Η αναβίωση δεν ταυτίζεται με την αντιγραφή. Καμία πολιτισμική αναβίωση δεν επιχειρεί να αναπαράγει αυτούσιο το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε μια παράδοση. Αν συνέβαινε αυτό, θα έπρεπε να αναβιώσουν μαζί της και οι πόλεις-κράτη, η αρχαία οικονομία, η δουλεία, οι τριήρεις και όλα τα κοινωνικά χαρακτηριστικά της εποχής. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν υποστηρίζει κάτι τέτοιο.
Αυτό που επιδιώκεται είναι η δημιουργική συνέχεια ενός πολιτισμού μέσα στις συνθήκες του παρόντος. Η παράδοση δεν είναι μουσείο· είναι ζωντανός οργανισμός που μετασχηματίζεται.
Αν η αναβίωση αρχαίων θεσμών αποτελούσε από μόνη της αναχρονισμό, τότε δεν θα είχαν αναβιώσει ποτέ οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Οι σύγχρονοι Ολυμπιακοί δεν είναι αντίγραφο των αρχαίων. Δεν διεξάγονται στην αρχαία Ολυμπία κάθε τέσσερα χρόνια μεταξύ Ελληνικών πόλεων, ούτε συνοδεύονται από τις ίδιες θρησκευτικές τελετές ή τους ίδιους κοινωνικούς κανόνες. Κι όμως, ουδείς σοβαρός ιστορικός ισχυρίζεται ότι αποτελούν μια γελοία «αρχαιολαγνεία». Αντιθέτως, θεωρούνται μια δημιουργική αναβίωση ενός αρχαίου ελληνικού θεσμού, προσαρμοσμένου στις ανάγκες του σύγχρονου κόσμου.
Το ίδιο συμβαίνει σε αμέτρητες περιπτώσεις. Η ίδια η δημοκρατία αντλεί το όνομά της και μέρος της έμπνευσής της από την κλασική Αθήνα, χωρίς να είναι ταυτόσημη με την αθηναϊκή δημοκρατία. Η φιλοσοφία εξακολουθεί να μελετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, χωρίς να ζει στον 4ο αιώνα π.κ.χ. Το ρωμαϊκό δίκαιο εξακολουθεί να επηρεάζει τα σύγχρονα νομικά συστήματα, χωρίς να έχει αναστηθεί η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η ιστορία είναι γεμάτη δημιουργικές αναβιώσεις. Η Αναγέννηση στράφηκε συνειδητά στην κλασική αρχαιότητα, χωρίς να επιδιώξει την επανασύσταση της αρχαίας Αθήνας ή της Ρώμης. Ο νεοκλασικισμός στην αρχιτεκτονική εμπνεύστηκε από τους αρχαίους ναούς, χωρίς να ισχυριστεί ότι οι σύγχρονες κοινωνίες πρέπει να ζουν όπως οι αρχαίοι.
Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο τον Ελληνικό πολιτισμό. Όλοι οι μεγάλοι πολιτισμοί επαναδιαπραγματεύονται διαρκώς τη σχέση τους με το παρελθόν τους. Η εβραϊκή παράδοση εξελίχθηκε ριζικά μετά την καταστροφή του Δεύτερου Ναού. Ο βουδισμός του σήμερα δεν ταυτίζεται με τις πρώτες κοινότητες των μαθητών του Βούδα. Ο ίδιος ο χριστιανισμός μετασχηματίστηκε μέσα στους αιώνες, διαμορφώνοντας νέα λειτουργικά τυπικά, νέα θεολογική ορολογία, νέες μορφές τέχνης και εκκλησιαστικής οργάνωσης.
Καμία ζωντανή παράδοση δεν παραμένει παγωμένη στον χρόνο. Η συνέχεια δεν ταυτίζεται με την ακινησία· προϋποθέτει την προσαρμογή. Επομένως, δεν μπορεί να θεωρείται αναχρονισμός μόνο η προσπάθεια δημιουργικής επανασύνδεσης με την αρχαία ελληνική παράδοση, όταν η ίδια η ιστορία όλων των μεγάλων πολιτισμών αποτελεί ιστορία συνεχών μετασχηματισμών.
Επομένως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν επιτρέπεται η αναβίωση μιας παράδοσης. Το ερώτημα είναι πώς γίνεται αυτή η αναβίωση.
Όταν μια παράδοση μεταφέρεται δημιουργικά στο παρόν, προσαρμόζεται στις σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις, στις δημοκρατικές αρχές και στα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν αποτελεί αναχρονισμό. Αποτελεί φυσική διαδικασία πολιτισμικής συνέχειας.
Όσοι απορρίπτουν κάθε αναβίωση ως «αρχαιολαγνεία» ή «νεοπαγανισμό» ή «αρχαιοπληξία» θα έπρεπε, για λόγους συνέπειας, να απορρίψουν και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, τον νεοκλασικισμό, την Αναγέννηση, τη διδασκαλία της αρχαίας φιλοσοφίας και κάθε προσπάθεια αναβίωσης ή δημιουργικής αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Είναι μια φοβική αντίδραση αλλά και μια δογματική αντίδραση, διότι οι μονοθεϊστικές θρησκείες αντιμετωπίζουν φοβικά και ανταγωνιστικά οτιδήποτε έξω από αυτές.
Η ιστορία όμως δεν είναι φυλακή ούτε μουσείο. Είναι πηγή έμπνευσης. Και ένας πολιτισμός που δεν μπορεί να συνομιλήσει δημιουργικά με το παρελθόν του, δύσκολα θα οικοδομήσει το μέλλον του.
Άρα το ζήτημα δεν είναι αν μια παράδοση προέρχεται από το παρελθόν. Όλες οι παραδόσεις προέρχονται από το παρελθόν. Το ζήτημα είναι αν μπορεί να αποκτήσει νόημα και ζωή στο παρόν. Αυτό είναι το πραγματικό κριτήριο, όχι η ηλικία της παράδοσης.
Για τους Έλληνες, η αναβίωση στοιχείων της προχριστιανικής πολιτισμικής κληρονομιάς δεν αποτελεί μια ιδιόρρυθμη «αρχαιοπληξία». Αποτελεί μια προσπάθεια επανασύνδεσης με ένα θεμελιώδες τμήμα της ιστορικής τους ταυτότητας.
Η κλασική Ελλάδα δεν είναι ένας ξένος πολιτισμός που απλώς θαυμάζουμε. Είναι το σημείο από το οποίο γεννήθηκαν η Ελληνική φιλοσοφία, η τραγωδία, η επιστήμη, η πολιτική θεωρία, η αισθητική και ένα μεγάλο μέρος του πολιτισμού που διαμόρφωσε την Ευρώπη. Η γνωριμία με αυτό το υπόβαθρο δεν είναι πολυτέλεια· είναι στοιχείο αυτογνωσίας.
Η επανασύνδεση αυτή δεν σημαίνει ότι οι Έλληνες καλούνται να αρνηθούν κάθε μεταγενέστερη ιστορική περίοδο ούτε να αντιγράψουν τον τρόπο ζωής των αρχαίων. Σημαίνει όμως ότι έχουν το δικαίωμα να προσεγγίσουν εκ νέου το προχριστιανικό τους παρελθόν όχι ως «ειδωλολατρική παρέκκλιση», αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της εθνικής και πολιτισμικής τους κληρονομιάς.
Είναι γεγονός ότι η επικράτηση του χριστιανισμού συνοδεύτηκε από βαθιές πολιτισμικές μεταβολές. Η δημόσια λατρεία των αρχαίων θεών καταργήθηκε, τα ιερά καταστράφηκαν ή μετατράπηκαν σε χριστιανικούς ναούς και οι σημαντικές πτυχές της προχριστιανικής Ελληνικής παράδοσης απαξιώθηκαν.
Σήμερα, δεκαέξι αιώνες αργότερα, δεν υπάρχει λόγος η αρχαία Ελληνική κληρονομιά να παραμένει εγκλωβισμένη στις συγκρούσεις της ύστερης αρχαιότητας που προκάλεσε ο χριστιανισμός. Οι σύγχρονοι Έλληνες μπορούν να προσεγγίσουν δημιουργικά το προχριστιανικό τους παρελθόν χωρίς αυτό να σημαίνει εχθρότητα προς οποιαδήποτε άλλη παράδοση. Η εχθρότητα προέρχεται πάλι από τον χριστιανισμό διότι το δόγμα του έρχεται σε αντίθεση με διαφορετικές αντιλήψεις.
Ένας ώριμος πολιτισμός δεν φοβάται όλες τις ρίζες του. Τις γνωρίζει, τις μελετά και, όπου το επιθυμεί, τις επανανοηματοδοτεί μέσα στις συνθήκες του παρόντος. Η πολιτισμική αυτογνωσία δεν αποτελεί αναχρονισμό· αποτελεί προϋπόθεση δημιουργίας.
Οι χριστιανοί χρησιμοποιούν συχνά το επιχείρημα «δεν μπορείτε να επιστρέψετε στην αρχαιότητα». Όμως αυτό είναι επιχείρημα κατά μιας αυτούσιας αποκατάστασης, όχι κατά της αναβίωσης.
Οι ίδιοι οι χριστιανοί δεν ζουν όπως οι χριστιανοί του 1ου αιώνα. Δεν μιλούν αραμαϊκά, δεν φορούν τους ίδιους χιτώνες, δεν συγκροτούν κοινότητες όπως αυτές της Ιερουσαλήμ, ούτε ακολουθούν κατά γράμμα όλες τις κοινωνικές πρακτικές της εποχής. Ο χριστιανισμός εξελίχθηκε, απέκτησε νέα λειτουργικά τυπικά, νέα θεολογική ορολογία, νέα τέχνη και νέους θεσμούς ακόμη και νέο δόγμα όπως μετά την μεταρρύθμιση της δυτικής Εκκλησίας από τον Λούθηρο. Καμία από τις τόσες χριστιανικές αιρέσεις και εκκλησίες που υπάρχουν σήμερα δεν θεωρεί ότι επειδή δεν αντιγράφει επακριβώς τον χριστιανισμό του 1ου αιώνα έχει πάψει να είναι χριστιανική.
Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι καμία ιστορική παράδοση δεν επιβιώνει ως φωτογραφικό αντίγραφο του εαυτού της. Όλες οι θρησκείες και όλοι οι πολιτισμοί αλλάζουν, προσαρμόζονται και επανερμηνεύουν την κληρονομιά τους ανάλογα με τις ανάγκες κάθε εποχής.
Αν, λοιπόν, αναγνωρίζεται στον χριστιανισμό το δικαίωμα να εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ταυτότητά του, τότε για λόγους λογικής συνέπειας πρέπει να αναγνωριστεί και σε κάθε άλλη ιστορική παράδοση το δικαίωμα να αναζητήσει μια σύγχρονη έκφραση. Σε κάθε περίπτωση εμάς δεν μας ενδιαφέρει τι κάνει ή τι λέει ο χριστιανισμός.
Το ζήτημα δεν είναι αν μια παράδοση εξελίσσεται - αυτό συμβαίνει αναπόφευκτα. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μια κοινωνία έχει το δικαίωμα να επαναπροσεγγίσει ελεύθερα όλες τις ιστορικές της ρίζες.
Με την ίδια λογική, η αναβίωση μιας αρχαίας Ελληνικής παράδοσης δεν προϋποθέτει πιστή αντιγραφή της κλασικής εποχής. Προϋποθέτει τη δημιουργική προσαρμογή της στις ανάγκες και τις αξίες του σύγχρονου κόσμου. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στην αναπαλαίωση ενός μουσείου και στη συνέχιση μιας παράδοσης.
Τελικά, η πραγματική επιλογή δεν είναι ανάμεσα στο «παρελθόν» και το «παρόν». Είναι ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την παράδοση.
Η πρώτη αντιμετωπίζει την παράδοση ως ένα μουσειακό αντικείμενο, κάτι που μπορεί μόνο να παρατηρείται πίσω από μια προθήκη, χωρίς να επηρεάζει δημιουργικά τη σύγχρονη ζωή. Η δεύτερη τη βλέπει ως μια ζωντανή πολιτισμική κληρονομιά, ικανή να εμπνέει κάθε γενιά να δημιουργεί νέες μορφές έκφρασης χωρίς να αποκόπτεται από τις ιστορικές της ρίζες.
Για τους Έλληνες, αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η προχριστιανική Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς ένα ένδοξο κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας. Αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η Ελληνική γλώσσα, η φιλοσοφία, η αισθητική, η πολιτική σκέψη και η πολιτισμική φυσιογνωμία του Ελληνικού έθνους. Η επανασύνδεση με αυτή την κληρονομιά δεν αποσκοπεί στην άρνηση των μεταγενέστερων ιστορικών περιόδων, αλλά στην αποκατάσταση μιας πληρέστερης ιστορικής αυτογνωσίας.
Για πολλούς αιώνες, η σχέση των Ελλήνων με το προχριστιανικό τους παρελθόν καθορίστηκε από μια θεολογική αντιπαράθεση, μέσα στην οποία η αρχαία θρησκεία και σημαντικό μέρος της συμβολικής της παράδοσης αντιμετωπίστηκαν ως κάτι που έπρεπε να εγκαταλειφθεί. Σήμερα, όμως, δεν υπάρχει λόγος οι πολιτισμικές επιλογές του 21ου αιώνα να παραμένουν δέσμιες των θρησκευτικών συγκρούσεων της ύστερης αρχαιότητας.
Ένας ώριμος πολιτισμός δεν φοβάται τις ρίζες του. Τις γνωρίζει, τις μελετά και, όπου το επιθυμεί, τις επανερμηνεύει δημιουργικά. Η πολιτισμική αυτογνωσία δεν είναι πράξη νοσταλγίας αλλά πράξη ελευθερίας.
Η αναβίωση, επομένως, δεν είναι αναχρονισμός όταν δεν επιδιώκει την πιστή αναπαραγωγή του παρελθόντος, αλλά τη δημιουργική αξιοποίηση της κληρονομιάς του. Όπως οι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν είναι αντίγραφο των αρχαίων αλλά η σύγχρονη έκφραση μιας διαχρονικής ιδέας, έτσι και κάθε πολιτιστική αναβίωση μπορεί να αποτελεί όχι επιστροφή προς τα πίσω, αλλά ένα βήμα προς τα εμπρός.
Ένας λαός που γνωρίζει όλες τις ιστορικές του ρίζες δεν κινδυνεύει να χάσει την ταυτότητά του. Αντίθετα, αποκτά βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του και μεγαλύτερη ικανότητα να δημιουργήσει το μέλλον του.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου