεί στην ίδια βαθμίδα με τα 'Εξι Βασικά. Για να θεωρηθεί όμως βασικό συναίσθημα θα πρέπει να έχει έναν σκοπό. Αν θέλουν να εκπληρώνουν τον ρόλο τους ως βοηθήματα επιβίωσης, τα συναισθήματα θα πρέπει να ενεργοποιούν δραστηριότητες οι οποίες μας βοηθούν να ευδοκιμούμε. Τι εξυπηρετεί λοιπόν η ανάταση; Αρχικά ο κ. Χέιντ νόμιζε ότι μας κάνει ευγενέστερους απέναντι στους άλλους. Τα πρώτα πειράματά του όμως δεν μπόρεσαν να στηρίξουν αυτή τη θεωρία.

Η επόμενη ιδέα του γεννήθηκε από το αίσθημα «πνιγμού» που ανέφεραν συχνά οι εθελοντές όταν περιέγραφαν αυτό το συναίσθημα. Αυτό υποδηλώνει εμπλοκή του πνευμονογαστρικού νεύρου, το οποίο ευθύνεται για τη διέγερση των μυών του λαιμού και του τραχήλου. Η ενεργοποίηση αυτού του νεύρου συνδέεται επίσης με την ορμόνη οξυτοκίνη, η οποία προκαλεί ζεστά, ήρεμα συναισθήματα- ακριβώς σαν αυτά που συνοδεύουν την ανάταση. Μήπως η οξυτοκίνη συνδέεται με την τελευταία; Κάνοντας έναν δεύτερο γύρο πειραμάτων ο κ. Χέιντ και η φοιτήτριά του Τζένιφερ Σίλβερς απέδειξαν ότι το αίσθημα της ανάτασης συνδέεται με την έκκριση της οξυτοκίνης και κάνει τις μητέρες να αγκαλιάζουν περισσότερο τα παιδιά τους και να δείχνουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη.
 
Η ανάταση εμπλέκεται λοιπόν με τη φυσιολογία και τα κίνητρα. Ωστόσο, αντίθετα από τα έξι βασικά συναισθήματα, δεν έχει μια εμφανή χαρακτηριστική έκφραση του προσώπου, κάτι το οποίο ίσως εξηγεί πώς διέφευγε τόσον καιρό από το «ραντάρ» των ερευνών. Αν προσέξετε τη γενικότερη εικόνα, ίσως μπορέσετε να παρατηρήσετε μιαν αμυδρή απάλυνση των χαρακτηριστικών, λέει ο κ. Χέιντ. Μερικές φορές τα φρύδια σηκώνονται σαν να είναι θλιμμένο το πρόσωπο.
 
Η ανάταση είναι επίσης σχετικά σπάνια. Οι περισσότεροι την αισθάνονται λιγότερο από μία φορά την εβδομάδα, αν και υπάρχουν μεγάλες διαφοροποιήσεις από άτομο σε άτομο. Υπερέχει όμως σε σημασία. «Αν ζητήσετε από ανθρώπους να απαριθμήσουν τις πιο αγαπημένες εμπειρίες όλης της ζωής τους, οι στιγμές ανάτασης θα περιλαμβάνονται μάλλον στην πρώτη πεντάδα» εξηγεί ο κ. Χέιντ. Επίσης, αν μπορούσαμε να κατευθύνουμε την ανάταση προς την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, θα μπορούσαμε να ενισχύσουμε ή να αποκαταστήσουμε τις προσωπικές σχέσεις, κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία στον σύγχρονο κόσμο.
 
Ενδιαφέρον  Περιέργεια, αρχή μαθήσεως
Η ανάταση, λένε οι ψυχολόγοι, είναι ορατή στη γενικότερη έκφραση του προσώπου, σε μιαν απάλυνση των χαρακτηριστικών και- ενίοτε- σε ένα σμίξιμο των φρυδιών.
 
Το κεφάλι σας γέρνει στο πλάι, η ομιλία σας γίνεται πιο γρήγορη και οι μύες στο μέτωπο και γύρω από τα μάτια συσπώνται καθώς αφοσιώνεστε στη μελέτη μιας σονάτας για φαγκότο, στην κατανόηση της θερμοδυναμικής του Σύμπαντος ή απλώς στο ξεφύλλισμα της συλλογής γραμματοσήμων σας. Το ενδιαφέρον είναι ίσως πιο δύσκολο να εντοπιστεί από τον φόβο ή τη χαρά, διαθέτει ωστόσο τουλάχιστον ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των βασικών συναισθημάτων: μια δική του έκφραση στο πρόσωπο.
 
Φαίνεται επίσης να έχει και έναν σκοπό. Ο Πολ Σίλβια, ψυχολόγος του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας, πιστεύει ότι κινητοποιεί τους ανθρώπους προς τη μάθηση όχι για χρήματα, όχι για ένα διαγώνισμα, αλλά για αυτή καθαυτή την αύξηση των γνώσεών τους μόνο και μόνο επειδή το επιθυμούν.
 
Αυτό ίσως εξηγεί γιατί το ενδιαφέρον έχει ξεχωρίσει στον σύγχρονο κόσμο. Μπορεί να θεωρηθεί ένα αντιστάθμισμα στον φόβο και στο άγχος που περιβάλλει τις μη οικείες εμπειρίες. Χωρίς το ενδιαφέρον, θα αποφεύγαμε τα καινούργια ή πολύπλοκα πράγματα επειδή μας προκαλούν νευρικότητα. «Αυτό έχει νόημα αν σκεφτούμε με βάση την εξελικτική ιστορία, εφόσον οι άγνωστες καταστάσεις μπορεί συχνά να είναι επικίνδυνες» λέει ο κ. Σίλβια. «Στον σύγχρονο κόσμο όμως κάτι τέτοιο θα ήταν καταστρεπτικό γιατί δεν θα ανθούσαμε πνευματικά».
 
Ένα άλλο ισχυρό επιχείρημα υπέρ του ότι το ενδιαφέρον αξίζει να περάσει στην «ανώτερη» βαθμίδα είναι το γεγονός ότι μπορεί να οδηγήσει σε λάθη. 'Ενα κριτήριο που ορισμένοι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν για να ορίσουν ένα βασικό συναίσθημα είναι ότι θα πρέπει να συνδέεται με παρεκκλίσεις ή παθολογίες. Ο υπερβολικός φόβος, π.χ., προκαλεί πανικό ή χρόνιο άγχος. Κατά τον ίδιο τρόπο το υπερβολικό ενδιαφέρον οδηγεί σε επαναληπτικές και ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές.
 
Πού κατατάσσεται το ενδιαφέρον στη βαθμίδα των συναισθημάτων; Ως εκ φύσεως περίεργα πλάσματα, το νιώθουμε καθημερινά και αφιερώνουμε πολύ χρόνο και εγκεφαλική δραστηριότητα στα πράγματα που μας ενδιαφέρουν. Αυτό από μόνο του μπορεί να το αναγάγει σε ισχυρό συναισθηματικό παράγοντα. Η πραγματική ισχύς του ενδιαφέροντος όμως, σύμφωνα με τον κ. Σίλβια, έγκειται στην ικανότητά του να μας κάνει να συγκεντρωνόμαστε στη φρενήρη ζωή μας χωρίς να αφήνουμε να μας συνθλίβει ο υπερβολικός φόρτος πληροφοριών. Αυτός είναι επίσης ένας λόγος για να προσπαθήσουμε να βρούμε τι είναι αυτό που το προκαλεί.
 
Ευγνωμοσύνη  Χτίζει τις σχέσεις
Η ευγνωμοσύνη έχει να διανύσει ακόμη πολύ δρόμο ώσπου να ικανοποιήσει τα αυστηρότερα κριτήρια των συναισθημάτων. Η έκφραση του προσώπου δεν έχει ακόμη εντοπιστεί, αν και είναι εύκολο να υποθέσουμε τι θα περιλαμβάνει- ένα χαμόγελο και μια κλίση της κεφαλής προς τα κάτω, ίσως. Επιπλέον δεν έχουν γίνει μελέτες σε μη δυτικές κοινωνίες. Αυτό μπορεί να είναι σημαντικό, εφόσον η έκφραση της ευγνωμοσύνης ενδέχεται να έχει πολιτισμικές ρίζες. Οι καταστάσεις που μπορούν να προκαλέσουν ευγνωμοσύνη οπωσδήποτε έχουν: οι σερβιτόροι στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν φεύγουν, π.χ., από δίπλα σας ώσπου να τους δώσετε φιλοδώρημα, ενώ στην Ιαπωνία θα τρέξουν πίσω σας καθώς φεύγετε για να σας επιστρέψουν τα παραπανίσια ψιλά που αφήσατε στο τραπέζι.
 
Όπως όλα τα συναισθήματα που αξίζουν την προσοχή μας όμως η ευγνωμοσύνη μάς κινητοποιεί: μας κάνει να θέλουμε να αναγνωρίσουμε και να ανταποδώσουμε την καλοσύνη ή μια ευγενική χειρονομία. Θα μπορούσε λοιπόν απλώς να διασφαλίζει έναν ανταλλακτικό μηχανισμό ανταπόδοσης, αλλά νέες έρευνες υποδηλώνουν ότι μάλλον υπάρχουν πολύ περισσότερα σε αυτήν. Η Σάρα Αλγκο του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας έχει διαπιστώσει ότι η ευγνωμοσύνη κάνει τα ζευγάρια που συμβιώνουν να νιώθουν περισσότερο συνδεδεμένα. Υποστηρίζει ότι οι πραγματικά ευγενικές χειρονομίες μάς κάνουν να εντοπίσουμε τα πρόσωπα που πραγματικά μας «κερδίζουν».
 
Η ευγνωμοσύνη αποτελεί ένα σήμα ότι θα πρέπει να τα γνωρίσουμε καλύτερα καθώς αυτά είναι πιο πιθανό να είναι στο πλευρό μας αν τα χρειαστούμε στο μέλλον. 'Οταν λοιπόν έχετε μια ερωτική σχέση, τα συναισθήματα ευγνωμοσύνης χρησιμεύουν ως μια μικρή υπενθύμιση του πόσο σπουδαίος είναι ο/η σύντροφός σας. Μακροπρόθεσμα, λέει η κυρία Αλγκο, η ευγνωμοσύνη βοηθάει στην προώθηση ενός θετικού κύκλου ανταπόδοσης, προσφέροντας ικανοποίηση στη σχέση.
 
Αν η κυρία Αλγκο έχει δίκιο, η ευγνωμοσύνη έχει σημαντικά οφέλη στον σύγχρονο κόσμο. Οι υψηλής ποιότητας σχέσεις κάνουν καλό στην υγεία μας, τονίζει η συνάδελφός της Μπάρμπαρα Φρέντρικσον, η οποία υποστηρίζει επίσης ότι καλλιεργώντας την ευγνωμοσύνη μπορούμε να αυξήσουμε την κοινωνική αρμονία, να βελτιώσουμε τις επαγγελματικές σχέσεις, ίσως ακόμη και να μειώσουμε την εγκληματικότητα, τη ρύπανση και τη σπατάλη των πόρων.
 
Υπερηφάνεια  Το συναίσθημα με τα δύο πρόσωπα
Το ματαιόδοξο, αλαζονικό συναίσθημα της υπερηφάνειας έχει χαρακτηριστεί το πιο θανάσιμο από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Παρ΄ όλα αυτά η υπερηφάνεια μπορεί να είναι και ευγενής. 'Ολοι γνωρίζουμε το ευχάριστο συναίσθημα ικανοποίησης, επιτυχίας και αυτεκτίμησης που έρχεται όταν έχουμε κάνει κάτι καλά, είτε αυτό είναι να επιτύχουμε μια προαγωγή είτε να φτιάξουμε κάτι ή να λύσουμε ένα δύσκολο σταυρόλεξο. Για τον λόγο αυτόν η Τζέσικα Τρέισιτου Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολομβίας του Καναδά, μια από τις λίγες ψυχολόγους που εστιάζουν τις μελέτες τους στην υπερηφάνεια, κάνει τη διάκριση ανάμεσα σε «υβριστική υπερηφάνεια» και σε «αυθεντική υπερηφάνεια».
 
Η υπερηφάνεια μπορεί να εκδηλωθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους αλλά, όπως λέει η κυρία Τρέισι, δεν μπορούμε να τους ξεχωρίσουμε από την εξωτερική εμφάνισή τους. Και οι δύο τύποι κάνουν τους ανθρώπους να γέρνουν το κεφάλι προς τα πίσω, να απομακρύνουν τα χέρια από το σώμα τους και να προσπαθούν να δείχνουν όσο το δυνατόν πιο μεγαλόσωμοι. 'Οπως είχε παρατηρήσει ο Κάρολος Δαρβίνος στο βιβλίο του «Η έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και στα ζώα», ένα υπερήφανο άτομο δείχνει «φουσκωμένο». Υπάρχει ένα χαρακτηριστικό υπερήφανο ύφος, αλλά σε αντίθεση με τα βασικά συναισθήματα το πρόσωπο παίζει σε αυτό μικρό ρόλο, με ένα ελαφρό, υφέρπον χαμόγελο.
 
Η υπερηφάνεια διαφέρει επίσης από τα έξι βασικά συναισθήματα στο ότι είναι ένα συναίσθημα «αυτεπίγνωσης». 'Οπως η ντροπή, η ενοχή και η αμηχανία, απαιτεί μιαν αντίληψη του εαυτού μας και την ικανότητα αυτοαξιολόγησης.«Για να νιώσω υπερηφάνεια»εξηγεί η κυρία Τρέισι «πρέπει να σκεφτώ ποια είμαι και ποια θέλω να είμαι και πώς το γεγονός που μόλις συνέβη αντανακλά σ΄ εμένα και στις φιλοδοξίες μου». Παρ΄ όλα αυτά πιστεύει ότι η υπερηφάνεια έχει ισχυρά εχέγγυα για να αναδειχθεί βασικό συναίσθημα. Η έρευνά της υποδεικνύει ότι η σωματική έκφραση της υπερηφάνειας αναγνωρίζεται σε προεγγράμματες, απομονωμένες φυλές. Την έχει μάλιστα εντοπίσει σε ανθρώπους που γεννήθηκαν τυφλοί, κάτι το οποίο υποδηλώνει ότι είναι έμφυτη.

Ποιο είναι το νόημα της υπερηφάνειας και γιατί έχουμε δύο υπερηφάνειες που είναι διαφορετικές αλλά φαίνονται ίδιες; Γενικά, όταν οι άνθρωποι βλέπουν την έκφραση της υπερηφάνειας, τη συνδέουν με την υψηλή κοινωνική θέση. Η υπερηφάνεια λοιπόν μας κινητοποιεί να έχουμε καλές επιδόσεις ώστε να κερδίσουμε σεβασμό. Υπάρχουν δύο ξεχωριστοί τρόποι για να κάνουμε κάτι τέτοιο, γεγονός το οποίο ίσως εξηγεί τις δύο πλευρές της υπερηφάνειας.
 
Η κοινωνική θέση μπορεί να έχει δύο μορφές, λέει ο ανθρωπολόγος Τζο Χένριτς, του ίδιου πανεπιστημίου. Η πρώτη βασίζεται στην κυριαρχία και παρατηρείται κατά γενικό κανόνα στα πρωτεύοντα θηλαστικά εκτός από τον άνθρωπο, όπου τα πιο μεγαλόσωμα και δυνατά άτομα απολαμβάνουν τον σεβασμό επειδή μπορούν να κυριαρχήσουν ή να σκοτώσουν τα άλλα. Τα αντίστοιχα στους ανθρώπους είναι ο «νταής» της παιδικής χαράς και το αυταρχικό αφεντικό. Η δεύτερη μορφή κοινωνικής θέσης είναι το κύρος. Σε αυτή την περίπτωση ο σεβασμός και η ισχύς κερδίζονται μέσω της γνώσης ή της ικανότητας. «Αυτό ταιριάζει με τα δύο είδη υπερηφάνειας» λέει η κυρία Τρέισι. «Το ένα συνδέεται με την επιθετικότητα και την υπερβολική αυτοπεποίθηση, ενώ το άλλο κινητοποιεί την επίτευξη, τη σκληρή δουλειά και την αλτρουιστική συμπεριφορά».
 
Σύγχυση  Καιρός για αλλαγή!
Είναι ένα συναίσθημα που όλοι έχουμε νιώσει, είτε σε μια αίθουσα διαλέξεων είτε σε μια γκαλερί ή περπατώντας σε μιαν άγνωστη πόλη. Η σύγχυση όμως είναι δύσκολο να περιγραφεί. Ο Ντάκερ Κέλτνερτου Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ υποστηρίζει ότι πρόκειται για «το συναίσθημα πως το περιβάλλον δίνει ανεπαρκείς ή αντιφατικές πληροφορίες». Είναι όμως η σύγχυση πράγματι ένα συναίσθημα; Για ορισμένους ψυχολόγους η ιδέα είναι, αν όχι περιθωριακή, σκανδαλώδης. Ο κ. Σίλβια πιστεύει παρ΄ όλα αυτά ότι η σύγχυση μπορεί να θεωρηθεί βασικό συναίσθημα, κατ΄ αρχήν επειδή είναι τόσο εύκολο να την εντοπίσει κανείς. Σμίξιμο των φρυδιών, στένεμα των ματιών, ίσως και ένα δάγκωμα των χειλιών: η σύγχυση είναι άμεσα ορατή. Μια μελέτη μάλιστα διαπίστωσε ότι είναι η δεύτερη αναγνωρίσιμη καθημερινή έκφραση, με πρώτη τη χαρά. 
 
Σε τι χρησιμεύει όμως; Πρόκειται για ένα συναίσθημα που βασίζεται στη γνώση και ανήκει στην ίδια «οικογένεια» με το ενδιαφέρον, διευκρινίζει ο κ. Σίλβια. Θεωρεί ότι είναι το μέσον που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλός μας για να μας πει ότι ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τα πράγματα δεν λειτουργεί, ότι το νοητικό μοντέλο που έχουμε φτιάξει για τον κόσμο έχει κάποιο ελάττωμα ή είναι ακατάλληλο. Μερικές φορές αυτό μας κάνει να αποτραβιόμαστε, μπορεί όμως και να μας κινητοποιήσει ώστε να μεταφέρουμε αλλού την προσοχή μας ή να αλλάξουμε τη στρατηγική μάθησής μας, προσθέτει.

Μια σχετική ιδέα είναι ότι μια έκφραση σύγχυσης στο πρόσωπο προειδοποιεί τους άλλους να βοηθήσουν αυτόν που την επιδεικνύει. Αν είναι έτσι, η σύγχυση βοηθάει στην απόκτηση νέων γνώσεων και ενθαρρύνει τις κοινωνικές σχέσεις, κάτι το οποίο την καθιστά τέλειο συναίσθημα για τον 21ο αιώνα.

Είμαι γενναιόδωρος σημαίνει δίνω χώρο… προσωπικό

Ο χώρος είναι πολύ διαφορετικός από τον χρόνο, αφού τον έχουμε κάθε φορά όλον στη διάθεσή μας και μπορούμε να τον εκμεταλλευτούμε όπως θέλουμε, ή να παραμείνουμε σε αυτόν χωρίς να κάνουμε τίποτα. Δεν είναι σπάνιο αγαθό και, επιπλέον, ανακαλύπτονται συνεχώς συστήματα για την επέκταση του διαθέσιμου χώρου: μπορούμε να πάρουμε το πρωινό μας στην Ευρώπη, να γευματίσουμε στην Ασία και να δειπνήσουμε στην Αμερική, και σύντομα θα είμαστε σε θέση να πηγαίνουμε διακοπές στο φεγγάρι ή και στον Άρη.

Όλα είναι δυνατά μέσα στο χώρο. Αν νιώθουμε άβολα στην πόλη, πηγαίνουμε στην εξοχή, αν βαριόμαστε την παρθένα φύση, περπατάμε ατελείωτα χιλιόμετρα πάνω στην άσφαλτο, αν δεν μας αρέσει η ακρογιαλιά, στήνουμε το σπίτι μας στο βουνό.

Επομένως, πώς μπορούμε να είμαστε γενναιόδωροι με το χώρο μας, αν υπάρχει σε τόση ποσότητα; Είναι ένα αγαθό που υπάρχει σε αφθονία, και το οποίο καταφέραμε να χωρίσουμε και να μοιράσουμε, καθώς και να φυλάξουμε μερικά κομμάτια του για τη δική μας προσωπική χρήση.
Είναι ένας χώρος φυσικός, αλλά, συγχρόνως, και ένας χώρος προσωπικός. Βάζουμε ένα κρυστάλλινο καμπανάκι για να τον προστατεύουμε και κρεμάμε και μία πινακίδα που λέει «απαγορεύεται η είσοδος χωρίς άδεια».

Στην πραγματικότητα, έχουμε κάθε δικαίωμα να το κάνουμε αυτό για να διασφαλίσουμε την ιδιωτική μας ζωή. Ωστόσο, ακριβώς επειδή είναι ένα προσωπικό δικαίωμα, έχουμε τη δυνατότητα να ανοίγουμε αυτό τον ιδιαίτερο χώρο και να δεχόμαστε άλλους ανθρώπους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τις πόρτες ανοιχτές για να μας αδειάσουν το σπίτι οι καταπατητές ξένης περιουσίας. Σημαίνει ότι ανοίγουμε με τη θέλησή μας τις πόρτες του σπιτικού μας στους φίλους μας, αλλά και σε αυτούς που δεν είναι και τόσο φίλοι.

Πρέπει να φροντίσουμε να είναι καλοδεχούμενοι και να νιώθουν άνετα όταν μας κοιτάζουν στα μάτια, όλοι όσοι μας χτυπούν την πόρτα. Αν εμφανιστεί κάποιος που χρειάζεται ένα μέρος για να ξεκουράσει το κουρασμένο του πνεύμα, οφείλουμε να τον αφήσουμε να περάσει, και επίσης να κάνουμε εκείνον που θα έρθει να ζητήσει λίγο αλάτι, ένα ανοιχτήρι ή μία κουβέρτα, να νιώσει δηλαδή σαν στο σπίτι του.

Με τον ίδιο τρόπο, οι φίλοι των παιδιών μας πρέπει να θεωρούν το σπίτι μας ένα μέρος που θα μπορούν να μαζεύονται για να παίξουν, να φυλάξουν τα πράγματά τους ή και να κοιμηθούν εκεί. Σε αυτή την περίπτωση η γενναιοδωρία έχει να κάνει περισσότερο με αυτό που ονομάζουμε φιλοξενία…

Όταν κάνουμε ένα βήμα πέρα από το φόβο, μπορούμε να ενστερνιστούμε το δρόμο του φωτεινού πολεμιστή

Εξάσκηση στην αφοβία σημαίνει ότι εξαλείφουμε πρώτα τη φτώχεια, την τρομοκρατία και τον πόλεμο που μαίνεται μέσα μας. Εξαλείφουμε τον εθισμό μας να είμαστε σωστοί και καθορίζουμε την αντίληψή μας για κάθε πρόβλημα μέσα μας πριν αντιμετωπίσουμε το ίδιο το πρόβλημα.

Πριν από πολλά χρόνια, στην προσπάθειά τους να ξεπεράσουν την αντιληπτική τους έλλειψη, η Αγγλία και η Γαλλία επιτίθονταν η μία στην άλλη ξανά και ξανά. Έκοψαν τόσα πολλά από τα δέντρα τους για την κατασκευή πολεμικών πλοίων, προκειμένου να πολεμήσουν η μία την άλλη για την εξουσία και τα πλούτη, με αποτέλεσμα να αποψιλώσουν τις χώρες τους, καταλήγοντας στην πραγματικότητα με λιγότερους πόρους για την κάθε μία.

Αν είχαν αναγνωρίσει ότι ήταν αυτοί που δημιουργούσαν το αίσθημα της έλλειψης, θα μπορούσαν να έχουν βρει έναν πιο παραγωγικό τρόπο για να βεβαιωθούν ότι είχαν αυτό που πραγματικά χρειάζονταν.

Εμείς, επίσης, τείνουμε να παραβλέπουμε το τίμημα του να εξαπολύουμε μάχη και αντί γι’ αυτό επικεντρωνόμαστε στο πώς μπορούμε να πάρουμε ένα μεγαλύτερο κομμάτι της πίτας. Δεν μας αρέσει να θεωρούμε τους εαυτούς μας άπληστους – είμαστε προσεκτικοί, δημιουργώντας ένα κομπόδεμα, έτσι ώστε να μην αισθανθούμε ποτέ ξανά ανασφαλείς. Φυσικά, ποτέ δεν φτάνουμε σε αυτό το σημείο γιατί ψάχνοντας για την ασφάλεια στο γάμο, τη χρηματιστηριακή αγορά, το χώρο εργασίας, ακινήτων, ή οτιδήποτε άλλο υλικό, ποτέ δεν καταφέρνουμε να νιώθουμε ασφαλείς.

Οι φωτεινοί πολεμιστές οικοδομούν σχέσεις συνεργασίας με τους άλλους, αντί να προσπαθούν να τους κατακτήσουν. Κατά συνέπεια, ερχόμαστε πολύ πιο κοντά στην εξεύρεση κοινού εδάφους και λύσεων σε κοινά προβλήματά μας. Αντί να προσκολλούμαστε στην πεποίθησή μας ότι δεν θα έχουμε αρκετά ή ότι θα μας εκμεταλλευτούν, εμείς επεκτείνουμε γενναία την εμπιστοσύνη και βρίσκουμε λύσεις.

Αυτό φαίνεται αφελές, φυσικά, και ένα κομμάτι μας λέει ότι η πραγματική ζωή δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο. Αλλά οι πιο επιτυχημένοι οργανισμοί στη φύση είναι αποτέλεσμα συνεργασιών. Ακόμη και το ανθρώπινο σώμα είναι προϊόν μιας δωδεκάδας οργάνων και πολλών διαφορετικών ειδών ιστών που εργάζονται μαζί.

Δεν χρειάζεται πλέον να πιστεύουμε τα ψευδή στοιχεία που αποδεικνύουν ότι έχουμε εχθρούς που πρέπει συνεχώς να μαχόμαστε και να υποτάξουμε. Αυτή η νοοτροπία μας οδηγεί σε διαμάχη με τον οδηγό που παίρνει το χώρο στάθμευσής «μας», ή επιμένουμε ότι η σύντροφός μας σκόπιμα δεν άδειασε το πλυντήριο πιάτων προκειμένου να μας τρελάνει.

Δεν χρειάζεται να επεκτείνουμε την απόλυτη εμπιστοσύνη σε κάθε άτομο που συναντάμε ή να αρνούμαστε τον κίνδυνο του να αφήνουμε τους εγκληματίες ελεύθερους στον κόσμο, αλλά επίσης, δεν χρειάζεται να πορευόμαστε στη ζωή με το σπαθί στο χέρι, έτοιμοι να νικήσουμε τη λάθος απερισκεψία. Ως φωτεινοί πολεμιστές, ανοίγουμε τα μάτια μας, έτσι ώστε να μπορούμε να δούμε στους άλλους την ικανότητα για ειρήνη, ακόμα κι αν δεν την εκφράζουν.

Μερικοί ψυχολόγοι θα έλεγαν ότι προβάλλουμε τη σκοτεινή πλευρά μας (τις σκιές μας) στους άλλους, δημιουργώντας αντιπάλους προκειμένου να αποφύγουμε να ψάξουμε το κομμάτι του εαυτού μας που δεν έχει επουλωθεί. Ωστόσο, το να βγάζουμε τους άλλους λάθος μας αποσπά από τη δύναμη που πρέπει να έχουμε, ώστε να εξαλείψουμε τη δική μας τάση να ασκούμε βία και μας εμποδίζει να έχουμε πρόσβαση στη δημιουργική μας θεραπευτική ενέργεια, την οποία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να ονειρευτούμε έναν καλύτερο κόσμο.

Όταν ασκούμαστε στην αφοβία, δεν χρειάζεται να δημιουργήσουμε εχθρούς ή να έχουμε εμμονές για «κακούς», έτσι ώστε να αισθανόμαστε βέβαιοι ότι είμαστε πάντα θύματα. Μπορεί να φαίνεται περίεργο το γεγονός ότι εμείς οι ίδιοι θα μιλήσουμε για αίσθημα αδυναμίας, αλλά αυτό λειτουργεί πολύ καλά για εμάς ψυχολογικά. Αν δούμε τους εαυτούς μας ως θύματα, τους απαλλάσσουμε από κάθε περαιτέρω θυσία.

Όταν κάνουμε ένα βήμα πέρα από το φόβο, τη βία και το θάνατο, μπορούμε να ενστερνιστούμε το δρόμο του φωτεινού πολεμιστή. Μπορούμε να κάνουμε ειρήνη, όχι πόλεμο. Ο Μαχάτμα Γκάντι είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα ανθρώπου που διεξήγαγε ειρήνη, ακόμη και στο πρόσωπο της βίας, και άλλαξε την πορεία της ιστορίας για ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους.

Δεν μπορεί να είναι τόσο δύσκολο στην πράξη αυτό για τους εαυτούς μας.

Η ιστορία της λέξης αρετή

Αποτέλεσμα εικόνας για ερεβοκτονος Η ιστορία της λέξης αρετήΑρετή είναι η κορυφαία λέξη που κρύβει καθετί καλό μέσα της.
Παράγεται από τη ρίζα *αρ από την οποία παράγονται ακόμα: αραρίσκω, άριστος, αρέσκω/αρέσω, άρτιος, αρμός, άρθρο, αριθμός, αρτύω κ.ά.
Αρετή ονομάζεται η μέγιστη προσαρμοστικότητα στις περιστάσεις των καιρών, ώστε με πράξεις ευάρμοστες, να δίνονται λύσεις αρεστές στους πολλούς.
Η αρετή, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, είναι μέσον, μεσότητα, μέτρο, ορθό μέτρο, μεταξύ δύο ακροτήτων, όπου η μια άκρη παρουσιάζει έλλειψη και η άλλη υπερβολή.
Η μεγαλοπρέπεια, λ.χ., είναι το ορθό μέτρο μεταξύ μικροπρέπειας (που εμφανίζει έλλειψη) και απειροκαλίας (που εμφανίζει υπερβολή).
Η μεγαλοψυχία μεταξύ μικροψυχίας και χαυνότητας.
Η ευτραπέλεια μεταξύ βαναυσότητας και βωμολοχίας.
Η νέμεση (η δίκαιη αγανάκτηση) μεταξύ χαιρεκακίας και φθόνου.
Η πραότης μεταξύ αοργησίας και οργιλότητας.
Η αλήθεια μεταξύ ειρωνείας και αλαζονείας.
Και προχωρώντας λίγο στον Αριστοτέλη θα δούμε τη σχέση της αρετής με την ευδαιμονία.
Η ερώτηση έχει ως εξής:
Ο ευδαίμων, «ὁ εὖ τόν δαίμονα διακείμενον ἔχων», δηλαδή ο ευτυχής και μακάριος, είναι ενάρετος;
Η ευδαιμονία: η ευτυχία, η μακαριότητα είναι αρετή;
Σ’ αυτή την ερώτηση ο Αριστοτέλης δίνει αρνητική απάντηση. Όχι, λέει, δεν είναι η αρετή ευδαιμονία. Ευδαιμονία είναι η ενεργητικότητα εκείνη προς την οποία τείνει η αρετή.
Το Ηθικόν ιδεώδες του Αριστοτέλη είναι η ενεργητικότητα, η ευάρμοστη πράξη που δίνει λύση. Αυτό δηλαδή που σημαίνει Αρετή.
Υπάρχει τέλος και άλλος ένας όρος συγγενικός με την ευδαιμονία, είναι η ευθυμία (ευ + θυμός) του Δημόκριτου.
Όχι με την ομηρική σημασία της καλής καρδιάς, της διασκέδασης, της εύθυμης παρέας – που είναι και η σημερινή – αλλά με την έννοια της ισόρροπης και ευάρεστης κατάστασης του θυμού (ευ + θυμός).
Αυτή είναι λοιπόν η ευθυμία, που στο ένα άκρο της έχει την αθυμία, (τη δυσθυμία) του μελαγχολικού και στο άλλο της άκρο έχει την υπερθυμία του μανιακού.
Αυτή η ισόρροπη και ευάρεστη κατάσταση του θυμού κατορθώνετατι, σύμφωνα με το Δημόκριτο, «Μετριότητι τέρψιος καί βίου συμμετρίῃ». Με το μετριασμό των απολαύσεων και όταν βάζουμε το σωστό μέτρο σε όλες τις διαστάσεις του βίου μας. Δηλαδή με την αρετή, που είναι το ορθό μέτρο.
Ευδαιμονία + ευθυμία βρίσκονται στον αριθμητή. Στον κοινό παρονομαστή είναι η αρετή και απλό επακολούθημά της, είναι η απόλαυση, η ηδονή του ευδαίμονος.
---------------
*Αρ (=αρμόζω, προσαρμόζω)

Η διαφορά της ελευθερίας με την αυθαιρεσία

Η διαφορά της ελευθερίας με την αυθαιρεσίαΑπό την ώρα που οι αρχές και οι κανόνες, τα παραγγέλματα και οι εντολές μας έρχονται απ’ έξω και οι κυρώσεις, θετικές ή αρνητικές, έπαινος ή ψόγος, αμοιβή ή ποινή επιβάλλονται πάλι απ’ έξω, από την ώρα που δεν κρίναμε εμείς και δεν αναδεχτήκαμε εμείς ολόκληρο το βάρος της εκλογής και της πράξης μας, δεν επήραμε μόνοι και ακέραια την απόφασή μας, η ευθύνη μας είναι περιορισμένη. Άλλο αν είναι και για το θετό Δίκαιο η ευθύνη μας στην περίπτωση αυτή πλήρης ή όχι. Εγώ μιλώ για την ηθική ευθύνη. Πλήρης είναι η ευθύνη μόνο στις πράξεις της αυτόνομης βούλησης. Πλήρως υπεύθυνος είμαι κατά το μέτρο που η πράξη είναι δ ι κ ή μου, κατά το μέτρο που η πράξη απέρρευσε από μένα τον ίδιο. Όσο δεν είναι δική μου με το νόημα αυτό, άλλο τόσο δεν υπέχω κι εγώ την πλήρη ευθύνη για τη σύλληψη και την εκτέλεσή της.

Ελευθερία όμως ηθική δεν θα πει αυθαιρεσία. Να μια παρεξήγηση που πρέπει να την αποφύγουμε. Άλλο ελευθερία και άλλο αναρχία. Επομένως και η ηθική αυτονομία αντιδιαστέλλεται ριζικά και σαφώς προς την αυθαιρεσία. Αυθαίρετη είναι η αναρχούμενη, όχι η ελεύθερη βούληση. Αυτονομούμενη είναι η βούληση που προστάζεται από το δικό της νόμο, όχι εκείνη που δεν αναγνωρίζει κανένα νόμο. Τέτοια είναι η αυθαίρετη, η αναρχούμενη βούληση. Η αυτονομούμενη βούληση ενεργεί σύμφωνα με τη δική της αξιοθεσία, με τη δική της ιεράρχηση των αξιών, πέρα από κάθε δέσμευση. Ενεργεί πέρα από κάθε δέσμευση, εκτός από μία. Όλες τις άλλες δεσμεύσεις μπορεί να τις αγνοήσει. Να τις καταλύσει. Μιαν όμως δέσμευση δεν μπορεί η αυτονομούμενη βούληση να την αρνηθεί ή να την αναιρέσει: τον  αυτοσεβασμό.  Να η διαφορά μεταξύ της αυθαίρετης και της ελεύθερης βούλησης. Η αυθαίρετη βούληση δεν πειθαρχεί πουθενά, δεν σέβεται κανένα νόμο, και κατά τούτο ακριβώς είναι αυθαίρετη ότι δεν πειθαρχεί στον εαυτό της. Δεν έχει καμιά δυσκολία να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα. Ή να μη σας δώσει κανένα λόγο. «Έκανα άλλοτε έτσι, αυτό τώρα το κάνω αλλιώς». Γιατί; «Γιατί έτσι θέλω». Ούτε αυτοσεβασμός, ούτε αυτοπειθαρχία.

Ελευθερία όμως δεν θα πει να ενεργείς από καπρίτσιο ή ελεύθερα. Ελευθερία θα πει να ενεργείς από σεβασμό προς ένα νόμο που έχεις δώσει ο ίδιος στον εαυτό σου και να αισθάνεσαι την υποχρέωση πρώτος εσύ να τον τηρήσεις. Όχι κατά σύμπτωση. Όχι κατ’ εξαίρεση. Αλλά ως σταθερό και αμετακίνητο κανόνα βίου. Γι’ αυτό λέμε: ελεύθερη βούληση είναι εκείνη που δεν δεσμεύεται από τίποτα εκτός από τον ίδιο τον εαυτό της. Να σέβεται τον εαυτό της και να πειθαρχεί σ’ αυτόν είναι η αρχή της.

Πόλεμος καὶ Ὕβρις

erevoktonosΘεοὶ πάντες ἔγημαν ἣν ἕκαστος εἴληφεν ἐν κλήρῳ. Πόλεμος παρῆν ἐσχάτῳ κλήρῳ· Ὕβριν δὲ μόνην κατέλαβεν· ταύτης περισσῶς ἐρασθεὶς ἔγημεν. Ἐπακολουθεῖ δὲ αὐτῇ πανταχοῦ βαδιζούσῃ. Ὅτι ἔνθα ἂν προέλθῃ ὕβρις ἢ ἐν πόλει ἢ ἐν ἔθνεσι, πόλεμος καὶ μάχαι εὐθὺς μετ᾿ αὐτὴν ἀκολουθεῖ.

Οι αρχαίοι Έλληνες, όπως και οι Ινδοί, πίστευαν ότι ο κάθε θεός είχε τη σύζυγό του. Ο μύθος λέει ότι με κλήρο απέκτησε ο κάθε θεός τη σύζυγό του Τελευταίος έμεινε ο θεός Πόλεμος, ο οποίος πήρε για σύζυγό του την τελευταία θεά που είχε απομείνει: την Ύβρι. Και την αγαπούσε πάρα πολύ. Όπου βρισκόταν η Ύβρις, εκεί ερχόταν από πίσω και ο Πόλεμος. Έτσι από τότε σε όποια πόλη (κράτος) εκδηλωνόταν μεγάλη ύβρις, ακολουθούσε και πόλεμος.

Θα πρέπει όμως να εξηγήσουμε τί είναι ύβρις. Για τους αρχαίους δέν είναι αυτό που ονομάζουμε σήμερα “ύβρη” ή βρισιά. Ύβρις στα αρχαία σημαίνει μεγάλος εγωισμός, που κάνει τον άνθρωπο να εκδηλώνει ασέβεια προς τον Θεό, προς τον παντοτινό ηθικό νόμο, προς τα πλάσματα του Θεού και προς τη φύση.

Όποιος άνθρωπος γνωρίζει ποιός είναι ο ηθικός νόμος ώστε ανάλογα να συμμαζεύει τον εγωισμό του, πρέπει σύμφωνα με τον παντοτινό ηθικό νόμο να βαδίζει.

Και όποιος δέν γνωρίζει τον παντοτινό ηθικό νόμο, πρέπει να μελετά και να τον μαθαίνει.

Κανείς άλλος δεν φταίει για τούτα – μόνο εγώ

Θα συμβιβάζονταν με τα παρόντα χωρίς να δυσθυμούν …

ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΜΙΑΣ
Παρά ταύτα πολλοί φρικιούν ακόμα και με τους στίχους του Μενάνδρου

κανένας ζωντανός δεν γίνεται να πει “Αυτό εγώ δεν θα το πάθω”,

επειδή δεν ξέρουν πόσο πολύ βοηθάει στην αποφυγή της λύπης το να μπορούμε με μελέτη και άσκηση να κοιτάμε την τύχη καταπρόσωπο με ορθάνοιχτα μάτια και να μην κατασκευάζουμε μέσα μας λεπτεπίλεπτες και απαλές φαντασιώσεις, σαν κάποιον που μεγάλωσε στη σκιά πολλών ελπίδων οι οποίες συνεχώς υποχωρούν και ορθώνονται απέναντι στο τίποτα. Μπορούμε, όμως, ν’ απαντήσουμε στον Μένανδρο τούτο: “Κανένας ζωντανός δεν γίνεται να πει “Αυτό εγώ δεν θα το πάθω”, αλλά, ενόσω είναι ακόμα ζωντανός, μπορεί να πει: Αυτό εγώ δεν θα το κάνω· δεν θα πω ψέματα, δεν θα ραδιουργήσω, δεν θα κλέψω, δεν θα σκεφτώ επίβουλα”.
Τούτο είναι πραγματικά στο χέρι μας και δεν είναι μικρή αλλά μεγάλη συμβολή για την ψυχική γαλήνη. Όπως αντιθέτως,

η συνείδησή μου, γιατί ξέρω πως έκανα έργα φοβερά, (ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ),

σαν πληγή στη σάρκα, έτσι αφήνει πίσω της και στην ψυχή τη μεταμέλεια που διαρκώς τη ματώνει και την κεντρίζει. Τις άλλες λύπες, βέβαια, αναιρεί η λογική, αλλά η μεταμέλεια προκαλείται από την ίδια τη λογική αφού η ψυχή, μαζί με το συναίσθημα της ντροπής, τύπτεται και τιμωρείται από μόνη της. Όπως εκείνοι που ριγούν από κρυάδες ή καίγονται από πυρετό ενοχλούνται και υποφέρουν περισσότερο από εκείνους που νιώθουν τα ίδια από εξωτερική ζέστη ή κρύο, έτσι και οι λύπες οι προερχόμενες από τυχαία γεγονότα, που είναι σαν να έρχονται απ’ έξω, είναι ελαφρότερες· όμως εκείνος ο θρήνος,

κανείς άλλος δεν φταίει για τούτα – μόνο εγώ (ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ),

που λέγεται μετά από κάθε σφάλμα μας και που προέρχεται από μέσα μας, κάνει τον πόνο ακόμα πιο βαρύ εξαιτίας της ντροπής που νιώθουμε. Συνεπώς, ούτε το πολυτελές σπίτι ούτε η αφθονία χρυσαφιού ούτε η περηφάνια για την καταγωγή ούτε η λαμπρότητα του αξιώματος ούτε η χάρη του λόγου και η ευφράδεια παρέχουν τόση ηρεμία και γαλήνη στη ζωή όσο η καθαρή από κακές πράξεις και προθέσεις ψυχή, αυτή που έχει πηγή ζωής της το ατάραχο και αμίαντο ήθος· από την πηγή αυτή ρέουν οι καλές πράξεις που έχουν ενέργεια εμπνευσμένη και χαρούμενη, την οποία ακολουθεί μεγαλοφροσύνη, και (που έχουν) μνήμη γλυκύτερη και ασφαλέστερη από τη “γηροτρόφο” ελπίδα του Πινδάρου.

Μήπως “και τα θυμιατήρια”, όπως είπε ο Καρνεάδης, “ακόμα κι όταν έχουν αδειάσει, δεν κρατούν το άρωμά τους για πολύ καιρό”, και οι καλές πράξεις δεν αφήνουν στην ψυχή του σοφού πάντα χαριτωμένη και φρέσκια την ανάμνησή τους, με την οποία ποτίζεται η χαρά και θάλλει, και περιφρονεί όσους κλαίγονται και κατηγορούν τη ζωή πως είναι τόπος δεινών ή τόπος εξορίας που έχει οριστεί εδώ για τις ψυχές;

Ευχαριστιέμαι, επιπλέον, με τον Διογένη ο οποίος, όταν είδε τον οικοδεσπότη του στη Σπάρτη να προετοιμάζεται με υπερηφάνεια για κάποια γιορτή, είπε: “Ο καλός άνθρωπος δεν θεωρεί την κάθε μέρα γιορτή;” Και λαμπρότατη βέβαια, αν έχουμε σωφροσύνη.

Αφού η ζωή είναι η πιο τέλεια μύηση και τελετουργία στα παραπάνω, πρέπει να είναι γεμάτη ψυχική γαλήνη και χαρά και όχι, όπως συμβαίνει με τους πολλούς που περιμένουν τα Κρόνια, τα Διάσια, τα Παναθήναια και άλλες τέτοιες μέρες για να ευχαριστηθούν και ν’ αναζωογονηθούν, γελώντας το γέλιο που αγοράζουν πληρώνοντας το αντίτιμο στους μίμους και τους χορευτές.

Παρ’ ότι οι άνθρωποι χαίρονται με τα γλυκόλαλα όργανα και τα πουλιά που κελαηδούν, κι ευχαριστιούνται βλέποντας τα ζώα να παίζουν και να χοροπηδούν, ενώ, αντίθετα, δυσαρεστούνται, όταν αυτά ουρλιάζουν και βρυχώνται και δείχνουν αγριεμένα, ωστόσο, αν και βλέπουν πως η δική τους ζωή είναι αγέλαστη, κατηφής και πιεσμένη από οχληρά πάθη και προβλήματα και ατέλειωτες φροντίδες, δεν δέχονται να προσφέρουν στον εαυτό τους κάποια ανάσα και ξεκούραση από κάπου, αλλά, ακόμα κι όταν άλλοι τους παρακινούν, δεν δέχονται συμβουλή, που ακολουθώντας τη θα συμβιβάζονταν με τα παρόντα χωρίς να δυσθυμούν και θα θυμούνταν το παρελθόν με ευγνωμοσύνη, ενώ θ’ αντιμετώπιζαν και το μέλλον χωρίς φόβο και καχυποψία, με ευχάριστες και λαμπρές ελπίδες.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ

Πυκνή Ύλη: το πρώτο άμεσο τεκμήριο για τον ταχύτατο μηχανισμό ψύξης άστρων νετρονίων με εκπομπή νετρίνων

Αστροφυσικοί έχουν βρει το πρώτο άμεσο τεκμήριο για τον ταχύτατο μηχανισμό εκπομπής νετρίνων με τον οποίο μπορούν να ψύχονται τα άστρα νετρονίων. Το άρθρο είναι του Καθηγητή Φυσικής και Αστρονομίας James Lattimer.

Τα άστρα νετρονίων διαμορφώθηκαν σε υπερκαινοφανείς εκρήξεις άστρων πολύ μεγάλης μάζας για να γίνουν λευκοί νάνοι. Σε τέτοιες υπερκαινοφανείς, το θερμό υπόλειμμα που διαμορφώθηκε από την κατάρρευση του αστρικού πυρήνα είναι τόσο πυκνό που τα περισσότερα πρωτόνια και ηλεκτρόνια συνδυάζονται για να δημιουργήσουν νετρόνια. Παρατηρώντας πώς ψύχονται τα άστρα νετρονίων, οι ερευνητές ελπίζουν να κατανοήσουν πώς συμπεριφέρεται η ύλη κάτω από ακραίες συνθήκες – σε πυκνότητες που ξεπερνούν εκείνες των ατομικών πυρήνων και θερμοκρασίες που μπορούν να φτάσουν τις εκατοντάδες δισεκατομμύρια βαθμών Κέλβιν. Τώρα, ο Edward Brown στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Michigan και οι συνεργάτες του ερεύνησαν την ιστορία ψύξης ενός άστρου νετρονίων που είναι μέρος ενός διπλού συστήματος στον Γαλαξία μας. Αναλύοντας τις εκπομπές ακτίνων Χ του άστρου σε αδρανείς περιόδους που ακολουθούσαν δυο περιόδους εκρήξεων ακτίνων Χ που έληξαν το 2001 και 2006, η ομάδα βρήκε τεκμήρια ενός ιδιαίτερα ταχέων νετρίνων μηχανισμού ψύξης, που ονομάζεται άμεση διαδικασία Urca. Η διαδικασία αυτή θεωρείται ότι συμβαίνει νωρίς στις ζωές όλων των άστρων νετρονίων και μπορεί να λειτουργούν σε μεταγενέστερα στάδια μερικών άστρων νετρονίων, που ποτέ όμως δεν είχαν παρατηρηθεί άμεσα.

Σε ένα νεογέννητο άστρο νετρονίων, τα νετρίνα είναι προσωρινά παγιδευμένα σε έναν αδιαφανή αστρικό πυρήνα, όμως διαχέονται έξω σε κλάσματα δευτερολέπτου, αφήνοντας την περισσότερη ενέργειά τους για να θερμάνει την ύλη του πυρήνα σε περισσότερο από 500 δισεκατομμύρια βαθμούς Κέλβιν. Κατά τα επόμενα εκατομμύρια χρόνια, το άστρο κυρίως ψύχεται εκπέμποντας περισσότερα νετρίνα. Η άμεση διαδικασία Urca, η οποία θεωρείται ότι κυριαρχεί στο αρχικό στάδιο αυτής της ψύξης, προτάθηκε για πρώτη φορά από τους φυσικούς Mário Schenberg και George Gamow. (Ο μηχανισμός ονομάζεται από το όνομα ενός φημισμένου καζίνου του Ρίο – Casino da Urca, όπου υποτίθεται ότι ο Schenberg είπε στον Gamow: «Η ενέργεια σε μια υπερκαινοφανή πρέπει να εξαφανίζεται … τόσο γρήγορα όσο το χρήμα στο τραπέζι της ρουλέτας.») Στις άμεσες διαδικασίες Urca που εμπλέκονται νουκλεόνια, τα θερμικά διεγερμένα νετρόνια υφίστανται βήτα διάσπαση για να απελευθερώσουν πρωτόνια, ηλεκτρόνια και αντινετρίνα, ενώ τα θερμικά διεγειρόμενα πρωτόνια υφίστανται την αντίστροφη διαδικασία και γεννούν νετρόνια, ποζιτρόνια και νετρίνα. (Οι αντιδράσεις που περιγράφονται παρουσιάζονται στην παρακάτω εικόνα). Τα νετρίνα μεταφέρουν ενέργεια καθώς δραπετεύουν από το άστρο και καθώς το άστρο ψύχεται, ο αριθμός των θερμικά διεγερμένων νουκλεονίων μειώνεται.

 
Μέσα σε ένα λεπτό, η άμεση διαδικασία Urca θα επιτρέψει τη θερμοκρασία του αστρικού πυρήνα να πέσει απότομα περίπου 1 δισεκατομμύριο Κέλβιν. Αλλά, όταν φθάσουν σε αυτή τη «χαμηλή» θερμοκρασία, τα περισσότερα άστρα νετρονίων δεν θα έχουν αρκετά θερμικά διεγερμένα νουκλεόνια για να συνεχίσουν να υποστηρίζουν την άμεση διαδικασία Urca επειδή η διαδικασία δεν μπορεί πλέον ταυτόχρονα να διατηρεί ενέργεια και ορμή. Υπολογισμοί δείχνουν ότι για να διατηρήσει την ορμή, η άμεση διαδικασία Urca απαιτεί μια ελάχιστη κλασματική συγκέντρωση πρωτονίων [Y(p)] του 1/9. Το κλάσμα πρωτονίων σε ένα άστρο νετρονίων κάτω του 1 δισεκατομμυρίου Κέλβιν προσδιορίζεται από την αποκαλούμενη πυρηνική ενέργεια συμμετρίας, η οποία ποσοτικοποιεί την αλλαγή στην ενέργεια που συμβαίνει όταν τα πρωτόνια μετατρέπονται σε νετρόνια. Για τυπικές πυκνότητες άστρων νετρονίων, οι οποίες είναι κοντά σε αυτές των ατομικών πυρήνων [ρ(s)=2,3×10^17 kg/m^3], η ενέργεια συμμετρίας θέτει την Y(p) περίπου στο 1/25, που θα σταματούσε την άμεση διαδικασία Urca. Οι επόμενοι διαθέσιμοι μηχανισμοί ψύξης είναι οι «τροποποιημένες» διαδικασίες Urca, η οποίες, σε αυτές τις θερμοκρασίες, είναι ένα εκατομμύριο φορές αργότερες από ότι η άμεση νουκλεονική διαδικασία Urca. Ως επακόλουθο, μετά τα λίγα πρώτα λεπτά, τα περισσότερα άστρα νετρονίων ψύχονται σχετικά αργά και παραμένουν ορατά ως πηγές ακτίνων-Χ για μέχρι ένα εκατομμύριο χρόνια.

Ωστόσο, ενδέχεται να υπάρχουν εξαιρέσεις. Η πυρηνική ενέργεια συμμετρίας αυξάνεται με την πυκνότητα και είναι πιθανό ότι η Y(p) είναι μεγαλύτερη από 1/9 σε επαρκώς μεγάλης μάζας άστρα νετρονίων. Έτσι τέτοια άστρα θα μπορούσαν ακόμη να υφίστανται αυξημένη ψύξη νετρίνων μέσω των άμεσων διαδικασιών Urca. Η πιθανότητα αυτή θα εξαρτάται τόσο από το πώς η ενέργεια συμμετρίας αλλάζει με την πυκνότητα – που είναι δύσκολο να προσδιοριστεί σε υψηλή πυκνότητα – όσο και από την μέγιστη πυκνότητα στο άστρο, που εξαρτάται από τη μάζα του.

Για τον έλεγχο της σύνδεσης της ταχύτατης ψύξης με την άμεση διαδικασία Urca, οι ερευνητές τυπικά προσδιορίζουν τις θερμοκρασίες και τις ηλικίες απομονωμένων, θερμικά εκπεμπόντων άστρων νετρονίων. Συγκρίνοντας τη θερμοκρασία ενός άστρου με τις προβλέψεις από τα θεωρητικά μοντέλα, μπορούν να συμπεράνουν εάν συμβαίνει ταχεία ψύξη στην πρώιμη ζωή του άστρου. Αυτοί οι έμμεσοι έλεγχοι έδειχναν προηγουμένως ότι μερικά άστρα μπορεί να έχουν υποστεί αυξημένη ψύξη. Ωστόσο, πιο πρόσφατα, οι ερευνητές συνειδητοποίησαν ότι είναι δυνατός ένας άλλος έλεγχος, που βασίζεται στην παρατήρηση άστρων νετρονίων σε διπλά συστήματα. Ένα άστρο νετρονίων σε ένα ζεύγος μπορεί να συγκεντρώνει υλικό από το συνοδό άστρο – μια διαδικασία που τυπικά δημιουργεί εκρήξεις ακτίνων Χ. Κατά τη διάρκεια της προσαύξησης η θερμοκρασία του αστρικού πυρήνα προσδιορίζεται από την ισορροπία μεταξύ της θέρμανσης λόγω της συσσώρευσης και της ψύξης λόγω της εκπομπής νετρίνων. Στην αδρανή περίοδο που ακολουθεί την προσαύξηση, η επιφανειακή θερμοκρασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να συναχθεί η θερμοκρασία του πυρήνα και έτσι να προσδιοριστεί ο ρυθμός ψύξης. Μέχρι τώρα, δυο διπλά συστήματα έχουν δείξει στοιχεία αυξανόμενης ψύξης. Στις μελέτες αυτές, ωστόσο, η ένδειξη για αυξανόμενη ψύξη ήταν έμμεση επειδή τα άστρα ήταν ήδη πολύ αμυδρά για να ανιχνευθεί η θερμική εκπομπή τους – μόνο τα ανώτερα όρια για τις θερμοκρασίες τους συνήχθησαν από τις παρατηρήσεις.

Ο Brown και οι συνάδελφοί του απόκτησαν, για πρώτη φορά, άμεσα στοιχεία ενός άστρου νετρονίων στη φάση της ψύξης με ρυθμό σύμφωνο με την άμεση διαδικασία Urca. Τα στοιχεία προέρχονται από τη μελέτη ενός άστρου νετρονίων που είναι μέρος του ζεύγους MXB 1659-29 (εικόνα). Το MXB 1659-29 υπέστη εκρήξεις που τελείωσαν το 2001 και 2016, παρέχοντας την ευκαιρία για την παρατήρηση της ψύξης άστρου νετρονίων κατά τη διάρκεια των περιόδων ηρεμίας που ακολουθούν. Οι συγγραφείς αναλύουν το χρονικό της φωτεινότητας και της θερμοκρασίας της πηγής, υποθέτοντας ότι ο κύκλος έκρηξης-ηρεμίας που παρατηρείται μέχρι στιγμής αναπαριστά τη μακροχρόνια συμπεριφορά του άστρου. Υπό αυτή την υπόθεση, συμπέραναν ότι η ψύξη που παρατηρήθηκε στην ιστορία του άστρου μπορεί να εξηγηθεί μόνο εάν η άμεση διαδικασία Urca είναι ενεργή σε περίπου 1% του αστρικού πυρήνα. Παρόλο που άλλες διαδικασίες θα μπορούσαν, καταρχήν, να εξηγήσουν την παρατηρούμενη αυξανόμενη ψύξη, ο συγγραφείς συμπέραναν ότι αποκρούονται από τα δεδομένα.

Τα αποτελέσματα αυτά είναι δυνάμει πολύ σημαντικά για την κατανόησή μας για την πυκνή ύλη. Η άμεση διαδικασία Urca απαιτεί τόσο ασύζευκτα νουκλεόνια όσο και ένα επαρκώς μεγάλο κλάσμα πρωτονίων σε μέρος τουλάχιστον του πυρήνα του άστρου. Από τις εκτιμήσεις τους του ποσού των ασύζευκτων νουκλεονίων στο άστρο νετρονίων του MXB 1659-29, οι ερευνητές μπόρεσαν να παραγάγουν περιορισμούς στην θερμική χωρητικότητα του πυρήνα του άστρου. Μπόρεσαν επίσης να περιορίσουν την κρίσιμη θερμοκρασία της υπέρρευστης κατάστασης που θεωρείται ότι σχηματίζεται στον πυρήνα. Τέτοια αποτελέσματα θα παράσχουν συνεπείς ελέγχους για τα μοντέλα πυκνής ύλης. Επιπλέον, το κλάσμα πρωτονίων μπορεί να δώσει πληροφορίες για την πυρηνική ενέργεια συμμετρίας, ιδιαιτέρως, για την εξάρτηση της πυκνότητας. Μέχρι τώρα, τέτοιες πληροφορίες περιορίζονταν για πυρηνικά πειράματα σε πυκνότητες κάτω από αυτές των ατομικών πυρήνων, ενώ στα κέντρα των άστρων νετρονίων, οι πυκνότητες μπορεί να είναι 5 φορές υψηλότερες. Οι συγγραφείς εκτιμούν ότι η μάζα του άστρου νετρονίων MXB 1689-29 είναι κατά προσέγγιση 0,03 ηλιακές μάζες μεγαλύτερη από το κατώφλι μάζας για να συμβεί η άμεση διαδικασία Urca. Αν η πραγματική μάζα του άστρου θα μπορούσε να προσδιοριστεί ακριβώς, η τιμή της πυρηνικής συμμετρίας θα πρέπει να ποσοτικοποιηθεί στις υψηλές πυκνότητες για πρώτη φορά.

Μελέτες σαν αυτές που έγιναν από τον Brown και τους συνεργάτες του θα επιτρέψουν τους ερευνητές να διερευνήσουν την αυξημένη ψύξη σε περισσότερα άστρα νετρονίων και να συνδέσουν αυτές τις πληροφορίες με θεμελιώδεις ιδιότητες της πυκνής πυρηνικής ύλης. Οι έρευνες των ζευγών που αναλύθηκαν από επιστήμονες σε δημοσιεύσεις μπορεί να είναι ιδιαιτέρως διαφωτιστικές. Σύμφωνα με αυτές τις μελέτες, θα πρέπει να υπάρχει περισσότερο αυξημένη ψύξη σε αυτά τα άστρα νετρονίων από αυτήν στο MXB 1659-29, πράγμα που υποστηρίζει ότι τα άστρα είναι αντιστοίχως πιο μεγάλης μάζας και έτσι πυκνότερα. Εάν η αυξημένη ψύξη επιβεβαιωθεί, οι παρατηρήσεις μπορεί να παράσχουν πειραματικούς περιορισμούς στην ενέργεια συμμετρίας σε ακόμη υψηλότερες πυκνότητες από αυτή του MXB 1659-29.

Τι είναι η Μεσαιωνική Φιλοσοφία;

Σχετική εικόναΜεσαιωνική Φιλοσοφία: Θεωρία και πράξη

§1. Η φιλοσοφία εκείνης της περιόδου της ευρωπαϊκής ιστορίας, που βρίσκεται ανάμεσα στους αρχαίους και νέους χρόνους, ονομάστηκε μεσαιωνική φιλοσοφία, ή αλλιώς: φιλοσοφία των μέσων χρόνων ή μέσων αιώνων. Σχετικά με την ακριβή χρονική στιγμή έναρξής της οι απόψεις των ιστορικών ποικίλουν. Ορισμένοι υποστηρίζουν πως θα πρέπει να αρχίζει ευθύς με το κλείσιμο της Ακαδημίας των Αθηνών (529 μ.Χ.) από τον Ιουστινιανό. Αρκετοί άλλοι θεωρούν ως χρονικό σημείο έναρξής της το 800 μ.Χ. Είναι τότε που ο Καρλομάγνος ίδρυσε την λεγόμενη καρολίγγεια αυτοκρατορία, την πρώτη στη λατινογενή Δυτική Ευρώπη μετά την κατάλυση της πάλαι ποτέ κραταιάς δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Αποτελεί ορόσημο αυτή η χρονική στιγμή, διότι επί βασιλείας του Καρλομάγνου έλαβε σάρκα και οστά μια πρωτόφαντη πολιτισμική και πνευματική ανάπτυξη μέσα στους κόλπους της καθολικής εκκλησίας. Υπ’ αυτούς τους ορίζοντες, η μεσαιωνική φιλοσοφία ενσάρκωνε έναν αντίστοιχο μεσαιωνικό τρόπο σκέψης, ο οποίος δεν εξέφραζε ούτε κατά την πιο αρρωστημένη φαντασία

έναν «μεσαιωνικό σκοταδισμό». Η κουβέντα για έναν τέτοιο «σκοταδισμό» ανήκει στην τάξη της καθημερινότητας και τροφοδοτείται εν πολλοίς από την ολική άγνοια ορισμένων γύρω από την πνευματική/φιλοσοφική δημιουργία της υπό συζήτηση εποχής ή ακόμη και από μια τυφλή πίστη τους στις πλάνες της ιδεολογικής τους νύχτας. Μια συζήτηση περί «σκοτεινών αιώνων», θεμιτή λιγότερο ή περισσότερο επιστημονικά, θα μπορούσε να αφορά την ενδιάμεση περίοδο από την κατάλυση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (476 μ.Χ.) έως το 800 μ.Χ. Αυτή η περίοδος δεν έχει να επιδείξει κάποιο ουσιώδες φιλοσοφικό – στοχαστικό επίτευγμα ή ιδεώδες και συναφώς κάποια παιδευτική διαδικασία, συστηματικά ή θεσμικά οργανωμένη. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζεται ως μια νεκρή, εντελώς-παντελώς στάσιμη περίοδος.

§2. Ποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μας επιτρέπουν να μιλάμε για μεσαιωνική φιλοσοφία; Το θεμελιακό χαρακτηριστικό, γύρω από το οποίο περιστρέφονται και τόσα άλλα, είναι η εμφάνιση και η καθίδρυση του χριστιανισμού ως κυρίαρχης θρησκείας. Η επικράτηση βέβαια της συγκεκριμένης θρησκείας κυρίως –χωρίς ασφαλώς να παραβλέπεται και η συμβολή άλλων θρησκειών, όπως π.χ. ο ιουδαϊσμός ή ο ισλαμισμός, στην ευρύτερη επικράτεια του τότε κόσμου– δεν προέκυψε ως εκπλήρωση μιας καλά οργανωμένης επιχείρησης, με προδιαγεγραμμένη σκοπιμότητα, να εκτοπίσει κάθε προηγούμενο, ισχυρό ως τότε, πνευματικό, πολιτισμικό ή στοχαστικό κίνημα. Απεναντίας συνιστά μια πρώτη θεσμική ολοκλήρωση νέων αντιλήψεων, θεωρήσεων, διδασκαλιών, θρησκευτικών δογμάτων για τη ζωή και τον κόσμο, ωριμασμένων σιγά- σιγά και σε μεγάλο βάθος του παρελθοντικού χρόνου, από τότε περίπου που πρωτοεμφανίστηκε ο χριστιανισμός, αποτελεσματικών στο να ανταποκρίνονται στις λυτρωτικές ανησυχίες των λαών και των ανθρώπινων ατόμων. Γιατί υπήρχαν τέτοιες ανησυχίες; Επειδή η κατάρρευση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, σε συνδυασμό με τη μεγάλη μετανάστευση ολόκληρων λαών, τη δημιουργία νέων κρατικών μορφωμάτων, τη δόμηση σκληροτράχηλων δομών εξουσίας, την ύπαρξη ανηλεών συγκρούσεων και πολέμων, προκαλούσε απρόβλεπτες αβεβαιότητες στους συγκροτούμενους, υπ’ αυτές τις συνθήκες, νέους πληθυσμούς. Στο μεταξύ, η αποσύνθεση της εν λόγω αυτοκρατορίας σήμαινε και την περαιτέρω αποδυνάμωση του αρχαίου πολιτισμού ως συστηματικής πηγής δημιουργικού πνεύματος, ικανής να μεταδώσει στα νέα φύλα εξουσίας, όπως τα γερμανικά, μια αναγεννησιακή μόρφωση που ως τότε δεν είχαν. Στη χορεία των προαναφερθέντων χαρακτηριστικών ανήκει και το γεγονός ότι η ίδια η ελληνική φιλοσοφία, από την εποχή της ακμής της έως και τις τελευταίες αναλαμπές του Νεοπλατωνισμού, ανέπτυξε περιοδικά πλούσιους προβληματισμούς, εξόχως ταιριαστούς στις αρχέγονες αναζητήσεις του χριστιανικού δόγματος. Ο φιλοσοφικός στοχασμός της ελληνικής αρχαιότητας, με όλες τις κατά περιόδους σχολές του, επηρέασε βαθύτατα τη διαμόρφωση της μεσαιωνικής φυσιογνωμίας του στοχασμού.

§3. Η νέα τούτη πραγματικότητα χαρακτηρίζεται τελικά από ένα σύνολο αντιθετικών ή αντιφατικών τάσεων, που εξομαλύνονται βαθμιαία κάτω από την απόλυτη ισχύ του θεολογικού πνεύματος. Μοιραία, ως μια τέτοια πρωτόγνωρη πραγματικότητα, σημαδεύεται από άσπλαχνες δονήσεις κάθε προηγούμενου στηρίγματος ζωής, από την κατάλυση κάθε άμεσης ζωτικής επικοινωνίας με τα πνευματικά επιτεύγματα των Ελλήνων, από καθοριστικές εν πολλοίς αλλοιώσεις του ως τότε ισχύοντος συστήματος αξιών. Ωστόσο δεν εξαφανίζει ορισμένως κάποιες δοκιμασμένες δομές οργάνωσης, λειτουργίας, μετάβασης από το παλαιό στο νέο· και τούτο όχι μόνο στη σφαίρα του Πολιτικού, αλλά και του Πνευματικού εν γένει. Ο νέος κόσμος δεν γνωρίζει τα υψιπετή επίπεδα μόρφωσης, που ανέδιδε καθ’ όλους τους προηγούμενους αιώνες το ελληνικό πνεύμα. Αντικειμενικά όμως σπεύδει να αφομοιώσει, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, βασικές του πτυχές, προκειμένου να βαδίσει πάνω σε ανθεκτικά στο χρόνο θεμέλια και να διαμορφώνει ευέλικτους τρόπους σκέψης και δράσης. Έτσι, η ουσία της μεσαιωνικής φιλοσοφίας συνδυάζει θεωρητικό ενδιαφέρον για μεγάλα οντολογικά, αξιολογικά ή γνωσιοθεωρητικά προβλήματα, όπως περίπου έρχονται από την αρχαία ελληνική παράδοση, με μια έντονα θρησκευτική στάση ζωής, όπως υπαγορεύεται από το θεσμισμένο πια σε κυρίαρχη θρησκεία χριστιανικό δόγμα. Αυτός ο συνδυασμός γίνεται αισθητός σε έναν τρόπο σκέψης και σε αντίστοιχα περιεχόμενα, που τείνουν ανυπερθέτως να εδραιώνουν την απόλυτη υπεροχή του θρησκευτικού/χριστιανικού αξιακού συστήματος. Μα και τούτη η υπεροχή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει χωρίς έναν νέο κόσμο της ψυχής, δηλαδή μια συνείδηση, που οι φιλοσοφικές της καταβολές θα οδηγούν σε νέα ψυχικά βάθη και θα εμπεδώνουν ή θα μεταλαμπαδεύουν στους καινούριους σχηματισμούς λαών, στην πληγωμένη αλλά και απολίτιστη ψυχή τους, εκχριστιανισμένα συστήματα αξιών, παρηγορητικών ιδεών, θεραπευτικών άρθρων πίστης, φιλοσοφικών/μεταφυσικών πτήσεων.      

§4. Όσο πιο πολύπλοκο και περιπετειώδες γίνεται το πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό, επιστημονικό σύμπλεγμα του μεσαιωνικού κόσμου, τόσο πιο πολύ η χριστιανική θρησκεία αποζητά να εκλογικεύει τα θέματά της και να δίνει στην πίστη ένα πιο λογικό περιεχόμενο. Έτσι αποκτά μια πιο στενή σχέση με τη φιλοσοφία και εντείνει την προσπάθειά της να περισώσει ό,τι μπορεί από τη φιλοσοφική κληρονομιά των αρχαίων Ελλήνων και να επωφεληθεί απ’ αυτήν. Είναι αλήθεια πως τα αρχαία ελληνικά κείμενα, τα πρωτότυπα, μόνο ή σχεδόν μόνο μέσω των λατινικών έφθαναν –εάν έφθαναν– στη Δύση. Εξίσου αλήθεια είναι πως μέσα στην αγριότητα και τη βαρβαρότητα των εκ Βορρά προελαυνόντων φύλων και των αντίμαχων εξουσιαστικών ορδών, –καλή ώρα σαν τις σύγχρονες ορδές αιμοδιψών βαρβάρων της εξουσίας εντός της ελληνικής επικράτειας– τα εν λόγω κείμενα είτε κινδύνευαν να χαθούν ολοσχερώς και κυριολεκτικά, όπως συνέβη με πολλά που δεν έφθασαν ως εμάς, είτε να ξεχαστούν και να χαθούν βαθμιαία από προσώπου γης. Εξάλλου, ο αισθητικός, πολιτισμικός και επιστημονικός απόηχος των εν λόγω κειμένων έμεινε έξω από τόσο αγριωπά πρόσωπα και ώτα σαν εκείνα, όπως δεν συγκινεί και ορισμένα δικά μας σημερινά σχήματα εξουσίας. Ο ρόλος της εκκλησίας και των διανοουμένων της εδώ ήταν καταλυτικός. Διέσωσε τα κείμενα, τουλάχιστον εκείνα που εξυπηρετούσαν καλύτερα τους σκοπούς της, με πολλαπλούς τρόπους: με μεταφράσεις, ερμηνείες, σχολιασμούς, διδασκαλίεςˑ με τη μετατροπή τους γενικώς σε μορφωτικό αγαθό, έστω και με θρησκευτικό εμποτισμό, για την παίδευση και αισθητική καλλιέργεια του νέου κόσμου. Ο ρόλος της εκκλησίας θα μπορούσε και σήμερα να γίνει καταλυτικά φιλοσοφικός με τη μόρφωση και διαμόρφωση ελεύθερων συνειδήσεων μέσω της συμπόρευσης με τη θύραθεν παιδεία, και όχι συμπόρευση με την εκάστοτε εξουσία, στο βαθμό που ετούτο συμβαίνει. Γενικώς ειπείν, η σχέση φιλοσοφίας και χριστιανικής θρησκείας στο Μεσαίωνα δεν είναι απλώς σχέση ιδεών, αλλά και θεσμικά λειτουργική με το νόημα ότι ο φιλοσοφικός στοχασμός εξ ολοκλήρου υπηρετεί τους σκοπούς της θρησκείας, ήτοι της εκκλησίας, έτσι ώστε η φιλοσοφία να θεωρείται υπηρέτρια της θεολογίας (ancilla theologiae=θεραπαινίδα της θεολογίας).

§5. Σε κάθε περίπτωση, από την πολλαπλή σχέση της θρησκείας με τη φιλοσοφία προέκυψαν εξελικτικά δυο κατευθύνσεις της μεσαιωνικής φιλοσοφίας: πρωταρχικά η φιλοσοφία της Πατρολογίας (Philosophie der Patristik), η Πατερική φιλοσοφία, και στη συνέχεια η Σχολαστική (Philosophie der Scholastik). Αυτοί που υλοποιούν την Πατερική φιλοσοφία είναι προπάντων οι Πατέρες της εκκλησίας, εξού και το όνομα. Το φιλοσοφικό τους έργο έγκειται κυρίως στην ερμηνεία, επεξεργασία ή μετουσίωση παλαιών φιλοσοφικών θεωριών με πνεύμα και μορφή θρησκευτικο-χριστιανική. Επίσης παραλαμβάνονται έννοιες και εμποτίζονται με χριστιανικά περιεχόμενα, έτσι ώστε να αποτελέσουν την ορολογία της εξ αποκαλύψεως θρησκείας. Μέσα από την υπέρβαση του δυισμού, τον οποίο κληρονόμησε η χριστιανική φιλοσοφία από την αρχαία, αναδύθηκε ο Ενισμός, δηλαδή μια και ενιαία αρχή του σύμπαντος κόσμου. Στη χριστιανικο-θρησκευτική-θεολογική του εννόηση ο Ενισμός είναι ο θεάνθρωπος: η ενότητα θείου και ανθρώπινου όντος. Όλη αυτή η διανοητική/φιλοσοφική εργασία αναπτύχθηκε κάτω από δύσκολους εσωτερικούς αγώνες/διαμάχες ανθρώπων και πραγμάτων της εκκλησίας, με αφορισμούς και αναθεματισμούς, όπως π.χ. συνέβη με τον χαλκέντερο θεωρητικό της φιλοσοφίας Ωριγένη, ένα πραγματικά ελεύθερο πνεύμα για τα τότε δεδομένα της εκκλησίας. Η Σχολαστική φιλοσοφία πήρε το όνομά της από την αρχική ονομασία του δασκάλου ως σχολάριου, σχολαστικού, συσχετιζομένου με τη σχολή, το σχολείο. Θεμελιώδες γνώρισμα αυτής της φιλοσοφίας, μεταξύ πολλών άλλων, είναι να υπερβαθεί το στερεότυπο, ατεκμηρίωτο των βασικών αρχών της πίστης μέσα από τη γνώση: οικοδόμηση φιλοσοφικο-θεολογικού συστήματος, κατά το οποίο η προβαλλόμενη ως τώρα σοφία της πίστης υπόκειται σε μεταστοχασμό δια του Λόγου –εν αρχή είναι ο Λόγος– και υψώνεται σε μια τεκμηριωμένη αλήθεια της πίστης. Επίσης αναπτύχθηκε μια ενιαία οργάνωση και μέθοδος διδασκαλίας, ζητήματα, για τα οποία θα γίνει λόγος σε επόμενες ενασχολήσεις. Συγκεφαλαιωτικά θα μπορούσε να πει κανείς πως η εν λόγω φιλοσοφία εργάστηκε ομοθυμαδόν για μια Λογική συνόψιση, σύνθεση όλης της γνώσης με παράλληλη αποσαφήνιση, δια της Λογικής οδού, της σκέψης: εκλογικευμένη πίστη.