Σάββατο 29 Ιουλίου 2023

Επιστήμονες δημιούργησαν μύγες που αναπαράγονται με… παρθενογένεση

Βρετανοί επιστήμονες δημιούργησαν στο εργαστήριο μύγες ικανές να αναπαράγονται με παρθενογένεση, δηλαδή χωρίς να ζευγαρώνουν ή να γονιμοποιούνται τεχνητά, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύεται σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση Current Biology.

Ορισμένα είδη ζώων αναπαράγονται με παρθενογένεση, όχι όμως τα θηλαστικά. Τέτοιου είδους αναπαραγωγή έχει παρατηρηθεί σε πουλιά ή σε ερπετά – ένα παράδειγμα είναι ο δράκος του Κόμοντο, η μεγαλύτερη σαύρα στον κόσμο.

Είναι όμως η πρώτη φορά που επιτυγχάνεται κάτι τέτοιο με γενετική τροποποίηση ζώων στο εργαστήριο.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον βιολόγο Αλέξις Σπέρλινγκ του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, αρχικά ανέλυσαν το γονιδίωμα δύο διαφορετικών ποικιλιών μύγας του ίδιου είδους, του Drosophila mercatorum.

Η πρώτη από αυτές τις ποικιλίες αναπαράγεται χωρίς γονιμοποίηση, ενώ η δεύτερη όχι. Εντοπίζοντας τις διαφορές στα γονιδιώματά τους, κατέληξαν σε κάποιες υποθέσεις για τα γονίδια που εμπλέκονται στη διαδικασία της παρθενόγενεσης.

Με βάση αυτές τις υποθέσεις τους, οι ερευνητές τροποποίησαν τα γονίδια ενός άλλου είδους μύγας, του Drosophila melanogaster που αναπαράγεται αποκλειστικά με το ζευγάρωμα μιας θηλυκής με μια αρσενική.

Χρειάστηκαν έξι χρόνια και 220.000 μύγες, όμως τελικά «κατασκεύασαν» στο εργαστήριο μύγες Drosophila melanogaster που αναπαράγονται με παρθενογένεση.

Μολονότι έχουν αυτή τη δυνατότητα, οι γενετικά τροποποιημένες μύγες δεν φαίνονται πρόθυμες να τη χρησιμοποιήσουν: εάν υπάρχει κάπου εκεί κοντά μια αρσενική μύγα, οι θηλυκές στρέφονται πάντα στο κλασικό ζευγάρωμα για να αποκτήσουν απογόνους.

Όσο για αυτές που δεν βρέθηκαν ποτέ κοντά στο άλλο φύλλο, μόνο το 1-2% αναπαράχθηκε τελικά με παρθενογένεση. Αυτό συμβαίνει όταν είναι ηλικίας περίπου 40 ημερών, δηλαδή προς τα μισά της ζωής τους.

Οι θηλυκές μύγες που γεννήθηκαν με παρθενογένεση διαπιστώθηκε ότι, κάποιες φορές, είχαν και αυτές τη δυνατότητα να αναπαραχθούν χωρίς σύντροφο.

Να σημειωθεί ότι όλα τα «μωρά» που γεννιούνται με παρθενογένεση, είτε στις μύγες, είτε σε άλλα ζώα, είναι πάντα θηλυκά.

Επίκουρος: Γεννηθήκαμε μία φορά, δεν υπάρχει τρόπος να γεννηθούμε και δεύτερη

Στην περίφημη επιστολή προς τον Μενοικέα διαβάζουμε:

Κοίτα να συνηθίσεις στην ιδέα ότι ο θάνατος για μας είναι ένα τίποτα. Κάθε καλό και κάθε κακό βρίσκεται στην αίσθηση μας · όμως θάνατος σημαίνει στέρηση της αίσθησης. Γι’ αυτό η σωστή εκτίμηση ότι ο θάνατος δεν σημαίνει τίποτα για μας, μας βοηθά να χαρούμε τη θνητότητα του βίου: όχι επειδή μας φορτώνει αμέτρητα χρόνια αλλά γιατί μας απαλλάσσει από τον πόθο της αθανασίας. Δεν υπάρχει, βλέπεις, τίποτα το φοβερό στη ζωή του ανθρώπου που ‘χει αληθινά συνειδητοποιήσει ότι δεν υπάρχει τίποτα το φοβερό στο να μη ζεις. Άρα είναι ανόητος αυτός που λέει ότι φοβάται το θάνατο, όχι γιατί θα τον κάνει να υποφέρει όταν έρθει αλλά επειδή υποφέρει με την προσδοκία του θανάτου. Γιατί ό,τι δεν σε στεναχωρεί όταν είναι παρόν, δεν υπάρχει λόγος να σε στεναχωρεί όταν το προσδοκείς. Το πιο ανατριχιαστικό, λοιπόν, από τα κακά, ο θάνατος, είναι ένα τίποτα για μας, ακριβώς επειδή όταν υπάρχουμε εμείς αυτός είναι ανύπαρκτος, κι όταν έρχεται αυτός είμαστε ανύπαρκτοι εμείς.

Γεννηθήκαμε μια φορά και δε γίνεται να γεννηθούμε και δεύτερη, κι είναι βέβαιο πως δεν θα υπάρξουμε ξανά στον αιώνα τον άπαντα. Εσύ όμως, ενώ δεν εξουσιάζεις το αύριο, αναβάλλεις την ευτυχία γι’ αργότερα. Κι η ζωή κυλά με αναβολές και χάνεται, κι ο καθένας μας πεθαίνει μες στις έγνοιες.

Ο θάνατος λοιπόν δεν έχει να κάνει ούτε με τους ζωντανούς ούτε με τους πεθαμένους, αφού για τους ζωντανούς δεν υπάρχει, ενώ οι τελευταίοι δεν υπάρχουν πια. Βέβαια, οι πολλοί άλλοτε πασχίζουν ν’ αποφύγουν το θάνατο σαν να ‘ναι η πιο μεγάλη συμφορά, κι άλλοτε τον αποζητούν για να αναπαυθούν από τα δεινά της ζωής. Απεναντίας ο σοφός ούτε τη ζωή απαρνιέται ούτε την ανυπαρξία φοβάται. Γιατί δεν του είναι δυσάρεστη η ζωή αλλά ούτε και θεωρεί κακό το να μη ζει. Κι όπως με το φαγητό δεν προτιμά σε κάθε περίπτωση το πιο πολύ μα το πιο νόστιμο, έτσι και με τη ζωή: δεν απολαμβάνει τη διαρκέστερη μα την ευτυχέστερη. Κι είναι αφελής όποιος προτρέπει τον νέο να ζει καλά και τον γέρο να δώσει ωραίο τέλος στη ζωή του· όχι μόνο γιατί η ζωή είναι ευπρόσδεκτη αλλά γιατί το να ζεις καλά και να πεθαίνεις καλά είναι μία και η αυτή άσκηση. Όμως πολύ χειρότερος είναι εκείνος που λέει πως καλό είναι να μη γεννηθείς αλλά μίας και γεννήθηκες, βιάσου να διαβείς τις πύλες τον Άδη

Αν το λέει επειδή το πιστεύει, γιατί δεν αυτοκτονεί; Στο χέρι του είναι να το κάνει, αν το ‘χει σκεφτεί σοβαρά. Αν πάλι το λέει στ’ αστεία, είναι ελαφρόμυαλος σε πράγματα που δεν σηκώνουν αστεία. Ένα τίποτα είναι για μας ο θάνατος. Γιατί ό,τι αποσυντίθεται παύει να αισθάνεται. Κι ό,τι δεν αισθάνεται δεν μας αφορά.

Αυτά λοιπόν, κι όσα σχετίζονται μαζί τους, να τα στοχάζεσαι μέρα και νύχτα, μόνος σου ή με κάποιον σαν και σένα, και ποτέ σου δεν πρόκειται να ταραχτείς, είτε στον ύπνο σου είτε στον ξύπνιο σου• και θα ζήσεις σαν θεός ανάμεσα σε ανθρώπους.

Οικονομικό Σοκ για Εκκίνηση του Great Reset

Οι Παγκοσμιοποιητές προτείνουν “οικονομικό σοκ” και κλιματικούς ελέγχους για να ξεκινήσει το “Great Reset”.

Στα τέλη Ιουνίου, κυβερνητικοί ηγέτες και στελέχη από όλο τον κόσμο συναντήθηκαν στην Σύνοδο Κορυφής για ένα νέο παγκόσμιο σύμφωνο χρηματοδότησης στο Παρίσι. Μεταξύ των συμμετεχόντων βρίσκονταν ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες, η υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Τζάνετ Γέλεν, η γενική διευθύντρια του ΔΝΤ Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα και ο πρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας Ατζέι Μπάνγκα.

Ο υποτιθέμενος σκοπός της συνόδου κορυφής ήταν να βρεθούν οικονομικές λύσεις για την επίτευξη των στόχων της αντιμετώπισης της φτώχειας με ταυτόχρονο περιορισμό των “εκπομπών που θερμαίνουν τον πλανήτη”. Όπως συμβαίνει με όλες τις εκδηλώσεις που σχετίζονται με την δήθεν κλιματική αλλαγή, η συζήτηση στο Παρίσι αναπόφευκτα στράφηκε στον διεθνή συγκεντρωτισμό της εξουσίας και στον σχηματισμό μιας παγκόσμιας κοινοπραξίας για την επίλυση των προβλημάτων που ισχυρίζονται ότι τα κυρίαρχα έθνη δεν μπορούν ή δεν θέλουν να επιλύσουν.

Ωστόσο, αυτό που βλέπω όλο και περισσότερο τα τελευταία δύο χρόνια είναι μια σύγκλιση των αφηγήσεων – οι κεντρικές αλλά και οι διεθνείς τράπεζες ανησυχούν τώρα ξαφνικά περισσότερο για την φορολόγηση του άνθρακα και την υπερθέρμανση του πλανήτη παρά για τον στάσιμο πληθωρισμό και την οικονομική κατάρρευση. Πιθανώς επειδή αυτός ήταν ο στόχος από την αρχή και η οικονομική κατάρρευση είναι μέρος του σχεδίου.

Οι παγκοσμιοποιητές συνδυάζουν τώρα το ζήτημα της δήθεν “κλιματικής αλλαγής” με την διεθνή οικονομική και νομισματική εξουσία. Με άλλα λόγια, δεν κρύβουν πλέον το γεγονός ότι η ατζέντα της “κλιματικής αλλαγής” αποτελεί μέρος της ατζέντας της “Μεγάλης Επαναφοράς”. Προτείνουν μάλιστα να χρησιμοποιηθεί η απειλή της “κλιματικής αλλαγής” ως εφαλτήριο για να δοθεί στις παγκόσμιες τράπεζες μεγαλύτερη εξουσία, έτσι ώστε να υπαγορεύουν την κυκλοφορία του πλούτου και για την αποδόμηση του υπάρχοντος συστήματος, ώστε να αντικατασταθεί με κάποιο άλλο πιο φιλικό προς τους ίδιους.

Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε στους αντιπροσώπους στην σύνοδο κορυφής του Παρισιού ότι “ο κόσμος χρειάζεται ένα σοκ δημόσιας χρηματοδότησης” για την καταπολέμηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, δημιουργώντας παράλληλα “ισότητα” για τα λιγότερο πλούσια έθνη. Υποστήριξε επίσης ότι το σημερινό σύστημα δεν είναι κατάλληλο για την αντιμετώπιση των “παγκόσμιων προκλήσεων”.

Οι εισηγητές της εκδήλωσης σημείωσαν ότι το διεθνές οικονομικό πλαίσιο έχει πληγεί από μια σειρά κρίσεων, συμπεριλαμβανομένης της π(λ)ανδημίας και του πολέμου στην Ουκρανία, αλλά εστίασαν στο “αυξανόμενο κόστος των καιρικών καταστροφών που εντείνεται από την υπερθέρμανση του πλανήτη” ως αιτία για την συνεχιζόμενη αποσταθεροποίηση των χρηματοπιστωτικών συστημάτων.

Αυτό είναι προφανώς ανοησία, αλλά ταιριάζει με τον αφηγηματικό προγραμματισμό που προσπαθούν να δημιουργήσουν οι παγκοσμιοποιητές συνδέοντας την οικονομική παρακμή με την κλιματική αλλαγή. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μηδενικές αποδείξεις ότι τα παγκόσμια καιρικά φαινόμενα είναι χειρότερα σήμερα απ’ ό,τι ήταν πριν από εκατό χρόνια, προτού οι βιομηχανίες που παράγουν διοξείδιο του άνθρακα γίνουν ευρέως διαδεδομένες. Δεν υπάρχει αποδεδειγμένη σχέση μεταξύ των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και οποιουδήποτε συγκεκριμένου καιρικού φαινομένου. Ο ισχυρισμός είναι απάτη. Δεν υπάρχει καμία ανθρωπογενής κλιματική κρίση.

Πόσοι ακόμη άνθρωποι θα ξεγελαστούν και θα πιστέψουν ότι υπάρχει κλιματική κρίση και για ποιο λόγο μπορεί να αξιοποιηθεί αυτός ο υστερικός φόβος;

Η πρωθυπουργός των Μπαρμπάντος Mia Mottley (όπως και πολλοί παγκοσμιοποιητές) τάχθηκε υπέρ του επαναπροσδιορισμού του ρόλου της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου σε μια εποχή κλιματικών κινδύνων. Υποστηρίζει:

“Η κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να είναι σε θέση να υποστηρίξει την πολιτική της. Αυτό που απαιτείται από εμάς τώρα είναι ο απόλυτος μετασχηματισμός και όχι η μεταρρύθμιση των θεσμών μας…”

Ο επικεφαλής του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες δήλωσε ότι:

“Το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο δημιουργήθηκε στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Bretton Woods, αδυνατεί να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις και τώρα διαιωνίζει και επιδεινώνει ακόμη περισσότερο τις ανισότητες. Μπορούμε να λάβουμε μέτρα τώρα και να κάνουμε ένα τεράστιο άλμα προς την παγκόσμια δικαιοσύνη κι έχω προτείνει την παροχή κινήτρων ύψους 500 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως για επενδύσεις στην βιώσιμη ανάπτυξη και την δράση για το κλίμα”.

Παρουσίασαν επίσης ένα σχέδιο για την χρήση του SDR (Special Drawing Rights, δηλ. ένα διεθνές αποθεματικό περιουσιακό στοιχείο που δημιουργήθηκε από το ΔΝΤ για να συμπληρώσει τα επίσημα αποθεματικά των χωρών μελών του. Το SDR δεν είναι νόμισμα) του ΔΝΤ ως μηχανισμού για την ενίσχυση της παγκόσμιας ρευστότητας.

Λάβετε υπόψη σας ότι τα μέτρα τόνωσης της οικονομίας από τις κεντρικές τράπεζες και οι πολιτικές επιτοκίων των παγκόσμιων τραπεζιτών είναι αυτά που προκάλεσαν την τρέχουσα οικονομική κρίση. Δεν ήταν η π(λ)ανδημία, δεν ήταν ο πόλεμος στην Ουκρανία και σίγουρα δεν ήταν η “κλιματική αλλαγή”. Ήταν οι τράπεζες και η χρήση της νομισματικής χειραγώγησης που προκάλεσαν τον υψηλό πληθωρισμό των 40 και αυτό οδήγησε τις κεντρικές τράπεζες σε αύξηση των επιτοκίων και σε οικονομική αδυναμία. Αυτή η στρατηγική έχει προκαλέσει σταθερή κατάρρευση του χρέους και καταστροφές στο χρηματιστήριο στο παρελθόν.

Οι τραπεζίτες και οι παγκοσμιοποιητές είναι η πηγή του προβλήματος, δεν πρέπει να τους ανατεθεί η ευθύνη για την διόρθωσή του.

Και όμως, εδώ είναι, προσπαθώντας να πάρουν τον έλεγχο και να θεσπίσουν ένα σαρωτικό σχέδιο επαναφοράς για την καταστροφή που οι ίδιοι δημιούργησαν.

Πέρυσι ο ΟΗΕ πρότεινε ότι οι ανεπτυγμένες και οι αναδυόμενες οικονομίες, όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα, θα πρέπει να καταβάλλουν ένα είδος φόρου εκπομπών ρύπων, ύψους τουλάχιστον 2,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως σε ένα ταμείο για τις εξελίξεις της “κλιματικής αλλαγής” και ότι ο πλούτος αυτός θα αναδιανέμεται στα φτωχότερα έθνη. Αναδιανομή από ποιον; Από τους παγκοσμιοποιητές, φυσικά.

Άλλες ιδέες που βρίσκονται στο τραπέζι περιλαμβάνουν την φορολόγηση των κερδών από ορυκτά καύσιμα και τις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές για την συγκέντρωση κεφαλαίων για το κλίμα. Δηλαδή, σχεδιάζουν να φορολογήσουν το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο έως ότου οι τιμές γίνουν τόσο υψηλές που το ευρύ κοινό δεν θα μπορεί να τις αντέξει οικονομικά.

Ειδικότερα, ο Μακρόν υποστήριξε την ιδέα ενός διεθνούς φόρου στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από την ναυτιλία, δήθεν για να γίνουν ακριβότερα τα υπερπόντια φορτία, ώστε να μειωθεί η ζήτηση για μεταποίηση. Αυτό επεκτείνει τους αυστηρούς κανόνες για τον άνθρακα που εφαρμόζονται ήδη στην ευρωπαϊκή γεωργία.

Όλα αυτά μοιάζουν με ασύνδετα σχέδια που αποσκοπούν απλώς στην διόγκωση των τιμών μέσω διαφόρων μορφών φορολογίας και αναγκάζουν το κοινό να καταναλώνει λιγότερα αγαθά, αλλά εδώ υπάρχει ένα πολύ μεγαλύτερο σχέδιο. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η “κλιματική αλλαγή” δεν είναι παρά ένα όχημα για την επίτευξη ενός πλήρως συγκεντρωτικού παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, πιθανότατα υπό τον έλεγχο του ΔΝΤ, της BIS, της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΟΗΕ.

Οι ετήσιες πληρωμές από τα πλουσιότερα έθνη στα παγκόσμια θεσμικά ταμεία είναι μια πράξη φόρου τιμής, μια επίδειξη πίστης και υποταγής. Είναι επίσης ένας τρόπος για ομάδες όπως το ΔΝΤ να δημιουργήσουν ένα σύστημα μεγαλύτερης αλληλεξάρτησης. Εάν τεράστια χρηματικά ποσά ρέουν μέσω των παγκοσμιοποιημένων θεσμών και αυτοί γίνονται οι διαιτητές του τρόπου αναδιανομής αυτού του πλούτου, μπορούν επίσης να δημιουργήσουν ένα σύστημα ανταμοιβών και τιμωριών. Μπορούν να τιμωρούν τις χώρες που δεν ακολουθούν τις επιταγές τους και μπορούν να δίνουν πλεονεκτήματα στις χώρες που ακολουθούν την γραμμή τους.

Όλα αυτά κορυφώνονται με μια νομισματική κρίση, την οποία οι παγκοσμιοποιητές θα χρησιμοποιήσουν ως ευκαιρία για να εισαγάγουν επιτέλους το μοντέλο CBDC (Central Bank Digital Currency). Και μόλις τα CBDCs εφαρμοστούν, η ικανότητά τους να κυριαρχούν στον πληθυσμό θα είναι πλήρης. Ένα σύστημα χωρίς μετρητά, χωρίς προστασία της ιδιωτικής ζωής στις συναλλαγές και με την δυνατότητα να κλείνουν την αγοραστική δύναμη ατόμων και ομάδων κατά βούληση; Είναι το σενάριο των ονείρων ενός ολοκληρωτισμού.

Δεν είναι ψέμα πως το κοινό βομβαρδίζεται συνεχώς με την προπαγάνδα για την υποτιθέμενη υπερθέρμανση του πλανήτη τον τελευταίο καιρό. Οι εξουσίες χρειάζονται μια υπαρξιακή κρίση ως γεννήτρια φόβου. Όταν οι άνθρωποι φοβούνται δεν σκέφτονται λογικά και στρέφονται στους χειρότερους δυνατούς ηγέτες για ανακούφιση. Και μια παγκόσμια απειλή απαιτεί μια παγκόσμια απάντηση, σωστά;

Οι αφηγήσεις περί καταστροφής από την υποτιθέμενη “κλιματική αλλαγή” (αν το κοινό μασήσει την προπαγάνδα) θα επιτρέψουν ένα ευρύ φάσμα συστημικών αλλαγών που δεν έχουν καμία σχέση με το περιβάλλον, παρά μόνο με την οικονομική κυριαρχία/επιβολή κι ολοκληρωτισμό.

Φορολόγηση και αναδιανομή του εθνικού πλούτου.

Η επιβολή του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας ως διαμεσολαβητή για τα παγκόσμια κεφάλαια. Η χρήση του καλαθιού SDR του ΔΝΤ ως defacto παγκόσμια νομισματική ομπρέλα. Η εισαγωγή των CBDCs και μιας κοινωνίας χωρίς μετρητά. Κανένα από αυτά τα πράγματα δεν έχει καμία σχέση με την υποτιθέμενη “κλιματική αλλαγή”, ακόμη και αν αυτή αποτελούσε αληθινή απειλή.

Αλλά τι γίνεται με το μοντέλο της καμένης γης; Αν η απώτερη πρόθεση είναι να καταστραφεί η οικονομία σε σημείο που να πεθάνει το μεγαλύτερο μέρος της βιομηχανίας, να υποχωρήσει το εμπόριο και να μειωθεί ο πληθυσμός, τότε η επιβίωση θα καθίσταται αφόρητη, τότε θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι οι παγκοσμιοποιητές “σώζουν τον πλανήτη” ξεφορτώνοντας τους ανθρώπους. Υποθέτω ότι αν πιστεύετε ότι η διατήρηση του πληθυσμού σε ένα διαρκές τριτοκοσμικό καθεστώς θα μας σώσει από την “υπερθέρμανση” του πλανήτη, τότε μπορεί να υποστηρίξετε μια τέτοια ατζέντα.

Είτε ο στόχος είναι απλώς η οικονομική μικροδιαχείριση, είτε η αναγκαστική εκκαθάριση της παραγωγής, το αποτέλεσμα θα είναι περισσότερη εξουσία στους διεθνιστές και λιγότερη ελευθερία και ευημερία για όλους τους άλλους.

Μπορούν να το γυρίσουν όπως θέλουν, αλλά όταν οι ελίτ ζητούν ένα “οικονομικό σοκ”, στην πραγματικότητα ζητούν ένα δραματικό στραγγαλισμό του συστήματος, ώστε να μην μπορεί πλέον να συντηρήσει τον υπάρχοντα πληθυσμό. Όταν καλούν για παγκόσμια φορολόγηση και φόρους στο όνομα της “ισότητας”, δεν προσπαθούν να κάνουν όλους εξίσου πλούσιους, αντιθέτως τους θέλουν όλους εξίσου φτωχούς. Και όταν ζητούν την κεντρική εποπτεία των εθνών για χάρη της σωτηρίας του πλανήτη, αυτό που πραγματικά θέλουν είναι η παγκόσμια διακυβέρνηση.

Ο άνθρωπος πρέπει να συγχωρεί ακόμη και αν ο άλλος δεν το αξίζει.

Να μάθεις να συγχωρείς

Υπάρχουν στιγμές στην ζωή σου που πρέπει να φανείς ανώτερος των περιστάσεων. Υπάρχουν στιγμές στην ζωή σου που δεν φτάνει απλά να είσαι καλός με τους καλούς, αλλά πρέπει να είσαι καλός και με τους σκάρτους.

Όταν μπορέσεις να περάσεις αυτή την λεπτή γραμμή και να γίνεις ΥΠΕΡάνθρωπος, τότε μπορείς να λες στον εαυτό σου πως προσπάθησες και εσύ για να κάνεις καλύτερο αυτό τον κόσμο. Αν απλά αρκείσαι σε αυτά που κάνουν οι πολλοί, τότε μην ζητάς ιδιαίτερα ανταλλάγματα και ξεχωριστή ζωή.

Η μαγκιά στον άνθρωπο είναι να μπορεί να συγχωρεί ακόμη και αν ο άλλος δεν το αξίζει.

Να μπορεί να συγχωρεί ακόμη και αν ο άλλος δεν αλλάζει.

Να μπορεί να συγχωρεί ακόμη και αν ο άλλος δεν το ζητήσει.

Η μαγκιά στον άνθρωπο είναι να καταλάβει πως αν συγχωρήσει κάποιον, δεν το κάνει για τον «κάποιον», αλλά για να έχει καθαρή την ψυχή του.

Και πάντα με την κρυφή ελπίδα πως εκείνος που συγχώρησε, θα γίνει καλύτερος άνθρωπος στο μέλλον. Είτε αντιλήφθηκε την καλοσύνη του, είτε όχι.

Να μάθεις να συγχωρείς. Μόνο έτσι θα μάθεις να ζεις. Αληθινά. Να συγχωρείς.

Αληθινή γενναιοδωρία είναι να ξέρεις να αποδέχεσαι την αχαριστία

Σάς έχει τύχει να φερθείτε όμορφα σε έναν άνθρωπο ή να του έχετε προσφέρει από ψυχής κάτι που να είχε ανάγκη ή να βοηθήσατε ένα άτομο να βρει εργασία ή να δουλέψει στην εργασία σας ή άλλοτε να τον βοηθήσατε σε ψυχολογικό επίπεδο ή να τον εξελίξατε σε προσωπικό, σωματικό ή πνευματικό επίπεδο και στο τέλος να μην έδειξε ευγνωμοσύνη για τη βοήθεια που του δώσατε, αντιθέτως να σας προσέβαλε ή και να διέδωσε ψέματα μέσω κουτσομπολιού ή και συκοφαντίας, στρέφοντας εναντίον σας και άλλους ανθρώπους; Εάν ναι, δεν είστε οι μόνοι! Έχει τύχει σε όλους μας!

Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν αυτό το φαινόμενο ένα είδος εσχάτης προδοσίας, που φανερώνει άτομο που τείνει προς αναισχυντία. Προφανώς προσδιορίζει μια κατώτερη και φοβισμένη οντότητα – σίγουρα όχι άνθρωπο – καθώς ο τελευταίος στρέφει την έγνοιά του προς τον ουρανό και τα θεία, γνωρίζοντας τη λεγόμενη «ύβρι» που μπορεί να διαπράξει από μια τέτοια πράξη μικρότητας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυτή η μικρότητα δεν μπορεί να καταστρέψει τη φήμη, την αξιοπρέπεια ή ακόμη την οικογένεια ή εργασία ενός άλλου ανθρώπου. Είναι ένα άτομο που ζει στις σκιές και τρέφεται από την ενέργεια του μίσους και της κακίας. Σίγουρα δεν φανερώνει ένα σκεπτόμενο ή έξυπνο άτομο. Η πολύ επιτυχημένη ταινία «Η Αμφιβολία» («Doubt») μιλάει ακριβώς για αυτό το φαινόμενο του κουτσομπολιού και της συκοφαντίας που στο τέλος καταστρέφει έναν αθώο άνθρωπο. Στην ουσία το κουτσομπολιό και η συκοφαντία δείχνουν την ποιότητα του ίδιου του ατόμου κι όχι εκείνου που συκοφαντείται. Παρ’ όλα αυτά, ο αντίκτυπος μπορεί να είναι πολύ μεγάλος.

Το ένα πρόβλημα είναι το κουτσομπολιό και η συκοφαντία. Το άλλο είναι η αχαριστία και η αγνωμοσύνη στον άνθρωπο. Αυτά πολλές φορές συνδέονται. Όταν κάποιος είναι αχάριστος, σημαίνει ότι δεν εκτιμάει αυτά που του δόθηκαν ή το καλό που του προσφέρθηκε. Είναι, δηλαδή, αγνώμων. Η αγνωμοσύνη είναι το αντίθετο της ευγνωμοσύνης. Στη θετική ψυχολογία η ευγνωμοσύνη θεωρείται ένα θετικό συναίσθημα και στην πνευματικότητα μια ποιότητα που χρειάζεται να έχουμε, εάν θέλουμε να θεωρούμαστε πνευματικοί. Πρόκειται για μια εσωτερική ή εξωτερική ευχαριστία σε κάποιον που μας βοήθησε σε στιγμές κρίσης ή σε μια δύσκολη στιγμή. Υπάρχουν πολλοί τέτοιοι σπουδαίοι άνθρωποι ανάμεσά μας- από δασκάλους σε σχολεία, εθελοντές σε οργανώσεις, γονείς, φίλους, αγνώστους, γιατρούς, ψυχολόγους, γυμναστές, πνευματικούς ανθρώπους, μη έχοντες οικονομικά, κ.λ.π. Το να ξεχνάς αυτό που σου δόθηκε, ακόμη κι εάν αλλάξεις γνώμη για το άτομο, δεν σημαίνει ότι δεν το πήρες. Ο ανώτερος άνθρωπος θα αντιληφθεί και θα ευχαριστήσει αυτόν που του συμπαραστάθηκε ή τον βοήθησε σε μια στιγμή κρίσης. Φυσικά, δεν είναι αναγκασμένος να είναι μαζί του με κάποιον τρόπο. Η ζωή προχωρά και όλα αλλάζουν. Όμως, το να ευγνωμονείς για αυτό που σου δόθηκε αποτελεί δείγμα αξιοπρέπειας για τον ίδιο σου τον εαυτό.

Τι άλλο όμως συμβαίνει με αυτά τα άτομα; Προφανώς, τέτοια άτομα θέλουν συνέχεια να παίρνουν κι όχι να δίνουν, ζητούν διαρκώς περισσότερα. Καλλιεργούν έτσι έναν εαυτό άπληστο που επιζητά συνεχή προσοχή και «φροντίδα» με όλους τους τρόπους. Τρόπους εγωκεντρικούς και μεμψίμοιρους, όταν δεν ικανοποιούνται οι ανάγκες τους. Το άτομο, δηλαδή, είναι καλό ή κακό ανάλογα με την ικανοποίηση των αναγκών του. Τελικά, αυτό δεν βιώνει την αγάπη, ούτε και την γνωρίζει, παρά το υλικό πεδίο. Η έλλειψη αγάπης κατά την παιδική του ηλικία καθορίζει τις πράξεις του και οι υπόλοιποι καλούνται να του γεμίσουν αυτό το κενό. Το βιβλίο «Το δέντρο που έδινε» του Σελ Σιλβερστάιν περιγράφει στο τέλος ακριβώς αυτό το φαινόμενο. Την αχαριστία και την κακομάθεια του ατόμου που δεν έχει αίσιο τέλος, το τάισμα τέτοιων ανικανοποίητων συμπεριφορών.

Ας δούμε τι λένε οι σοφοί και μεγάλοι άνθρωποι που υπήρξαν κάποτε στη γη:
  • «Ουδείς ασφαλέστερος εχθρός από τον ευεργετηθέντα αχάριστο», Καλλίμαχος.
  • «Η πιο πικρή απογοήτευση είναι να προσφέρεις καλοσύνη και να ανταποδίδουν με αδικία», Πλάτων.
  • «Επακόλουθο της αχαριστίας είναι η αναισχυντία», Ξενοφών.
  • «Είναι ανθρώπινο να ακούς να σε κακολογούν μετά από μια ευεργεσία που έκανες», Μ. Αλέξανδρος.
  • «Είναι οδυνηρό να ακούς να σε κακολογούν μετά από μια ευεργεσία που έκανες», Πλάτων.
  • «Τον αχάριστο άνθρωπο, όταν τον καθίσεις στον ώμο σου, θα προσπαθήσει να ανέβει στο κεφάλι σου», Σαίξπηρ.
Τελικά, αναρωτιέσαι. Σώζεται ο άνθρωπος από τον ιό του κουτσομπολιού, της συκοφαντίας, του ανικανοποίητου και της αγνωμοσύνης; Είναι επικίνδυνος ένας τέτοιος άνθρωπος; Εμείς πώς μπορούμε να φερθούμε;

Ψυχολογικό προφίλ του αχάριστου ανθρώπου

Ξεκινάμε με την προσωπική ανασφάλεια που έχει με τον εαυτό του, τη χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση. Δεν νιώθει καλά με τον εαυτό του και την αξία του κι έτσι θέλει να κατεβάσει και τον άλλον που είναι καλός – επιτυχημένος – πλούσιος – όμορφος -ικανός κ.λ.π. Ως κύρια συναισθήματα καραδοκούν η ζήλια, ο ανταγωνισμός, ο θυμός και το μίσος, καθώς ο ίδιος δεν μπορεί να επιτύχει σε αυτά που ζηλεύει κι επιθυμεί. Νιώθει τεράστια ανεπάρκεια ως προς τις ικανότητές του και, επειδή δεν μπορεί να φτάσει τον στόχο του, προτιμά να συκοφαντήσει. Η παροιμία του Αισώπου «ότι δεν πιάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια» αποτελεί έναν μηχανισμό άμυνας στην ψυχολογία του. Η απογοήτευση ή η μη ενασχόληση του άλλου ατόμου με την προσωπικότητά του, με τα θέματα και τα προβλήματα του, η απόρριψη που βίωσε προφανώς (με δικές του σκέψεις και όχι απαραιτήτως με ρεαλιστική άποψη με βάση τα δεδομένα – αλλά μια διαστρεβλωμένη πραγματικότητα με βάση τις εμπειρίες του από την παιδική του ηλικία και την ανασφάλεια που νιώθει και προβάλει ότι τα έχει ο άλλος) δημιουργούν μια αλληλεπίδραση και ανάδυση πληθώρας μηχανισμών άμυνας μαζί με πολλά αρνητικά συναισθήματα που το διακατέχουν ούτως ή άλλως. Το βίωμα της αδικίας από τη δική του πλευρά που ερμηνεύεται με τρόπο που οδηγεί στη λεγόμενη θυματοποίηση, κάτι που πολλές φορές δημιουργεί αργότερα έναν επικίνδυνο θύτη.

Από συκοφαντία και ψευτιά έχουν δολοφονηθεί ή μπει φυλακή χιλιάδες αθώα άτομα. Οπότε, εδώ χρειάζεται να δούμε ποιος είναι ο «κακός» της υπόθεσης. Αυτός που συκοφαντεί ή αυτός που δεν έχει ιδέα για όλο αυτό που συμβαίνει πίσω από την πλάτη του; Το κουτσομπολιό και η συκοφαντία τραβούν γενικά την προσοχή των ατόμων για να ακούσουν άσχημα σχόλια για άλλους, προσφέροντας συγχρόνως μια απόλαυση στους ακροατές. Μεγαλώνει το αίσθημα της πολυτιμότητας και διαφορετικότητας της προσωπικότητάς μας έναντι αυτού που κατηγορείται. Όμως, τα νοητικά δυνατά άτομα και άτομα που γνωρίζουν την ανθρώπινη μικρότητα και την εγγεγραμμένη στο DNA μας φύση, την τάση μας για ψέμα, αντιλαμβάνονται ότι χρειάζεται να το ερευνήσουν και από την αντίθετη πλευρά. «Είναι αλήθεια όλα αυτά που ακούω; Ας το ερευνήσω και μετά βγάζω συμπέρασμα».

Τελικά, όλα γίνονται από χαμηλή αυτοεκτίμηση, αυτοπεποίθηση, έλλειψη δύναμης για να κατακτήσει αυτά που επιθυμεί. Και όλα πηγάζουν από έλλειψη αγάπης. Εάν το άτομο βίωνε αγάπη για τον εαυτό του, δεν θα είχε την ανάγκη να εκθέσει άλλους ανθρώπους με οποιονδήποτε τρόπο καθώς θα σεβόταν τόσο πολύ τον εαυτό του, που θα έλεγε «μου αρέσει να φέρομαι όπως θα ήθελα να μου φερθούν» εκδηλώνοντας τις ηθικές αξίες που έχει. «Σέβομαι τον εαυτό μου, σέβομαι και τους άλλους και, εάν υπάρχει μια παρεξήγηση με οποιοιδήποτε τρόπο, θα την επιλύσω σαν ώριμος ενήλικας. Θα φερθώ όπως θα ήθελα να μου φερθούν. Με σεβασμό και εστίαση στις καλές σχέσεις μέσω επίλυσης των διαφορών. Μπορεί στο τέλος να μην τα βρούμε, αλλά η σχέση θα έχει ολοκληρωθεί με επίλυση, αγάπη και σεβασμό.

Δεν έχω τίποτε να σου πω, όμως σου γράφω τα ίδια, γιατί νιώθω σαν να σου μιλώ

Ο Μύρης στον Λεύκιο

Δεν έχω τίποτε να σου πω, όμως σου γράφω τα ίδια, γιατί νιώθω σαν να σου μιλώ.

Τι τα θες, Λεύκιε, τι τα θες; Καλά σ᾽ τα έλεγα εγώ. Ο αγαπημένος σου Παναίτιος και ο Ποσειδώνιος έφεραν τους Ρωμαίους των ανώτερων τάξεων κοντά στη φιλοσοφία και συγκεκριμένα στη Στοά. Η δημοφιλία αυτή είχε κόστος για τη φιλοσοφία.

Δεν με πειράζουν τα πλατωνικά στοιχεία που εισήγαγαν, που χώρισε ο Ποσειδώνιος την ψυχή σε δύο μέρη, ένα καλό κι ένα κακό. Ταιριάζει, εξάλλου, και στην εποχή μας ο χωρισμός του κόσμου σε δύο επίπεδα – δες μόνο τις λατρείες που κυριαρχούν σήμερα: όλοι αναζητούν τη σωτηρία της ψυχής τους. Ούτε νοιάζομαι που εγκατέλειψε ο Παναίτιος την άποψη ότι ο κόσμος τελικά εκπυρώνεται ή ότι υπάρχει μια συνεχής επανάληψη κοσμικών κύκλων.

Καλά έκαναν οι νέοι Στωικοί που έδωσαν τέτοια αξία στη γενική παιδεία και δεν έμειναν αποκλειστικά στη διδασκαλία των δικών τους δογμάτων, όπως οι Επικούρειοι.

Κι εμείς χάρη σε μια τέτοια παιδεία μάθαμε και καταλάβαμε τόσα πράγματα: διδαχτήκαμε λογοτεχνία και μυθολογία, αλλά βρίσκαμε μέσα σ᾽ αυτές το βαθύτερο νόημά τους, χάρη στην αλληγορική ερμηνεία των κειμένων.

Το κλειδί όμως για τη διάδοση της Στοάς εδώ στη Ρώμη το βλέπω πια ξεκάθαρα: ήταν που ο Παναίτιος έκανε πιο προσιτό το ιδεώδες του σοφού, χαμήλωσε τον πήχυ που λέμε σήμερα. Χάθηκε η αυστηρότητα και υποστηρίχθηκε ότι ο ενάρετος βίος είναι δυνατός χωρίς μεγάλες θυσίες.

Εγώ αυτά, και συγχώρεσέ με, τα λέω συμβιβασμό.

Σας φάνηκε δύσκολο να επιτευχθεί ο στωικός τρόπος ζωής και μειώσατε τις απαιτήσεις σας για να βρείτε οπαδούς, ή τέλος πάντων εκσυγχρονίσατε τη διδασκαλία σας ακολουθώντας τα αιτήματα των καιρών (αν σε ικανοποιεί περισσότερο η τελευταία διατύπωση).

Και τι πετύχατε, κι εσείς αλλά και οι Κυνικοί; Οι φιλόσοφοί σας όχι απλώς συναναστράφηκαν με βασιλείς και τους έδωσαν συμβουλές (αυτό το έκανε και ο θεϊκός Πλάτων), αλλά έφτασαν στο σημείο να αποτελούν την αυλή των ηγεμόνων δίπλα στους γελωτοποιούς, τους χορευτές, τις παλλακίδες και (πού είσαι Πλάτωνα!) τους ποιητές.

Καταλαβαίνω ότι στις μέρες μας, και εδώ και στην Αθήνα και στην Αλεξάνδρεια, όλοι είναι όλα. Για να γίνεις φιλόσοφος παίρνεις ό,τι σου ταιριάζει από τον καθένα: λίγο Πλάτωνα, λίγη Στοά, λίγο Πυθαγόρα, λίγο (πιο λίγο) Αριστοτέλη, μια πινελιά από Κυνικούς – μόνο οι Επικούρειοι μένουν εκτός. Και μήπως αντλούν από πρώτο χέρι; Κάθε άλλο: όπως στο σχολείο, όλοι διαβάζουν συλλογές και ανθολόγια κειμένων, εγχειρίδια και συνόψεις. Με λίγο κόπο μαθαίνουν λίγα πράγματα για όλες τις φιλοσοφίες. Έτσι που πάμε, αύριο θα εκδίδουν βιβλία Ο Πλάτωνας σε τρεις ώρες, Ο Αριστοτέλης για όλους, ή Πώς να γίνεις καλός στωικός σε δέκα μαθήματα. Όλα συμβαίνουν μέσα στις σχολές και μέσα στα βιβλία. Όμως δεν ταιριάζουν όλα μεταξύ τους! Καλά τους τα έγραψε ο Αττικός στο έργο του Εναντίον όσων επιχειρούν να ερμηνεύσουν τον Πλάτωνα μέσω του Αριστοτέλη.

Κάτι λείπει, Λεύκιε, και αυτό το διαισθάνεσαι καλύτερα στη Ρώμη, όπου υπάρχουν τα πάντα: όλες οι φιλοσοφίες, όλες οι θρησκείες, όλες οι φυλές του κόσμου. Σε προλαβαίνω: δεν θεωρώ άχρηστη την περιπλάνησή μου, είδα κι έμαθα πολλά. Έκλεισε κιόλας ένας χρόνος· καιρός να γυρίσω. Αλλά ο νόστος μου δεν είναι τόσο στην πατρίδα, είναι ένας γυρισμός στον ίδιο μου τον εαυτό, μια στροφή στην ψυχή μου. Δεν ήμουν κοσμοπολίτης όταν ξεκίνησα, ούτε έγινα τώρα που γυρνώ. Ο δικός μου τόπος είναι το μέσα μου· εκεί θέλω να πάω, εκεί θέλω να μείνω. Καλό το ταξίδι που μου έδωσε η φιλοσοφία. Αλλά κακά τα ψέματα: θέλω να φτάσω και κάπου.

Άσχετο: άκουσα ότι στην Αλεξάνδρεια άνοιξε σχολή ένας Αμμώνιος (το Σακκάς τι σημαίνει;), μυστήριος άνθρωπος και δυναμικός. Γιατί δεν μου το έγραψες; Προφανώς δεν θα είναι του γούστου σου, για σκληρός πλατωνικός περνιέται, αλλά στα τόσα που μου γράφεις εντύπωση μου κάνει αυτή η παράλειψη.

Και μια και το ᾽φερε η κουβέντα: εγώ όλο για φιλοσοφία σού γράφω κι εσύ τίποτε, λέξη! Μόνο για την υγεία γνωστών και φίλων, τις γιορτές, τον σεισμό. Ούτε μπαίνεις στον κόπο να αντιπαρατεθείς μαζί μου στα φιλοσοφικά! Τι τρέχει, Λεύκιε; Βαρέθηκες τη φιλοσοφία; Βαρέθηκες εμένα; Βρήκες άλλα ενδιαφέροντα και μου τα κρύβεις;

Έγραψα βιαστικά αυτή την επιστολή στο φως του λυχναριού, γι᾽ αυτό αν κάτι μου ξέφυγε μην το κρίνεις αυστηρά. Υγίαινε, φίλτατε Λεύκιε.

Η δημιουργία του εαυτού εξαρτάται πλήρως από τη σχέση με τη μητέρα

Σήμερα, οι περισσότεροι νέοι έχουν απορίες για τις σχέσεις τους και το σεξ. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν ενισχύσει τον πανσεξουαλισμό. Στη νεωτερική περίοδο, οι γυναίκες δεν δίνουν στα παιδιά την απόλυτη αγάπη που χρειάζονται γιατί εργάζονται κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μένουν με ένα κενό, το οποίο σπεύδουν να το γεμίσουν με σεξ, συνήθως τα κορίτσια, και με επιθετικότητα, συνήθως οι άνδρες, π.χ. στο γήπεδο.

Το σεξ είναι βασικό κομμάτι της ζωής. Τα στάδια της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης ενός παιδιού χωρίζονται στον πρώτο χρόνο της ζωής του, τη στοματική φάση, στον δεύτερο χρόνο της ζωής του, την πρωκτική φάση, στον τρίτο χρόνο της ζωής του, τη φαλλική φάση, και τέλος στο διάστημα από τον τρίτο ως τον έκτο χρόνο της ζωής του, που ονομάζουμε οιδιποδειακή ή γενετησιακή φάση. Άρα, όταν δεν μπορείς να αλλάξεις την κληρονομικότητα, χρειάζεται να δίνεται η απαραίτητη προσοχή στην ανατροφή ενός παιδιού. Τον πρώτο χρόνο της ζωής του ένα μωρό πρέπει να λαμβάνει τα πάντα, όλα όσα επιθυμεί. Διαφορετικά, μένουν πληγές ανοιχτές και η δημιουργία του εαυτού εξαρτάται πλήρως από τη σχέση με τη μητέρα. Έχει βρεθεί ότι αν η μητέρα είναι καταθλιπτική, αυτό επιδρά σε αντίστοιχα κομμάτια του πρώιμου εγκεφάλου του εμβρύου και μετέπειτα του βρέφους. Το άγχος, επίσης, ξεκινά από την εμβρυϊκή ζωή και εξαρτάται από την ψυχική ζωή της μητέρας.

Τα προβλήματα της οικογένειας ξεκινούν από την υποβάθμιση της γυναίκας. Παλιότερα οι άνδρες την έδερναν, την υποτιμούσαν ή την απατούσαν. Ήταν υποτακτική και δεν είχε ανεξαρτησία. Έτσι, η μητέρα γινόταν προβληματική. Γι’ αυτό βλέπουμε πολλούς νέους, ακόμα και σε μεγάλη ηλικία, να μένουν με τη μητέρα τους. Είναι ο προστάτης-γιος. Ο γάμος είναι μία από τις σημαντικότερες αιτίες της χρόνιας κατάθλιψης. Το 80% των ζευγαριών δεν τα πάνε καλά, το 50% χωρίζουν, το 30% δεν χωρίζουν για κοινωνικο-οικονομικούς λόγους, το 20% είναι σε σχετικά καλό επίπεδο και μόνο το 5%-10% είναι πραγματικά ευτυχισμένοι. Επομένως, η πλειονότητα των σχέσεων είναι ψεύτικες και βολεμένες. Δεν βρήκαν ποτέ το ιδανικό.

Κατά τον δεύτερο χρόνο της ζωής μας όλοι περνάμε μια ομοφυλοφιλική φάση. Επίσης, κάποια ομοφυλοφιλικά στοιχεία τα έχουμε όλοι μέσα μας λόγω ορμονών από τα δύο φύλα, αλλά και επειδή αγαπούσαμε εξίσου τη μητέρα και τον πατέρα μας. Σταδιακά, τα φυσιολογικά ομοφυλοφιλικά αισθήματα τα απωθούμε και ξαναζωντανεύουν στην ηλικία των 12-14 ετών. Τότε σχεδόν όλα τα παιδιά είναι για μια περίοδο ομοφυλοφιλικά. Και στον στρατό αναπτύσσονται αντίστοιχα αισθήματα. Αν εμάς τους δυο μάς αφήσουν σε ένα νησί μόνους μας, είναι σίγουρο ότι θα ξυπνήσει το σεξουαλικό μας ένστικτο, το οποίο θα θέλει εκτόνωση. Υπάρχει και ομοφυλοφιλία που μπορεί να είναι εν μέρει γονιδιακή και, φυσικά, υπάρχουν κι άλλες μορφές, που μπορεί να δημιουργηθούν μέσα στην οικογένεια.

Ο κεραυνοβόλος έρωτας κρατά από έναν μήνα ως ένα έτος. Όταν ακούτε άτομα να λένε στην αρχή της γνωριμίας τους με ένα άλλο πρόσωπο ότι «βρήκαν το άλλο τους μισό» καθώς και ότι «είσαι αυτό που περίμενα», να φεύγετε μακριά. Ο έρωτας είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να μας συμβεί. Μας δίνει χαρά, ευτυχία, ενθουσιασμό και όρεξη για ζωή. Υπάρχουν δύο είδη έρωτα: οι ενήλικοι ή ώριμοι έρωτες, που σχετίζονται με την αγάπη, και οι παλινδρομικοί έρωτες, που καλύπτουν ναρκισσιστικές ανάγκες. Αυτοί είναι συχνά εντονότατοι, αισθανόμαστε απελπισία, νιώθουμε κτητικότητα απέναντι στον άλλον και πολλές φορές διακρινόμαστε για την επιθετικότητά μας. Όλα αυτά προκαλούνται από την αναπόφευκτη ματαίωση των παιδικών επιθυμιών σε μια ενήλικη σχέση. Δεν είναι τυχαίο ότι παθαίνουμε εμμονή. Αναρωτιούνται: «με σκέφτεται;», «θα με πάρει τηλέφωνο;», «με θέλει;». Σκέφτονται, δηλαδή, το αντικείμενο του έρωτά τους ως μια ψυχαναγκαστική εμμονή.

Για παράδειγμα, το κύριο στοιχείο ενός ρομαντικού έρωτα είναι η εξιδανίκευση. Η αγάπη που προσφέρουμε αγγίζει το τέλειο. Δεν χρειάζεται να κάνουμε σεξ με τον άλλον. Όταν επέλθει η οικειότητα, ψυχική και σωματική, βρισκόμαστε στην αρχή του τέλους. Όλα γκρεμίζονται και βλέπουμε τον άλλον όπως είναι και εκεί έρχεται η απογοήτευση. Υπάρχει, βέβαια, και ο ομοιωματικός έρωτας, όταν βρίσκουμε κάποιον ή κάποια σαν εμάς, που είναι η καλύτερη μορφή και μπορεί να κρατήσει για μια ζωή. Όμως, ο τέλειος έρωτας δεν υπάρχει. Προβάλλουμε συνήθως τις δικές μας ανάγκες μέσα από την υποτιθέμενη αγάπη του άλλου.

Αγάπη είναι να μην περιμένεις να πάρεις αλλά να θες να δώσεις, όπως συμβαίνει με τη σωστή μητέρα που δίνει τα πάντα στο παιδί, χωρίς αντάλλαγμα. Αγάπη, φυσικά, σημαίνει νοιάζομαι για κάποιον πέρα από τον ίδιο μου τον εαυτό. Σημαίνει αφοσίωση, ενδιαφέρον, δημιουργείς έναν δεσμό, είτε φιλικό είτε συντροφικό. Στην αγάπη, όταν εναρμονίζεις το σεξ με τις συναισθηματικές ανάγκες μπορείς να βρεις μια μόνιμη ευτυχία, γιατί θα έχεις καταφέρει να έχεις κάποιον που υπάρχει για σένα.

Ο Αριστοτέλης και η αποτυχία της μεσαίας τάξης

Αν δεχτούμε ότι οι πλούσιοι επιδιώκουν την ολιγαρχία και οι φτωχοί τη δημοκρατία δε μένει παρά να γίνει κατανοητό ότι η ισορροπία εξασφαλίζεται από την κυριαρχία της μέσης τάξης: «Επειδή στις περισσότερες πόλεις η μέση τάξη είναι μικρή, πάντοτε όποιοι από τους άλλους δύο υπερισχύουν, είτε οι πλούσιοι είτε ο λαός, αποκλίνοντας από το μέσον, προσανατολίζουν το πολίτευμα σύμφωνα με το συμφέρον τους, με αποτέλεσμα να προκύπτει δημοκρατία ή ολιγαρχία». (1296a 23-27). Οι επαναστάσεις και οι αναταραχές δεν είναι τίποτε άλλο από τη διαρκή σύγκρουση των άκρων, που είναι αδύνατο να συνυπάρξουν: «Επιπλέον, επειδή επαναστάσεις και διαμάχες συμβαίνουν ανάμεσα στο φτωχό λαό και στους πλούσιους, όποιος από τους δύο συμβεί να επιβληθεί στους αντιπάλους του, δεν εγκαθιδρύει πολίτευμα που αποβλέπει στο κοινό συμφέρον και στην ισότητα των πολιτών. Αντίθετα εκλαμβάνουν ως έπαθλο της νίκης τους την επιβολή πολιτεύματος και έτσι οι μεν εγκαθιστούν δημοκρατία, οι δε ολιγαρχία». (1296a 27-32).

Κι όταν λέμε πολίτευμα της μέσης τάξης δεν εννοούμε εκείνο που επιβάλλει τη διεύρυνση της μεσαίας τάξης μόνο ως οικονομικό μέγεθος, αλλά κι ως αντίληψη.

Η αντίληψη του πολιτεύματος ως έπαθλο της κυριαρχίας είναι η κατάδειξη της πιο συμφεροντολογικής πολιτειακής οπτικής, που εξ’ ορισμού ταυτίζεται με την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων επιδιώξεων, ανάλογα με τη δυναμική της ταξικής αναμέτρησης. Η διαιώνιση της αντίληψης αυτής είναι η διαιώνιση του συγκρουσιακού μοντέλου της εξουσίας, αφού ένα πολίτευμα που προκύπτει με τέτοιους όρους δεν μπορεί να παρά να βρίσκεται σε διαρκή επαγρύπνηση. Και η ακατάπαυστη επαγρύπνηση της εξουσίας είναι η ομολογία της υποβόσκουσας έντασης που αδυνατεί να εκτονωθεί και οφείλει να παραμείνει υποβόσκουσα σαν ωρολογιακή βόμβα που διαρκώς αναβάλλει την έκρηξη. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι αδύνατο να γίνει λόγος για ισορροπία. Ο διαρκής αναβρασμός είναι η αστάθεια και η σύγχυση σε μια κοινωνία δυσαρμονίας. Το όλο κλίμα δε θα μπορούσε ποτέ να λειτουργήσει προς όφελος της πόλης.

Όμως, και πέρα από τα στενά όρια της πόλης η ωφελιμιστική εκδοχή του πολιτεύματος δε θα μπορούσε παρά να δράσει κερδοσκοπικά. Αυτό ακριβώς είναι το παιχνίδι της ηγεμονίας που κρύβεται πίσω από τη συμμαχική επίφαση και λειτουργεί απομυζητικά: «Ακόμη και εκείνοι που ασκούσαν την ηγεμονία στην Ελλάδα, ο καθένας από τους δύο αποβλέποντας στο δικό του πολίτευμα, επέβαλλαν στις πόλεις άλλοι δημοκρατίες και άλλοι ολιγαρχίες με σκοπό όχι την εξυπηρέτηση των συμφερόντων των πόλεων αλλά των δικών τους». (1296a 32-36).

Αυτό που μένει είναι ο πολιτικός καιροσκοπισμός, που αναγκαστικά στερείται οποιασδήποτε ιδεολογίας, αφού η μόνη δύναμη που κινεί τις πεποιθήσεις είναι το προσωπικό συμφέρον. Υπό αυτούς τους όρους, τα πολιτεύματα λειτουργούν ως δικαιολογία της κυριαρχίας, η οποία οφείλει να επικαλεστεί ένα περιτύλιγμα. Η μετατροπή της πολιτικής ιδεολογίας σε δεκανίκι της ισχύος προεξοφλεί την εκμηδένισή της: «Για τις αιτίες αυτές, λοιπόν, ή ποτέ δεν εμφανίζεται πολίτευμα της μέσης τάξης ή πολύ σπάνια και σε λίγες περιοχές». (1296a 36-38).

Κι όταν λέμε πολίτευμα της μέσης τάξης δεν εννοούμε εκείνο που επιβάλλει τη διεύρυνση της μεσαίας τάξης μόνο ως οικονομικό μέγεθος, αλλά κι ως αντίληψη. Γιατί ο μεσαίος που αποσκοπεί να πατήσει επί πτωμάτων προκειμένου να μεταπηδήσει στους πλούσιους, δεν είναι μεσαίος, αφού δεν αντιλαμβάνεται τον κοινωνικό του ρόλο. Ο μεσαίος είναι μεσαίος με την προϋπόθεση ότι καταλαβαίνει κι είναι ευχαριστημένος από τα πλεονεκτήματα της τάξης του. Με δυο λόγια η μεσαία τάξη δεν προβάλλεται μόνο ως οικονομικό αλλά (πρωτίστως) κι ως ιδεολογικό μέγεθος.

Ο φτωχός, αν φτάσει στο σημείο να στερείται τα βασικά για τη ζωή του, είναι δύσκολο να πλησιάσει την ισορροπία του μεσαίου. Του συνειδητοποιημένου μεσαίου. Γιατί ο μεσαίος που προσπαθεί να μιμηθεί (συνήθως κακέκτυπα) τον μπουρζουά έχοντάς τον ως πρότυπο ή που προσπαθεί να διευρύνει την περιουσία του κάνοντας συνεχώς αιματηρές οικονομίες χωρίς να απολαμβάνει τίποτε είναι μεσαίος μόνο οικονομικά (και ουδόλως ιδεολογικά) και συνήθως, αυτού του είδους οι μεσαίοι, είναι ιδιαιτέρως ευάλωτοι στα καλέσματα της πλουτοκρατίας – αν έρθουν ποτέ.

Οι μεσαίοι, τρέφοντας το όνειρο του προσωπικού πλουτισμού, υπήρξαν διεκδικητικοί περισσότερο προς τους όμοιούς τους παρά προς τους οικονομικά ισχυρότερους.

Τελικά, η κυριαρχία του πλούτου δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και ιδεολογικό μέγεθος. Η διάλυση της μεσαίας τάξης αφορά πριν απ’ όλα την αποδόμησή του κοινωνικού της κύρους. Η παρουσίαση του μεσαίου ως φουκαρά, ως μίζερου, ως του ανθρώπου που διαρκώς μετρά, ως λανθάνοντα – αποτυχημένου μπουρζουά που θέλει κι αυτός να κάνει την επίδειξή του, ως πρόθυμου κάθε διαπλοκής προκειμένου να αποκτήσει περισσότερα, είναι η υποτίμηση της μεσαίας τάξης που δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει ιδεολογικό ανάστημα. Η μετατροπή του μεσαίου σε φιλήσυχο ανθρωπάκι που υπομένει τα πάντα προκειμένου να μη χάσει τα ελάχιστα είναι ο θρίαμβος του πλούτου που πλέον γίνεται κοινωνικό πρότυπο. Μ’ αυτό το δεδομένο είναι αδύνατο να τηρηθεί οποιαδήποτε ισορροπία. Οι μεσαίοι μπορούν να ξεπουλήσουν τα πάντα προκειμένου να γίνουν οι ίδιοι πλούσιοι, μπορούν να συγκρουστούν αδυσώπητα με ανθρώπους της δικής τους τάξης, μπορούν να φτάσουν στα άκρα αν μυριστούν κέρδος. Πολλές φορές γίνονται οι πιο πιστοί υπηρέτες της πλουτοκρατίας. Κι αυτή ακριβώς είναι η χρεωκοπία τους.

Φυσικά, ο Αριστοτέλης, όταν αναφέρεται στη μεσαία τάξη δεν έχει στο νου του αυτό. Αναφέρεται στη μεσαία τάξη που έχει συνείδηση του ρόλου της ως εξισορροπητική δύναμη της πολιτείας, δηλαδή ως κύριου διαχειριστή της εξουσίας που οφείλει να συμβιβάσει τα δύο άκρα του πλούτου και της φτώχειας. Μιλάμε δηλαδή για τη μεσαία τάξη που αντιλαμβάνεται πλήρως την κοινωνική της αποστολή. Η κατανόηση και η αποδοχή της επίδρασης μίας τάξης στο πολίτευμα δεν είναι τίποτε άλλο από την αναγνώριση της σημασίας της. Κι αυτό δεν είναι απλώς αυτό που ονομάζουμε ταξική συνείδηση με τα στενά οικονομικά όρια, αλλά με την έννοια της κοινωνικής αποστολής, που ανά πάσα στιγμή θα γεννήσει τη διεκδίκηση.

Η διάλυση της μεσαίας τάξης δεν μπορεί να επιφέρει τίποτε περισσότερο από την όξυνση της φτώχειας και το άνοιγμα της ψαλίδας με τον πλούτο. Η υπέρτατη φτώχεια που οφείλει να συνυπάρξει με τον υπέρτατο πλούτο είναι η κοινωνική πρόκληση που θα γεννήσει τη βία. Η εικόνα του ανθρώπου που τρέφεται απ’ τα σκουπίδια είναι το επιστέγασμα της κοινωνικής αποτυχίας. Γι’ αυτό η μεσαία τάξη οφείλει να σηκώσει ανάστημα. Γιατί οφείλει να διεκδικήσει ισότητα χωρίς ούτε να κόπτεται για την εξουσία ούτε και να ανέχεται να την εξουσιάζουν με τρόπο απροκάλυπτο: «Όμως τώρα επικράτησε στις πόλεις να μη θέλουν οι πολίτες την ισότητα, αλλά ή να επιδιώκουν να εξουσιάζουν ή να ανέχονται να εξουσιάζονται». (1296a 40, 1296b 1-2).

Η μεσαία τάξη ως συνειδητός διαμεσολαβητής των άκρων, δηλαδή ως τάξη που αντιλαμβάνεται τον κοινωνικό της ρόλο κι ως εκ τούτου αντλεί αυτοεκτίμηση δεν έχει άλλη επιλογή απ’ το να υπερασπίσει τα συμφέροντά της. Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται η επικινδυνότητα του καθορισμού της αποστολής. Γιατί για το φτωχό η διεκδίκηση είναι απολύτως ξεκάθαρη και αφορά τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, όπως βέβαια και για τον πλούσιο που είναι να μη χάσει τα κεκτημένα κι όσο είναι δυνατό να αποκτήσει κι άλλα. Για τη μεσαία τάξη όμως, που αντιλαμβάνεται τη μεσότητα ως προϋπόθεση για την κατάκτηση της ευτυχίας, ο κοινωνικός ρόλος που της αναλογεί δεν αναλώνεται αποκλειστικά στη βελτίωση της οικονομικής της θέσης (χωρίς βέβαια αυτό να της είναι αδιάφορο), αλλά στην κατοχύρωση των οικονομικών της δεδομένων (η μεσαία τάξη που κινδυνεύει να χάσει την οικονομική της δύναμη υποβαθμίζοντας το επίπεδο ζωής της είναι η μεσαία τάξη που έχει ήδη αποτύχει), και κυρίως στη διεύρυνση της πληθυσμιακής της αναλογίας. Γιατί η μεσαία τάξη οφείλει να ξέρει ότι η δύναμή της δεν είναι τίποτε άλλο από την πληθυσμιακή της υπεροχή. Ο Αριστοτέλης αναφερόμενος στα πολιτεύματα του παρελθόντος, τα οποία αποκαλεί αρχαία, είναι σαφής: «Οι αρχαίες αυτές πολιτείες εύλογα ήταν ολιγαρχίες και δημοκρατίες, διότι δεν είχαν πολυάνθρωπη μέση τάξη εξαιτίας του μικρού πληθυσμού, με αποτέλεσμα όντας λίγοι και χωρίς οργάνωση, ανέχονταν να εξουσιάζονται». (1297b 25-28).

Από τη στιγμή που καθίσταται σαφές ότι η δύναμη της μεσαίας τάξης κρύβεται τόσο στη συνείδηση των ανθρώπων που την αποτελούν όσο και στο πληθυσμιακό μέγεθός της, είναι ηλίου φαεινότερο ότι η μεσαία τάξη οφείλει να συμβάλει στο γεφύρωμα των άκρων (πλούσιοι και φτωχοί) και σε οικονομικό επίπεδο. Το να ενισχυθούν οικονομικά οι φτωχοί αποδυναμώνοντας τους πλούσιους, χωρίς βέβαια να απαξιώνονται οι όροι της αξιοκρατίας που οφείλουν να εκδηλωθούν και οικονομικά, θα πρέπει να είναι η σπουδαιότερη επιδίωξή της, αφού αυτή η πολιτική θα επιφέρει ακόμη περισσότερο τη μεσότητα που πρεσβεύει. «…το πολίτευμα το οποίο στηρίζεται στη μεσαία τάξη βρίσκεται πιο κοντά στο λαό παρά στους ολιγαρχικούς και γι’ αυτό είναι το ασφαλέστερο από τα παρόμοια πολιτεύματα». (βιβλίο πέμπτο, 1302a 15 – 20).

Από αυτή την άποψη η υπεράσπιση των κοινωνικών παροχών, ο έλεγχος της εξουσίας ώστε να μη διαπλέκεται με την πλουτοκρατία, η απαίτηση της αντικειμενικής δικαιοσύνης, με δυο λόγια η διαρκής εγρήγορση στην αξιολόγηση της πολιτειακής λειτουργίας θα έπρεπε να είναι το κύριο έργο της μεσαίας τάξης για να παραμείνει ισχυρή. Γιατί αν όλα αυτά δε συμβαίνουν και η τρέχουσα πολιτική ευνοεί την όξυνση του οικονομικού χάσματος μεταξύ πλουσίων και φτωχών δε θα μπορούσε να υπάρξει άλλο επακόλουθο από τη συρρίκνωση και της μεσαίας τάξης. Και η συρρίκνωση της μεσαίας τάξης είναι η ενδυνάμωση των άκρων που μόνο πολιτειακή ανασφάλεια μπορεί να φέρει.

Αν ρίξουμε μια ματιά στη σύγχρονη εποχή θα δούμε στην πράξη τι σημαίνει να χτυπιέται η μεσαία τάξη από την ενδυνάμωση των άκρων. Η άκρατη φτώχεια που δημιουργείται από την απαξίωση της κοινωνικής πολιτικής και την ενίσχυση της κερδοφορίας των μεγαλοεπενδυτών με την ανεργία, την πτώση των μισθών, την παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου, τη συρρίκνωση των εργασιακών δικαιωμάτων, την ελαστικοποίηση του ωραρίου και πάει λέγοντας, θα ήταν αδύνατο να αφήσει ανέγγιχτη τη μεσαία τάξη. Η αντίληψη του στείρου ωφελιμισμού που υπαγορεύει τη διεκδίκηση μόνο υπό τους όρους της προσωπικής οικονομικής φθοράς στοίχισε (και στοιχίζει) πολύ ακριβά στους μεσαίους, που ασφαλώς δε στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων. Γιατί απεδείχθη ότι δεν είχαν ούτε συνείδηση της μεσότητας ως επιλογή στην αναζήτηση της ευτυχίας ούτε αντίληψη του κοινωνικού τους ρόλου να διευρύνονται πληθυσμιακά γεφυρώνοντας το χάσμα των άλλων.

Οι μεσαίοι, τρέφοντας το όνειρο του προσωπικού πλουτισμού, υπήρξαν διεκδικητικοί περισσότερο προς τους όμοιούς τους παρά προς τους οικονομικά ισχυρότερους. Η αδιαφορία, η απάθεια και η διεκδίκηση που αναλωνόταν πρωτίστως σε συντεχνιακές μικροσκοπιμότητες προωθώντας το στείρο συνδικαλισμό διέλυσαν κάθε έννοια ενότητας της μεσαίας τάξης. Η επιλογή των προσώπων που θα διαχειρίζονταν την εξουσία έχασε κάθε πολιτικό κριτήριο, αφού όλα τα καθόριζε ο λαϊκισμός και οι συντεχνιακές φατρίες των συμφερόντων. Η κατανάλωση και η συνακόλουθη επιθυμία του εύκολου πλουτισμού ήταν η αλλοτρίωση της μεσαίας τάξης που μοιραία αποπροσανατολίστηκε και πολιτικά.

Κι αν δεχτούμε ότι αυτό (πάνω – κάτω) συνέβη σε όλο το δυτικό κόσμο θα ήταν αδύνατο η Ελλάδα να αποτελέσει εξαίρεση, από τη στιγμή που η ελληνική μεσαία τάξη, ως απολύτως άπειρη και νεόπλουτη, έπεσε στην κατανάλωση με τα μούτρα. (Θα λέγαμε ότι στην ελληνική πραγματικότητα τα όρια της μεσαίας τάξης δεν ξεκαθαρίστηκαν ποτέ με σαφήνεια, αφού ο γιος του φτωχού αγρότη που γίνεται δημόσιος υπάλληλος και παίρνει δάνειο για να χτίσει μεζονέτα, νιώθει μάλλον πλούσιος αστός παρά μέσος). Το θέμα είναι ότι ακόμη και σήμερα, που τα πράγματα δείχνουν να ξεκαθαρίζουν για το που οδεύουν, οι μέσοι είναι περισσότερο διασπασμένοι παρά ενωμένοι. Κι αυτή είναι η πιο κατάφορη απόδειξη της αποτυχίας της μεσαίας τάξης.

Τελικά, αν κοιτάξουμε την ιστορία, είναι μάλλον δύσκολο να εντοπίσουμε μεσαία τάξη που να στάθηκε αντάξια του ρόλου της. Η μεσαία τάξη, αντί να είναι η εξισορροπητική δύναμη ανάμεσα στα άκρα, ήταν μάλλον μια τάξη χωρίς ταυτότητα, μια τάξη που παλαντζάριζε ανάμεσα στη φτώχεια και τον πλούτο νιώθοντας περήφανη που απέφυγε τη φτώχεια, αλλά ταπεινωμένη που δεν έφτασε στον πλούτο. Αντί να δράσει διεκδικητικά για την ισότητα ήταν αυτή που περισσότερο κλεινόταν στο καβούκι της από φόβο μη χάσει κι αυτά που έχει. Επί της ουσίας, έπαιζε μάλλον το παιχνίδι του πλούτου τρέφοντας πάντα την κρυφή ελπίδα να τον κατακτήσει. Κι αυτός είναι και ο λόγος που οι μέσοι δεν είχαν ποτέ την εκτίμηση των φτωχών.

Η αριστοτελική μεσότητα δεν μπόρεσε ποτέ να βρει σοβαρή πολιτειακή εκπροσώπηση: «Όπου πάλι το πλήθος της μέσης τάξης επιβάλλεται και στα δύο άκρα ή μόνο στο ένα από αυτά, εκεί ενδέχεται το πολίτευμα να είναι μόνιμο, γιατί δεν υφίσταται κίνδυνος να συμφωνήσουν οι πλούσιοι με τους φτωχούς εναντίον του. Η εξήγηση είναι ότι ποτέ δε θα θελήσουν να υποταχθούν οι μεν στους δε και ότι, αν ψάχνουν πολίτευμα ικανοποιητικό και για τους δύο συγχρόνως, κανένα άλλο εκτός από αυτό δε θα βρουν, γιατί δε θα ανεχόταν να κυβερνούν διαδοχικά λόγω της αμοιβαίας δυσπιστίας τους. Σε όλες όμως τις περιπτώσεις ο πιο αξιόπιστος είναι ο διαιτητής, και εδώ διαιτητής είναι η μέση τάξη». (1296b 38-40, 1297a 1-6). Αν δεχτούμε ότι η μεσαία τάξη οφείλει να παίζει το διαιτητή, οφείλουμε να προσθέσουμε ότι η σωστή της διαιτησία δεν αφορά απλώς τη διαχείριση των ξένων υποθέσεων, αλλά την ίδια την υπόστασή της. Αν μεροληπτεί προς όφελος του πλούτου τότε υποσκάπτει τη θέση της, πράγμα που δεν εννοεί να καταλάβει.

Υπό αυτή την έννοια, όλες οι λειτουργίες του πολιτεύματος αφορούν πάρα πολύ τη μεσαία τάξη, αφού και οι ελάχιστες διαφοροποιήσεις μπορεί να δράσουν μεροληπτικά για τη μία ή την άλλη πλευρά: «Πέντε είναι τα σοφίσματα που χρησιμοποιούνται στα πολιτεύματα για το συμφέρον δήθεν του λαού, τα εξής: για την εκκλησία του δήμου, για τα πολιτικά αξιώματα, για τα δικαστήρια, για τον εξοπλισμό και τη γυμναστική». (1297a 14-18).

Η αναφορά της εκκλησίας του δήμου αφορά βεβαίως τη συμμετοχή των πολιτών στα πολιτικά δρώμενα. Η συμμετοχή του λαού είναι η μεγαλύτερη απόδειξη της πολιτειακής νομιμότητας, αφού η απόφαση του συνόλου είναι η πιο τρανταχτή επικύρωση κάθε απόφασης. Από την πλευρά της ολιγαρχίας, που θέλει κυρίως τη συμμετοχή των πλουσίων ο Αριστοτέλης σημειώνει: «Το σόφισμα σχετικά με την εκκλησία του δήμου επιτρέπει σε όλους να συμμετέχουν στην εκκλησία, επιβάλλει όμως πρόστιμο στους εύπορους πολίτες, αν δεν προσέρχονται, μάλιστα μόνο σε αυτούς ή σε αυτούς πολύ μεγαλύτερο». (1297a 18-20).

Από την πλευρά της δημοκρατίας πάλι, που θέλει όσο το δυνατό να απομακρύνει τους πλούσιους ο Αριστοτέλης γράφει: «Αντίθετα στις δημοκρατίες σοφίζονται τα εξής: Στους άπορους πολίτες παρέχουν μισθό για την προσέλευσή τους στην εκκλησία και στα δικαστήρια, δεν επιβάλλουν όμως κανένα πρόστιμο στους εύπορους για την αποχή τους». (1297a 35-38). Για να συμπεράνει: «Συνεπώς είναι φανερό ότι, αν κάποιος θέλει να συνδυάσει δίκαια τα δύο πολιτεύματα, οφείλει να συνθέσει τους θεσμούς των δύο πολιτευμάτων, δηλαδή να χορηγεί μισθό στους άπορους και να επιβάλει πρόστιμο στους εύπορους πολίτες». (1297a 38-40).

Ο Αριστοτέλης θα φέρει κι άλλα παραδείγματα θεσμών που λειτουργούν μεροληπτικά στις ολιγαρχίες: «Το σόφισμα για τα πολιτικά αξιώματα δεν επιτρέπει στους κατόχους εισοδήματος να παραιτούνται από τις αρχές, το επιτρέπει όμως στους άπορους πολίτες. Για τα δικαστήρια, επίσης, επιβάλλεται πρόστιμο στους εύπορους, αν δεν προσέρχονται να δικάσουν αλλά όχι και στους άπορους». (1297a 20-23).

Η μεσαία τάξη, ως παράγοντας διατήρησης των κοινωνικών ισορροπιών, οφείλει να δείχνει μεγάλη ευαισθησία σ’ αυτές τις προκλήσεις. Οφείλει δηλαδή να διεκδικεί ένα πολίτευμα που θα είναι πραγματικά κι όχι φαινομενικά ισότιμο για όλους. Η ανοχή σε ανισότητες που αφορούν τη συμμετοχή στις πολιτειακές διαδικασίες και τα αξιώματα, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση, τα εργασιακά δικαιώματα, τη φορολογία κι όλα αυτά που αναφέρονται ως στοιχειώδη για την απόδοση της ισονομίας και της αξιοκρατίας, είναι η πολιτική αδιαφορία που αφήνει πλέον τις πολιτικές εξελίξεις στην τύχη τους, κι αυτού του είδους οι συμπεριφορές, κατά κανόνα, εξυπηρετούν τα συμφέροντα των ισχυρών. Η ταύτιση της εξουσίας με συγκεκριμένα συμφέροντα είναι η απόλυτη πολιτειακή στρέβλωση. Υπό αυτούς τους όρους είναι αδύνατο να μιλάμε για υγιείς δημοκρατίες.

Αριστοτέλης, Πολιτικά

Ανθολόγιο Αττικής Πεζογραφίας

ΞΕΝΟΦΩΝ, ΚΥΡΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑ

ΞΕΝ ΚΠαιδ 8.7.17–8.7.28

Οι τελευταίες στιγμές του Κύρου

Μετά το όνειρο που τον προειδοποιούσε για τον θάνατό του (βλ. ΞΕΝ ΚΠαιδ 8.7.1–8.7.4), ο Κύρος κάλεσε τα παιδιά και τα προσφιλή του πρόσωπα και τους απηύθυνε τις τελευταίες επιθυμίες του. Στο παρακάτω απόσπασμα βρίσκει την αφορμή για διδαχή περί ευσέβειας και δίνει οδηγίες για την ταφή του.


[8.7.17] ἀλλὰ πρὸς θεῶν πατρῴων,
ὦ παῖδες, τιμᾶτε ἀλλήλους, εἴ τι καὶ τοῦ ἐμοὶ χαρίζεσθαι
μέλει ὑμῖν· οὐ γὰρ δήπου τοῦτό γε σαφῶς δοκεῖτε εἰδέναι
ὡς οὐδὲν ἔτι ἐγὼ ἔσομαι, ἐπειδὰν τοῦ ἀνθρωπίνου βίου
τελευτήσω· οὐδὲ γὰρ νῦν τοι τήν γ’ ἐμὴν ψυχὴν ἑωρᾶτε,
ἀλλ’ οἷς διεπράττετο, τούτοις αὐτὴν ὡς οὖσαν κατεφωρᾶτε.
[8.7.18] τὰς δὲ τῶν ἄδικα παθόντων ψυχὰς οὔπω κατενοήσατε οἵους
μὲν φόβους τοῖς μιαιφόνοις ἐμβάλλουσιν, οἵους δὲ παλαμ-
ναίους τοῖς ἀνοσίοις ἐπιπέμπουσι; τοῖς δὲ φθιμένοις τὰς
τιμὰς διαμένειν ἔτι ἂν δοκεῖτε, εἰ μηδενὸς αὐτῶν αἱ ψυχαὶ
κύριαι ἦσαν; [8.7.19] οὔτοι ἔγωγε, ὦ παῖδες, οὐδὲ τοῦτο πώποτε
ἐπείσθην ὡς ἡ ψυχὴ ἕως μὲν ἂν ἐν θνητῷ σώματι ᾖ, ζῇ,
ὅταν δὲ τούτου ἀπαλλαγῇ, τέθνηκεν· ὁρῶ γὰρ ὅτι καὶ τὰ
θνητὰ σώματα ὅσον ἂν ἐν αὐτοῖς χρόνον ᾖ ἡ ψυχή, ζῶντα
παρέχεται. [8.7.20] οὐδέ γε ὅπως ἄφρων ἔσται ἡ ψυχή, ἐπειδὰν
τοῦ ἄφρονος σώματος δίχα γένηται, οὐδὲ τοῦτο πέπεισμαι·
ἀλλ’ ὅταν ἄκρατος καὶ καθαρὸς ὁ νοῦς ἐκκριθῇ, τότε καὶ
φρονιμώτατον αὐτὸν εἰκὸς εἶναι. διαλυομένου δὲ ἀνθρώπου
δῆλά ἐστιν ἕκαστα ἀπιόντα πρὸς τὸ ὁμόφυλον πλὴν τῆς
ψυχῆς· αὕτη δὲ μόνη οὔτε παροῦσα οὔτε ἀπιοῦσα ὁρᾶται.
[8.7.21] ἐννοήσατε δ’, ἔφη, ὅτι ἐγγύτερον μὲν τῶν ἀνθρωπίνων
θανάτῳ οὐδέν ἐστιν ὕπνου· ἡ δὲ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ τότε
δήπου θειοτάτη καταφαίνεται καὶ τότε τι τῶν μελλόντων
προορᾷ· [8.7.22] τότε γάρ, ὡς ἔοικε, μάλιστα ἐλευθεροῦται. εἰ μὲν
οὖν οὕτως ἔχει ταῦτα ὥσπερ ἐγὼ οἴομαι καὶ ἡ ψυχὴ κατα-
λείπει τὸ σῶμα, καὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν καταιδούμενοι ποιεῖτε
ἃ ἐγὼ δέομαι· εἰ δὲ μὴ οὕτως, ἀλλὰ μένουσα ἡ ψυχὴ ἐν τῷ
σώματι συναποθνῄσκει, ἀλλὰ θεούς γε τοὺς ἀεὶ ὄντας καὶ
πάντ’ ἐφορῶντας καὶ πάντα δυναμένους, οἳ καὶ τήνδε τὴν τῶν
ὅλων τάξιν συνέχουσιν ἀτριβῆ καὶ ἀγήρατον καὶ ἀναμάρτητον
καὶ ὑπὸ κάλλους καὶ μεγέθους ἀδιήγητον, τούτους φοβούμενοι
μήποτ’ ἀσεβὲς μηδὲν μηδὲ ἀνόσιον μήτε ποιήσητε μήτε
βουλεύσητε. [8.7.23] μετὰ μέντοι θεοὺς καὶ ἀνθρώπων τὸ πᾶν γένος
τὸ ἀεὶ ἐπιγιγνόμενον αἰδεῖσθε· οὐ γὰρ ἐν σκότῳ ὑμᾶς οἱ θεοὶ
ἀποκρύπτονται, ἀλλ’ ἐμφανῆ πᾶσιν ἀνάγκη ἀεὶ ζῆν τὰ ὑμέ-
τερα ἔργα· ἃ ἢν μὲν καθαρὰ καὶ ἔξω τῶν ἀδίκων φαίνηται,
δυνατοὺς ὑμᾶς ἐν πᾶσιν ἀνθρώποις ἀναδείξει· εἰ δὲ εἰς
ἀλλήλους ἄδικόν τι φρονήσετε, ἐκ πάντων ἀνθρώπων τὸ
ἀξιόπιστοι εἶναι ἀποβαλεῖτε. οὐδεὶς γὰρ ἂν ἔτι πιστεῦσαι
δύναιτο ὑμῖν, οὐδ’ εἰ πάνυ προθυμοῖτο, ἰδὼν ἀδικούμενον τὸν
μάλιστα φιλίᾳ προσήκοντα. [8.7.24] εἰ μὲν οὖν ἐγὼ ὑμᾶς ἱκανῶς
διδάσκω οἵους χρὴ πρὸς ἀλλήλους εἶναι· εἰ δὲ μή, καὶ παρὰ
τῶν προγεγενημένων μανθάνετε· αὕτη γὰρ ἀρίστη διδασκαλία.
οἱ μὲν γὰρ πολλοὶ διαγεγένηνται φίλοι μὲν γονεῖς παισί,
φίλοι δὲ ἀδελφοὶ ἀδελφοῖς· ἤδη δέ τινες τούτων καὶ
ἐναντία ἀλλήλοις ἔπραξαν· ὁποτέροις ἂν οὖν αἰσθάνησθε
τὰ πραχθέντα συνενεγκόντα, ταῦτα δὴ αἱρούμενοι ὀρθῶς ἂν
βουλεύοισθε. [8.7.25] καὶ τούτων μὲν ἴσως ἤδη ἅλις. τὸ δ’ ἐμὸν
σῶμα, ὦ παῖδες, ὅταν τελευτήσω, μήτε ἐν χρυσῷ θῆτε μήτε
ἐν ἀργύρῳ μηδὲ ἐν ἄλλῳ μηδενί, ἀλλὰ τῇ γῇ ὡς τάχιστα
ἀπόδοτε. τί γὰρ τούτου μακαριώτερον τοῦ γῇ μειχθῆναι, ἣ
πάντα μὲν τὰ καλά, πάντα δὲ τἀγαθὰ φύει τε καὶ τρέφει;
ἐγὼ δὲ καὶ ἄλλως φιλάνθρωπος ἐγενόμην καὶ νῦν ἡδέως ἄν
μοι δοκῶ κοινωνῆσαι τοῦ εὐεργετοῦντος ἀνθρώπους. [8.7.26] ἀλλὰ
γὰρ ἤδη, ἔφη, ἐκλείπειν μοι φαίνεται ἡ ψυχὴ ὅθενπερ, ὡς
ἔοικε, πᾶσιν ἄρχεται ἀπολείπουσα. εἴ τις οὖν ὑμῶν ἢ
δεξιᾶς βούλεται τῆς ἐμῆς ἅψασθαι ἢ ὄμμα τοὐμὸν ζῶντος
ἔτι προσιδεῖν ἐθέλει, προσίτω· ὅταν δ’ ἐγὼ ἐγκαλύψωμαι,
αἰτοῦμαι ὑμᾶς, ὦ παῖδες, μηδεὶς ἔτ’ ἀνθρώπων τοὐμὸν σῶμα
ἰδέτω, μηδ’ αὐτοὶ ὑμεῖς. [8.7.27] Πέρσας μέντοι πάντας καὶ τοὺς
συμμάχους ἐπὶ τὸ μνῆμα τοὐμὸν παρακαλεῖτε συνησθησο-
μένους ἐμοὶ ὅτι ἐν τῷ ἀσφαλεῖ ἤδη ἔσομαι, ὡς μηδὲν ἂν ἔτι
κακὸν παθεῖν, μήτε ἢν μετὰ τοῦ θείου γένωμαι μήτε ἢν
μηδὲν ἔτι ὦ· ὁπόσοι δ’ ἂν ἔλθωσι, τούτους εὖ ποιήσαντες
ὁπόσα ἐπ’ ἀνδρὶ εὐδαίμονι νομίζεται ἀποπέμπετε. [8.7.28] καὶ τοῦτο,
ἔφη, μέμνησθέ μου τελευταῖον, τοὺς φίλους εὐεργετοῦντες
καὶ τοὺς ἐχθροὺς δυνήσεσθε κολάζειν. καὶ χαίρετε, ὦ
φίλοι παῖδες, καὶ τῇ μητρὶ ἀπαγγέλλετε ὡς παρ’ ἐμοῦ· καὶ
πάντες δὲ οἱ παρόντες καὶ οἱ ἀπόντες φίλοι χαίρετε. ταῦτ’
εἰπὼν καὶ πάντας δεξιωσάμενος ἐνεκαλύψατο καὶ οὕτως
ἐτελεύτησεν.

***
Αλλά για όνομα των θεών των προγόνων μας, να τιμάτε, παιδιά μου, ο ένας τον άλλο, εάν ενδιαφέρεστε να ευχαριστήσετε και μένα, γιατί βέβαια δεν το ξέρετε σαφώς τούτο, ότι δηλαδή δεν θα είμαι τίποτα, όταν πεθάνω. Επειδή και τώρα δεν τη βλέπετε την ψυχή μας, αλλ' ανακαλύπτετε την παρουσία της από όσα έχουν πραχθή. Δεν καταλάβατε ποιους φόβους εμβάλλουν οι ψυχές των αδικούντων στους φονείς, και ποιους εκδικητές στέλνουν εναντίον των ανθρώπων που δεν τηρούν τις θείες εντολές; Και νομίζετε πως θα ήταν δυνατόν να παραμένουν ακόμη οι τιμές για τους αποθανόντας, αν οι ψυχές δεν αισθάνονταν τίποτα από τις τιμές που τους προσφέρονται; Εγώ τουλάχιστο, παιδιά μου, ούτε τούτο βέβαια πίστεψα ποτέ, ότι δηλαδή η ψυχή, έως ότου βρίσκεται στο θνητό σώμα, ζη, και όταν ελευτερωθή απ' αυτό, πεθαίνει. Γιατί βλέπω ότι και θνητά σώματα, όσο χρόνο υπάρχη μέσα τους η ψυχή, είναι ζωντανά. Ούτε βέβαια τούτο πιστεύω, ότι δηλαδή η ψυχή θα στερήται νου, όταν χωριστή από το αναίσθητο σώμα. Αλλ' όταν ο νους χωριστή από το σώμα αμιγής και καθαρός, τότε φυσικό είναι να έχη μεγάλη σύνεση. Και όταν διαλυθή το ανθρώπινο σώμα, φανερό είναι ότι καθένα από εκείνα που το αποτελούν πάει στα όμοιά του, εκτός από την ψυχή. Μόνη αυτή δεν φαίνεται ούτε ότι υπάρχει ούτε ότι αναχωρεί από το σώμα. Σκεφθήτε, είπε, ότι κανένα άλλο εκτός από τον ύπνο δεν φαίνεται ότι μοιάζει με το θάνατο. Η ψυχή του ανθρώπου στον ύπνο, όπως είναι γνωστό, φαίνεται ότι κατάγεται από τους θεούς, και προβλέπει στον ύπνο τα μέλλοντα. Γιατί τότε, ως φαίνεται, αποκτά την ελευθερία της. Εάν λοιπόν έτσι είναι το πράγμα, όπως εγώ το φαντάζομαι, και η ψυχή αφίνη το σώμα, σεβασθήτε την ψυχή μου και κάμετε όσα σας παρακαλώ να πράξετε∙ εάν όμως δεν έχη έτσι το πράγμα, αλλά η ψυχή μένοντας στο σώμα πεθαίνη μαζί με αυτό, φοβούμενοι τουλάχιστο τους αθάνατους θεούς, που τα βλέπουν όλα και είναι παντοδύναμοι, που φυλάνε αυτή την τάξη του σύμπαντος αμετάβλητη και αιώνια, και άψογη και ανεκδιήγητη ένεκα της ωραιότητος και του μεγέθους (του σύμπαντος ), τούτους φοβούμενοι ούτε να πράξετε ούτε να σκεφθήτε ποτέ πράξη ασεβή και αντιβαίνουσαν στους θείους νόμους. Ύστερα από τους θεούς να σέβεστε όλο το ανθρώπινο γένος που σώζεται με την αέναη διαδοχή. Γιατί οι θεοί δεν σας κρύβουν στο σκότος, αλλ' ανάγκη είναι τα έργα σας να είναι σε όλους φανερά∙ αυτά, αν φαίνωνται δίκαια και ειλικρινή, θα σας κάμουν δυνατούς σε όλους τους ανθρώπους∙ αν όμως σκεφθήτε να αδικήσετε ο ένας τον άλλο, θα πάψουν οι άνθρωποι να σας θεωρούν άξιους της εμπιστοσύνης τους. Γιατί κανείς δεν μπορεί να σας πιστέψη, ουδέ αν πολύ επιθυμήτε τούτο, όταν ιδή ότι σεις αδικείτε τον στενώτερο φίλο σας. Αν λοιπόν σας συμβουλεύω αρκετά πώς πρέπει να φέρεστε μεταξύ σας, έχει καλώς∙ σε ενάντια περίπτωση διδαχθήτε από όσα έχουν γίνει στο παρελθόν, γιατί αυτό είναι αρίστη διδασκαλία. Πολλοί δηλαδή γονείς έζησαν αγαπώντας τα παιδιά τους, και πολλοί αδερφοί αγαπώντας τους αδερφούς τους. Μερικοί όμως έκαμαν τα αντίθετα. Όποιους λοιπόν καταλάβετε ότι ωφέλησαν οι πράξεις τους, τούτων τα έργα αν προτιμήσετε, θα πράξετε ορθά. Και αυτά ίσως είναι πια αρκετά. Το σώμα μου, παιδιά μου, όταν πεθάνω, μη το βάλετε ούτε σε χρυσό, ούτε σε αργυρό, ούτε σε κανένα άλλο πολύτιμο φέρετρο, αλλά θάψετέ το στη γη, όσο το δυνατόν γρηγορώτερα. Γιατί τι άλλο είναι γι' αυτό καλύτερο παρά να αναμιχθή με τη γη που κάνει να φυτρώνουν και να μεγαλώνουν όλα τα ωραία και ωφέλιμα; Εγώ πάντοτε αγάπησα τους ανθρώπους, και τώρα μου φαίνεται ότι ευχαρίστως θα απολαύσω εκείνο το πράγμα που τους ευεργετεί. Αλλ' όμως τώρα πια μου φαίνεται πως αρχίζει να με αφίνη η ψυχή από κει όπου, ως φαίνεται, αρχίζει να φεύγη η ψυχή κάθε ανθρώπου. Αν λοιπόν κανείς από σας θέλη, ή να πιάση το δεξί μου χέρι ή να με ιδή στο πρόσωπο, εφ' όσον ακόμη είμαι ζωντανός, ας έρθη. Όταν πια σκεπαστώ, σας παρακαλώ, παιδιά μου, κανείς πια να μη δη το σώμα μου, ούτε σεις οι ίδιοι να μη το δήτε. Προσκαλέσετε όλους τους Πέρσες και τους συμμάχους στο μνήμα μου, για να χαρούν μαζί μου, γιατί θα βρίσκωμαι πια σε τόπο ασφαλή, ώστε να μη είναι δυνατόν να πάθω πια κανένα κακό, είτε είμαι με τους θεούς, είτε δεν είμαι πια τίποτα. Εκείνους που θα προσέλθουν, αφού τους περιποιηθήτε με όσα είναι συνήθεια να περιποιούνται τους προσερχόμενους στην ταφή πλούσιου ανθρώπου, αποστείλετέ τους πάλι στα σπίτια τους. Και το τελευταίο τούτο, είπε, να ενθυμήστε: αν ευεργετήτε τους φίλους σας, θα μπορέσετε να τιμωρήτε τους εχθρούς σας. Τώρα χαίρετε, αγαπημένα μου παιδιά, και πήτε τούτο εκ μέρους μου και στη μητέρα σας. Και όλοι οι παρόντες και οι απόντες φίλοι χαίρετε. Αφού είπε αυτά, και χαιρέτησε με χειραψία όλους, σκεπάστηκε, και έτσι ετελείωσε.

Παρασκευή 28 Ιουλίου 2023

O Σχηματισμός των λέξεων στην Αρχαία Ελληνική γλώσσα

Οι ενεστώτες σε i ̯ o

Γενικά


§ 175. Στα Ελληνικά σ' αυτή την ομάδα συνενώθηκαν πολύ διαφορετικές μορφές, που παλιότερα διακρίνονταν ξεκάθαρα (εν μέρει χάρη στον τονισμό): Το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού αποθέματος κατέχουν τα μετονοματικά· τα μεταρηματικά αντιθέτως είναι πολύ περιορισμένα· ακόμη και οι πρωτογενείς σχηματισμοί επισκιάστηκαν από αυτά. Έτσι και οι διαφορές στην κλίση αυτών των σημασιολογικών ομάδων είναι τόσο μικρές και από την άλλη οι διασπάσεις σε νέα επεκταμένα επιθήματα τόσο έντονες, ώστε ως υπέρτατο κριτήριο διαχωρισμού δεν ενδείκνυται το ινδοευρωπαϊκό απόθεμα παρά το ελληνικό.

Εξάλλου τα πρωτογενή ρήματα είναι μάλλον μόνον ένα παλιότερο στρώμα μετονοματικών, αν μάλιστα τα πρότυπά τους δεν προέρχονται γενικά από μια περίοδο όπου δεν υπήρχε ακόμη διάκριση μεταξύ ονοματικών και ρηματικών θεμάτων· τα μεταρηματικά πάλι φαίνεται να αναφύονται από τα μετονοματικά· γι' αυτό η σαφής διάκριση μεταξύ των τριών τύπων παραγωγής είναι συχνά αδύνατη. Και εν πάση περιπτώσει ο ινδοευρωπαϊκός παθητικός σχηματισμός σε *- i ̯ é tai (γ΄ εν. ενεργ. ενεστ.) παρέδωσε στην ελληνική ρήματα σε i ̯ o, καθώς από το παθητικό σχηματίστηκε αναδρομικά ένα ενεργητικό.

§ 176. Η ανάμειξη των διαφόρων σχηματισμών έγινε γενικά με τον ακόλουθο τρόπο: Η εξαφάνιση της διαφοράς τονισμού είναι αποτέλεσμα της τονικής αναδιάταξης, που επιτελέστηκε στα ελληνικά με βάση το γνωστό "νόμο της τρισυλλαβίας", σύμφωνα με τον οποίο αποκλείεται ο τονισμός συλλαβής πριν από την προπαραλήγουσα· επιπλέον ο τόνος στις παρεμφατικές εγκλίσεις[1] υποχώρησε όσο το επέτρεπε ο νόμος της τρισυλλαβίας προς την αρχή της λέξης, καθώς οι παρεμφατικοί ρηματικοί τύποι παλιότερα ήταν πολύ συχνά εγκλιτικοί, και στους απαρεμφατικούς η διαφορά τονισμού με βάση την αντιδιαστολή λείπ-ειν (τονισμένη κανονική βαθμίδα): λιπ-εῖν (άτονη βαθμίδα) μεθερμηνεύτηκε ως ένδειξη του ενεστωτικού και του αοριστικού τρόπου ενέργειας,[2] με αποτέλεσμα τώρα ακόμη και οι ενεστώτες σε i ̯ o, χωρίς διάκριση των παλιότερων τύπων παραγωγής, να παρουσιάζουν ανέβασμα του τόνου σε όλες τις εγκλίσεις. Πρβ. ακόμη ιδίως σχετικά με τα ρήματα σε -εῖν.

§ 177. Μια ακόμη αιτία της ανάμειξης ήταν ότι στην περίπτωση των μετονοματικών και των μεταρηματικών, που αρχικά ήταν περιορισμένα στον ενεστώτα, παρουσιάστηκε η ανάγκη σχηματισμού χρόνων πέρα από τον ενεστώτα, και γι' αυτό τέτοια πρωτογενή ρήματα, που είχαν την ίδια θεματική απόληξη πριν από το -i̯o-, ήτανε τα κατάλληλα πρότυπα: κατά το φράσσω: φράξω (από το -k-j -:-k-s -) προέκυψε για το φυλάσσω (από το φύλαξ) ένα φυλάξω κτλ.

§ 178. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι επεκτάσεις άλλων ενεστωτικών επιθημάτων (λαμβάνεται υπόψη, ας πούμε, μόνο το -n-· δες επίσης § 169) με το -i̯o-. Την παλιά κατάσταση αποδίδει το κρ ί̄̄ νω (από το *κρῐ-ν- ι̯ -ω): κέ-κρῐ-μαι· αλλά όπως σε αυτό το ρήμα εισχώρησε το ένρινο του ενεστώτα στα κρινῶ ἔκρινα, έτσι και σε όλα τα άλλα η διατήρηση του παλιού χρονικού σχηματισμού χωρίς n είναι το πολύ εξαίρεση.

Σχετικά με τη βάση των μετονοματικών πρέπει να παρατηρήσουμε ότι τα θέματα σε ο μπορεί να χάσουν το -ο- τους πριν από το -i̯o-: καθαρός - καθαίρειν, γογγύλος - γογγύλειν 'στρογγυλεύω', φάρμακον - φαρμάσσειν 'θεραπεύω χρησιμοποιώντας φάρμακα', βάσκανος - βασκαίνειν κτλ. Ο κανόνας όμως είναι φίλος - φιλεῖν.
----------------------------
[1] Δες τη σημείωση στην § 43.

[2] "Ενεστωτικός" και "αοριστικός τρόπος ενέργειας". Ισοδύναμοι καθορισμοί: μη συνοπτικό - συνοπτικό ποιο ενέργειας, μη συνοπτική - συνοπτική όψη του ρήματος.

Οι ελεύθερες ψυχές δεν μπαίνουν σε καλούπια

Οι άνθρωποι δε φυλακίζονται. Ζουν για την ελευθερία τους και παλεύουν για αυτήν. Οι ψυχές τους αναζητούν τη γαλήνη, τη ζεστασιά, την αγάπη μα πιο πολύ να αισθανθούν ελεύθερες. Δε μαντρώνονται σε τοίχους, δε μπαίνουν σε καλούπια και στα πρέπει..

Ανασαίνουν τη κάθε στιγμή, εισπνέουν καθαρό αέρα και ψάχνουν δρόμους ελεύθερους, μέρη μαγικά και απροσπέλαστα από κατακτητές και πολιορκητές….

Οι ελεύθερες ψυχές δεν αντέχουν την υποδούλωση στη ζωή τους, γι’ αυτό, αντιστέκονται, φωνάζουν, διεκδικούν, παλεύουν, μάχονται για αυτήν και δε τα παρατάνε. Ποτέ μα ποτέ δεν υποχωρούν.. Ονειρεύονται τη δική τους Ιθάκη όπως την επιθυμούν.. Μακριά από δυνάστες και εκμεταλλευτές, μακριά από εγωιστές και παρτάκηδες.

Οι ελεύθερες ψυχές γελάνε μέσα από την καρδιά τους, δίνουν δίχως κανένα αντάλλαγμα, αγαπούν βαθιά, κι έχουν μια ζεστή αγκαλιά γι’ αυτούς που τις αφήνουν ελεύθερα να πετούν..

Οποιοσδήποτε κι αν προσπάθησε να τις μαντρώσει, να τις φυλακίσει στα δικά του θέλω, έφυγαν βιαστικά, δίχως αναστολές, δε κοίταξαν πίσω… Γνώριζαν ότι το αντάλλαγμα γι’ αυτή τους την απόφαση θα τους κόστιζε πολύ ακριβά. Κουβάλησαν το βαρύ τους φορτίο, που κάποιοι θεώρησαν ότι έπρεπε να πληρώσουν κι έφυγαν, πέταξαν. Μακριά, ελεύθερες, απαλλάχθηκαν από όλο αυτό..

Οι ελεύθερες ψυχές γνωρίζουν ότι καλύτερα μια ζωή, να ζουν ελεύθερες μέσα από τις δικές τους αποφάσεις, τα δικά τους θέλω παρά σκυμμένες και υποταγμένες στα θέλω άλλων…

Θεωρία της Αντιληπτικής Υπέρβασης

Η Θεωρία της Αντιληπτικής Υπέρβασης βασίζεται στην κατανόηση ότι η ανθρώπινη συνείδηση, όπως την καταλαβαίνουμε σήμερα, περιορίζεται θεμελιωδώς από τα όρια του απτού κόσμου και τις δικές μας υποκειμενικές εμπειρίες. Ωστόσο, προτείνει ότι υπερβαίνοντας αυτά τα όρια, τα άτομα μπορούν να προσεγγίσουν την έννοια του Θεού ή του Απόλυτου και να επιτύχουν μια κατάσταση αυξημένης κατανόησης και συνείδησης.

Η Αρχή των Υπαρξιακών Περιορισμών

Αυτή η αρχή δηλώνει ότι η ανθρώπινη κατανόηση και εμπειρία περιορίζονται εγγενώς από τη φυσική μας ύπαρξη και την υποκειμενική φύση των αντιλήψεών μας. Αυτοί οι περιορισμοί επηρεάζονται από τις εμπειρίες, τις σκέψεις, τις πράξεις και τα κοινωνικά μας κατασκευάσματα, τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία μεταφορικών «φραχτών» που περιορίζουν την κατανόησή μας για την πραγματικότητα

Η Αρχή της Υπερβατικής Αλήθειας

Αυτή η αρχή υποδηλώνει ότι υπάρχει μια «Αλήθεια» που βρίσκεται πέρα από αυτούς τους υπαρξιακούς περιορισμούς. Αυτή η «Αλήθεια», ή το Απόλυτο, είναι ανεξάρτητη από ανθρώπινες κατασκευές και υποκειμενικές αντιλήψεις. Είναι ανυποχώρητο, αιώνιο και ακατανόητο. Είναι το «ΕΙΝΑΙ» που εκτείνεται στο άπειρο, πέρα από τον μικρό κόσμο που έχουμε κατασκευάσει.

Η Αρχή της Αντιληπτικής Υπέρβασης

Αυτή η αρχή προτείνει ότι μέσω της συνειδητής προσπάθειας, τα άτομα μπορούν να ξεπεράσουν τα όρια των υποκειμενικών τους αντιλήψεων και να προσεγγίσουν αυτό το Απόλυτο. Αυτή η υπέρβαση περιλαμβάνει τη διάλυση του εαυτού στο ανεξιχνίαστο βάθος της ύπαρξης, επεκτείνοντας την προοπτική κάποιου πέρα από τον περιορισμένο φυσικό και εννοιολογικό κόσμο.

Η Αρχή της Ενιαίας Σιωπής

Καθώς τα άτομα πλησιάζουν το Απόλυτο, οι αντιλήψεις τους διαλύονται σε «Τίποτα». Αυτή η κατάσταση δεν είναι μια απουσία επίγνωσης, αλλά μάλλον μια κατάσταση «Μοναδικής Σιωπής» όπου η συνείδηση κάποιου συγχωνεύεται με το Απόλυτο. Σε αυτή την κατάσταση, η ατομικότητά του σβήνει και γίνεται ένα με τη Σιωπή, επιτυγχάνοντας μια ενότητα που ξεπερνά τα όρια της υποκειμενικής πραγματικότητας.

Η Αρχή της Ανέκφραστης Κατανόησης

Αυτή η τελική αρχή δηλώνει ότι όσοι φτάνουν στην κατάσταση της Μοναδικής Σιωπής δεν μπορούν να εκφράσουν την κατανόησή τους με λέξεις ή έννοιες, καθώς αυτές είναι εγγενώς περιορισμένες και δεν μπορούν να περικλείουν το Απόλυτο. Επομένως, όσοι ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν ή μιλούν για τον Θεό, στην πραγματικότητα αντανακλούν μόνο τους περιορισμούς τους, καθώς το Απόλυτο είναι πέρα από την ανθρώπινη κατανόηση και άρθρωση.

Αυτή η θεωρία προτείνει ότι ο δρόμος για την υπέρβαση του περιορισμένου φυσικού και εννοιολογικού μας κόσμου βρίσκεται στην ικανότητα να φιμώνουμε τις υποκειμενικές μας αντιλήψεις και να συγχωνευόμαστε με το Απόλυτο, επιτυγχάνοντας μια κατάσταση συνείδησης που είναι απεριόριστη και άπειρη. Υπογραμμίζει τη σημασία της υπέρβασης του εαυτού μας στην αναζήτησή μας για κατανόηση και αλήθεια.

Αν την δεις από έξω, η ζωή μας φαίνεται σαν μια σπίθα ανάμεσα στο αιώνιο σκότος

Από κάθε εξωτερική σκοπιά, η ζωή μας φαίνεται σαν μια σπίθα ανάμεσα στο ένα αιώνιο σκότος και στο άλλο. Και το διάλειμμα ανάμεσα στις δύο αυτές νύχτες δεν είναι μια ανέφελη ημέρα, αφού όσο πιο ικανοί να απολαύσουμε την ηδονή είμαστε, τόσο πιο ευάλωτοι στον πόνο γινόμαστε – και είτε στο βάθος είτε στο προσκήνιο, ο πόνος είναι πάντα στο πλευρό μας. Έχουμε συνηθίσει να δίνουμε αξία σε αυτή την ύπαρξη με την πεποίθηση ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από την εξωτερική όψη – ότι ζούμε για ένα μέλλον πέρα από τούτη δω τη ζωή.

Γιατί η εξωτερική εικόνα δεν φαίνεται να έχει νόημα. Αν η ζωή μέλλει να καταλήξει στον πόνο, την ανεπάρκεια και την ανυπαρξία, μοιάζει σκληρή και μάταιη εμπειρία για όντα που γεννήθηκαν για να σκέφτονται λογικά, να ελπίζουν, να δημιουργούν και να αγαπούν. Ο άνθρωπος, ως ον νοήμον, επιθυμεί η ζωή του να έχει νόημα και δυσκολεύεται να πιστέψει πως κάτι τέτοιο ισχύει, αν δεν υπάρχει κάτι περισσότερο από όσα ο ίδιος βλέπει – αν δεν υπάρχει μια αιώνια τάξη και μια αιώνια ζωή, πέρα από την αβέβαιη και στιγμιαία εμπειρία της ζωής και του θανάτου.

Ίσως να είμαι ασυγχώρητος που εισάγω σοβαρά θέματα με μια τόσο επιπόλαια προσέγγιση, ωστόσο το πρόβλημα του να βγάλει κανείς κάποιο νόημα από το φαινομενικό χάος της εμπειρίας μού θυμίζει την παιδική μου επιθυμία να στείλω σε κάποιον με το ταχυδρομείο ένα δέμα με νερό. Ο παραλήπτης λύνει τον σπάγκο, αφήνοντας τον… κατακλυσμό να χυθεί στην αγκαλιά του. Αλλά, ούτως ή άλλως, το εγχείρημα ήταν από την αρχή καταδικασμένο, αφού είναι εξοργιστικά αδύνατο να τυλίξεις και να δέσεις ένα λίτρο νερού σ’ ένα χάρτινο πακέτο. Υπάρχουν, βέβαια, είδη χαρτιού που δεν διαλύονται όταν βραχούν, ωστόσο το πρόβλημα έγκειται στο να καταφέρεις να δώσεις κατάλληλο σχήμα στο νερό και να δέσεις γύρω του τον σπάγκο, δίχως να διαλυθεί το δέμα.

Όσο πιο πολλές μελέτες αποπειράθηκαν να δώσουν λύση σε προβλήματα στην πολιτική και την οικονομία, στην τέχνη, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία, τόσο πιο πολύ έχει κανείς την εντύπωση ότι πολλοί εξαιρετικά χαρισματικοί άνθρωποι αναλώνουν την ευφυΐα τους στο ανέφικτο και μάταιο έργο να βάλουν το νερό της ζωής σε καλοτυλιγμένα και ανθεκτικά πακέτα.

Είναι πολλοί οι λόγοι για τους οποίους αυτό θα έπρεπε να είναι ξεκάθαρο για κάποιον που ζει σήμερα. Γνωρίζουμε τόσο πολλά για την ιστορία, για όλα τα πακέτα που τυλίχθηκαν και, εν συνεχεία, αναπόφευκτα διαλύθηκαν. Γνωρίζουμε τόσες πολλές λεπτομέρειες για τα προβλήματα της ζωής τα οποία δεν επιδέχονται απλοποίηση και μοιάζουν πιο σύνθετα και άμορφα από ποτέ. Επιπλέον, η επιστήμη και η βιομηχανία έχουν εξελιχθεί τόσο σε ρυθμό όσο και σε βιαιότητα, που τα πακέτα μας φαίνονται να διαλύονται όλο και πιο γρήγορα κάθε μέρα.

Υφίσταται, συνεπώς, το αίσθημα ότι ζούμε σε μια εποχή πρωτόγνωρης ανασφάλειας. Τα τελευταία εκατό χρόνια τόσες πολλές από καιρό καθιερωμένες παραδόσεις έχουν καταρρεύσει – παραδόσεις της οικογενειακής και της κοινωνικής ζωής, του τρόπου διακυβέρνησης, της οικονομικής τάξης και της θρησκευτικής πίστης. Καθώς περνούν τα χρόνια, μοιάζει να υπάρχουν ολοένα και πιο λίγοι βράχοι για να κρατηθούμε, όλο και πιο λίγα πράγματα που μπορούμε να θεωρούμε σωστά και αληθινά, σταθερά για πάντα.

Για ορισμένους αυτό είναι μια ευπρόσδεκτη απελευθέρωση από τα δεσμά του ηθικού, κοινωνικού και πνευματικού δόγματος. Για άλλους, είναι ένα επικίνδυνο και τρομακτικό σχίσμα από τη σύνεση και τη λογική, μια βύθιση της ανθρώπινης ζωής στο ανέλπιδο χάος. Για τους περισσότερους, ενδεχομένως, η άμεση αίσθηση της απελευθέρωσης προσφέρει μια αγαλλίαση πρόσκαιρη, η οποία ακολουθείται από την πιο βαθιά αγωνία. Διότι, αν όλα είναι σχετικά, αν η ζωή είναι μια χίμαιρα δίχως μορφή και στόχο, στα φουσκωμένα νερά της οποίας απολύτως τίποτα, παρεκτός η αλλαγή αυτή καθαυτή μπορεί να διαρκέσει, μοιάζει να είναι κάτι «χωρίς μέλλον», συνεπώς χωρίς ελπίδα.

Τα ανθρώπινα όντα φαίνονται να είναι ευχαριστημένα αρκεί να έχουν ένα μέλλον να προσδοκούν – είτε πρόκειται για μια «ευχάριστη στιγμή» αύριο είτε για την αιώνια ζωή μετά τον θάνατο. Για διάφορους λόγους, όλο και περισσότεροι άνθρωποι δυσκολεύονται να πιστέψουν στο δεύτερο. Από την άλλη, η υπόσχεση της μελλοντικής ευτυχίας έχει το μειονέκτημα ότι, όταν αυτή η «ευχάριστη στιγμή» έρθει, είναι δύσκολο να την απολαύσουν στο έπακρο χωρίς την υπόσχεση πως έπονται περισσότερες. Αν η ευτυχία εξαρτάται από κάτι που αναμένεται στο μέλλον, τότε κυνηγάμε το απόκοσμο φως των φαντασμάτων που πάντα θα ξεγλιστράει από το άγγιγμά μας, μέχρις ότου το μέλλον, κι εμείς μαζί του, χαθεί μες την άβυσσο του θανάτου.

Εδώ που τα λέμε, η εποχή μας δεν είναι πιο ανασφαλής από οποιαδήποτε άλλη. Η φτώχεια, οι ασθένειες, ο πόλεμος, η αλλαγή και ο θάνατος δεν είναι κάτι καινούργιο. Στις καλύτερες των εποχών, η «ασφάλεια» ποτέ δεν ήταν κάτι περισσότερο από προσωρινή και προφανής. Ήταν, όμως, εφικτό να γίνει υποφερτή η ανασφάλεια της ανθρώπινης ζωής με την πίστη σε πράγματα αμετάβλητα, πέρα από κάθε καταστροφή – στον Θεό, στην αθανασία της ανθρώπινης ψυχής και στη διακυβέρνηση του σύμπαντος από αιώνιους νόμους με γνώμονα το σωστό και το δίκαιο.

Σήμερα είναι σπάνιες τέτοιες πεποιθήσεις, ακόμη και στους θρησκευτικούς κύκλους. Δεν υπάρχει κοινωνική τάξη ή, ακόμη σπανιότερα, μεμονωμένο άτομο που να έχει έρθει σε επαφή με τη σύγχρονη παιδεία χωρίς αυτή να αφήσει έστω ψήγματα από τη μαγιά της αμφιβολίας. Είναι απλώς αυταπόδεικτο ότι, κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα, η αυθεντία της επιστήμης πάρει τη θέση της αυθεντίας της θρησκείας στη φαντασία του λαού, και ο σκεπτικισμός, στα πνευματικά τουλάχιστον ζητήματα, έχει γενικευθεί περισσότερο από ό,τι η πίστη.

Η παρακμή της πίστης έχει προκύψει μέσω της ειλικρινούς αμφιβολίας, της προσεκτικής και ατρόμητης σκέψης των εξαιρετικά ευφυών ανθρώπων της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Παρακινημένοι από τον ζήλο και τον σεβασμό για τα γεγονότα, προσπάθησαν να δουν, να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν τη ζωή έτσι όπως είναι, χωρίς ευσεβείς πόθους. Εντούτοις, παρ’ όλα όσα έκαναν για να βελτιώσουν τις συνθήκες της ζωής, η εικόνα τους για το σύμπαν μοιάζει να αφήνει το άτομο χωρίς ύστατη ελπίδα.

Το τίμημα για τα θαύματά τους σε αυτόν τον κόσμο έχει σταθεί η εξαφάνιση του «κόσμου που θα έρθει», και εύλογα θα θέσει κάποιος το ερώτημα «Σε τι θα ωφελήσει τον άνθρωπο αν κερδίσει τον κόσμο ολόκληρο και χάσει την ψυχή του;». Η λογική, η ευφυΐα και ο ορθολογισμός ικανοποιούνται, μα η καρδιά μένει διψασμένη. Γιατί η καρδιά έχει μάθει να νιώθει ότι ζούμε για το μέλλον. Η επιστήμη είναι σε θέση, αργά και διστακτικά, να μας προσφέρει ένα καλύτερο μέλλον – για λίγα χρόνια. Και ύστερα, για τον καθένα μας, θα τελειώσει. Όλα θα τελειώσουν. Όσο κι αν καθυστερήσει αυτή η στιγμή, κάποτε όλα όσα έχουν συντεθεί πρέπει να αποσυντεθούν.

Με την εξαίρεση κάποιων διαφορετικών θεωριών, αυτή είναι η γενική άποψη της επιστήμης. Στους λογοτεχνικούς και θρησκευτικούς κύκλους συχνά υποστηρίζεται τώρα ότι η διαμάχη μεταξύ επιστήμης και θρησκείας ανήκει πλέον στο παρελθόν. Υπάρχουν ως και κάποιοι μάλλον ευέλπιδες επιστήμονες, οι οποίοι θεωρούν πως, όταν η σύγχρονη φυσική εγκατέλειψε τον ωμό ατομικιστικό υλισμό, οι βασικοί λόγοι για τη συγκεκριμένη διαμάχη εξαλείφθηκαν. Τα πράγματα δεν είναι έτσι, όμως. Στα περισσότερα από τα σπουδαιότερα κέντρα εκπαίδευσης που διαθέτουμε εκείνοι που μελετούν τις συνολικές επιπτώσεις της επιστήμης και των μεθόδων της απέχουν όσο ποτέ άλλοτε από αυτό που οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ως θρησκευτική άποψη.

Η πυρηνική φυσική και η θεωρία της σχετικότητας έχουν, είναι αλήθεια, ξεφορτωθεί τον παλιό υλισμό, αλλά τώρα μας δίνουν μια άποψη του σύμπαντος όπου υπάρχει ακόμη λιγότερος χώρος για ιδέες ενός υπέρτατου σκοπού ή σχεδίου. Ο σύγχρονος επιστήμονας δεν είναι τόσο αφελής ώστε να αρνηθεί την ύπαρξη του Θεού επειδή δεν μπορεί να Τον δει με ένα τηλεσκόπιο, ούτε της ψυχής επειδή δεν μπορεί να την αποκαλύψει μ’ ένα νυστέρι. Έχει απλώς παρατηρήσει ότι η ιδέα του Θεού είναι λογικά περιττή. Αμφισβητεί μέχρι και το εάν έχει κάποιο νόημα. Δεν τον εξυπηρετεί να εξηγήσει οτιδήποτε δεν είναι σε θέση να εξηγήσει με κάποιον άλλο και απλούστερο τρόπο.

Επιχειρηματολογεί ότι, αν όλα όσα συμβαίνουν βρίσκονται υπό την πρόνοια και τον έλεγχο του Θεού, αυτό ουσιαστικά καταλήγει να μη λέει τίποτα. Το να λες ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν και κυβερνούνται από τον Θεό είναι σαν να λες «όλα είναι πάνω» – πράγμα που δεν σημαίνει απολύτως τίποτα. Αυτή η αντίληψη δεν μας βοηθάει να κάνουμε οποιεσδήποτε επαληθεύσιμες προβλέψεις και, ως εκ τούτου, από επιστημονική άποψη, δεν έχει καμία απολύτως αξία. Οι επιστήμονες ίσως να έχουν δίκιο εδώ. Ίσως, πάλι, να κάνουν λάθος. Δεν είναι σκοπός μας να συζητήσουμε αυτό το θέμα. Αρκεί να σημειώσουμε ότι ο σκεπτικισμός αυτός έχει τεράστια επιρροή και καθορίζει την επικρατούσα ατμόσφαιρα της εποχής.

Αυτό που λέει η επιστήμη, με λίγα λόγια, είναι το εξής: Δεν γνωρίζουμε και, κατά πάσα πιθανότητα, δεν δυνάμεθα να γνωρίζουμε αν υπάρχει Θεός. Τίποτε από όσα γνωρίζουμε δεν υπαινίσσεται την ύπαρξή Του, και όλα τα επιχειρήματα που ισχυρίζονται ότι αποδεικνύουν την ύπαρξη αυτή στερούνται λογικής υπόστασης. Βέβαια, δεν υπάρχει και καμία απόδειξη ότι δεν υπάρχει Θεός, αλλά το βάρος της απόδειξης πέφτει σε εκείνους που υποστηρίζουν την ιδέα. Αν, θα έλεγαν οι επιστήμονες, πιστεύετε στον Θεό, το κάνετε μόνο από καθαρά συναισθηματικούς λόγους, δίχως να βασίζεστε στη λογική ή στα γεγονότα.

Πρακτικά μιλώντας, αυτό μπορεί να ισοδυναμεί με αθεϊσμό. Θεωρητικά, πρόκειται για απλό αγνωστικισμό. Διότι η ουσία της επιστημονικής ειλικρίνειας είναι να μην προσποιείσαι ότι γνωρίζεις κάτι που δεν γνωρίζεις, και η ουσία της επιστημονικής μεθόδου είναι να μη χρησιμοποιείς υποθέσεις που δεν μπορούν να ελεγχθούν.

Τα άμεσα αποτελέσματα αυτής της ειλικρίνειας έχουν υπάρξει βαθύτατα ανησυχητικά και καταθλιπτικά. Διότι ο άνθρωπος μοιάζει ανίκανος να ζήσει δίχως μύθο, χωρίς την πεποίθηση ότι η ρουτίνα και ο μόχθος, ο πόνος και ο φόβος αυτής της ζωής έχουν κάποιο νόημα, κάποιο σκοπό στο μέλλον. Μονομιάς, καινούργιοι μύθοι παίρνουν σάρκα και οστά – μύθοι πολιτικοί και μύθοι οικονομικοί, με εξωφρενικές υποσχέσεις για το καλύτερο μέλλον του παρόντος κόσμου. Οι μύθοι αυτοί δίνουν στο άτομο την αίσθηση ότι υπάρχει νόημα, καθιστώντας το μέρος μιας αχανούς συλλογικής προσπάθειας, μέσα στην οποία χάνει κάτι από τη δική του μοναξιά, από το δικό του κενό.

Εντούτοις, η ίδια η βιαιότητα αυτών των πολιτικών θρησκειών προδίδει το άγχος που κρύβεται πίσω τους – γιατί δεν είναι παρά μόνο άνθρωποι που στριμώχνονται ο ένας κοντά στον άλλο και κραυγάζουν για να πάρουν κουράγιο μέσα στο σκοτάδι.

Αξιοποιώντας τα συναισθήματα για να τροφοδοτήσουμε τη δημιουργικότητά μας

Τα συναισθήματα μας κινούν. Αυτή η μεταφορά εφαρμόζεται συνήθως για να αναφερθεί στη συναισθηματική μας εμπειρία (π.χ. να συγκινηθούμε από ένα τραγούδι ή μια θεατρική παράσταση). Αλλά τα συναισθήματα κινούν επίσης – τροφοδοτούν ή ενεργοποιούν – τη σκέψη και τη δράση μας. Μπορούμε να μάθουμε από τα συναισθήματά μας και μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα συναισθήματα για να μας βοηθήσουν να λύσουμε προβλήματα ή να σκεφτούμε πιο αποτελεσματικά.

Μισό λεπτό, θα πείτε. Τα συναισθήματα παρεμβαίνουν στην καθαρή σκέψη. Πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε, να τα παραμερίσουμε ή να τα αλλάξουμε για να σκεφτούμε καθαρά και καλά.

Λοιπόν, όχι απαραίτητα. Δεν χρειάζεται πάντα να αντιμετωπίζουμε τα συναισθήματά μας αλλάζοντάς τα ή κάνοντας τον εαυτό μας να νιώθει καλύτερα. Αντίθετα, τα συναισθήματα μπορούν να βοηθήσουν τη σκέψη και την επίλυση προβλημάτων αν σκεφτούμε ποια συγκεκριμένα μηνύματα μεταφέρουν, ποιες εργασίες μπορούν να ωφελήσουν τα διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις και ποιες δραστηριότητες μπορούν να τροφοδοτήσουν.

Οι επιστήμονες των συναισθημάτων μιλούν για τα συναισθήματα ως πληροφορίες για το περιβάλλον μας. Η γνώση αυτών των πληροφοριών μπορεί να χρησιμοποιηθεί, όπως ακριβώς χρησιμοποιούμε άλλα είδη γνώσης. Ο θυμός μας προειδοποιεί για μια αδικία (το εμφατικό “Αυτό δεν είναι δίκαιο!” ενός παιδιού), η ευτυχία μας λέει ότι τα καταφέραμε καλά και ότι είναι εντάξει ο κόσμος μας, η θλίψη μας λέει ότι βιώσαμε μια απώλεια.

Επίσης, διαφορετικά συναισθήματα είναι ωφέλιμα για διάφορες εργασίες. Οι απαισιόδοξες διαθέσεις μπορούν να βοηθήσουν σε εργασίες που προσανατολίζονται στη λεπτομέρεια και απαιτούν κριτική σκέψη- σε αυτές τις διαθέσεις, βλέπουμε όλα όσα δεν πάνε καλά με τον κόσμο, και αυτό μερικές φορές πράγματι απαιτείται (όπως όταν διορθώνουμε ή προσπαθούμε να σκεφτούμε τι μπορεί να συμβεί με ένα επιχειρηματικό σχέδιο ή μια παρουσίαση για να προετοιμαστούμε γι’ αυτήν).

Όταν είμαστε χαρούμενοι και γεμάτοι ενέργεια, μπορούμε να είμαστε παιχνιδιάρηδες ή ανόητοι, να βλέπουμε απομακρυσμένες συνδέσεις και να σκεφτόμαστε πολλές ιδέες γρήγορα. Γνωρίζοντας ποια συναισθήματα είναι χρήσιμα για ποιες εργασίες μπορούμε να υποδείξουμε τι πρέπει να δουλέψουμε όταν βιώνουμε διαφορετικά συναισθήματα. Επιλέγοντας τις εργασίες που ταιριάζουν καλύτερα με αυτό για το οποίο είναι καλές οι διαθέσεις μας, χρησιμοποιούμε το δυναμικό αυτών των συναισθημάτων.

Τα συναισθήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως πηγή έμπνευσης και πληροφοριών για τη δημιουργικότητα. Στην πρόσφατη μελέτη μας για τον ρόλο των συναισθημάτων στη δημιουργική διαδικασία των καλλιτεχνών -από ζωγράφους και γλύπτες, συγγραφείς και σχεδιαστές, μέχρι συνθέτες και χορογράφους- διαπιστώσαμε ότι συχνά μιλούν για διαφορετικές λειτουργίες των συναισθημάτων στο έργο τους. Από αυτή τη μελέτη και την έρευνα για τα δημιουργικά άτομα ευρύτερα, μπορούμε να εντοπίσουμε τουλάχιστον 4 τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα συναισθήματα για να βοηθήσουν τη δημιουργικότητα:

1. Τα δυσάρεστα συναισθήματα μπορούν να εμπνεύσουν ιδέες για αλλαγή

Τα αρνητικά συναισθήματα, όπως η απογοήτευση ή ο θυμός, μας λένε ότι υπάρχει ένα πρόβλημα και μπορούν να εμπνεύσουν τους δημιουργούς να αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα. Όταν οι άνθρωποι απογοητεύονται, μπορούν είτε να προσπαθήσουν να κάνουν τον εαυτό τους να νιώσει καλύτερα είτε να χρησιμοποιήσουν αυτό το συναίσθημα ως μήνυμα ότι κάτι δεν λειτουργεί καλά. Η συνειδητοποίηση ενός προβλήματος μπορεί στη συνέχεια να παρακινήσει κάποιον να αναζητήσει τρόπους επίλυσής του και να εμπνεύσει ιδέες για πιθανές λύσεις.

Στη μελέτη μας, ένας γραφίστας που περιγράφει ένα χαρτοφυλάκιο εργασίας δήλωσε: “Τα αρνητικά συναισθήματα με κάνουν να θέλω να δημιουργήσω κάτι μοναδικό και διαφορετικό για να ξεχωρίσω από τα πράγματα που δεν μου αρέσουν στο επάγγελμά μου”. Οι ιστορίες εφευρέσεων και επιχειρηματικότητας γεμίζουν με παραδείγματα απογοητεύσεων που εμπνέουν ιδέες και τελικά προϊόντα. Η Josephine Cochrane εφηύρε το πλυντήριο πιάτων αφού απογοητεύτηκε που οι υπηρέτες της συνέχισαν να σπάνε την αγαπημένη της πορσελάνη. Πιο πρόσφατα, ο Apoorva Mehta ανέπτυξε μια εφαρμογή παράδοσης ειδών παντοπωλείου Instacart εμπνευσμένη από μια έντονη αντιπάθεια για την εμπειρία των αγορών παντοπωλείου.

2. Μπορείτε να διοχετεύσετε συναισθήματα στη δουλειά σας

Διαφορετικά συναισθήματα μπορούν να βοηθήσουν τη δημιουργικότητα με το να εκφράζονται στο έργο κάποιου ή να τροφοδοτούν διαφορετικές εργασίες σε όλη τη δημιουργική διαδικασία. Ένας μουσικοσυνθέτης στη μελέτη μας δήλωσε: “Ήμουν χαρούμενος που ήμουν εκεί, ένιωθα χαλαρός επειδή το Σαββατοκύριακό μας μόλις άρχιζε και ένιωθα αγάπη προς αυτήν και αγάπη από αυτήν. Στάθηκα στο πιάνο της και απλώς επέτρεψα σε όλα αυτά τα συναισθήματα να ρέουν μέσα μου στη σχέση μεταξύ των δακτύλων μου και του πιάνου, την οποία κατέγραψα στο iPhone μου”.

Ένας καλλιτέχνης που εργάζεται πάνω σε μια πολυμεσική απόδοση μιας μαργαρίτας gloriosa περιέγραψε: “Η περιέργεια παρήγαγε δοκιμές διαφόρων μέσων για το αποτέλεσμα. Η επείγουσα ανάγκη τροφοδότησε την πρόοδο και η ένταση οδήγησε σε ώρες συγκεντρωμένης εργασίας για να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα”.

Πέρα από την παραγωγή ενός έργου, τα συναισθήματα μπορούν να διοχετευτούν προς τους άλλους που συμμετέχουν στη δημιουργική προσπάθεια, όπως περιγράφει ένας χορογράφος: “Προσπάθησα να διοχετεύσω τα αρνητικά μου συναισθήματα σε εποικοδομητική ανατροφοδότηση για τους ηθοποιούς μου και άφησα τη χαρά μου να λάμψει τις ημέρες που ένιωθα καλά”.

Αυτή η διοχέτευση των συναισθημάτων μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες. Για παράδειγμα, οι επιχειρηματίες που είναι σε θέση να προβάλλουν ενθουσιασμό (μέσω ζωηρών εκφράσεων του προσώπου, ενεργητικών κινήσεων του σώματος κ.λπ.) γίνονται αντιληπτοί ως πιο παθιασμένοι, και αυτό προβλέπει το ενδιαφέρον των δυνητικών επενδυτών.

3. Η άντληση συναισθηματικών αναμνήσεων μπορεί να βοηθήσει τη σκέψη

Στη μελέτη μας, ένας συγγραφέας που εργαζόταν πάνω σε ένα διήγημα για δύο γυναίκες σε ένα νεκροταφείο περιέγραψε: “Η πράξη της συγγραφής συχνά αισθάνεται ούτως ή άλλως μοναχική, αλλά ενώ έγραφα προσπαθούσα να αντλήσω από αυτό το συναίσθημα για να συλλάβω τη μοναξιά που ένιωθε ο καθένας από τους χαρακτήρες- προσπαθούσα να παραμείνω σε αυτό το πλαίσιο του μυαλού ενώ δούλευα πάνω στο έργο. Επίσης, θα προσπαθούσα να ανακαλέσω μνήμες από τις απώλειες της δικής μου οικογένειας για να βρω τις σωστές λεπτομέρειες για την ιστορία – ίσως να πήγαινα σε ένα νεκροταφείο για να δω τι λεπτομέρειες/αναμνήσεις θα ερχόντουσαν στο μυαλό μου. Ανακαλώντας ενεργά συναισθήματα και αναμνήσεις από εκείνες τις εποχές”. Αυτή είναι η ίδια διαδικασία που χρησιμοποιούν οι ηθοποιοί όταν αντλούν από προσωπικές συναισθηματικές αναμνήσεις για να δημιουργήσουν ζωντανές και αληθοφανείς απεικονίσεις των χαρακτήρων τους.

4. Ορισμένες εργασίες μπορούν να επωφεληθούν από συγκεκριμένα συναισθήματα

Συχνά, τα δημιουργικά άτομα είναι σε θέση να επιλέγουν σε ποιες εργασίες θα εργαστούν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Οι δημιουργοί που χρησιμοποιούν τα συναισθήματα για να βοηθήσουν στην επίτευξη των στόχων τους κατανοούν τη σχέση μεταξύ των συναισθηματικών καταστάσεων και της απόδοσης και μπορούν να επιλέγουν εργασίες για να επωφεληθούν από αυτή τη σχέση.

Δεν είμαι πρωινός άνθρωπος- η ενέργειά μου είναι χαμηλή το πρωί και οι ιδέες δεν ρέουν. Αλλά σε αυτή τη χαμηλή δραστηριότητα και την κάπως γκρινιάρικη διάθεση, μπορώ να κάνω εξαιρετική δουλειά σε εργασίες που απαιτούν κριτική σκέψη, όπως η ανάγνωση των προσχεδίων των χειρογράφων μου. Η διάθεσή μου με διευκολύνει να πάρω την οπτική γωνία των πιθανών κριτών για τα χειρόγραφα, να παρατηρήσω πιθανά προβλήματα και να σκεφτώ πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν.

Παρομοίως, στη μελέτη μας, ένας φίλος περιέγραψε,

Βρίσκω ότι μπορώ να φέρω τα συναισθήματά μου από το εξωτερικό σε μια τάξη, αξιολογώντας πώς αισθάνομαι εκείνη τη στιγμή και στη συνέχεια χρησιμοποιώντας τη συναισθηματική μου κατάσταση για να μετρήσω πόση από οποιαδήποτε συγκεκριμένη ενέργεια πρέπει να βγάλω προς τα έξω. Για παράδειγμα, αν αισθάνομαι πραγματικά φρέσκος και χαρούμενος στην αρχή ενός μαθήματος, οι χορευτές εκπέμπουν θετική ενέργεια, ο ήλιος έχει βγει, κ.λπ. και η κίνηση που απαιτείται είναι αργή και παρατεταμένη -ίσως και σκοτεινή- τότε πρέπει να στραφώ σκληρά ενάντια στο πώς αισθάνομαι και να φανταστώ ένα είδος πιο σκοτεινού τόπου μέσω του οποίου να διοχετεύσω τη θετική μου ενέργεια. Η μουσική που παίζω τροφοδοτείται επομένως από τη “θετική” μου ενέργεια, αλλά διοχετεύεται μέσα από ένα αυστηρό είδος ταπισερί. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα μου είναι πιο εύκολο να παίξω κάτι που να ταιριάζει με αυτή την ενέργεια.

Η ικανότητα να χρησιμοποιούμε το συναίσθημα, θετικό ή αρνητικό, ευχάριστο ή δυσάρεστο, για να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τις εμπειρίες μας και να βοηθήσουμε τη σκέψη μας και τη λήψη αποφάσεων μπορεί να κάνει τη διαφορά μεταξύ του να αντιδρούμε στον κόσμο γύρω μας και του να είμαστε ένας ενεργός, δημιουργικός συμμετέχων σε αυτόν. Ο ψυχολόγος B. F. Skinner είπε ότι όταν κάποιος συναντά κάτι ενδιαφέρον, πρέπει να εγκαταλείψει ό,τι άλλο κάνει και να ασχοληθεί με αυτό. Για να ακολουθήσουμε αυτή τη συμβουλή, πρέπει να ακούμε και να χρησιμοποιούμε τα συναισθήματά μας. Η δημιουργικότητα μπορεί να βρίσκεται ακριβώς πίσω από το παραβάν των συναισθημάτων.

Τα χρέη της σχέσης

Όλοι ξέρουμε τι είναι τα χρέη: δεσμεύσεις πληρωμής μεταξύ δύο οντοτήτων που πρέπει να εκπληρωθούν. Ωστόσο, λίγοι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι υπάρχουν και χρέη στις σχέσεις, ιδίως μεταξύ των ζευγαριών. Σήμερα, ίσως ανακαλύψετε πως έχετε κι εσείς ορισμένα χρέη που εκκρεμούν και πρέπει να λύσετε.

Τα χρέη στις σχέσεις εμφανίζονται όταν παραιτούμαστε από κάτι που είναι σημαντικό για εμάς για χάρη της σχέσης. Αυτά τα χρέη αντιπροσωπεύουν αληθινές θυσίες. Ωστόσο, λόγω αυτών των σπουδαίων πράξεων, περιμένουμε συγκεκριμένα πράγματα από το άλλο άτομο ως αντάλλαγμα. Έτσι, συνάπτουμε «συμβόλαια» που δεν παρατηρεί κανείς.

Η παγίδα των χρεών μιας σχέσης

Τα χρέη μιας σχέσης είναι παγίδες που σχεδόν ποτέ δεν παρατηρούμε. Προκύπτουν εξαιτίας της έλλειψης άμεσης ή ειλικρινούς επικοινωνίας στην σχέση. Αντί να εκφράζουμε το πόσο δύσκολο είναι να δεχτούμε μια κατάσταση που δεν μας αρέσει, παραμένουμε σιωπηλοί.

Συνεπώς, δημιουργείται ένα σιωπηλό χρέος που δεν γνωρίζει το άλλο άτομο. Τι συμβαίνει τότε; Οι αλληλοκατηγορίες ξεκινούν.

Ας υποθέσουμε για παράδειγμα πως ο σύντροφος σας βρήκε δουλειά σεμια άλλη χώρα. Είναι μια απίστευτη ευκαιρία και αποφασίζετε να πάτε μαζί του. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψετε την δουλειά σας και να ελπίζετε ότι θα βρείτε κάποια άλλη στην χώρα που θα πάτε. Ωστόσο, όσο περνά ο καιρός αρχίζετε να κατηγορείτε τον σύντροφο σας επειδή δεν μπορείτε να βρείτε μια και ζείτε μακριά από την οικογένεια σας.

Επιπλέον, αυτό που θα πρέπει να αντιμετωπίσετε περισσότερο είναι η θυσία που κάνατε για να επιτρέψετε στον σύντροφο σας να αναπτυχθεί επαγγελματικά ενώ εσείς αφήσατε τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου και της επαγγελματικής σας καριέρας. Έτσι, θέλετε το άλλο άτομο να σας ανταμείψει για την θυσία σας. Όμως, με αυτόν τον τρόπο συνάπτετε ακόμα ένα συμβόλαιο χρέους.

Χρέος της σχέσης ή συναισθηματικός εκφοβισμός;

Τα χρέη μιας σχέσης μπορούν να υπάρχουν μεταξύ συντρόφων, φίλων ή ακόμα και μελών της οικογένειας. Μερικές φορές, καταλήγουν να γίνονται στην πραγματικότητα συναισθηματικοί εκφοβισμοί. Απαιτούμε αυτό που πιστεύουμε ότι μας αξίζει. Θυσιάζουμε τον εαυτό μας και δίνουμε χωρίς όρια. Ωστόσο, στο τέλος, θέλουμε απλώς μια απεριόριστη αποζημίωση γι αυτό.

Είναι συνηθισμένο να νομίζουμε ότι αν δώσουμε κάτι για μια σχέση, θα ανταμειφθεί με κάποιο τρόπο. Σε κάθε σχέση, πρέπει να υπάρχει συνεχώς μια αλληλεπίδραση, να δίνουμε και να παίρνουμε. Ωστόσο, αυτό δεν έχει καμία σχέση με το πώς αντιλαμβανόμαστε τα χρέη μιας σχέσης.

Αυτός ο τύπος χρέους δημιουργείται ως ευκαιρία για να κάνουμε το άλλο άτομο να δει πόσο νοιαζόμαστε και ταυτόχρονα να ζητήσουμε και να λάβουμε αυτό που πιστεύουμε ότι μας αποζημιώνει για την μεγάλη θυσία μας. Θέλουμε να ασκούμε έναν έλεγχο που δεν έχουμε. Τότε ξεκινά ο εκφοβισμός.

Αλλά πώς μπορούμε να το αποφύγουμε αυτό; Η αλήθεια είναι ότι η κατάσταση αυτή μπορεί όντως να αποφευχθεί. Πρώτα απ΄όλα, πρέπει να καταλάβουμε αμέσως ότι αν και μπορεί να φαίνεται ψυχρό, πρέπει να πούμε στο άλλο άτομο ότι περιμένουμε κάτι για τις προσπάθειες μας. Αν συνειδητοποιήσετε ότι δεν παίρνετε ούτε δείγμα από αυτό που περιμένετε είναι καλύτερο να μην κάνετε αυτή την θυσία.

Είναι επίσης απαραίτητο να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά στις θυσίες που κάνουν οι άλλοι για εμάς. Επιπλέον, ξεκαθαρίστε ποια πράγματα δεν είστε διατεθειμένοι να ανεχτείτε και ποιες απαιτήσεις δεν θα δεχτείτε.

Σχεδόν όλοι μας έχουμε δημιουργήσει χρέη σε σχέσεις, χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Αυτά τα χρέη καταστρέφουν τους δεσμούς μας, προκαλούν επίπονες ρήξεις και δημιουργούν εχθρότητες. Πρέπει να αρχίσουμε να ξεπληρώνουμε όλα αυτά τα χρέη και να μάθουμε πώς να μην τα δημιουργούμε εξ αρχής.