Τι ακριβώς κάνει έναν άνθρωπο ενάρετο; Η πίστη του ή ο τρόπος με τον οποίο φέρεται στους άλλους;
Αν ένας άνθρωπος πηγαίνει κάθε Κυριακή στην εκκλησία, προσεύχεται, νηστεύει, κοινωνεί και δηλώνει ότι αγαπά τον Θεό, αλλά την ίδια στιγμή λέει ψέματα, μισεί, προσβάλλει, ταπεινώνει και χαίρεται με τη δυστυχία κάποιου που θεωρεί «αμαρτωλό», σε τι ακριβώς τον έκανε καλύτερο η θρησκεία;
Και το αντίστροφο.
Αν κάποιος είναι πραγματικά συμπονετικός, δίκαιος, έντιμος και βοηθά έναν άνθρωπο που υποφέρει, ποια ακριβώς πράξη γίνεται πιο ηθική επειδή πιστεύει στον Θεό;
Εδώ βρίσκεται η ουσία.
Η πίστη δεν είναι από μόνη της ηθική πράξη.
Το να πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός είναι μια πεποίθηση. Το να φέρεσαι με ανθρωπιά είναι συμπεριφορά. Και τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Μάλιστα, υπάρχει ένα ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα για έναν βαθιά θρησκευόμενο άνθρωπο.
Αν αφαιρέσουμε τον Παράδεισο και την Κόλαση, αν αφαιρέσουμε την ανταμοιβή και την τιμωρία, αν αφαιρέσουμε την ιδέα ότι κάποιος σε παρακολουθεί και θα κρίνει κάθε πράξη σου, θα εξακολουθούσες να επιλέγεις το καλό;
Αν η απάντηση είναι ναι, τότε η βάση της ηθικής σου βρίσκεται σε κάτι βαθύτερο από τον φόβο της τιμωρίας.
Αν η απάντηση είναι όχι, τότε πρέπει να αναρωτηθείς αν αυτό που ονομάζεις «αρετή» είναι πραγματικά αρετή ή απλώς υπακοή σε έναν θεϊκό νόμο.
Γιατί υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο «δεν κάνω κακό επειδή φοβάμαι ότι θα τιμωρηθώ» και στο «δεν κάνω κακό επειδή καταλαβαίνω ότι ο άλλος άνθρωπος μπορεί να πονέσει εξαιτίας μου».
Το πρώτο μπορεί να παράγει συμμόρφωση.
Το δεύτερο απαιτεί συνείδηση.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που θα ήθελα να ρωτήσω.
Αν η θρησκεία κάνει τον άνθρωπο ενάρετο, γιατί η ίδια θρησκευτική παράδοση μπορεί να χρησιμοποιηθεί από διαφορετικούς ανθρώπους για να δικαιολογήσουν εντελώς διαφορετικές και συχνά αντίθετες συμπεριφορές;
Γιατί ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να μιλάει για αγάπη προς τον πλησίον και λίγα λεπτά αργότερα να εύχεται τιμωρία, κόλαση ή καταστροφή σε κάποιον που διαφωνεί μαζί του;
Γιατί μπορεί κάποιος να επικαλείται την αγάπη του Χριστού ενώ ταυτόχρονα περιφρονεί τον συνάνθρωπό του;
Γιατί μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του «πιστό» και να χρησιμοποιεί την πίστη του ως άδεια για να κρίνει τους πάντες γύρω του;
Αν η πίστη ήταν από μόνη της εγγύηση ηθικού χαρακτήρα, τέτοιες αντιφάσεις δεν θα έπρεπε να υπάρχουν.
Κι όμως υπάρχουν.
Γι' αυτό δεν με πείθει κάποιος όταν μου λέει «είμαι πιστός».
Αυτό από μόνο του δεν μου λέει σχεδόν τίποτα για τον χαρακτήρα του.
Θέλω να δω πώς συμπεριφέρεται όταν κανείς δεν τον βλέπει.
Πώς συμπεριφέρεται στον αδύναμο.
Πώς συμπεριφέρεται σε αυτόν που διαφωνεί μαζί του.
Πώς συμπεριφέρεται σε εκείνον από τον οποίο δεν έχει τίποτα να κερδίσει.
Πώς συμπεριφέρεται όταν έχει τη δύναμη να αδικήσει κάποιον και ξέρει ότι δεν πρόκειται να τιμωρηθεί.
Εκεί φαίνεται ο χαρακτήρας. Όχι στο πόσες φορές κάποιος σταυροκοπήθηκε.
Η θρησκεία μπορεί να δώσει σε έναν άνθρωπο ένα πλαίσιο αξιών, παρηγοριά, κοινότητα και νόημα. Αλλά το να πιστεύεις σε ένα σύστημα αξιών δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το εφαρμόζεις.
Και ίσως αυτό είναι το πιο άβολο ερώτημα από όλα.
Αν ο Θεός χρειάζεται να σου πει να μην βασανίζεις, να μην κλέβεις, να μην εξαπατάς, να μην ταπεινώνεις και να μην πληγώνεις τον συνάνθρωπό σου, τότε τι ακριβώς λέει αυτό για τη δική σου ηθική κρίση;
Η πραγματική αρετή, κατά τη γνώμη μου, αρχίζει όταν κάνεις το σωστό όχι επειδή φοβάσαι ποιος σε κοιτάζει από ψηλά, αλλά επειδή καταλαβαίνεις γιατί είναι σωστό.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην ηθική συνείδηση και στην απλή υπακοή.
Υστερόγραφο
Αν η μόνη εγγύηση ότι θα είσαι καλός άνθρωπος είναι ότι φοβάσαι πως κάποιος εκεί πάνω κρατάει λογαριασμό, τότε ίσως δεν μιλάμε για αρετή.
Μιλάμε για τον πιο διάσημο ουράνιο ελεγκτή της ιστορίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου