Ο Απόστολος Παύλος, ο Σίμων Μάγος και ένα περίεργο Ευαγγέλιο

Ένας από τους πιο διαβόητους αρχιαιρετικούς του πρώιμου Χριστιανισμού ήταν μια αινιγματική φιγούρα γνωστή ως Σίμων ο Μάγος ή Σίμων ο Σαμαρειώτης. Σε περίπτωση που δεν είστε εξοικειωμένοι μαζί του, ακολουθεί μια σύντομη περιγραφή του τι λένε διάφορα κείμενα για αυτόν:

• Σύμφωνα με τον Ιώσηπο (Αρχαιότητες XX.7 §2), υπήρχε ένας Κύπριος ονόματι Σίμων που προσποιήθηκε ότι ήταν μάγος και ήταν προσωπικός φίλος του Φήλικα, του προκουράτορα της Ιουδαίας (52–58). Ενεργώντας για λογαριασμό του φίλου του, ο Σίμων έπεισε την όμορφη Δρουσίλλα, αδελφή του βασιλιά Αγρίππα Β', να αφήσει τον άντρα της και να παντρευτεί τον Φήλιξ.
• Στις Πράξεις 8, υπάρχει ένας χαρακτήρας που ονομάζεται Simon που έχει μαγέψει τους κατοίκους της Σαμάρειας με τη μαγεία του. Ασπάζεται τον Χριστιανισμό στο κήρυγμα του ευαγγελιστή Φιλίππου, αλλά επιπλήττεται από τον Πέτρο επειδή προσπαθεί να αγοράσει τις πνευματικές ικανότητες του Πέτρου και του Ιωάννη με χρήματα.
• Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας (Πρώτη Απολογία Ι.26) έγραψε για έναν Σαμαρείτη ονόματι Σίμωνα, ο οποίος τιμήθηκε από μερικούς ως θεός στη Ρώμη και αλλού λόγω της μαγείας του. Μιλάει για τον Σίμωνα που δίδασκε «πονηρή και απατηλή διδασκαλία». (Δεύτερη Απολογία XV) Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας δεν φαίνεται να γνωρίζει την ιστορία στις Πράξεις.
• Ο Ειρηναίος, γράφοντας λίγο αργότερα, συνδέει τον Σίμωνα από τις Πράξεις με τον δόλιο δάσκαλο του Ιουστίνου του Μάρτυρα Σίμωνα. Περιγράφει τον Σίμωνα ως τον ιδρυτή μιας αιρετικής χριστιανικής αίρεσης.
• Οι απόκρυφες Πράξεις του Πέτρου περιγράφουν τον Σίμωνα ως μάγο που εξαπατούσε τον λαό της Ρώμης με τη μαγεία του. Ήρθε αντιμέτωπος και διαψεύστηκε από τον Πέτρο, και κατά τη διάρκεια μιας μαγικής πράξης κατά την οποία ο Σίμων πέταξε στον αέρα πάνω από τη Ρώμη, η προσευχή του Πέτρου τον έκανε να πέσει και να τραυματιστεί θανάσιμα. Αυτή η δημιουργική ιστορία φαίνεται να αντλεί κάποιες λεπτομέρειες από τη σύντομη αφήγηση του Ιουστίνου του Μάρτυρα. (Ένας άλλος χαρακτήρας στην ιστορία είναι ο Αγρίππας, ο έπαρχος της Ρώμης, κάτι που είναι περίεργο αφού δεν υπήρξε ποτέ έπαρχος με αυτό το όνομα. Λογοτεχνική επιρροή από τον Ιώσηπο;)
• Αργότερα οι χριστιανοί αιρεσιολόγοι ακολούθησαν τα βήματα του Ειρηναίου για να καταγγείλουν μια ποικιλία γνωστικών αιρέσεων και δογμάτων που περιγράφονται ως «Σιμωνιανές» και αποδίδονται σε δασκάλους που ήταν μαθητές του Σίμωνα Μάγου.

Τι ακριβώς ήταν η «πονηρή και απατηλή διδασκαλία» του Σίμωνα Μάγου, που προφανώς ενέπνευσε αιρετικές γνωστικές αιρέσεις και ώθησε πολλούς πατερικούς συγγραφείς να ξοδέψουν τόση ενέργεια και μελάνι για να την αντικρούσουν; Με εντυπωσίασε μια παρατήρηση που έκανε ο Robert M. Price στο The Amazing Colossal Apostle (σελ. 213) και έπρεπε να κοιτάξω τα πρωτότυπα κείμενα για τον εαυτό μου.

Σύμφωνα με τον Ειρηναίο, τον πρώτο μας μάρτυρα της διδασκαλίας του Σίμωνα (Κατά Αιρέσεων Ι.23.3), ο Σίμων βάσισε την αίρεση του στην ακόλουθη διδασκαλία:

Τώρα αυτός ο Σίμων ο Σαμαρειώτης, από τον οποίο προέρχονται κάθε είδους αιρέσεις, σχημάτισε την αίρεση του από τα ακόλουθα υλικά: ... Οι άνθρωποι σώζονται μέσω της χάρης και όχι λόγω των δικών τους δίκαιων έργων. Γιατί τέτοιες πράξεις δεν είναι δίκαιες από τη φύση των πραγμάτων, αλλά από απλή σύμπτωση, όπως εκείνοι οι άγγελοι που έφτιαξαν τον κόσμο, θεώρησαν κατάλληλο να τις συγκροτήσουν, επιδιώκοντας, μέσω τέτοιων εντολών, να υποδουλώσουν τους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο, δεσμεύτηκε ότι ο κόσμος θα διαλυθεί και ότι όσοι είναι δικοί του θα ελευθερωθούν από την κυριαρχία εκείνων που έφτιαξαν τον κόσμο.

Αυτό που είναι περίεργο είναι ότι αυτό είναι σχεδόν ακριβώς το ίδιο ευαγγέλιο που διδάσκει ο Παύλος στην προς Γαλάτας επιστολή, ιδιαίτερα στα κεφάλαια 2-4.

Δεν ακυρώνω τη χάρη του Θεού. γιατί αν η δικαίωση έρχεται μέσω του νόμου, τότε ο Χριστός πέθανε για το τίποτα. (2.21)

Γιατί τότε ο νόμος; … Ορίστηκε μέσω αγγέλων από έναν μεσίτη. (3.19)

Αλλά η γραφή έχει φυλακίσει τα πάντα κάτω από τη δύναμη της αμαρτίας... Πριν έρθει η πίστη, ήμασταν φυλακισμένοι και φρουρούμενοι υπό τον νόμο μέχρι να αποκαλυφθεί η πίστη. (3.22-23)

… Ενώ ήμασταν ανήλικοι, ήμασταν σκλαβωμένοι στα στοιχειώδη πνεύματα του κόσμου. (4.3)

Παλαιότερα, όταν δεν γνώριζες τον Θεό, ήσουν σκλαβωμένος σε όντα που από τη φύση τους δεν είναι θεοί. Τώρα, όμως, που έχεις γνωρίσει τον Θεό, ή μάλλον που σε γνωρίζει ο Θεός, πώς μπορείς να επιστρέψεις ξανά στα αδύναμα και φτωχά στοιχειώδη πνεύματα; Πώς μπορείς να θέλεις να υποδουλωθείς ξανά σε αυτά; (4.8-9)

Έτσι, τόσο ο Σίμων ο Μάγος όσο και ο Παύλος φαίνεται να βασίζουν το ευαγγέλιό τους στα εξής:

1. Οι άνθρωποι σώζονται με τη χάρη και όχι με τη δικαιοσύνη (έργα κάτω από το νόμο).
2. Ο νόμος δόθηκε από αγγέλους για να υποδουλώσει τους ανθρώπους.
3. Ο αληθινός Θεός έκανε τελικά τον εαυτό του γνωστό στους ανθρώπους.
4. Τώρα οι άνθρωποι μπορούν να ελευθερωθούν από τα δεσμά του νόμου και των «στοιχειωδών πνευμάτων που δεν ήταν θεοί» (Παύλος) ή «εκείνων που έκαναν τον κόσμο» (Σίμων), κάτι που λειτουργεί στο ίδιο πράγμα στη Γνωστική θεολογία.

(Αυτός είναι πολύ πιθανό να μην είναι ο τρόπος με τον οποίο σας εξηγήθηκε το ευαγγέλιο του Παύλου στην εκκλησία, αλλά υπάρχει, ασπρόμαυρο, στην Προς Γαλάτας επιστολή.)

Είναι επίσης ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ο Ειρηναίος περιστασιακά παραθέτει αποσπάσματα από τις επιστολές του Παύλου, συμπεριλαμβανομένης της προς Γαλάτες, αλλά όχι τα συγκεκριμένα εδάφια που περιγράφουν το δόγμα του Παύλου σχετικά με τη δουλεία του νόμου, των αγγέλων και των στοιχειωδών πνευμάτων. Ο Ειρηναίος παραθέτει επίσης το 4.4 («Ο Θεός έστειλε τον Υιό του, γεννημένο από γυναίκα») αρκετές φορές — ένα εδάφιο που ο μελετητής της Καινής Διαθήκης J.C. O'Neill έχει πει ότι δεν μπορεί να είναι από τον ίδιο συγγραφέα με τα 4.1-3 και 4.8-10 (The Recovery of Paul's Letter to the Galatians, p. 56).

Τι δίδαξε πραγματικά ο ιστορικός Σίμων Μάγος (αν υπήρχε) και πόσο θα διαφωνούσε ο Παύλος μαζί του;