Η διαφωνία δεν αφορά μόνο το αν ο χριστιανισμός διατήρησε στοιχεία της Ελληνικής παιδείας. Αφορά κυρίως το εάν ένας πολιτισμός μπορεί να θεωρείται συνεχής όταν έχουν καταργηθεί οι βασικοί θρησκευτικοί, τελετουργικοί και θεσμικοί πυλώνες πάνω στους οποίους οικοδομήθηκε.
1. Η θρησκεία ως θεμελιώδες στοιχείο του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού
Η σύγχρονη αντίληψη συχνά αντιμετωπίζει την αρχαία Ελλάδα κυρίως ως φιλοσοφικό και αισθητικό φαινόμενο. Ωστόσο, για τον ίδιο τον αρχαίο Έλληνα, η θρησκεία δεν ήταν ένα ξεχωριστό τμήμα της ζωής, αλλά οργανικό στοιχείο της πόλης, της πολιτικής και της κοινωνικής ταυτότητας.
Ο ναός δεν ήταν απλώς ένας χώρος λατρείας. Ήταν το κέντρο της συλλογικής μνήμης της πόλης. Η Αθηνά Πολιάς στην Αθήνα, ο Απόλλων στους Δελφούς, ο Δίας στην Ολυμπία δεν ήταν απλώς θρησκευτικά σύμβολα αλλά σημεία συγκρότησης της πολιτικής και πολιτισμικής ταυτότητας των Ελλήνων.
Ομοίως, το θέατρο δεν ήταν απλή ψυχαγωγία. Οι δραματικοί αγώνες συνδέονταν με τις διονυσιακές εορτές και αποτελούσαν θεσμό παιδείας και δημόσιου στοχασμού. Ο Αριστοτέλης στην Ποιητική αναλύει τη λειτουργία της τραγωδίας ως μορφή παιδευτικής εμπειρίας μέσω της «κάθαρσης».
Επομένως, η αρχαία Ελληνική ταυτότητα δεν μπορεί να απομονωθεί από τα ιερά, τα μυστήρια, τις προσφορές στους θεούς, τις εορτές, τα μαντεία, τους πανελλήνιους αγώνες, τις τελετουργίες της πόλης.
Η κατάργηση αυτών των θεσμών δεν αποτέλεσε απλώς αλλαγή θρησκευτικής προτίμησης, αλλά μεταμόρφωση ολόκληρου του πολιτισμικού πλαισίου.
2. Η χριστιανική επικράτηση και η μεταβολή του δημόσιου Ελληνικού κόσμου
Η επικράτηση του χριστιανισμού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπήρξε μια μακρά διαδικασία, η οποία δεν περιορίστηκε στη μεταβολή των προσωπικών πεποιθήσεων. Από τον 4ο αιώνα και εξής, ιδιαίτερα μετά την πολιτική νομιμοποίηση του χριστιανισμού από τον Κωνσταντίνο και την ανάδειξή του σε κυρίαρχη θρησκεία επί Θεοδοσίου Α΄, το κράτος άρχισε να περιορίζει τις παραδοσιακές λατρείες.
Ο Θεοδόσιος Α΄ εξέδωσε νόμους κατά των δημόσιων θυσιών και των παλαιών λατρειών (Codex Theodosianus, βιβλίο XVI). Η νομοθεσία αυτή δεν αφορούσε μόνο τη θεολογία αλλά την ίδια τη δημόσια τάξη της αυτοκρατορίας, καθώς η παλαιά θρησκεία ήταν συνδεδεμένη με τους θεσμούς της πόλης. Στην επιβολή της νομοθεσίας ήταν καθοριστική η επιρροή της εκκλησίας στα πράγματα του ρωμαϊκού κράτους.
Κατά τον 5ο και 6ο αιώνα η διαδικασία συνεχίστηκε. Ο Ιουστινιανός Α΄ επέβαλε περιορισμούς σε όσους παρέμεναν προσκολλημένοι στις παλαιές θρησκευτικές πρακτικές και το 529 συνδέεται με το κλείσιμο της νεοπλατωνικής σχολής των Αθηνών και είναι το ορόσημο του τέλους για την ελληνική φιλοσοφία εν γένει ως σύστημα ελεύθερου ελληνικού στοχασμού.
Το αποτέλεσμα αυτών των εξελίξεων ήταν η εξαφάνιση της αρχαίας δημόσιας λατρείας ως θεσμικού συστήματος και μαζί της φιλοσοφίας και των εκφάνσεων που συνδέονταν με τον ελληνικό πολιτισμό. Αυτά αποτελούν πολιτισμική ρήξη.
3. Η αλλαγή της σημασίας του όρου «Έλλην»
Ένα σημαντικό ζήτημα είναι η μεταβολή της σημασίας της λέξης «Έλλην».
Στην αρχαιότητα ο όρος δήλωνε κυρίως πολιτισμική και γλωσσική ταυτότητα. Στους χριστιανικούς αιώνες όμως, ιδιαίτερα στην πατερική γραμματεία, ο όρος συχνά απέκτησε θρησκευτική σημασία και χρησιμοποιήθηκε ως αντίθετος προς τον χριστιανό.
Ο Παύλος ήδη στην Καινή Διαθήκη χρησιμοποιεί την αντίθεση «Ἰουδαῖός τε καὶ Ἕλλην» (Προς Ρωμαίους 1:16), εννοώντας με τον όρο Έλληνες τους «ειδωλολάτρες», ενώ μεταγενέστεροι χριστιανοί συγγραφείς χρησιμοποιούν το «Έλλην» κατά κανόνα με την έννοια του μη χριστιανού, του «ειδωλολάτρη» του γκογίμ όπως έλεγαν οι Ιουδαίοι παλαιότερα τους μη Ιουδαίους.
Έτσι δημιουργήθηκε μια ιστορική μετατόπιση: η λέξη που εξέφραζε έναν πολιτισμό και μια παιδεία συνδέθηκε με τη θρησκευτική και πολιτισμική αντίθεση προς τον χριστιανισμό.
Αυτό αποτελεί ένα από τα σημεία που δημιουργούν ένταση στη σύγχρονη συζήτηση: η ίδια λέξη «Έλληνας» χρησιμοποιείται σήμερα για να περιγράψει τόσο τον αρχαίο πολυθεϊστικό κόσμο όσο και μια σύγχρονη ορθόδοξη εθνική ταυτότητα. Αυτό συνιστά αν μη τι άλλο ένα παράλογο φαινόμενο, ένα νοηματικό παράδοξο και μια πολιτισμική αντίφαση.
4. Η χριστιανική οικειοποίηση της ελληνικής φιλοσοφίας
Ένα ακόμη σημείο αντιπαράθεσης είναι η προσπάθεια παρουσίασης της αρχαίας φιλοσοφίας ως προετοιμασίας για τον χριστιανισμό.
Ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, συγγραφείς όπως ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας ανέπτυξαν την ιδέα του «σπερματικού λόγου» (λόγος σπερματικός), σύμφωνα με την οποία οι αρχαίοι φιλόσοφοι είχαν συλλάβει τμήματα της αλήθειας που ολοκληρώθηκε στον Χριστό.
Ωστόσο, από ιστορική σκοπιά, οι αρχαίοι φιλόσοφοι δεν μπορούν να θεωρηθούν «χριστιανοί πριν από τον Χριστό». Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, οι Στωικοί και οι Επικούρειοι ανήκαν σε διαφορετικά διανοητικά πλαίσια.
Φυσικά ο χριστιανικός λόγος απέναντι στην ελληνική φιλοσοφία ήταν κάθε άλλο παρά φιλικός, ήταν αντίθετα εχθρικός και πολεμικός με σκοπό την απαξίωση των ελληνικών φιλοσοφιών με σκοπό την ανάδειξη της δήθεν ανωτερότητας της χριστιανικής θεολογίας.
Η μεταγενέστερη χριστιανική αξιοποίηση της φιλοσοφίας αποτελεί περισσότερο διαδικασία εκμετάλλευσης, αφομοίωσης και επανερμηνείας παρά απόδειξη ταυτότητας των δύο κόσμων.
5. Συνέχεια ή ρήξη; Το κεντρικό ιστοριογραφικό πρόβλημα
Η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει διαφορετικές προσεγγίσεις.
Μια σχολή δίνει έμφαση στη συνέχεια της Ελληνικής γλώσσας, της παιδείας, της φιλοσοφικής ορολογίας, της γραμματειακής παράδοσης. Ως προς αυτά υπάρχει συνέχεια του Ελληνικού λαού αλλά όχι του Ελληνικού πολιτισμού και της Ελληνικής προχριστιανικής ταυτότητας.
Μια άλλη προσέγγιση υποστηρίζει ότι χωρίς τη θρησκευτική, την φιλοσοφική και εν γένει πολιτισμική και κοινωνική δομή της αρχαίας πόλης δεν μπορεί να γίνει λόγος για πραγματική συνέχεια, αλλά για μετασχηματισμό ενός παλαιού κόσμου σε κάτι νέο και εντελώς διαφορετικό το οποίο μάλιστα ΔΕΝ αποδεχόταν καν τον όρο Έλλην για να προσδιοριστεί αλλά αντίθετα των θεωρούσε το ακριβώς αντίθετο και κάτι το εντελώς ξένο.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί ένας πολιτισμός να θεωρείται συνεχής όταν διατηρεί τη γλώσσα του αλλά εγκαταλείπει τον πολιτισμό, την φιλοσοφία, την θρησκευτική κοσμοαντίληψη και τους θεσμούς που τον συγκροτούσαν. Η απάντηση είναι σαφώς όχι. Ιδίως στην Ελληνική περίπτωση που είναι παγκοσμίως μοναδική όπου ένας μεγάλος πολιτισμός απαξιώνεται και καταστρέφεται ενώ και το όνομά του γίνεται συνώνυμο αρνητικών εννοιών στο νέο θρησκευτικό πλαίσιο του χριστιανισμού. Οπότε ο Ελληνικός λαός έχει συνέχεια αλλά υπό ένα τελείως διαφορετικό πολιτισμικό και ταυτοτικό πλαίσιο.
6. Η σύγχρονη σύγκρουση μνήμης
Στη σημερινή Ελλάδα το ζήτημα παραμένει ευαίσθητο επειδή συνυπάρχουν διαφορετικές ιστορικές αφηγήσεις. Η μία θεωρεί την Ορθοδοξία οργανικό τμήμα της Ελληνικής συνέχειας (sic). Η άλλη θεωρεί ότι η χριστιανική επικράτηση διέκοψε μια αρχαιότερη ελληνική παράδοση και ότι η σύγχρονη ταύτιση Ελληνισμού και Ορθοδοξίας αποτελεί ιστορική κατασκευή που παραβλέπει τη σύγκρουση ανάμεσα στα δύο συστήματα.
Για όσους από εμάς υιοθετούν τη δεύτερη θέση, η απαίτηση δεν είναι απλώς πολιτισμικός σεβασμός, αλλά ιστορική αναγνώριση: αναγνώριση ότι η αρχαία Ελληνική θρησκευτική παράδοση δεν εξαφανίστηκε φυσικά, αλλά υποχώρησε μέσα από μια διαδικασία πολιτικής, κοινωνικής και θρησκευτικής επιβολής.
Συμπερασματικά η αδυναμία του διαλόγου ανάμεσα στην ελληνική κλασική παράδοση και τον χριστιανισμό δεν προκύπτει μόνο από θεολογικές διαφορές. Προκύπτει από δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει ιστορική συνέχεια. Για τη χριστιανική οπτική, ο Ελληνικός πολιτισμός μετασχηματίστηκε και συνέχισε να υπάρχει μέσα σε νέο πλαίσιο. Για την άλλη οπτική, η κατάργηση των αρχαίων θεσμών, της λατρείας, της φιλοσοφίας, την πολιτιστικής κληρονομιάς και της κοσμοαντίληψης αποτελεί ιστορική διακοπή και απώλεια.
Οποιοσδήποτε ουσιαστικός διάλογος προϋποθέτει πρώτα την αναγνώριση αυτού του ιστορικού τραύματος και της πραγματικής σύγκρουσης που υπήρξε. Χωρίς αυτή την παραδοχή, την συγγνώμη και την επανόρθωση, η συζήτηση παραμένει αντιπαράθεση διαφορετικών αφηγήσεων, παράλληλοι μονόλογοι, πολεμική ρητορική εκατέρωθεν, και ο ουσιαστικός διάλογος παραμένει πρακτικά αδύνατος.
------------------------
Ενδεικτική βιβλιογραφία και πηγές
Πρωτογενείς πηγές
- Codex Theodosianus, βιβλίο XVI.
- Corpus Iuris Civilis του Ιουστινιανού.
- Ιουστίνος Μάρτυρας, Α΄ Απολογία.
- Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία.
- Λιβάνιος, Προς Θεοδόσιον Υπέρ των Ιερών (Λόγος 30).
- Ιωάννης Χρυσόστομος, λόγοι κατά ειδωλολατρικών πρακτικών.
Σύγχρονες μελέτες
- Peter Brown, The World of Late Antiquity.
- Ramsay MacMullen, Christianizing the Roman Empire.
- Garth Fowden, Empire to Commonwealth: Consequences of Monotheism in Late Antiquity.
- Alan Cameron, The Last Pagans of Rome.
- Robin Lane Fox, Pagans and Christians.
- Pierre Chuvin, A Chronicle of the Last Pagans.
- Glen Bowersock, Hellenism in Late Antiquity.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου