Πέρα από τις Τρεις Καταστάσεις: Η Τουρίγια ως το Θεμέλιο της Συνειδητότητας στο Ανβάιτα Βεντάντα
Ο Μάρτυρας που Παραμένει: Μαντούκια, Σανκάρα και η Ανακάλυψη του Τέταρτου
Παρουσία Χωρίς Διακοπή: Η Προσέγγιση της Τουρίγια μέσω της Μεθόδου Ανβάγια-Βιατιρέκα και της Άρνησης των Κόσα
Δεν Είσαι ο Ονειρευόμενος: Η Τουρίγια και ο Επαναπροσδιορισμός της Ταυτότητας Πέρα από το Σώμα και τον Νου
Το Τέταρτο: Μια Έννοια Πέρα από το Τέταρτο: Εξερεύνηση του Τουρίγια και της Φύσης της Εμπειρίας
Κάθε μέρα βιώνουμε τρεις διακριτές πραγματικότητες. Στην πρώτη, αλληλεπιδρούμε με άλλους περπατώντας, μιλώντας και διαπραγματευόμενοι, κάτω από έναν ήλιο που δεν επηρεάζεται από τις γνώμες μας. Στη δεύτερη, αυτή η πραγματικότητα εξαφανίζεται και αντικαθίσταται από μια διαφορετική — έναν πιο παράξενο και γρηγορότερο κόσμο, που κυβερνάται από κανόνες τους οποίους κανείς δεν επέλεξε. Την αποδεχόμαστε χωρίς ερωτήσεις. Τέλος, ακόμη και αυτή εξαφανίζεται. Δεν υπάρχει κόσμος, δεν υπάρχει σώμα, δεν υπάρχει αφήγηση και κανείς για να αναγνωρίσει την απουσία.
Το πρωί δηλώνω πρόθυμα ότι όλα αυτά συνέβησαν σε εμένα.
Αυτή η οικεία πρόταση κρύβει τις υποθέσεις που κάνει. Θεωρούμε δεδομένο ότι ένα και το αυτό άτομο διέσχισε τον ξύπνιο κόσμο, τον διάδρομο του ονείρου και τον χώρο ανάμεσά τους. Ωστόσο, αν εξετάσουμε αυτούς τους τρεις κόσμους δίπλα-δίπλα, σχεδόν τίποτα δεν έχουν κοινό. Το σώμα, η τοποθεσία και οι κανόνες που τους διέπουν είναι όλα διαφορετικά, και στον τρίτο κόσμο ακόμη και η έννοια της σύγκρισης απουσιάζει.
Επομένως, το ερώτημα μπορεί να τεθεί απλά, και γίνεται όλο και πιο ανησυχητικό όσο περισσότερο το σκέφτεται κανείς. Αν όλα όσα με αφορούν αλλάζουν ανάμεσα σε αυτούς τους κόσμους, τι παραμένει σταθερό;
1 – Τρία Δωμάτια, Ένας Ένοικος;
Η βεδαντική παράδοση αναγνωρίζει τρεις καταστάσεις συνείδησης: Τζάγκρατ (ξύπνια), Σβάπνα (όνειρο) και Σουσούπτι (βαθύς, χωρίς όνειρα ύπνος). Αυτές οι καταστάσεις θεωρούνται ότι αντιπροσωπεύουν το σύνολο της συνηθισμένης ανθρώπινης εμπειρίας. Ό,τι συνήθως θεωρούμε «ζωή» εμπίπτει σε αυτές τις τρεις καταστάσεις.
Καθεμία, όσο διαρκεί, παρουσιάζεται ως το σύνολο της πραγματικότητας. Από την ξύπνια κατάσταση, το όνειρο είναι μια αμυδρή και αναξιόπιστη φήμη, και το απορρίπτουμε ως «απλώς ένα όνειρο». Ωστόσο, το όνειρο ένιωθε πραγματικό όσο διαρκούσε. Είχε βάρος, επείγον χαρακτήρα και αίσθηση δυνατότητας. Φοβηθήκαμε τον διώκτη και νιώσαμε στοργή για τον ξένο, και καμία εσωτερική φωνή δεν μας υπενθύμισε ότι απλώς ξαπλώναμε στο κρεβάτι. Το όνειρο δεν παρουσιάστηκε ως προσωρινό· παρουσιάστηκε ως ο κόσμος.
Αυτό αξίζει να το σκεφτούμε. Ένας κόσμος μπορεί να εμφανιστεί πλήρης, συνεκτικός και αναμφισβήτητα πραγματικός, κι όμως να μην είναι αυτό που φαίνεται. Αν αυτό ισχύει για ένα όνειρο, δεν μπορούμε να απορρίψουμε την οριστικότητα που διεκδικεί ο ξύπνιος κόσμος ως απλή συνήθεια της κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε. Κάθε κατάσταση παρουσιάζεται ως τελική, και η καθεμία γίνεται αποδεκτή ως τέτοια.
Το «εγώ» κατασκευάζεται εκ νέου σε κάθε κατάσταση συνείδησης, χρησιμοποιώντας τα διαθέσιμα υλικά. Όταν είμαι ξύπνιος, είμαι ένα πρόσωπο με όνομα, παρελθόν και υποχρεώσεις. Στα όνειρα είμαι όποιος απαιτεί το όνειρο: ένα παιδί, κάποιος που δεν υπήρξα ποτέ, ή απλώς μια μορφή που είναι παρούσα. Κατά τον βαθύ ύπνο δεν υπάρχει «εγώ» που να μπορεί να αναφερθεί. Αν η ταυτότητα ήταν απλώς αυτά τα στοιχεία, θα ήμασταν τρία διαφορετικά πρόσωπα, ή ίσως κανείς καθόλου.
Ο βαθύς ύπνος είναι η πιο ασυνήθιστη από τις τρεις καταστάσεις. Κάθε νύχτα ο κόσμος ξεθωριάζει, το σώμα γίνεται άσχετο και η αίσθηση του εαυτού εξαφανίζεται. Το κάνουμε αυτό χωρίς συνειδητή προσπάθεια ή φόβο, και επιστρέφουμε σταθερά στη συνείδηση. Ακόμη και η αναφορά που δίνουμε μετά είναι παράξενη. Το «κοιμήθηκα καλά» περιγράφει μια εμπειρία όπου, σύμφωνα με την αναφορά, δεν συνέβη τίποτα. Κάποιος ήταν παρών για να επιβεβαιώσει ότι δεν υπήρξε ενόχληση, επιθυμία ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα. Αλλά ποιος ήταν αυτός ο παρατηρητής, και πού στεκόταν;
Δεν έχουμε οριστική απάντηση, και σπάνια εξετάζουμε το ερώτημα. Νιώθουμε, με πολύ ισχυρή αίσθηση, ότι είμαστε ένα ενιαίο, συνεχές ον. Ωστόσο, όταν προσπαθούμε να προσδιορίσουμε τι συνιστά αυτή την ενότητα, βρίσκουμε μόνο μια συλλογή στοιχείων: αναμνήσεις, ένα φυσικό σώμα, ένα όνομα και συνήθη νοητικά μοτίβα. Αυτά είναι ακριβώς τα πράγματα που αλλάζουν. Η αίσθηση της ενότητας ξεπερνά κατά πολύ οποιαδήποτε συγκεκριμένη απόδειξη που μπορούμε να ονομάσουμε.
Κάποιος μπορεί να υποψιαστεί ότι δεν έχουμε συναντήσει ποτέ πραγματικά τον εαυτό μας, αλλά μάλλον τους «εαυτούς» μας, και ότι η αίσθηση της ταυτότητάς μας προέρχεται από ό,τι είναι παρόν τη δεδομένη στιγμή και αλλάζει καθώς αυτές οι επιρροές μετατοπίζονται.
Οι στιγμές μετάβασης φαίνεται να το υποδηλώνουν αυτό. Λίγο πριν από την πλήρη συνείδηση υπάρχει μια σύντομη περίοδος όπου είμαστε ενήμεροι, αλλά το δωμάτιο, το όνομα και η ημέρα δεν έχουν ακόμη σχηματιστεί πλήρως. Το ίδιο συμβαίνει και αντίστροφα καθώς πλησιάζει ο ύπνος. Αυτές οι στιγμές είναι πολύ φευγαλέες για να τις συλλάβουμε, ωστόσο υπονοούν ότι η εναλλαγή ανάμεσα στις καταστάσεις μπορεί σχεδόν να παρατηρηθεί εν τω γεννάσθαι.
Αν κάτι συνεχίζει να υπάρχει και στις τρεις φάσεις, πώς θα το εντοπίζαμε; Δεν μπορούμε να αναζητήσουμε μέσα στα περιεχόμενα, γιατί ακριβώς αυτά αλλάζουν. Χρειαζόμαστε μια εναλλακτική μέθοδο αναζήτησης.
ΕΝΟΤΗΤΑ 2 — Τι Παραμένει Όταν τα Πάντα Εξαφανίζονται
Οι βεδαντικοί δάσκαλοι ανέπτυξαν μια μέθοδο για αυτή την έρευνα, και αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι ότι δεν πρόκειται για μέθοδο πίστης. Ονομάζεται Ανβάγια-Βιατιρέκα, που αναφέρεται στη λογική της συνύπαρξης και της μη ύπαρξης. Ρωτά τι είναι παρόν όταν κάτι είναι παρόν, και τι παραμένει όταν αυτό το κάτι έχει φύγει.
Σκεφτείτε μια σκέψη. Εμφανίζεται, παραμένει για μια στιγμή και μετά εξαφανίζεται. Κατά τη διάρκειά της υπάρχει επίγνωση γι’ αυτήν. Όταν εξαφανίζεται, υπάρχει μια αίσθηση της απουσίας εκεί όπου βρισκόταν. Τώρα σκεφτείτε ένα συναίσθημα — μια έξαρση θυμού ή την σταδιακή εξασθένηση της θλίψης. Ισχύει το ίδιο μοτίβο. Το συναίσθημα έρχεται και φεύγει, αλλά η επίγνωση γι’ αυτό παραμένει καθ’ όλη τη διάρκεια. Τέλος, σκεφτείτε έναν ήχο, μια αίσθηση ή ολόκληρο το ορατό δωμάτιο. Η αφαίρεση οποιουδήποτε μεμονωμένου στοιχείου δεν μειώνει την επίγνωση. Η αφαίρεση όλων των στοιχείων, όπως σε μια σκοτεινή και σιωπηλή στιγμή, εξακολουθεί να αφήνει την επίγνωση παρούσα.
Οι δύο δοκιμές λειτουργούν μαζί. Οτιδήποτε είναι παρόν μόνο όταν είναι παρόν ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο, και απουσιάζει όταν αυτό απουσιάζει, δεν μπορεί να αντιπροσωπεύει τον θεμελιώδη εαυτό μας, γιατί εξαρτάται από την παρουσία και την απουσία εκείνου του περιεχομένου. Οτιδήποτε είναι παρόν σε κάθε περίπτωση, και παραμένει ακόμη και όταν εκείνο το συγκεκριμένο περιεχόμενο αφαιρεθεί, αντιπροσωπεύει ένα διαφορετικό είδος πράγματος.
Επομένως, η έρευνα μετατοπίζει την εστίασή της. Συνήθως ρωτάμε: «Τι βιώνω;» και η απάντηση είναι πάντα ένα συγκεκριμένο κομμάτι πληροφορίας. Αυτή η μέθοδος, όμως, ρωτά: «Τι είναι αυτό που βιώνει;» Η πρώτη ερώτηση δίνει μια λίστα. Η δεύτερη ερώτηση αποδίδει κάτι που δεν μπορεί να προστεθεί στη λίστα.
Αυτή είναι μια διευκρίνιση, όχι μια εικασία. Η μέθοδος δεν απαιτεί να υποθέσουμε μια κρυμμένη οντότητα πίσω από την εμπειρία. Αντίθετα, μας ενθαρρύνει να προσέξουμε κάτι που είναι ήδη παρόν σε κάθε στιγμή της ζωής μας, και να αναγνωρίσουμε ότι συχνά το θεωρούσαμε δεδομένο. Το αν στη συνέχεια αποδεχτεί κανείς τις ευρύτερες διεκδικήσεις της παράδοσης είναι ξεχωριστό ζήτημα. Η ίδια η παρατήρηση — ότι η επίγνωση μιας εμπειρίας δεν εμφανίζεται και εξαφανίζεται απλώς μαζί με την εμπειρία — μπορεί να επαληθευτεί.
Η μέθοδος αποτυγχάνει επίσης με αποκαλυπτικό τρόπο. Αν το αντικείμενο της έρευνας δεν μπορεί να βρεθεί ανάμεσα στα γνωστά, οποιαδήποτε αναζήτηση που το αντιμετωπίζει απλώς ως ακόμη ένα στοιχείο θα αποτύχει. Η επίγνωση δεν εντοπίζεται σαν ένα χαμένο κλειδί, γιατί αυτός που αναζητά είναι ακριβώς το πράγμα που αναζητείται. Η έρευνα επιτυγχάνει μόνο δείχνοντας πού πρέπει να σταματήσει η αναζήτηση.
Εδώ προκύπτει μια ένταση. Για να απομονώσουμε τον μάρτυρα, χρησιμοποιούμε τη σκέψη, ένα εργαλείο που αποτελείται από έννοιες. Ωστόσο, ο μάρτυρας δεν είναι έννοια. Η λογική μπορεί να δείξει προς αυτόν, αλλά τελικά πρέπει να παραμεριστεί, όπως εγκαταλείπει κανείς μια σκάλα αφού την έχει ανέβει. Κάποιος μπορεί να ξεκινήσει με συλλογισμό, μόνο για να διαπιστώσει ότι δεν προσφέρει περαιτέρω διεισδύσεις.
Σε αυτό το σημείο ο μάρτυρας είναι απλώς ένα κατάλοιπο, μια παραμένουσα αίσθηση. Δεν έχει βιωθεί πλήρως, και εξακολουθούμε να εξερευνούμε τις διάφορες όψεις του — το φυσικό σώμα, την αναπνοή, τα συναισθήματα και τον νου — μέσω αυτής της μεθόδου.
3 — Η Αποκάλυψη
Η απάντηση της παράδοσης είναι το δόγμα των Κοσών, των στρωμάτων του εαυτού: πέντε επίπεδα αυτοαντίληψης, που κυμαίνονται από το πιο απτό έως το πιο λεπτό. Αυτά περιλαμβάνουν το φυσικό σώμα, το σώμα της ζωτικής ενέργειας, τον νου που σκέφτεται και αμφιβάλλει, τη διάνοια που αντιλαμβάνεται και αποφασίζει, και τέλος το περίβλημα της μακαριότητας, την ήσυχη ικανοποίηση που βιώνουμε κατά τον βαθύ ύπνο. Καθένα από αυτά αντιπροσωπεύει μια διαφορετική όψη του είναι μας που συχνά ταυτίζουμε με το «εγώ».
Η προσέγγιση του δασκάλου είναι συστηματική και υπομονετική. Ξεκινώντας από το σώμα, παρουσιάζονται στον μαθητή φαινομενικά απλές ερωτήσεις: «Είμαι ψηλός», «Είμαι κουρασμένος», «Είμαι άρρωστος». Αυτές οι φράσεις συνδέουν διακριτικά τον ομιλητή με το υποκείμενο που περιγράφεται. Ωστόσο, το σώμα παρατηρείται. Οι αισθήσεις του σημειώνονται, οι αλλαγές του αναγνωρίζονται, και βιώνει ανάπτυξη, γήρανση και τελική παρακμή. Αυτό που είναι γνωστό δεν είναι το πρόσωπο που βιώνει αυτά τα πράγματα, αλλά μάλλον η ίδια η εμπειρία. Επομένως, η εστίαση μετατοπίζεται από το άτομο στην εμπειρία. Η ίδια αρχή ισχύει για την αναπνοή και τη ζωτικότητα, και στη συνέχεια για τον νου, του οποίου οι διακυμάνσεις διαθέσεις και σκέψεις παρατηρούνται επίσης εύκολα.
Αυτή είναι μια μορφή άρνησης, αλλά με συγκεκριμένη εστίαση. Η παραδοσιακή προσέγγιση είναι το «όχι αυτό», που σημαίνει «όχι εγώ». Πρόκειται περισσότερο για κατανόηση και αποδοχή, παρά για απόλυτη απόρριψη. Δεν ζητείται από τον μαθητή να απορρίψει το σώμα ή να καταστείλει τις σκέψεις του. Ο στόχος είναι να αναγνωρίσει ότι η αίσθηση της ιδιοκτησίας — η πεποίθηση ότι «αυτό» είναι εγγενώς «εγώ» — είναι μια ψευδαίσθηση.
Αυτό διαφέρει από την αποσύνδεση ή το μούδιασμα. Η αποσύνδεση περιλαμβάνει το απώθημα μιας εμπειρίας επειδή είναι πολύ επώδυνη, με αποτέλεσμα ένα είδος συναισθηματικού σβησίματος. Η έρευνα, από την άλλη, εμπλέκεται ενεργά με την εμπειρία. Κάνοντάς το αυτό, αποκαλύπτει την εγγενή απόσταση ανάμεσα στον παρατηρητή και το παρατηρούμενο. Τίποτα δεν καταστέλλεται· αντίθετα, τα πράγματα βλέπονται στο σωστό τους πλαίσιο.
Η πιο λεπτή κατάσταση απαιτεί τη μεγαλύτερη προσοχή. Κατά τον βαθύ ύπνο, όπως υπαγορεύει η παράδοση, υπάρχει μια αίσθηση γαλήνης. Η επιθυμία καταστέλλεται, η σκέψη απουσιάζει και η αίσθηση του εαυτού μειώνεται. Είναι εύκολο να εκλάβει κανείς αυτή τη γαλήνη ως τον αληθινό Εαυτό. Ωστόσο, η ειρήνη του ύπνου εξακολουθεί να είναι μια διακριτή εμπειρία, με αρχή και τέλος, και μια ποιότητα που αργότερα περιγράφουμε. Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης είναι κρίσιμη. Το να την υποθέσουμε ως την απόλυτη αλήθεια είναι να καταλήξουμε πρόωρα, και η έμφαση του δασκάλου στην καθοδήγηση υπάρχει εν μέρει για να αποτρέψει αυτό. Ένας μαθητής μπορεί να επιτύχει μια κατάσταση βαθιάς ηρεμίας και να πιστέψει λανθασμένα ότι αντιπροσωπεύει το τελικό στάδιο.
Υπάρχει αντίστοιχος κίνδυνος στην αντίθετη κατεύθυνση. Αφού όλα έχουν αρνηθεί, κάποιος μπορεί να μπει στον πειρασμό να προσκολληθεί στο υπόλοιπο στοιχείο ως ακόμη ένα αντικείμενο, μια καθαρή οντότητα που πρέπει να κατέχει ή να διατηρεί. Ωστόσο, αυτό αντιπροσωπεύει μια επιστροφή στην παλιά συνήθεια της αντικειμενοποίησης, που τώρα εφαρμόζεται στην ίδια την επίγνωση.
Αυτό που παραμένει, αν η έρευνα αποδειχθεί αληθινή, δεν είναι ούτε ίχνος ούτε άδειο κενό. Είναι η φωτεινή παρουσία που ήταν πάντα παρούσα. Η αστάθεια είναι χαρακτηριστικό του αντικειμένου, ενώ η σταθερότητα είναι χαρακτηριστικό του παρατηρητή.
Η άρνηση μπορεί να νιώθεται σαν κάθοδος στο κενό, σαν να μην μένει τίποτα μετά την αφαίρεση των στρωμάτων. Ωστόσο, το παράδοξο είναι ότι αυτό που αποκαλύπτεται είναι πιο οικείο από οτιδήποτε αφαιρέθηκε, πιο κοντά στον εαυτό από το σώμα, και πιο κοντά από τη σκέψη. Τίποτα ουσιώδες δεν χάνεται, γιατί αυτό που απορρίφθηκε δεν ήταν ποτέ πραγματικά μέρος του εαυτού.
Θα μπορούσε κανείς να δοκιμάσει αυτή την προσέγγιση. Έχω σώμα, αλλά αναγνωρίζεται. Έχω νου, αλλά παρατηρείται. Έπειτα, βρες ένα μέρος όπου η παρατήρηση δεν γίνεται εμπειρία.
Αν αυτή η παρουσία δεν είναι καμία από τις τρεις καταστάσεις, αλλά είναι παρούσα σε καθεμία, τι είναι; Και τι θα μπορούσε να σημαίνει το να την αποκαλούμε «το τέταρτο»;
4 — Το Τέταρτο που Δεν Είναι Τέταρτο
Η Μαντούκια Ουπανισάδ, ένα κείμενο που αποτελείται από μόλις δώδεκα στίχους, είναι το θεμελιώδες κείμενο για αυτό το δόγμα. Αρχίζει με τη συλλαβή «Ομ» και στη συνέχεια την αναλύει στις τρεις καταστάσεις, καθεμία με τη δική της διακριτή φύση και το δικό της «τμήμα» του όλου. Έπειτα εισάγει μια τέταρτη κατάσταση, το «Τουρίγια».
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να θεωρούμε το Τουρίγια ως μια πιο σπάνια, πιο προηγμένη κατάσταση, που ακολουθεί τις άλλες σε μια ακολουθία και επιτυγχάνεται με προσπάθεια και διατηρείται με πειθαρχία. Η λέξη «τέταρτο» υποδηλώνει αυτή την ερμηνεία, καθώς συνεπάγεται μια ακολουθία όπου το τέταρτο έρχεται μετά το τρίτο. Ωστόσο, η παράδοση, ιδιαίτερα όπως ερμηνεύεται από τον Άντι Σανκάρα, θεωρεί αυτό ως παρεξήγηση. Ο αριθμός είναι απλώς ένα παιδαγωγικό εργαλείο, ένας δείκτης και όχι μια σταθερή θέση. Το Τουρίγια δεν θεωρείται μία από τις καταστάσεις γιατί τις υπερβαίνει.
Οι Ουπανισάδες υποστηρίζουν αυτή την ερμηνεία. Όταν περιγράφουν τις άλλες τρεις καταστάσεις, τους αποδίδουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, όταν απευθύνονται στην τέταρτη κατάσταση, χρησιμοποιούν κυρίως αρνητικές περιγραφές: όχι στραμμένο προς τα μέσα, όχι στραμμένο προς τα έξω, όχι συλλογή σκέψεων, αόρατο, ασύλληπτο, χωρίς διακριτικά χαρακτηριστικά, πέρα από τη σκέψη, πέρα από τον ορισμό. Ο Σανκάρα ερμηνεύει αυτό όχι ως υποδηλωτικό ότι το Τουρίγια είναι κενό, αλλά μάλλον ως απόδειξη ότι δεν μπορεί να οριστεί ή να κατηγοριοποιηθεί. Η γλώσσα λειτουργεί αποδίδοντας ιδιότητες στα πράγματα, και σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει τίποτα στο οποίο να εφαρμοστεί μια ιδιότητα.
Γι’ αυτό ο όρος «μυστήριο» είναι ο κατάλληλος. Δεν αναφέρεται σε ασάφεια, σαν να περίμενε να ανακαλυφθεί ένα κρυμμένο γεγονός. Αντίθετα, περιγράφει κάτι που, από τη φύση του, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό με τον συνηθισμένο τρόπο, γιατί είναι η ίδια η πράξη της γνώσης.
Αυτή η παράδοση παρουσιάζει μια μεταφορά: οι τρεις καταστάσεις — ξύπνια, όνειρο και βαθύς ύπνος — είναι σαν κύματα στο νερό. Το κύμα είναι μέρος του νερού, αλλά το νερό δεν μπορεί να αναχθεί σε ένα μόνο κύμα. Ομοίως, η ξύπνια, το όνειρο και ο βαθύς ύπνος αναδύονται και υποχωρούν, ενώ η υποκείμενη πραγματικότητα παραμένει σταθερή.
Το Τουρίγια αποκαλείται επίσης αυτοφωτιζόμενο, ή Σβαγιάμ Πρακάσα. Ένα αντικείμενο αποκαλύπτεται από ένα φως διαφορετικό από τον εαυτό του — μια λάμπα, τον ήλιο ή ένα αισθητήριο όργανο. Ωστόσο, το φως της επίγνωσης δεν χρειάζεται κανένα εξωτερικό φως για να γίνει αντιληπτό. Κάθε άλλο φως αποκαλύπτεται από αυτό. Είναι μια εύκολη έννοια να συλληφθεί, αλλά δύσκολη να την νιώθεις πραγματικά. Ωστόσο, μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι ό,τι βιώνεται είναι γνωστό μόνο μέσω της επίγνωσης, και η ίδια η επίγνωση δεν γίνεται ποτέ γνωστή από οτιδήποτε άλλο. Δεν είναι κάτι που πρέπει να βρεθεί· είναι το ίδιο το έδαφος πάνω στο οποίο συμβαίνει η εύρεση.
Επομένως, ακόμη και ο βαθύς ύπνος, που φαίνεται να είναι κατάσταση του τίποτα, δεν είναι χωριστός από τη συνείδηση. Η αίσθηση του κενού κατά τον ύπνο αναφέρεται αργότερα ως έλλειψη εμπειρίας, που συνεπάγεται ότι κάποιος πρέπει να κατέγραψε την απουσία. Η απουσία περιεχομένου δεν σημαίνει απουσία επίγνωσης. Αυτό είναι βασικό δόγμα της παράδοσης, και αντιπροσωπεύει μία από τις πιο λεπτές και σημαντικές πτυχές της.
Αν το Τουρίγια ισχύει πάντα, δεν μπορεί να επιτευχθεί. Το να επιτύχει κανείς κάτι σημαίνει να φτάσει σε αυτό που του λείπει, και δεν μπορεί κανείς να φτάσει σε κάτι που δεν έλειψε ποτέ. Αυτό που χρειάζεται είναι αναγνώριση — όχι η απόκτηση κάτι νέου, αλλά η κατανόηση αυτού που ήταν πάντα παρόν.
Καταλήγουμε σε ένα μάλλον αινιγματικό συμπέρασμα. Αυτό που αναζητούμε είναι η ίδια η πράξη της αναζήτησης. Η αναζήτηση συμβαίνει μέσα στο ίδιο το φως που ελπίζει να βρει. Η παράδοση το υποδηλώνει αυτό με λόγια, ενώ ταυτόχρονα ισχυρίζεται ότι βρίσκεται πέρα από τη γλώσσα. Το παράδοξο δεν πρέπει να επιλυθεί βιαστικά.
Επιπλέον, αυτή η κατάσταση δεν είναι κάτι που χρειάζεται να προκληθεί. Πρόκειται περισσότερο για μια μετατόπιση προοπτικής: την αναγνώριση ότι η επίγνωση είναι ήδη παρούσα, σε αυτή ακριβώς τη στιγμή, χωρίς να επηρεάζεται από ό,τι συμβαίνει.
Αν ισχύει αυτό, δεν θα έπρεπε να είναι δεσμευμένη μόνο για σπάνιες στιγμές βαθιάς σκέψης. Θα έπρεπε να είναι προσβάσιμη στην καθημερινή ζωή, και μένουμε να εξετάσουμε τι, αν κάτι, αλλάζει όταν την βιώνουμε.
5 — Το Αδιάσπαστο Νήμα
Η αναγνώριση δεν εξαλείφει τις τρεις καταστάσεις. Η ξύπνια παραμένει ενεργή, το όνειρο παραμένει σουρεαλιστικό και ο ύπνος συνεχίζει να συμβαίνει. Αυτό που αλλάζει, σύμφωνα με την παράδοση, είναι η πεποίθηση ότι είμαστε παγιδευμένοι μέσα τους.
Μέχρι τότε, κάθε κατάσταση μας καταπίνει εντελώς. Γινόμαστε η μορφή στο όνειρο, ο εργαζόμενος κατά τη διάρκεια της ημέρας και ο απών κατά τον ύπνο. Μόλις συμβεί η αναγνώριση, το νήμα της επίγνωσης, που ποτέ δεν κόπηκε, γίνεται ορατό. Ο ξύπνιος κόσμος είναι το βασίλειο της εμπειρίας. Το όνειρο αναγνωρίζεται ως τέτοιο, ακόμη και μετά που συμβαίνει. Και ο ύπνος δεν είναι πλέον μια νυχτερινή κατάσταση λήθης, αλλά μια περίοδος όπου η επίγνωση υπάρχει χωρίς κανένα συγκεκριμένο περιεχόμενο.
Η ταυτότητα μετατοπίζεται ανάλογα, από «κάποιον που έχει εμπειρίες» σε κάτι πιο κοντά στον χώρο όπου αυτές οι εμπειρίες λαμβάνουν χώρα. Αυτό παρερμηνεύεται εύκολα. Δεν σημαίνει ότι το σώμα και ο νους παύουν να έχουν σημασία, ή ότι κάποιος αποσπάται από τη ζωή. Η δράση συνεχίζεται. Οι σκέψεις αναδύονται, τα συναισθήματα περνούν και η ημέρα ξετυλίγεται. Ωστόσο, η αίσθηση της ιδιοκτησίας όλων αυτών των πραγμάτων χαλαρώνει. Δεν ταυτίζεται πλέον τόσο πλήρως με ό,τι συμβαίνει.
Αυτό δημιουργεί ένα συγκεκριμένο είδος σταθερότητας, που πρέπει να διακριθεί από την ακαμψία. Η ηρεμία που περιγράφεται δεν είναι μια εξαναγκασμένη ηρεμία που εμποδίζει την κίνηση. Αντίθετα, αναφέρεται στην ικανότητα της οθόνης να παραμένει σταθερή χωρίς να εμποδίζει την ταινία, ή στην ικανότητα του χώρου να φιλοξενεί κίνηση μέσα του.
Αλλάζει και ο φόβος. Μεγάλο μέρος του φόβου μας πηγάζει από τον φόβο της διάλυσης: την νυχτερινή απώλεια του κόσμου, τις μεγαλύτερες απώλειες που έρχονται με την ηλικία και την αρρώστια, και τελικά τον θάνατο. Ωστόσο, αν το νήμα της επίγνωσης παραμένει αδιάσπαστο από τον ύπνο — την καθημερινή πρόβα αυτής της διάλυσης —, τότε ο φόβος χάνει μέρος της δύναμής του. Δεν επιλύει απαραίτητα οποιαδήποτε μεταφυσικά ερωτήματα σχετικά με τον θάνατο. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι ο φόβος εξαρτάται από την ταύτιση, και καθώς η ταύτιση εξασθενεί, εξασθενεί και ο φόβος.
Εδώ χρειάζεται προσεκτική προσοχή όταν ασχολούμαστε με το λεξιλόγιο της πίστης και της εμπειρίας. Κάποιος μπορεί να πιστεύει στο δόγμα χωρίς να το έχει βιώσει άμεσα. Κάποιος μπορεί να βιώσει στιγμές ηρεμίας και να τις ερμηνεύσει με διάφορους τρόπους, κάποιους με βεδαντική προοπτική και άλλους όχι. Επιπλέον, κάποιος μπορεί απλώς να παρατηρήσει ότι η επίγνωση δεν έχει ποτέ πάψει, και να αφήσει την ερμηνεία για αργότερα. Η ίδια η παράδοση τονίζει τη διάκριση ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς και στο να είναι, γι’ αυτό και τονίζει τη σημασία ενός δασκάλου και της σταθερής πρακτικής. Η διανοητική κατανόηση είναι σημείο εκκίνησης, όχι ο τελικός προορισμός.
Το βασικό ερώτημα παραμένει: αν το Τουρίγια είναι πάντα παρόν και πάντα προσβάσιμο, γιατί η συνηθισμένη ζωή εξακολουθεί να νιώθει περιορισμένη; Γιατί βιώνουμε τον πόνο σαν να είμαστε απλώς μια μικρή μορφή σε μια σκηνή; Η παραδοσιακή απάντηση, που μπορεί να αφεθεί ανοιχτή εδώ, είναι ότι ο περιορισμός δεν βρίσκεται στην ίδια την πραγματικότητα, αλλά στην αντίληψή μας γι’ αυτήν. Τίποτα δεν χρειάζεται να προστεθεί στην υπάρχουσα κατάστασή μας· μόνο η επίγνωσή μας.
Υπό αυτό το φως, το αρχικό ερώτημα μετατοπίζεται. Αρχικά ρωτήσαμε ποιος ήταν παρών και στους τρεις κόσμους, υποθέτοντας ότι η απάντηση θα βρισκόταν μέσω παρατήρησης, όπως συχνά συμβαίνει. Ωστόσο, η ίδια η πράξη της παρατήρησης είναι το βασικό στοιχείο που αναζητούσαμε. Το ερώτημα τώρα γίνεται: «Μπορεί αυτή η παρουσία να αμφισβητηθεί;»
Η ίδια η αμφιβολία είναι παρούσα μέσα σε αυτήν. Κάθε επιχείρημα εναντίον της βιώνεται μέσα σε αυτήν. Κάθε προσπάθεια να ξεφύγει κανείς από αυτήν λαμβάνει χώρα μέσα στα όριά της. Φαίνεται ότι η μακρά αναζήτηση ήταν, στην πραγματικότητα, μια επιστροφή στο ίδιο το μέρος από το οποίο δεν φύγαμε ποτέ.
Επομένως, υπάρχει μόνο μια λεπτή πρόσκληση. Καθώς διαβάζετε αυτές τις λέξεις, προσέξτε τι είναι ενήμερο γι’ αυτές. Όχι το νόημα των λέξεων, ούτε τη δική σας αίσθηση του εαυτού, αλλά την παρούσα επίγνωση πριν αναδυθεί η επόμενη σκέψη.
Πάρτε μια στιγμή να αναλογιστείτε. Και ρωτήστε τον εαυτό σας αν αυτή η επίγνωση έχει ποτέ απουσιάσει.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου