Η ιστορία του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας είναι μία από τις σκοτεινότερες και συγχρόνως πιο συγκλονιστικές ιστορίες του μυκηναϊκού μυθολογικού κύκλου.
Πίσω από την εικόνα του πανίσχυρου βασιλιά των Μυκηνών και της αδίστακτης βασίλισσας που τελικά τον δολοφονεί, βρίσκεται μια ιστορία γάμου που, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, δεν ξεκίνησε από έρωτα αλλά από αίμα, βία και πολιτική σκοπιμότητα.
Πρέπει εξαρχής να γίνει μία σημαντική ιστορική διευκρίνιση. Ο Αγαμέμνων και η Κλυταιμνήστρα ανήκουν στον κόσμο της ελληνικής μυθολογίας και δεν διαθέτουμε ασφαλή ιστορική μαρτυρία που να αποδεικνύει ότι υπήρξαν συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα. Ωστόσο, η παράδοση τοποθετεί την ιστορία τους στον μυκηναϊκό κόσμο, δηλαδή στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, και διασώζει μνήμες ενός κόσμου βασιλέων, ανακτόρων, δυναστικών συγκρούσεων και πολεμικών συμμαχιών.
Η Κλυταιμνήστρα πριν από τον Αγαμέμνονα
Η Κλυταιμνήστρα ήταν, σύμφωνα με την επικρατέστερη παράδοση, κόρη του βασιλιά της Σπάρτης Τυνδάρεω και της Λήδας. Αδελφές της ήταν η περίφημη Ωραία Ελένη και, κατά την παράδοση, η Φοίβη, ενώ αδελφοί της ήταν οι Διόσκουροι, Κάστορας και Πολυδεύκης.
Η Κλυταιμνήστρα όμως δεν ήταν εξαρχής σύζυγος του Αγαμέμνονα.
Πριν από εκείνον είχε παντρευτεί τον Τάνταλο, ο οποίος παρουσιάζεται στις μυθολογικές γενεαλογίες ως υιός του Θυέστη. Η μοίρα της οικογένειας θα αλλάξει όταν εμφανιστούν οι δύο Ατρείδες, ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος.
Οι δύο αδελφοί είχαν εγκαταλείψει την Πελοπόννησο ύστερα από τις αιματηρές συγκρούσεις του οίκου των Ατρειδών και κατέφυγαν στη Σπάρτη, στην αυλή του Τυνδάρεω.
Εκεί συνδέεται η μοίρα τους με τις δύο κόρες του βασιλικού οίκου.
Ο Αγαμέμνων παίρνει την Κλυταιμνήστρα
Σύμφωνα με μεταγενέστερη μυθογραφική παράδοση, ο Αγαμέμνων ερωτεύτηκε ή επιθύμησε την Κλυταιμνήστρα, η οποία όμως ήταν ήδη παντρεμένη με τον Τάνταλο.
Η εκδοχή αυτή δεν παρουσιάζει έναν ειδυλλιακό βασιλικό γάμο.
Ο Αγαμέμνων σκότωσε τον Τάνταλο και, σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις, σκότωσε ακόμη και το βρέφος που εκείνος είχε αποκτήσει με την Κλυταιμνήστρα.
Η Κλυταιμνήστρα οδηγήθηκε έτσι σε έναν δεύτερο γάμο, αυτή τη φορά με τον ίδιο τον άνθρωπο που είχε καταστρέψει την πρώτη της οικογένεια.
Ο Τυνδάρεως τελικά αποδέχθηκε τον γάμο και ο Αγαμέμνων απέκτησε μέσω αυτού του γάμου ισχυρό δεσμό με τον βασιλικό οίκο της Σπάρτης.
Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες τραγικές αντιθέσεις της παράδοσης.
Η Κλυταιμνήστρα δεν παρουσιάζεται απλώς ως η «άπιστη γυναίκα» του Αγαμέμνονα. Το παρελθόν της περιλαμβάνει μία πράξη βίας για την οποία ο ίδιος ο Αγαμέμνων θεωρείται υπεύθυνος.
Και αυτή η μνήμη δεν θα εξαφανιστεί ποτέ.
Μυκήνες, Άργος και η άνοδος του Αγαμέμνονα
Ο Αγαμέμνων έγινε βασιλιάς των Μυκηνών, ενώ ο αδελφός του Μενέλαος βασίλεψε στη Σπάρτη μετά τον γάμο του με την Ελένη.
Οι δύο γάμοι δημιούργησαν έναν εξαιρετικά ισχυρό οικογενειακό και πολιτικό δεσμό.
Όταν η Ελένη εγκατέλειψε τη Σπάρτη με τον Πάρη και πήγε στην Τροία, ο Μενέλαος ζήτησε από τους παλαιούς μνηστήρες της Ελένης να τηρήσουν τον όρκο που είχαν δώσει στον Τυνδάρεω.
Έτσι συγκροτήθηκε η μεγάλη εκστρατεία εναντίον της Τροίας.
Αρχηγός της πανελλήνιας εκστρατείας έγινε ο Αγαμέμνων.
Η Κλυταιμνήστρα έμεινε στις Μυκήνες.
Και τότε άρχισε η πραγματική διάλυση του γάμου τους.
Η Ιφιγένεια και το δεύτερο τραύμα
Ο ελληνικός στόλος συγκεντρώθηκε στην Αυλίδα, όμως οι άνεμοι δεν επέτρεπαν στα πλοία να αναχωρήσουν για την Τροία.
Η παράδοση αποδίδει την άπνοια στην οργή της θεάς Αρτέμιδος.
Ο Αγαμέμνων πληροφορείται ότι για να μπορέσει ο στόλος να αναχωρήσει πρέπει να θυσιαστεί η κόρη του, η Ιφιγένεια.
Εδώ η μυθολογική παράδοση αποκτά τραγική διάσταση.
Ο Αγαμέμνων καλείται να επιλέξει ανάμεσα στην οικογένειά του και στην ηγεσία της εκστρατείας.
Και τελικά επιλέγει την εκστρατεία.
Η Κλυταιμνήστρα καλείται στην Αυλίδα πιστεύοντας ότι η κόρη της πρόκειται να παντρευτεί τον Αχιλλέα. Αντί για γάμο, όμως, η Ιφιγένεια οδηγείται στον βωμό.
Οι διαφορετικές παραδόσεις διαφέρουν ως προς το τέλος της Ιφιγένειας. Σε ορισμένες θυσιάζεται, ενώ σε άλλες η Άρτεμις την αντικαθιστά την τελευταία στιγμή με ελάφι και μεταφέρει την κοπέλα στην Ταυρίδα.
Όποια εκδοχή και αν ακολουθήσει κανείς, η τραγωδία παραμένει η ίδια.
Για την Κλυταιμνήστρα, ο Αγαμέμνων δεν είναι πλέον απλώς ο άνδρας που της πήρε τη ζωή που είχε με τον πρώτο της σύζυγο.
Είναι πλέον και ο πατέρας που, σύμφωνα με την παράδοση, θυσίασε την κόρη τους.
Δέκα χρόνια αναμονής
Ο Αγαμέμνων έφυγε για την Τροία και η Κλυταιμνήστρα έμεινε στις Μυκήνες.
Για περίπου δέκα χρόνια ο πόλεμος συνεχιζόταν.
Η Κλυταιμνήστρα δεν έμεινε όμως απλώς μία παθητική σύζυγος που περίμενε την επιστροφή του άνδρα της.
Στην τραγωδία του Αισχύλου παρουσιάζεται ως γυναίκα με ισχυρή πολιτική παρουσία, αποφασιστικότητα και επίγνωση της εξουσίας.
Κατά την απουσία του Αγαμέμνονα συνδέθηκε με τον Αίγισθο.
Ο Αίγισθος ήταν επίσης μέλος του καταραμένου οίκου των Ατρειδών.
Η επιστροφή του βασιλιά
Μετά την πτώση της Τροίας, ο Αγαμέμνων επέστρεψε στις Μυκήνες.
Δεν επέστρεψε όμως μόνος.
Μαζί του έφερε την Κασσάνδρα, την Τρωαδίτισσα πριγκίπισσα και προφήτιδα, ως αιχμάλωτη.
Η Κασσάνδρα γνώριζε ήδη ότι ο θάνατος περίμενε τόσο την ίδια όσο και τον Αγαμέμνονα.
Κανείς όμως δεν μπορούσε να αλλάξει τη μοίρα που είχε αποφασίσει ο μύθος.
Ο Αγαμέμνων εισήλθε στο ανάκτορο των Μυκηνών.
Και εκεί η Κλυταιμνήστρα τον περίμενε.
Η δολοφονία
Στην τραγωδία του Αισχύλου, η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται να οργανώνει με ψυχρή αποφασιστικότητα τη δολοφονία.
Ο Αγαμέμνων δολοφονείται μέσα στο ίδιο του το ανάκτορο.
Σε διαφορετικές παραδόσεις χρησιμοποιούνται διαφορετικές λεπτομέρειες για το όπλο και τον τρόπο της δολοφονίας. Στον Αισχύλο, η πράξη συνδέεται με το λουτρό και με το περίφημο δίχτυ που ακινητοποιεί τον βασιλιά.
Η Κλυταιμνήστρα δεν προσπαθεί να κρύψει την πράξη της.
Αντίθετα, τη δικαιολογεί.
Στα μάτια της, ο Αγαμέμνων πληρώνει για την Ιφιγένεια, για τον Τάνταλο, για το παιδί που χάθηκε και για όλα τα εγκλήματα του οίκου των Ατρειδών.
Ο Αγαμέμνων, ο πανίσχυρος βασιλιάς των Μυκηνών και αρχηγός της εκστρατείας εναντίον της Τροίας, πέφτει τελικά μέσα στο ίδιο του το σπίτι.
Η τελευταία πράξη της τραγωδίας
Η ιστορία όμως δεν τελειώνει με τον θάνατο του Αγαμέμνονα.
Ο Ορέστης, υιός του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, επιστρέφει αργότερα στις Μυκήνες.
Αντιμετωπίζει το ίδιο φοβερό δίλημμα, πρέπει να εκδικηθεί τον πατέρα του σκοτώνοντας τη μητέρα του.
Ο Ορέστης τελικά σκοτώνει την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο.
Όμως τότε αρχίζουν να τον καταδιώκουν οι Ερινύες.
Ο κύκλος του αίματος μοιάζει ατελείωτος.
Πατέρας σκοτώνει παιδιά.
Σύζυγος σκοτώνει σύζυγο.
Γιος σκοτώνει μητέρα.
Και η αρχαία τραγωδία θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα, μπορεί ποτέ να σταματήσει η κληρονομική εκδίκηση;
Μύθος και ιστορική μνήμη
Η ιστορία του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως καταγεγραμμένο ιστορικό γεγονός.
Ωστόσο, ο κόσμος στον οποίο τοποθετείται η παράδοση έχει πραγματικό αρχαιολογικό υπόβαθρο.
Οι Μυκήνες υπήρξαν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του μυκηναϊκού πολιτισμού, με μνημειώδη τείχη, ανακτορική οργάνωση, πλούσιους βασιλικούς τάφους και ένα εκτεταμένο δίκτυο επαφών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄ αποδεικνύουν την παρουσία ελληνόφωνου πληθυσμού στον μυκηναϊκό κόσμο ήδη κατά τον 13ο αιώνα π.κ.ε.
Δεν αποδεικνύουν όμως την ιστορική ύπαρξη του Αγαμέμνονα ή της Κλυταιμνήστρας.
Η επική και τραγική παράδοση φαίνεται να διατήρησε και να αναμόρφωσε μνήμες αυτού του μακρινού μυκηναϊκού παρελθόντος, δημιουργώντας γύρω από αυτές έναν τεράστιο μυθολογικό κόσμο.
Έτσι, ο Αγαμέμνων και η Κλυταιμνήστρα βρίσκονται στο μεταίχμιο ανάμεσα στην ιστορία και στον μύθο.
Δεν γνωρίζουμε αν υπήρξαν πραγματικά ως συγκεκριμένα πρόσωπα.
Γνωρίζουμε όμως ότι οι Μυκήνες, η Σπάρτη, η Τροία και ο κόσμος των ισχυρών ανακτόρων που περιγράφει η παράδοση δεν είναι αποκυήματα μιας ανύπαρκτης εποχής.
Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία τους εξακολουθεί να συγκλονίζει.
Γιατί πίσω από τους θεούς, τους χρησμούς και τις κατάρες υπάρχει ένα διαχρονικό ανθρώπινο δράμα, ένας γάμος που ξεκίνησε μέσα στη βία, μια οικογένεια που διαλύθηκε από την εξουσία και έναν κύκλο εκδίκησης που χρειάστηκαν γενιές για να σταματήσει.
Η Κλυταιμνήστρα δεν ήταν απλώς «η γυναίκα που σκότωσε τον Αγαμέμνονα».
Και ο Αγαμέμνων δεν ήταν απλώς «ο βασιλιάς που επέστρεψε από την Τροία».
Ήταν οι δύο αντίθετοι πόλοι ενός από τα μεγαλύτερα οικογενειακά δράματα της αρχαίας ελληνικής παράδοσης.
Ένα δράμα στο οποίο ο πόλεμος της Τροίας αρχίζει πολύ πριν από την αναχώρηση των πλοίων και τελειώνει πολύ μετά την πτώση της πόλης.
Και όπου, τελικά, ο μεγαλύτερος εχθρός δεν βρίσκεται στην Τροία.
Βρίσκεται μέσα στο ίδιο το σπίτι των Ατρειδών.
Αισχύλος, Αγαμέμνων
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου