Ήταν ο Μεγιστίας ο Ακαρνάν, ένας από τους πλέον χαρακτηριστικούς μάντεις που γνωρίζουμε από τις αφηγήσεις των Περσικών Πολέμων.
Η ιστορία του είναι σύντομη, αλλά εξαιρετικά πυκνή σε συμβολισμούς.
Ο Μεγιστίας γνώριζε, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ότι η επόμενη ημέρα θα έφερνε τον θάνατο των Ελλήνων στις Θερμοπύλες. Ο ίδιος ο Λεωνίδας προσπάθησε να τον απομακρύνει από το πεδίο της επικείμενης καταστροφής. Εκείνος όμως δεν έφυγε. Έστειλε μόνο τον μοναχογιό του και παρέμεινε μαζί με τους υπερασπιστές του περάσματος, μέχρι την τελική σύγκρουση.
Ο Ακαρνάν μάντης
Ο Ηρόδοτος είναι η σημαντικότερη και αρχαιότερη πηγή μας για τον Μεγιστία. Στο Ζ΄ βιβλίο των Ἱστοριῶν τον χαρακτηρίζει ρητά «Μεγιστίην τὸν Ἀκαρνῆνα», δηλαδή Μεγιστία τον Ακαρνάνα, και αναφέρει ότι καταγόταν από την Ακαρνανία. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι τον συνδέει γενεαλογικά με τον περίφημο μυθικό μάντη Μελάμποδα.
Η αναφορά αυτή δεν είναι τυχαία. Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο η μαντεία αποτελούσε θεσμικό τμήμα της πολεμικής και πολιτικής ζωής. Ο μάντης δεν ήταν απλώς ένας «προφήτης» με τη νεότερη έννοια. Είχε συγκεκριμένο κοινωνικό και θρησκευτικό ρόλο και μπορούσε να συμμετέχει στις στρατιωτικές εκστρατείες, ερμηνεύοντας τα σημεία που θεωρούνταν ότι έστελναν οι θεοί.
Ιδιαίτερη θέση κατείχε η ἱεροσκοπία, η εξέταση δηλαδή των σπλάχνων των θυσιαζόμενων ζώων. Η κατάσταση των ἱερῶν μπορούσε να θεωρηθεί ένδειξη της θεϊκής βουλήσεως και να επηρεάσει την απόφαση για την έναρξη ή τη συνέχιση μιας πολεμικής επιχειρήσεως.
Έτσι, στις Θερμοπύλες ο Μεγιστίας δεν εμφανίζεται ως ένας περιθωριακός οιωνοσκόπος, αλλά ως πρόσωπο που συμμετέχει άμεσα στη λήψη αποφάσεων και στην ερμηνεία της κατάστασης του ελληνικού στρατοπέδου.
Η προειδοποίηση πριν από την τελική μάχη
Η δραματικότερη στιγμή της ιστορίας του καταγράφεται από τον Ηρόδοτο στο κεφάλαιο 219 του Ζ΄ βιβλίου.
Ο Μεγιστίας, αφού εξέτασε τα θυσιασμένα ζώα, ανακοίνωσε στους Έλληνες ότι ο θάνατος θα ερχόταν μαζί με την αυγή. Λίγο αργότερα έφθασαν οι πληροφορίες ότι οι Πέρσες είχαν ήδη κυκλώσει το ελληνικό στρατόπεδο, χρησιμοποιώντας το ορεινό πέρασμα που τους είχε αποκαλύψει ο Εφιάλτης. Οι διαφορετικές πληροφορίες —η μαντική ένδειξη, οι ειδήσεις των αυτομόλων και οι αναφορές των φυλάκων— συνέκλιναν πλέον προς ένα και μόνο συμπέρασμα, η θέση των Ελλήνων είχε καταστεί σχεδόν απελπιστική.
Η μαντεία του Μεγιστία έχει εδώ μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Ο Ηρόδοτος δεν την παρουσιάζει απομονωμένη από την πραγματικότητα. Η πρόβλεψη ακολουθείται από συγκεκριμένες στρατιωτικές πληροφορίες και η ελληνική ηγεσία συγκαλεί συμβούλιο.
Κάποιοι πρότειναν την αποχώρηση. Άλλοι επέλεξαν να παραμείνουν με τον Λεωνίδα.
Η απόφαση αυτή οδήγησε στην τελευταία φάση της μάχης.
Ο Λεωνίδας του προσφέρει τη δυνατότητα να σωθεί
Η πλέον συγκλονιστική λεπτομέρεια της διηγήσεως βρίσκεται στο επόμενο κεφάλαιο.
Ο Λεωνίδας, γνωρίζοντας ότι η τελική σύγκρουση ήταν πλέον αναπόφευκτη, προσπάθησε να σώσει τον Μεγιστία. Ο Ηρόδοτος μάλιστα θεωρεί την πράξη αυτή ένα από τα ισχυρότερα τεκμήρια της φροντίδος που επέδειξε ο Σπαρτιάτης βασιλιάς για τους ανθρώπους που βρίσκονταν μαζί του.
Ο Μεγιστίας όμως αρνήθηκε να φύγει.
Και εδώ η αφήγηση αποκτά μια βαθύτερη ανθρώπινη διάσταση, ο μάντις δεν ήταν μόνος. Μαζί του βρισκόταν ο γιος του, ο οποίος ήταν το μοναδικό του παιδί.
Ο Μεγιστίας δεν επέλεξε να θυσιάσει και το παιδί του. Έστειλε τον μοναχογιό του μακριά, μαζί με εκείνους που αποχωρούσαν, ενώ ο ίδιος παρέμεινε.
Η απόφαση αυτή είναι ίσως το πιο ανθρώπινο στοιχείο ολόκληρης της ιστορίας. Ο Μεγιστίας δεν παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που αναζητούσε τον θάνατο. Ακριβώς το αντίθετο, φρόντισε πρώτα να διασώσει τον γιο του. Εκείνος όμως, έχοντας πλέον απαλλαγεί από την πατρική του υποχρέωση, επέλεξε να μη διαφύγει ο ίδιος.
Ο άνθρωπος που γνώριζε το πεπρωμένο του
Η μορφή του Μεγιστία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ένταση αν λάβουμε υπόψη το βασικό παράδοξο της ιστορίας του.
Γνώριζε ότι θα πεθάνει.
Δεν βαδίζει προς τον θάνατο μέσα στην άγνοια, ούτε επειδή αιφνιδιάστηκε από την περσική επίθεση. Αντιθέτως, σύμφωνα με την παράδοση που διασώζει ο Ηρόδοτος, είχε ήδη διαγνώσει το αποτέλεσμα της επικείμενης σύγκρουσης.
Και παρ' όλα αυτά έμεινε.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στη μοιρολατρία και στην αρχαία αντίληψη της ἀρετῆς. Η γνώση του επερχόμενου θανάτου δεν ακυρώνει την ελευθερία της επιλογής. Ο Μεγιστίας μπορεί να γνωρίζει ότι θα πεθάνει, αλλά αποφασίζει ο ίδιος πώς θα σταθεί απέναντι στον θάνατο.
Η πράξη του αποκτά έτσι ηθική διάσταση, η αξία δεν βρίσκεται στο να μην πεθάνει κανείς, αλλά στο να επιλέξει ο ίδιος τη στάση του απέναντι στο αναπόφευκτο.
Μεγιστίας ή Θεμιστέας;
Μία ενδιαφέρουσα φιλολογική λεπτομέρεια αφορά το ίδιο το όνομα του μάντη.
Ο Ηρόδοτος, η παλαιότερη βασική μας πηγή για τα γεγονότα, χρησιμοποιεί το όνομα Μεγιστίας. Ο Πλούταρχος, ωστόσο, στα Λακωνικά ἀποφθέγματα, αναφέρεται σε έναν μάντη ονόματι Θεμιστέας, ο οποίος προφήτευσε στον Λεωνίδα την καταστροφή και αρνήθηκε να αποχωρήσει.
Ο Πλούταρχος μάλιστα του αποδίδει και μια χαρακτηριστική φράση, όταν του προτάθηκε να επιστρέψει στη Σπάρτη, ώστε να αναγγείλει όσα επρόκειτο να συμβούν, εκείνος φέρεται να απάντησε ότι είχε σταλεί για να πολεμήσει και όχι για να μεταφέρει μηνύματα. Η συγκεκριμένη ρήση δεν υπάρχει στον Ηρόδοτο και αποτελεί μεταγενέστερη παράδοση.
Η ιστοριογραφική παράδοση, επομένως, φαίνεται ότι επεξεργάστηκε με τον χρόνο τη μορφή του μάντη. Ο ιστορικός πυρήνας είναι ο Ηροδότειος Μεγιστίας· ο Πλούταρχος προσθέτει μια πιο αποφθεγματική και ηθικολογική εκδοχή της ιστορίας.
Το επίγραμμα του Σιμωνίδη
Η μνήμη του Μεγιστία δεν έμεινε μόνο στην ιστοριογραφία. Συνδέθηκε και με έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της αρχαϊκής Ελλάδος, τον Σιμωνίδη τον Κείο.
Το επιτύμβιο επίγραμμα που αποδίδεται στον Σιμωνίδη σώζεται στην Παλατινή Ανθολογία και παραδίδεται επίσης από τον Ηρόδοτο. Αρχίζει με τους χαρακτηριστικούς στίχους:
μνῆμα τόδε κλεινοῖο Μεγιστία, ὅν ποτε Μῆδοι
Σπερχειὸν ποταμὸν κτεῖναν ἀμειψάμενοι...
και αναφέρει ότι ο μάντης, ενώ γνώριζε καθαρά τις επερχόμενες Κῆρας, δεν θέλησε να εγκαταλείψει τους ηγέτες της Σπάρτης.
Η διατύπωση είναι εξαιρετικά σημαντική. Ο Σιμωνίδης δεν εξυμνεί απλώς έναν πολεμιστή. Επαινεί έναν άνθρωπο που γνώριζε το τέλος του και παρ' όλα αυτά επέλεξε να παραμείνει.
Η σύγχρονη κλασική φιλολογία θεωρεί μάλιστα το επίγραμμα του Μεγιστία ως ένα από τα ελάχιστα επιγράμματα που μπορούν να αποδοθούν με ιδιαίτερα υψηλό βαθμό βεβαιότητας στον ίδιο τον Σιμωνίδη.
Και υπάρχει ένας ακόμη συγκινητικός λόγος για την αφιέρωσή του. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Σιμωνίδης είχε προσωπική σχέση φιλοξενίας και φιλίας με τον Μεγιστία και γι' αυτό συνέθεσε το επίγραμμα προς τιμήν του.
Έτσι, η μνήμη του Ακαρνάνα μάντη πέρασε από την ιστορία στην ποίηση.
Η ιδιαίτερη θέση του Μεγιστία στη μνήμη των Θερμοπυλών
Η ιστορία των Θερμοπυλών συχνά συμπυκνώνεται στη μορφή του Λεωνίδα και των τριακοσίων Σπαρτιατών. Ωστόσο, η ίδια η αρχαία παράδοση είναι περισσότερο σύνθετη.
Στο πλευρό τους έμειναν οι επτακόσιοι Θεσπιείς υπό τον Δημόφιλο, ενώ παρέμεινε επίσης το θηβαϊκό απόσπασμα, αν και ο Ηρόδοτος διευκρινίζει ότι οι Θηβαίοι παρέμειναν παρά τη θέλησή τους.
Μέσα σε αυτό το πολυφωνικό μνημείο της ελληνικής αντίστασης, ο Μεγιστίας αντιπροσωπεύει κάτι διαφορετικό.
Δεν είναι ο βασιλιάς. Δεν είναι ο στρατηγός. Δεν είναι ο περίφημος οπλίτης.
Είναι ο μάντης.
Και ακριβώς επειδή γνώριζε αυτό που οι άλλοι ακόμη ανέμεναν, η παρουσία του αποκτά ιδιαίτερο συμβολικό βάρος. Οι πολεμιστές αντιμετώπισαν τον θάνατο όταν αυτός ήλθε· ο Μεγιστίας τον αντιμετώπισε έχοντας ήδη προαναγγείλει την έλευσή του.
Η ιστορία του επομένως δεν αφορά μόνο τη μαντεία. Αφορά τη σχέση ανάμεσα στη γνώση, στην ελευθερία της επιλογής και στην τιμή.
Ο Μεγιστίας γνώριζε ότι οι Πέρσες θα νικούσαν στις Θερμοπύλες. Γνώριζε ότι ο ίδιος θα πέθαινε. Γνώριζε ότι υπήρχε ακόμη η δυνατότητα διαφυγής.
Και όμως έμεινε.
Έστειλε τον γιο του να σωθεί, ενώ ο ίδιος παρέμεινε δίπλα στον Λεωνίδα.
Κάποτε, οι αρχαίοι Έλληνες δεν θεωρούσαν τον θάνατο το μεγαλύτερο κακό. Μεγαλύτερο κακό μπορούσε να είναι η ἀτιμία· η εγκατάλειψη του χρέους, η προδοσία της σχέσης με τους άλλους, η απώλεια της προσωπικής και συλλογικής τιμής.
Ο Μεγιστίας έγινε έτσι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πρόσωπα εκείνης της αρχαίας ηθικής.
Και ίσως γι' αυτό ο Σιμωνίδης δεν χρειάστηκε πολλά λόγια.
Ήξερε τις Κῆρας που έρχονταν — και δεν εγκατέλειψε τους ανθρώπους που είχε επιλέξει να υπηρετήσει.
Αυτό ήταν αρκετό για να τον διασώσει η ιστορία.
Βιβλιογραφία και πηγές:
1. Ηρόδοτος, Ἱστορίαι, Ζ΄ βιβλίο, 219, 221, 228
2. Πλούταρχος, Ἀποφθέγματα Λακωνικά, 221D–E, «Θεμιστέας»
3. Σιμωνίδης ο Κείος, επιτύμβιο επίγραμμα για τον Μεγιστία, Παλατινή Ἀνθολογία 7.677
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου