Χωρίς συντομεύσεις πριν από το πρώτο σκαλοπάτι: Πειθαρχία, ενόραση και μεταμόρφωση στη μυστικιστική πρακτική
Από την αποταγή στην αγάπη: Ο Ιωάννης της Κλίμακος, οι «σταθμοί» των Σούφι και τα βουδιστικά «τζάνα»
Τρεις κλίμακες, μία άνοδος: Η κοινή ψυχολογία της βαθμιαίας πνευματικής πρακτικής
Η βαθμιαία οδός: Γιατί η ενόραση έρχεται μόνο μετά την πειθαρχία στον μυστικισμό, στην Ανατολή και τη Δύση
Στάδια της Μυστικής Πορείας στις Παραδόσεις
Μας αρέσει να φανταζόμαστε την αφύπνιση ως μια λάμψη: ένα ξαφνικό άνοιγμα, ένα πέπλο που σκίζεται, μια άφιξη χωρίς δρόμο πίσω της. Η εικόνα είναι ελκυστική, και είναι δύσκολο να τη βρει κανείς ανάμεσα σε εκείνους που πραγματικά περπάτησαν τον εσωτερικό δρόμο και προσπάθησαν να τον χαρτογραφήσουν. Αυτοί μιλούν αντίθετα για σκαλοπάτια, σταθμούς και στάδια.
Τον έβδομο αιώνα, ο Ιωάννης ο Κλίμακος περιέγραψε μια κλίμακα τριάντα βαθμίδων που ανεβαίνει από την απάρνηση μέχρι τις κορυφαίες αρετές της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης. Οι σούφι δάσκαλοι περιέγραψαν τα μακαμάτ, σταθμούς από τους οποίους περνά ο αναζητητής υπό την καθοδήγηση ενός οδηγού, από τη μετάνοια μέσω της υπομονής και της εμπιστοσύνης προς την αγάπη και τη γνώση. Οι βουδιστές στοχαστές περιέγραψαν τα τζχάνα και τα προοδευτικά στάδια της διορατικότητας, στα οποία οι καταστάσεις βαθιάς απορρόφησης καλλιεργούνται με προσοχή και στη συνέχεια διαπερνώνται.
Αυτές οι παραδόσεις αναδύθηκαν χωριστά η μία από την άλλη, σε διαφορετικούς αιώνες, γλώσσες και αντιλήψεις για το τι είναι πραγματικό. Κι όμως καθεμία επιμένει στην τάξη. Κάτι πρέπει να προηγηθεί, κάτι άλλο να ακολουθήσει, και η ακολουθία δεν μπορεί να ανακατευτεί. Γιατί ένας δρόμος προς το ανεπίτρεπτο να είναι τόσο εξαρτημένος ως προς το σχήμα του; Και αν η τάξη είναι σχεδόν καθολική, γιατί οι προορισμοί δεν είναι;
1 — Η Άρνηση του Άλματος
Η έλξη της ξαφνικής διάρρηξης είναι εύκολο να κατανοηθεί. Κολακεύει την ελπίδα ότι αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο είναι μια μόνο σωστή διορατικότητα μακριά, ότι η απόσταση ανάμεσα στη σύγχυσή μας και στην ελευθερία μας είναι το πλάτος μιας μόνο σκέψης. Ιστορίες στιγμιαίας αφύπνισης κυκλοφορούν επειδή υπόσχονται απαλλαγή από την αργή εργασία του να γίνουμε διαφορετικοί.
Αλλά ποιος υποτίθεται ότι θα αφυπνιστεί; Ένας άνθρωπος δεν είναι ένα άδειο δοχείο που περιμένει να χυθεί μέσα του φως. Ένας άνθρωπος είναι μια δομή συνηθειών, ορέξεων, φόβων και εικόνων εαυτού, χτισμένη επί δεκαετίες και ενισχυμένη καθημερινά. Το να προσφέρει κανείς σε ένα τέτοιο ον μια μόνο φωτεινή αλήθεια είναι λίγο σαν να διαβάζει μια όμορφη πρόταση δυνατά σε μια πολυσύχναστη αγορά. Κάτι μπορεί να ακουστεί, αλλά ο θόρυβος την καλύπτει σχεδόν αμέσως.
Ό,τι δεν μπορεί να ειδωθεί δεν μπορεί να μεταμορφωθεί, και ό,τι δεν μπορεί να ησυχάσει δεν μπορεί να ειδωθεί. Εδώ ο διατεταγμένος δρόμος αρχίζει να φαίνεται λιγότερο ως κανόνας και περισσότερο ως περιγραφή. Η παλαιότερη δυτική ορολογία ονόμασε τρεις κινήσεις: κάθαρση, φωτισμό, ένωση. Παρουσιάζονται συνήθως ως πνευματική διδασκαλία, αλλά μπορούν να διαβαστούν ως ισχυρισμός για το πώς συντελείται η αλλαγή σε έναν άνθρωπο. Πρώτα καθαρίζεται το έδαφος. Έπειτα γίνεται δυνατή η όραση. Μόνο τότε η ένωση, ή όποιο όνομα δίνει μια παράδοση στην κορυφή της, παύει να είναι λέξη και γίνεται κατάσταση.
Καθεμία από τις τρεις χαρτογραφήσεις αρχίζει από το έδαφος, και καθεμία αρχίζει με ένα είδος αφαίρεσης. Η Κλίμακα της Θείας Ανόδου ανοίγει με την απάρνηση της κοσμικής προσκόλλησης και την τοποθετεί ως την πρώτη βαθμίδα, όχι την τελευταία. Το σημείο δεν είναι ότι ο κόσμος περιφρονείται. Ένας νους δεμένος σε χίλιες μικρές κινήσεις αρπαγής απλώς δεν έχει ελεύθερο χέρι για τίποτε άλλο. Ο σούφι αναζητητής αρχίζει από τη μετάνοια, που δεν είναι δόγμα προς κατανόηση αλλά μια στροφή: πριν από κάθε γνώση έρχεται μια αλλαγή κατεύθυνσης. Στις βουδιστικές χαρτογραφήσεις, η πρώιμη εργασία είναι η συγκέντρωση, η συγκέντρωση ενός διασκορπισμένου νου σε σταθερότητα, πριν από κάθε διερεύνηση του τι είναι αυτός ο νους.
Καμία από αυτές τις αρχές δεν προσθέτει κάτι. Είναι πράξεις αφαίρεσης, απλοποίησης, άρνησης της επόμενης διάσπασης. Υπάρχει μια ταπεινότητα σε αυτό που είναι εύκολο να παραβλεφθεί. Το να αρχίσει κανείς από την αρχή είναι να παραδεχτεί ότι δεν βρίσκεται ήδη εκεί όπου επιθυμεί να είναι.
Όποιος έχει προσπαθήσει να καθίσει ήσυχα για δέκα λεπτά ξέρει πόσο πραγματική είναι η πρώτη βαθμίδα. Η επιθυμία για ησυχία είναι ειλικρινής, και το να την έχεις είναι άλλο πράγμα. Ο νους πηδά προς μια μισοθυμισμένη εργασία, μια παλιά δυσαρέσκεια, ένα σχέδιο για το δείπνο. Η απόσταση ανάμεσα στο να θέλεις ησυχία και στο να την κατέχεις γίνεται αισθητή στο σώμα μέσα σε λίγα λεπτά, και είναι ίσως η πιο πειστική απόδειξη ότι η κλίμακα δεν είναι μια γραφειοκρατία τοποθετημένη πάνω σε ένα μυστήριο, αλλά μια ειλικρινής αναφορά από ανθρώπους που προσπάθησαν.
Κι όμως παραμένει μια ερώτηση, και πρέπει να μείνει άλυτη προς το παρόν. Αν η απόλυτη πραγματικότητα είναι, όπως λένε επίσης πολλές από αυτές τις παραδόσεις, πάντα παρούσα και ποτέ μακριά, γιατί ο δρόμος προς αυτήν να είναι μακρύς; Γιατί να ανεβαίνεις προς αυτό που είναι ήδη εδώ; Ίσως τα στάδια δεν είναι εμπόδια που στέκονται ανάμεσα στον αναζητητή και τον στόχο. Ίσως είναι μέρος αυτού που είναι ο στόχος, και εκείνος που φτάνει πρέπει να είναι διαφορετικός άνθρωπος από εκείνον που ξεκίνησε. Το αν οι τρεις χαρτογραφήσεις μοιάζουν πραγματικά μεταξύ τους, ή μόνο φαίνεται να μοιάζουν, είναι το επόμενο που πρέπει να ρωτήσουμε.
2 — Τρεις Κλίμακες, Μια Γραμματική
Αν τοποθετήσεις τις χαρτογραφήσεις τη μία δίπλα στην άλλη, η πρώτη εντύπωση είναι η διαφορά. Ο Ιωάννης ο Κλίμακος γράφει ως μοναχός του Σινά, στη γλώσσα του χριστιανικού ασκητισμού. Οι τριάντα βαθμίδες του αντιστοιχούν, μας λέει, στα χρόνια της κρυφής ζωής του Χριστού. Προχωρούν από την απάρνηση του κόσμου μέσω του μακρού αγώνα με τα πάθη, με την οργή, τη ματαιοδοξία, την υπερηφάνεια και την απελπισία, προς τις τελικές βαθμίδες της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης, από τις οποίες η αγάπη είναι η μεγαλύτερη. Οι αρετές στεφανώνουν την κλίμακα. Δεν είναι εκεί όπου αρχίζει.
Οι σταθμοί των σούφι ανήκουν σε άλλο τοπίο. Οι συγγραφείς διαφέρουν ως προς τον τρόπο που τους απαριθμούν, αλλά το γνώριμο περίγραμμα τρέχει από τη μετάνοια μέσω της απάρνησης, της υπομονής και της εμπιστοσύνης προς την αγάπη και, στην κορυφή, τη γνώση που οι σούφι ονομάζουν γκνόζις: μια άμεση γνωριμία με το θεϊκό, όχι μια γνώση γι’ αυτό. Ο αναζητητής δεν κινείται μόνος. Ο οδηγός είναι δομικό μέρος του δρόμου, κάποιος που έχει περπατήσει τους σταθμούς και μπορεί να αναγνωρίσει πού έχει σκοντάψει ο αναζητητής, ή πού απλώς φαντάστηκε ότι έφτασε.
Οι βουδιστικές χαρτογραφήσεις μιλούν σε διαφορετικό τόνο και πάλι. Περιγράφουν τα τζχάνα, προοδευτικά εκλεπτυσμένες καταστάσεις απορρόφησης στις οποίες ο νους γίνεται σταθερός, φωτεινός και ενιαίος. Περιγράφουν επίσης στάδια διορατικότητας, στα οποία ο ασκούμενος βλέπει, με αυξανόμενη αμεσότητα, τον παροδικό και ακατέχοντα χαρακτήρα κάθε εμπειρίας. Τα τζχάνα καλλιεργούνται με πραγματική δεξιότητα. Έπειτα, στη λογική του δρόμου της διορατικότητας, ακόμη και αυτά εξετάζονται και διαπερνώνται, χωρίς να προσκολλώνται σε αυτά.
Διαφορετικά λεξιλόγια, διαφορετικοί αιώνες, διαφορετικές υποθέσεις για τον Θεό, τον εαυτό και τον κόσμο. Κι όμως η ίδια γραμματική φαίνεται από κάτω τους. Οι πρώιμες βαθμίδες αφορούν τη συμπεριφορά και την επιθυμία: τι κάνει κανείς και τι θέλει. Οι μεσαίες βαθμίδες αφορούν την αντίληψη: πώς βλέπει κανείς, και αν βλέπει αληθινά. Οι μεταγενέστερες βαθμίδες αφορούν μια μεταμόρφωση που οι παραδόσεις ονομάζουν ένωση, αγάπη ή απελευθέρωση. Και οι τρεις χαρτογραφήσεις αρνούνται τις ίδιες δύο συντομεύσεις: τη διορατικότητα χωρίς προετοιμασία και τη μεταμόρφωση χωρίς διορατικότητα. Η πειθαρχία προηγείται της διορατικότητας, και η διορατικότητα προηγείται μιας αλλαγής που διαρκεί. Πουθενά αυτή η τάξη δεν αντιστρέφεται, και πουθενά το όλο δεν παραδίδεται μεμιάς.
Η ανεξαρτησία αυτών των παραδόσεων είναι το κρίσιμο γεγονός. Όταν δύο παραδόσεις σε επαφή συμφωνούν, η συμφωνία αποδεικνύει λίγα, επειδή η μία μπορεί απλώς να έχει κληρονομήσει το σχήμα της άλλης. Αλλά όταν παραδόσεις που αναδύθηκαν σε απομόνωση, χωρίς κοινό γραπτό και χωρίς κοινή μεταφυσική, περιγράφουν την ίδια ακολουθία, η συμφωνία αρχίζει να μοιάζει με πληροφορία. Μπορεί να λέει κάτι για τη διαδικασία που περιγράφεται, και όχι μόνο για τους νόες που την περιγράφουν.
Παρατήρησε όμως το σχήμα του ισχυρισμού. Αυτό που συγκλίνει είναι η τάξη των βαθμίδων, όχι αυτό που τις γεμίζει. Ο μοναχός, ο σούφι και ο βουδιστής στοχαστής θα έδιναν καθένας διαφορετική εξήγηση για το τι σημαίνει μετάνοια, τι βλέπεται και τι τελικά πραγματοποιείται. Μια κοινή γραμματική δεν κάνει κοινή πρόταση. Αυτή η ένταση είναι πραγματική, και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί κατά μέτωπο.
Κάτι μπορεί ήδη να υποδηλώνεται, ωστόσο. Η κλίμακα μοιάζει λιγότερο με διδασκαλία που παραδόθηκε και περισσότερο με παρατήρηση που έγινε επανειλημμένα από ανθρώπους που περπάτησαν, αναφέροντας σε διαφορετικές γλώσσες το ίδιο γεγονός για το έδαφος: ότι δεν μπορεί κανείς να αρχίσει από τη μέση. Αν είναι έτσι, η κλίμακα ανακαλύφθηκε, δεν εφευρέθηκε. Και αν ανακαλύφθηκε, για τι ήταν ανακάλυψη; Τι σε έναν άνθρωπο αντιστοιχεί σε μια κλίμακα;
3 — Τι Αλλάζει όταν Κάποιος Ανεβαίνει
Το να ρωτήσει κανείς αυτό σημαίνει να στραφεί από τις χαρτογραφήσεις προς εκείνον που ανεβαίνει. Τρία πράγματα φαίνεται να μεταβάλλονται υπό διαρκή στοχαστική πειθαρχία: η προσοχή, η επιθυμία και η ταυτότητα. Δεν είναι ανεξάρτητα το ένα από το άλλο.
Ξεκίνα από την επιθυμία. Μια ανήσυχη επιθυμία κάνει κάτι στην προσοχή που είναι εύκολο να παρατηρηθεί. Ο νους που θέλει κάτι — ένα μήνυμα, μια ανταμοιβή, μια διαβεβαίωση — δεν ησυχάζει εκεί όπου βρίσκεται. Γέρνει προς τα εμπρός, δειγματίζοντας το παρόν για τη χρησιμότητά του. Η προσοχή, σε τέτοια κατάσταση, δεν είναι σταθερό φως αλλά τρεμοπαίζον, τραβηγμένο εδώ κι εκεί από ό,τι υπόσχεται ικανοποίηση. Η επιθυμία διασπείρει την προσοχή.
Η διασκορπισμένη προσοχή δεν μπορεί να δει καθαρά. Λέμε ότι γνωρίζουμε τους δικούς μας νόες, αλλά ο νους σε κίνηση φαίνεται κυρίως σε θόλωση. Ό,τι είναι κρυμμένο είναι κρυμμένο από την ταχύτητα, όχι από την απόσταση. Μια λίμνη που αναταράσσεται δεν δείχνει τίποτε από τον βυθό της. Δεν είναι ότι δεν υπάρχει τίποτε να δεις. Η όραση είναι ασταθής.
Και η ασαφής όραση συντηρεί μια σταθερή αίσθηση εαυτού. Όταν η εμπειρία φτάνει ως ορμή, δεν την πιάνουμε στην πράξη της εμφάνισης και της παρέλευσης. Λαμβάνουμε μόνο την περίληψή της: είμαι εκείνος που είναι ανήσυχος, εκείνος που αδικήθηκε, εκείνος που θέλει αυτό. Ο εαυτός, διαβασμένος έτσι, είναι λιγότερο πράγμα και περισσότερο ιστορία που συνεχίζεται από την απροσεξία, ένα συμπέρασμα που βγαίνει τόσο γρήγορα ώστε οι προϋποθέσεις ποτέ δεν επιθεωρούνται.
Η κλίμακα ακολουθεί αυτή την εξάρτηση σχεδόν ακριβώς. Χαλάρωσε το κράτημα της επιθυμίας, και η προσοχή αρχίζει να σταθεροποιείται. Σταθεροποίησε την προσοχή, και κάτι προηγουμένως κρυμμένο γίνεται ορατό. Μόνο τότε, με την όραση ως νέα ικανότητα, μπορεί η ταυτότητα πραγματικά να αλλάξει. Η τάξη μπορεί να μην επιβάλλεται καθόλου. Αυτά τα τρία μπορεί να περιορίζουν το ένα το άλλο ακριβώς σε αυτή την ακολουθία, ώστε οποιαδήποτε άλλη τάξη απλώς να αποτυγχάνει. Η διορατικότητα που φτάνει πριν σταθεροποιηθεί ο νους είναι σαν μια καθαρή πρόταση που λέγεται σε κάποιον που δεν μπορεί να ακούσει. Μπορεί να κατανοηθεί τη στιγμή, αλλά τίποτε στον ακροατή δεν έχει αλλάξει ώστε να την κρατήσει.
Αυτό εξηγεί επίσης γιατί η διορατικότητα μόνη της δεν μεταμορφώνει. Το να δεις κάτι μία φορά δεν διαλύει μια μακρά συνήθεια. Ένας άνθρωπος μπορεί να συλλάβει, σε μια λάμψη, ότι ο θυμός είναι κενός από τη σημασία που διεκδικεί, και να είναι έξαλλος ξανά το βράδυ. Τα πρότυπα ταυτότητας αντιστέκονται σε μια μόνο διορατικότητα επειδή δεν χτίστηκαν από μια μόνο πεποίθηση. Χτίστηκαν από επανάληψη, και διαλύονται, αν διαλύονται, από επανάληψη προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ίσως γι’ αυτό οι χαρτογραφήσεις δίνουν τόση βαρύτητα στην υπομονή, και γιατί το βλέπειν πρέπει να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά.
Εδώ γίνεται σημαντική μια διάκριση. Υπάρχει ένα βλέπειν που είναι απλώς εννοιολογικό: κρατά κανείς την ιδέα ότι όλα τα πράγματα παρέρχονται. Και υπάρχει ένα βλέπειν που είναι άμεσο, στο οποίο η παρέλευση μαρτυρείται στην ίδια την υφή μιας εμπειρίας, καθώς παρακολουθεί κανείς μια σκέψη να διαλύεται ενώ ακόμη σκέφτεται. Το πρώτο μπορεί να μαθευτεί σε ένα απόγευμα. Το δεύτερο φαίνεται να απαιτεί τη σταθερότητα που παρέχουν μόνο οι προηγούμενες βαθμίδες.
Θα ήταν εύκολο να συμπεράνει κανείς ότι τα στάδια είναι επομένως απλώς ψυχολογικά, μια τακτοποιημένη περιγραφή νοητικών μηχανισμών. Αυτό είναι το λάθος που πρέπει να αποφευχθεί. Ένα στάδιο μπορεί να είναι ψυχολογικά πραγματικό και πνευματικά σημαντικό ταυτόχρονα. Το να εξηγείς κάτι δεν σημαίνει να το εξηγείς μακριά. Το ότι η προσοχή σταθεροποιείται με διακριτές διαδικασίες δεν αποφασίζει τι μπορεί να συναντήσει η σταθεροποιημένη προσοχή. Η ψυχολογική εξήγηση μας λέει πώς κουρδίζεται το όργανο και αφήνει ανοιχτό σε τι κουρδίζεται.
Ωστόσο, η εξήγηση υποδηλώνει ότι ο εαυτός δεν είναι σταθερή ουσία αλλά μια διαδικασία διαμορφωμένη από το πού πηγαίνει η προσοχή και τι αρπάζει η επιθυμία, και ότι η στοχαστική πειθαρχία μεταβάλλει αυτή τη διαδικασία εκ των έσω. Αυτό μοιάζει με ανθρώπινη καθολικότητα, και μια καθολικότητα προσκαλεί ένα βιαστικό συμπέρασμα: ότι οι τρεις παραδόσεις είναι απλώς τρεις περιγραφές ενός πράγματος. Το συμπέρασμα είναι δελεαστικό. Χρειάζεται να δοκιμαστεί πριν γίνει αποδεκτό.
4 — Οι Διαφορές που Δεν Πρέπει να Διαλυθούν
Ο πειρασμός είναι παλιός και αξιοσέβαστος. Αν η τάξη είναι η ίδια, ίσως και η άνοδος είναι η ίδια, και οι παραδόσεις είναι διάλεκτοι μιας υποκείμενης γλώσσας. Ο «αιώνιος χάρτης» έχει μια κομψότητα δύσκολη να αντισταθεί κανείς. Φέρει επίσης ένα ήσυχο κόστος, επειδή για να τον παραγάγει κανείς, κάθε παράδοση πρέπει να κουρευτεί μέχρι να χωρέσει.
Κοίτα πού οδηγούν πραγματικά οι κλίμακες. Η Κλίμακα της Θείας Ανόδου κορυφώνεται στην πίστη, την ελπίδα και την αγάπη, κατανοημένες ως δώρα που σχετίζουν ένα πλάσμα με έναν προσωπικό Θεό. Ο σούφι δρόμος κορυφώνεται στην αγάπη και τη γνώση, μια γνώση που είναι επίσης ένα γνωρίζεσθαι, μέσα στην οικειότητα μιας σχέσης με το Πραγματικό. Ο βουδιστικός δρόμος της διορατικότητας κορυφώνεται στην άμεση θέαση της παροδικότητας και στην απελευθέρωση που ακολουθεί, φτάνοντας με το να αφήσει κανείς ακόμη και τις εκλεπτυσμένες απορροφήσεις που καλλιεργήθηκαν με τόσο κόπο. Αυτές δεν είναι παραλλαγές μιας μόνης κορυφής. Στέκονται σε διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι πραγματικό, για το ποιος ή τι προσεγγίζεται, και για το τι είναι ο εαυτός που προσεγγίζει.
Σκέψου πώς αυτό αλλάζει το νόημα μιας μόνο βαθμίδας. Η μετάνοια, για τον σούφι, είναι μια στροφή προς έναν Αγαπημένο που είναι ήδη στραμμένος προς τον αναζητητή. Η απάρνηση, για τον χριστιανό μοναχό, γίνεται υπό το φως μιας θείας αγάπης που δίνει στη θυσία το νόημά της. Στη βουδιστική χαρτογράφηση, το αφήσιμο γίνεται υπό το φως μιας θέασης που δεν βρίσκει, τελικά, τίποτε να κρατήσει. Η ίδια χειρονομία, εξωτερικά, είναι διαφορετική πράξη. Ένα βήμα ορίζεται όχι μόνο από το σχήμα του αλλά από το πού θεωρείται ότι οδηγεί η σκάλα.
Ο οδηγός δείχνει επίσης τη διαφορά. Για τον σούφι, ο δάσκαλος είναι ζωντανός κρίκος σε μια αλυσίδα μετάδοσης, και η σχέση με τον οδηγό αντανακλά, κατά κάποιον τρόπο, τη σχέση με το θεϊκό. Η βουδιστική έμφαση πέφτει διαφορετικά, στην άμεση εξέταση της εμπειρίας καθώς αναδύεται, με τον δάσκαλο ως έμπειρο σύντροφο σε αυτή την εξέταση και όχι ως μεσολαβητή παρουσίας. Αυτές δεν είναι καλλωπιστικές παραλλαγές. Εκφράζουν διαφορετικές εικόνες για το τι τρέχει ανάμεσα στον δρόμο.
Και σκέψου τα τζχάνα, χτισμένα με μεγάλη φροντίδα και έπειτα αφημένα. Αυτή είναι μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με την κατάκτηση. Οι άλλες χαρτογραφήσεις προειδοποιούν επίσης ενάντια στην προσκόλληση στις καταστάσεις, αλλά στη βουδιστική εξήγηση ακόμη και οι κορυφές της απορρόφησης είναι όργανα που πρέπει να αφεθούν μόλις έχουν υπηρετήσει. Τι μετράει ως άφιξη, και τι μετράει ως απλώς τόπος ανάπαυσης, απαντάται διαφορετικά σε κάθε δρόμο.
Το να τιμήσει κανείς λοιπόν τη σύγκλιση σημαίνει να την κρατήσει ταπεινά, ως ένδειξη και όχι ως συμπέρασμα. Μια ένδειξη δείχνει, και μπορεί να δείχνει σε περισσότερες από μία κατευθύνσεις. Η συμφωνία τριών παραδόσεων στην τάξη του ταξιδιού μπορεί να υποδηλώνει κάτι για το πώς αλλάζουν οι άνθρωποι. Δεν μας λέει ότι αλλάζουν προς το ίδιο πράγμα. Μια ώριμη σχέση με αυτή την πολλαπλότητα θα άφηνε μια κοινή ανθρώπινη διαδικασία και γνήσια διακριτούς ισχυρισμούς για την απόλυτη πραγματικότητα να στέκονται μαζί, χωρίς να καταρρέει η μία στην άλλη.
Η ένταση είναι σκόπιμη. Μόλις λίγες παραγράφους πριν η σύγκλιση ονομάστηκε σημαντική, και τώρα απαγορεύεται να γίνει δόγμα. Αυτές οι δύο στάσεις δεν επιλύονται σε μια άνετη μέση. Πρέπει να κρατηθούν ανοιχτές ταυτόχρονα, όπως κρατά κανείς ανοιχτές δύο έννοιες μιας λέξης. Το να σέβεται κανείς τη διαφορά είναι μορφή διανοητικής ειλικρίνειας, και είναι επίσης αυτό που κάθε παράδοση θα ζητούσε από όποιον ισχυριζόταν ότι την κατανοεί.
Ο ταξιδιώτης μέσα σε έναν από αυτούς τους δρόμους μπορεί να νιώσει τη διαφορά ακόμη και εκεί όπου τα βήματα μοιάζουν. Η ατμόσφαιρα καθενός είναι διακριτή: η οικειότητα του ενός, η αυστηρότητα του άλλου, η διαυγής υπομονή του τρίτου. Αυτή η διάκριση δεν μπορεί να γραφτεί σε πίνακα. Και αν οι κορυφές διαφέρουν ενώ η επιμονή στην τάξη όχι, τότε αυτό που οι παραδόσεις κρατούν κοινό μπορεί να μην είναι καθόλου ένας τόπος. Μπορεί να είναι μια προειδοποίηση.
5 — Οι Βαθμίδες που Δεν Μπορούν να Παραλειφθούν
Η προειδοποίηση είναι καθαρή: μην παραλείπεις τις βαθμίδες. Έρχεται από ανθρώπους που είχαν κάθε λόγο να επιθυμούν το αντίθετο, που ήταν τόσο πρόθυμοι για άφιξη όσο οποιοσδήποτε, και που παρόλα αυτά ανέφεραν ότι η πρώιμη εργασία δεν μπορούσε να αποφευχθεί. Αυτό μπορεί να είναι το πιο πολύτιμο πράγμα που μοιράζονται οι τρεις χαρτογραφήσεις. Όχι μια κορυφή, αλλά μια ειλικρίνεια για τις αρχές.
Η σύγχρονη όρεξη για συντομεύσεις είναι ισχυρή, και οι χαρτογραφήσεις στέκονται ενάντιά της χωρίς να υψώνουν τη φωνή τους. Δεν λένε ότι η διορατικότητα είναι απρόσιτη. Λένε ότι η διορατικότητα φτάνει σε ένα ον προετοιμασμένο να την κρατήσει. Η απάρνηση, η μετάνοια, η συγκέντρωση, η υπομονή: αυτά είναι εύκολο να τα μεταχειριστεί κανείς ως προκαταρκτικά που πρέπει να αντέξει και να ξεχάσει, μια είσοδος στον δρόμο προς την πραγματική διδασκαλία. Οι χαρτογραφήσεις υποδηλώνουν το αντίθετο. Αποτελούν το έδαφος πάνω στο οποίο στέκεται ό,τι ακολουθεί αργότερα, και ένα έδαφος δεν είναι κάτι που αφήνει κανείς πίσω. Ο προχωρημένος ασκούμενος εξακολουθεί να επιστρέφει στη σταθερότητα, εξακολουθεί να μετανοεί, εξακολουθεί να απαρνιέται κάποια μικρή προσκόλληση που είχε ξανατρυπώσει. Η βαθμίδα του αρχαρίου, φαίνεται, ποτέ δεν ξεπερνιέται πλήρως.
Εδώ γίνεται αποφασιστική η διαφορά ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς τα στάδια και στο να τα υφίσταται. Μπορεί κανείς να διαβάσει και τις τριάντα βαθμίδες της Κλίμακας σε ένα βράδυ και να κατανοήσει καθεμία. Μπορεί να απομνημονεύσει τους σταθμούς, να απαγγείλει τα τζχάνα με τη σειρά. Τίποτε από αυτά δεν είναι ανάβαση. Ένας χάρτης, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν μετακινεί τον ταξιδιώτη ούτε ένα εκατοστό. Είναι εντελώς δυνατό να γίνει κανείς λόγιος στην αρχιτεκτονική του δρόμου ενώ στέκεται ακριβώς εκεί όπου άρχισε, και η μάθηση μπορεί να γίνει ένας λεπτός τρόπος να μην ξεκινήσει, μια εκλεπτυσμένη γνώση-για αντί για γνώση.
Οι παραδόσεις παρατηρούν αυτόν τον κίνδυνο, και μέρος της απάντησής τους είναι ο οδηγός, η κοινότητα, ο δοκιμασμένος τρόπος. Ένας μοναχικός αναζητητής εξαπατάται εύκολα: από ευχάριστες καταστάσεις που παίρνονται για άφιξη, από υπερηφάνεια ντυμένη ως πρόοδο, από το απλό ανθρώπινο ταλέντο να λυπάται τον εαυτό του. Ένας δάσκαλος ή σύντροφος είναι ένα δεύτερο ζευγάρι ματιών που δεν μοιράζεται τις αγαπημένες μας ψευδαισθήσεις. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσει κανείς οποιαδήποτε παράδοση για να νιώσει τη δύναμη αυτού. Η αυτογνωσία είναι το πράγμα στο οποίο είμαστε χειρότεροι όταν είμαστε μόνοι μαζί της.
Για τον ίδιο λόγο, το μέτρημα βαθμίδων είναι παγίδα. Το να ρωτά κανείς «σε ποιο στάδιο βρίσκομαι;» όπως θα ρωτούσε την κατάταξή του είναι να μετατρέψει την κλίμακα σε κλίμακα status, που είναι ακριβώς το είδος αρπαγής που υπάρχουν οι πρώιμες βαθμίδες για να χαλαρώσουν. Οι χαρτογραφήσεις δεν είναι κατατάξεις πνευματικής επίτευξης. Περιγράφουν πώς ένα διχασμένο, διασκορπισμένο ον γίνεται ικανό να δει.
Και στο τέλος η ίδια η κλίμακα αφήνεται. Τα τζχάνα αφήνονται υπέρ της διορατικότητας· οι ενδιάμεσες αρετές συγκεντρώνονται στην αγάπη· κάθε χάρτης, τελικά, δείχνει πέρα από τον εαυτό του. Αυτό που πραγματοποιείται δεν μπορεί να μεταδοθεί από κανέναν χάρτη, επειδή ένας χάρτης είναι φτιαγμένος από το είδος γνώσης που το ταξίδι προορίζεται να ολοκληρώσει και να υπερβεί.
Αυτό το κείμενο είναι επίσης ένας χάρτης, και μοιράζεται την αδυναμία των χαρτών. Μπορεί να διαβαστεί ως μία ακόμη γνώση-για. Αν έχει υπηρετήσει καθόλου, έχει υπηρετήσει ως βαθμίδα που πρέπει να χρησιμοποιηθεί και έπειτα να αφεθεί κάτω.
Έτσι η ερώτηση αλλάζει. Δεν είναι πλέον ποια είναι η υψηλότερη βαθμίδα;, που μπορεί να ρωτιέται για πάντα από μια άνετη καρέκλα. Γίνεται σε ποια βαθμίδα στέκομαι; Η βαθμίδα που πραγματικά βρίσκεται κάτω από τα πόδια: η ανησυχία που δεν μπορεί να καθίσει για δέκα λεπτά, η επιθυμία που ακόμη τραβά την προσοχή μακριά, η συνήθεια που επέζησε της τελευταίας διορατικότητας. Το να αρχίσει κανείς από εκεί, και να παρατηρήσει τι αλλάζει η πειθαρχία, μπορεί να είναι όλο το άνοιγμα του ταξιδιού. Και μπορεί να είναι ότι η βαθύτερη ταπεινότητα βρίσκεται στο να μάθει κανείς να σταματήσει να κοιτάζει πέρα από αυτήν.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου