Κυριακή 30 Ιουλίου 2023

Πίρι Ρέις: Ξετυλίγοντας τους μύθους ενός αρχαίου χάρτη που λατρεύουν οι συνωμοσιολόγοι

Το 1929, ένας Γερμανός μελετητής εξέταζε έγγραφα και αντίκες στη βιβλιοθήκη του παλατιού Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη, όταν ανακάλυψε κάτι αινιγματικό.

Είχε βρει έναν χάρτη τυπωμένο σε περγαμηνή από δέρμα γαζέλας, ο οποίος δημιουργήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα. Αυτό που ήταν αξιοσημείωτο ήταν ότι ο μυστηριώδης χάρτης δείχνει μέρος της Νότιας Αμερικής, καθώς και την παλαιότερη χαρτογραφική καταγραφή των ωκεάνιων ταξιδιών του Χριστόφορου Κολόμβου, αναφέρει το Ιflscience.

Ωστόσο, ο χάρτης έχει βρεθεί στο επίκεντρο της διαμάχης για μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς υπάρχουν κάποιοι που πιστεύουν ότι απεικονίζει πράγματα που κανείς της εποχής δεν θα έπρεπε να γνωρίζει. Τι δείχνει λοιπόν πραγματικά αυτό το λεπτομερές έγγραφο;

Τι είναι ο χάρτης του Πίρι Ρέις;

Ο χάρτης του Πίρι Ρέις συντάχθηκε το 1513 από έναν Οθωμανό θαλασσοπόρο και χαρτογράφο ονόματι Χατζή Αχμέτ Μουχιντίν Πίρι, γνωστότερο ως Πίρι Ρέις.

Είναι ένας πορτολάνος χάρτης - μερικές φορές αναφέρεται ως χάρτες εύρεσης λιμανιού, χάρτες πυξίδας ή χάρτες λοξοδρομίας - που χρησιμοποιήθηκαν για πλοήγηση κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα. Αυτοί οι χάρτες τοποθετούν συγκεκριμένα τις πορείες από το ένα λιμάνι στο άλλο χρησιμοποιώντας ακτινοβολούσες λοξοδρομικές γραμμές. Αυτό το συγκεκριμένο διάγραμμα είναι εξαιρετικά λεπτομερές, αλλά είναι κατεστραμμένο - μόνο το ένα τρίτο του έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα.

Σύμφωνα με ένα χειρόγραφο σημείωμα που βρέθηκε με το αρχαίο έγγραφο, ο Πίρι Ρέις το συνέταξε χρησιμοποιώντας πολλούς άλλους χάρτες και χάρτες ως πρωτογενείς πηγές. Αυτοί περιελάμβαναν οκτώ πτολεμαϊκούς χάρτες, τέσσερις πορτογαλικούς χάρτες, έναν αραβικό χάρτη και έναν που σχεδιάστηκε από τον Χριστόφορο Κολόμβο.

Ο χάρτης απεικονίζει την Ευρώπη, την Αφρική και τις δύο αμερικανικές ηπείρους.

Και ενώ μεγάλο μέρος των ακτών του Ατλαντικού της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής φαίνεται να είναι ακριβές, υπάρχουν στρεβλώσεις και λάθη στην απεικόνιση της Καραϊβικής και τμημάτων της Βόρειας Αμερικής. Για παράδειγμα, μερικά από τα νησιά της Καραϊβικής λείπουν, αλλά ένα μυθικό που ονομάζεται Antillia έχει συμπεριληφθεί.

Από τότε που ανακαλύφθηκε, ο χάρτης έχει συγκεντρώσει μεγάλη προσοχή για κάποια άλλα ασυνήθιστα χαρακτηριστικά. Ο κυριότερος από αυτούς είναι η εμφάνιση μιας ξηράς που μερικοί άνθρωποι προσδιορίζουν ως Ανταρκτική, η οποία, αν συμβαίνει αυτό, χαρτογραφήθηκε από τον Reis περίπου 300 χρόνια πριν ανακαλυφθεί πραγματικά.

Η διαμάχη

Σύμφωνα με τις παραδοσιακές αναφορές, η Ανταρκτική δεν ανακαλύφθηκε μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα.

Έτσι, αν ο χάρτης του Πίρι Ρέις απεικονίζει αυτή τη γη, τότε θα υποδήλωνε ότι ο δημιουργός του είχε ιδέες που οι μεταγενέστεροι εξερευνητές δεν είχαν. Για μερικούς, αυτό είναι απόδειξη ενός χαμένου προηγμένου πολιτισμού που ήταν σε θέση να χαρτογραφήσει τον κόσμο με εξαιρετική λεπτομέρεια πολύ πριν από οποιονδήποτε άλλο, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι είναι ένα σημάδι ότι οι εξωγήινοι δημιούργησαν τον χάρτη ενώ εξέταζαν τον πλανήτη από το διάστημα.

Η ιδέα ότι απεικονίζει την Ανταρκτική έγινε δημοφιλής από τον καθηγητή Charles Hapgood στο βιβλίο του 1965 Maps of the Ancient Sea Kings, ο οποίος μελέτησε τον χάρτη μαζί με αρκετούς από τους φοιτητές του.

Για τον Hapgood, η εμφάνιση της Ανταρκτικής ήταν ένα σημάδι ότι ο χάρτης βασίστηκε σε κάτι πολύ παλαιότερο από οποιονδήποτε γνωστό χάρτη. Η ιδέα υποδηλώνει ότι ένας προϊστορικός πολιτισμός είχε την τεχνολογική και ναυτιλιακή ικανότητα να χαρτογραφήσει τις θάλασσες με απίστευτα ακριβείς τρόπους.

Στην πραγματικότητα, είναι πιο πιθανό ότι η ξηρά δεν είναι καθόλου η Ανταρκτική. Μια εξήγηση είναι ότι η ανώμαλη ήπειρος είναι στην πραγματικότητα αυτή που υποτίθεται ότι υπάρχει εκεί - μια ήπειρος που ονομάζεται Terra Australis Incognita.

Πολλοί σύγχρονοι χάρτες είναι γεμάτοι με μυθικά εδάφη που υποτίθεται ότι υπάρχουν στην πραγματικότητα. Αυτά περιλαμβάνουν τον Κήπο της Εδέμ, το Ελ Ντοράδο και τα εδάφη του Πρέστερ Τζον.

Οι επικριτές των πιο αλλόκοτων θεωριών έχουν επισημάνει ότι η εκπροσώπηση της Νότιας Αμερικής είναι αρκετά καλή, οπότε αν η μυστηριώδης ήπειρος είναι η Ανταρκτική, θα είχε κάποτε ενωθεί με τη Νότια Αμερική στην Ουρουγουάη.

Επιπλέον, κατά τη στιγμή της δημιουργίας του χάρτη, η Αργεντινή δεν φαινόταν να υπάρχει. Αυτό από μόνο του καθιστά δύσκολο να πιστέψουμε ότι κάποιος αρχαίος πολιτισμός ή εξωγήινη επιρροή χαρτογράφησε την Ανταρκτική πριν από πολύ καιρό.

Αυτό που μπορούμε να συμπεράνουμε από αυτόν τον χάρτη είναι ότι, παρά τα όσα συχνά θεωρούνται ευρέως, οι Οθωμανοί είχαν πρόσβαση σε σύγχρονες γνώσεις ναυσιπλοΐας και χάρτες και ήταν πιθανώς σε θέση να εξερευνήσουν τις θάλασσες εξίσου καλά με τους Ευρωπαίους.

Οι απίθανοι τύποι, με το τεντωμένο δάχτυλο

Δεν θυμάμαι να γνώρισα στη ζωή μου, πιο αστείους ανθρώπους από τους τέλειους.
Από εκείνους τους απίθανους τύπους που δεν έκαναν λάθος ποτέ, δεν τα έκαναν μαντάρα ποτέ στη ζωή τους.
Εκείνους τους απίθανους τύπους με το δάχτυλο τεντωμένο πάντα, και την κριτική έτοιμη να ξεστομιστεί.
Πόσο βαρετοί.. πόσο δυστυχείς θα πρέπει να είναι μέσα στη μιζέρια της τελειότητάς τους.
Ξέρεις εκείνης της τελειότητας για πράγματα μικρά, ασήμαντα!
Έλα να κάνουμε λάθη σε παρακαλώ...
Έλα να ξεχαστούμε και να μπερδευτούμε και να έχουμε μια καθημερινότητα χαοτική που θα την καταλαβαίνουμε μόνο εμείς!
Έλα να μπερδέψουμε τις μέρες και να κάνουμε έναν χαμό!
Έλα να βγάλουμε τη γλώσσα σ’αυτά τα τοξικά πλασματάκια, που περιμένουν ένα λάθος (για τα δικά τους μέτρα), μια ανάποδη στιγμή, για να ψηλώσουν λίγο...
Έλα να δώσουμε νόημα στην ανιαρή καθημερινότητά τους, για να έχουν να λένε πως βρήκαν ένα λάθος ακόμα!
Πόσο βαρετή πρέπει να είναι η ζωή σου, για να περιμένεις τα λάθη του άλλου με τεντωμένο δάχτυλο, για να του την πεις, όταν γύρω σου η ζωή τρέχει!
Μην θυμώνεις μ’αυτά τα τυπάκια...
Από αυτό ζουν, από αυτό αντλούν ικανοποίηση, από αυτό πορεύονται για να κρυφτούν από τον εαυτό τους.
Τόσο είναι, τόσο μπορούν.. και τόσο μετρούν το ύψος τους.
Γιατί από ανάστημα... δεν!

Οι Ελίτ της Παγκοσμιοποίησης σας Φοβούνται

“Οι ελίτ της παγκοσμιοποίησης αρέσκονται να μιλούν για δημοκρατία. Αλλά στην πραγματικότητα, δεν πιστεύουν στην δημοκρατία… κάθε άλλο” -James Ricards.

Όταν το Ηνωμένο Βασίλειο ψήφισε υπέρ του Brexit τον Ιούνιο του 2016, οι παγκοσμιοποιητές έμειναν άναυδοι. Δεν μπορούσαν να το πιστέψουν. Έκαναν ό,τι μπορούσαν για να καθυστερήσουν και να πολεμήσουν το Brexit. Στην συνέχεια, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ κέρδισε τις προεδρικές εκλογές τον Νοέμβριο του 2016, οι παγκοσμιοποιητές έμειναν ακόμη πιο έκπληκτοι. Έπεσαν σε πλήρη άρνηση και ‘βαλαν το κεφάλι τους στην άμμο.

Παρηγορήθηκαν με τον ευσεβή πόθο ότι η “Ρωσική ανάμειξη” ήταν υπεύθυνη που έχασαν τις εκλογές και όχι η λαϊκή απόρριψη της ιδεολογίας τους. Ωστόσο, τα πράγματα γίνονταν όλο και χειρότερα για τους παγκοσμιοποιητές. Τόσο η Κίνα όσο και η Ρωσία έγιναν καθαρά εθνικιστικές και γύρισαν εντελώς την πλάτη τους στην παγκοσμιοποίηση. Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι αποτέλεσμα αυτής της τάσης.

Η π(λ)ανδημία ενίσχυσε την τάση απομάκρυνσης από την παγκοσμιοποίηση και τα συνεχιζόμενα προβλήματα της αλυσίδας εφοδιασμού που βλέπουμε αποκαλύπτουν το εύθραυστο υπογάστριό της. Αυτές οι αλυσίδες μπορεί να είναι αποτελεσματικές και οικονομικές, αλλά όταν καταρρέουν, έχουν αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία. Είναι σαν να τραβάς μια κλωστή σε ένα χαλί. Επηρεάζεται ολόκληρο το χαλί, μέχρι να εξαφανιστεί ολοσχερώς.

Οι παγκοσμιοποιητές λατρεύουν τον βωμό του ελεύθερου εμπορίου. Αλλά το ελεύθερο εμπόριο είναι άλλος ένας ευσεβής πόθος. Δεν υπάρχει έξω από τις αίθουσες διδασκαλίας. Η Γαλλία επιδοτεί την γεωργία. Οι ΗΠΑ επιδοτούν τα ηλεκτρικά οχήματα. Η Κίνα επιδοτεί έναν μακρύ κατάλογο με κρατικά συμβόλαια, φθηνά δάνεια και χειραγώγηση του νομίσματος. Κάθε μεγάλη οικονομία επιδοτεί έναν ή περισσότερους τομείς χρησιμοποιώντας δημοσιονομικά και νομισματικά εργαλεία, καθώς και δασμούς αλλά και μη δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο.

Η Αμερική έγινε πλούσια και ισχυρή από το 1787-1962, μια περίοδο 175 ετών, χρησιμοποιώντας δασμούς, επιδοτήσεις και άλλα εμπόδια στο εμπόριο για να καλλιεργήσει την εγχώρια βιομηχανία και να προστατεύσει τις καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας στην μεταποίηση. Από το 1962, οι ΗΠΑ γύρισαν την πλάτη στην επιτυχημένη κληρονομιά της προστασίας των θέσεων εργασίας και της βιομηχανίας τους και υιοθέτησαν την θεωρία του ελεύθερου εμπορίου. Αυτό έγινε αρχικά μέσω της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου, ή GATT, ενός από τους αρχικούς θεσμούς του Bretton Woods, εκτός από την Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ.

Ενάντια στο μερκαντιλιστικό σύστημα ήταν η θεωρία/ευσεβής πόθος του ελεύθερου εμπορίου που βασιζόταν στο συγκριτικό πλεονέκτημα, όπως υποστηρίχθηκε από τον Βρετανό οικονομολόγο Ντέιβιντ Ρικάρντο στις αρχές του 19ου αιώνα. Η θεωρία του Ρικάρντο έλεγε ότι τα εμπορικά έθνη είναι προικισμένα με χαρακτηριστικά που τους έδιναν ένα σχετικό πλεονέκτημα στην παραγωγή ορισμένων αγαθών έναντι άλλων.

Τα χαρακτηριστικά αυτά μπορεί να είναι οι φυσικοί πόροι, το κλίμα, ο πληθυσμός, τα ποτάμια συστήματα, η εκπαίδευση, τα λιμάνια, η οικονομική ικανότητα ή οποιοσδήποτε άλλος παράγοντας παραγωγής. Τα έθνη θα πρέπει να παράγουν εκείνα τα αγαθά ως προς τα οποία έχουν φυσικό πλεονέκτημα και να συναλλάσσονται με άλλα έθνη για αγαθά στα οποία το πλεονέκτημα δεν ήταν τόσο μεγάλο.

Οι χώρες θα πρέπει να εξειδικεύονται σε αυτό που κάνουν καλύτερα και να αφήνουν τους άλλους να εξειδικεύονται επίσης σε αυτό που κάνουν καλύτερα. Τότε οι χώρες θα μπορούσαν απλώς να ανταλλάσσουν τα αγαθά που παράγουν οι ίδιες με τα αγαθά που παράγουν οι άλλοι. Όλες οι πλευρές θα ήταν καλύτερα, επειδή οι τιμές θα ήταν χαμηλότερες ως αποτέλεσμα της εξειδίκευσης σε εκείνα τα αγαθά στα οποία έχουν ένα φυσικό πλεονέκτημα.

Αυτό λειτουργεί στην θεωρία, όχι στην πράξη.

Είναι μια ωραία θεωρία που συνοψίζεται στην ιδέα ότι ο Τομ Μπρέιντι δεν πρέπει να κουρεύει το γκαζόν του, επειδή είναι πιο λογικό να πληρώνει έναν κηπουρό, ενώ προπονείται στο ποδόσφαιρο.

Για παράδειγμα, εάν το Ηνωμένο Βασίλειο είχε πλεονέκτημα στην παραγωγή κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και η Πορτογαλία είχε πλεονέκτημα στην παραγωγή κρασιού, τότε το Ηνωμένο Βασίλειο και η Πορτογαλία θα έπρεπε να ανταλλάξουν μαλλί με κρασί. Αλλά αν η θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος ήταν αληθινή, η Ιαπωνία θα εξακολουθούσε να εξάγει τόνο αντί για αυτοκίνητα, υπολογιστές, τηλεοράσεις, χάλυβα και πολλά άλλα.

Το πρόβλημα με την θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος είναι ότι οι συντελεστές παραγωγής δεν είναι μόνιμοι και δεν είναι ακίνητοι.

Αν η εργασία μετακινηθεί από την ύπαιθρο στην πόλη στην Κίνα, τότε ξαφνικά η Κίνα έχει συγκριτικό πλεονέκτημα στην φθηνή εργασία. Αν το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο μετακινηθεί από τις τράπεζες της Νέας Υόρκης σε άμεσες ξένες επενδύσεις σε κινεζικά εργοστάσια, τότε η Κίνα έχει συγκριτικό πλεονέκτημα και στο κεφάλαιο.

Σύντομα, η Κίνα θα έχει το πλεονέκτημα σε εργατικό δυναμικό και κεφάλαιο και θα έχει τεράστια εμπορικά πλεονάσματα με τις ΗΠΑ, θέτοντας τους Αμερικανούς στην ανεργία και κλείνοντας τα αμερικανικά εργοστάσια στην διαδικασία. Ακόμη χειρότερα, χώρες όπως η Κίνα μπορούν να αντλήσουν συγκριτικό πλεονέκτημα από το πουθενά με κρατικές επιδοτήσεις.

Ζούμε σε έναν κόσμο όπου οι ΗΠΑ είναι ένα κορόιδο του ελεύθερου εμπορίου και όλοι οι άλλοι παραβιάζουν τους κανόνες. Σε έναν κόσμο όπου μερικά κόμματα είναι ελεύθεροι έμποροι αλλά τα περισσότερα είναι μερκαντιλιστές, οι οποίοι κερδίζουν κάθε φορά. Είναι σαν παράσιτα που απομυζούν τους ελεύθερους εμπόρους.

Παγκοσμιοποίηση με κάθε κόστος.

Αλλά για τους παγκοσμιοποιητές, το ηθικό τόξο του σύμπαντος στρέφεται προς μια κατεύθυνση κι αυτή είναι προς την συνεχή παγκοσμιοποίηση. Επομένως, ο λαϊκισμός και ο προστατευτισμός είναι ηθικά κακά που πρέπει να καταδικαστούν. Οι παγκοσμιοποιητές συνειδητοποίησαν με πόνο ψυχής, ότι η εθνικιστική τάση δεν είναι μια ανωμαλία αλλά μια ισχυρή δύναμη που αντιστρέφει τις παγκοσμιοποιητικές τους πολιτικές, οι οποίες ήταν σε άνοδο ήδη από το 1989, ή ακόμη και από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ιδρύθηκαν θεσμοί όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα για να προωθήσουν τους παγκοσμιοποιητικούς στόχους.

Αλλά αυτή την στιγμή, το ελεύθερο εμπόριο βρίσκεται σε κίνδυνο, οι νομισματικοί πόλεμοι είναι ανεξέλεγκτοι, υπάρχει ένας πραγματικός πόλεμος στην Ανατολική Ευρώπη και γεωπολιτικές εστίες όπως η Ταϊβάν γίνονται όλο και πιο επικίνδυνες κι ασταθείς.

Τι συνέβη στην παγκοσμιοποίηση;

Ο επικεφαλής της παγκοσμιοποίησης είναι ο ακαδημαϊκός Jeffrey D. Sachs του Πανεπιστημίου Columbia. Ηγήθηκε της εκστρατείας για λύσεις “αγοράς” στην Ρωσία την δεκαετία του 1990, η οποία κατέληξε σε κατάληψη από ολιγάρχες και στην άνοδο του Πούτιν. Ηγήθηκε επίσης του “ανοίγματος” της Κίνας στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το οποίο οδήγησε στην άνοδο του Σι Τζινπίνγκ και στην ισχυρότερη μορφή κομμουνισμού μετά το θάνατο του Μάο Τσετούνγκ.

Είναι ο Sachs πρόθυμος να παραδεχτεί τυχόν λάθη; Όχι. Όπως άλλωστε και οι περισσότεροι παγκοσμιοποιητές που είναι πολύ αλαζόνες για να αμφισβητήσουν τις κοσμοθεωρίες και τις υποθέσεις τους, ο Sachs λέει ότι το πρόβλημα είναι η ίδια η δημοκρατία.

Ο Sachs θέλει να εγκαταλείψει την παραδοσιακή ψηφοφορία στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο για να δημιουργήσει ένα σύστημα πιο ευνοϊκό για τους παγκοσμιοποιητές. Σίγουρα, μπορείτε να αφήσετε τους ψηφοφόρους να επιλέξουν τον κεντροδεξιό υποψήφιο “χ” ή τον κεντροαριστερό υποψήφιο “ψ”, οι οποίοι μπορεί να απέχουν 10% σε πολλά θέματα. Κανένας όμως από τους δύο δεν θα ταράξει πραγματικά τα νερά και δεν θα έχει καμία θεμελιώδη διαφωνία με την παγκοσμιοποίηση γενικά.

Οι παγκοσμιοποιητές δεν σας εμπιστεύονται.

Όσον αφορά τους παγκοσμιοποιητές, δεν μπορούν να εμπιστευθούν τους ψηφοφόρους για θεμελιώδη ζητήματα όπως το Brexit. Επίσης, δεν μπορούν να τους εμπιστευτούν στο να ψηφίσουν εναντίον προεδρικών υποψηφίων όπως ο Τραμπ. Τέτοιες αποφάσεις πρέπει να είναι πέρα από τον δημοκρατικό έλεγχο. Στην πραγματικότητα, το περιοδικό Time δημοσίευσε ένα άρθρο που πανηγύριζε για το πώς οι ελίτ των επιχειρήσεων και των μέσων ενημέρωσης ουσιαστικά συνωμότησαν για να αποτρέψουν τον Τραμπ από το να κερδίσει τις εκλογές του 2020.

Η άρνηση των μέσων ενημέρωσης να καλύψουν το ολοφάνερο και πέραν πάσης αμφιβολίας σκάνδαλο με τον φορητό υπολογιστή του Χάντερ Μπάιντεν είναι μόνο ένα παράδειγμα. Πρώην αξιωματούχοι των μυστικών υπηρεσιών συμμετείχαν υποστηρίζοντας την εξόφθαλμη προπαγάνδα ότι δήθεν έφερε όλα τα χαρακτηριστικά της “ρωσικής παραπληροφόρησης”. Φυσικά, όλοι γνωρίζουμε ότι ο φορητός υπολογιστής ήταν πραγματικός όπως και όλες οι κατηγορίες. Αλλά δεν θα επέτρεπαν αυτό το ασήμαντο θέμα, να επηρεάσει τις εκλογές και -Κθούλου φυλάξει- ξαναβγεί ο Τραμπ.

Εν τω μεταξύ, οι πρόσφατες αποκαλύψεις του Twitter αποκάλυψαν τον βαθμό στον οποίο η εταιρεία συνεργάστηκε με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση για να λογοκρίνει απόψεις που δεν της άρεσαν. Το συμπέρασμα είναι ότι, όταν οι ελίτ δεν επιθυμούν το πιθανό αποτέλεσμα, απλά αλλάζουν τους κανόνες.

Ο δούρειος ίππος της “κλιματικής αλλαγής”

Ένα άλλο θέμα που ενώνει τους παγκοσμιοποιητές είναι η δήθεν “κλιματική αλλαγή”. Οι παγκοσμιοποιητές υποστηρίζουν ότι η “κλιματική αλλαγή” είναι πολύ σημαντική για να την εμπιστευτούν στους ψηφοφόρους των μεμονωμένων χωρών. Η “κλιματική αλλαγή” είναι η τέλεια κάλυψη για την παγκοσμιοποίηση, επειδή η καταπολέμησή της απαιτεί μια διεθνώς συντονισμένη πολιτική που θα ασκείται από τις ελίτ, εις βάρος των λαών και των εθνών.

Η πραγματική τους ατζέντα είναι να ορίσουν ένα “παγκόσμιο πρόβλημα”, ώστε να μπορούν να προωθήσουν “παγκόσμιες λύσεις”, όπως η παγκόσμια διακυβέρνηση, η παγκόσμια φορολογία και η παγκόσμια διακυβέρνηση από τις ελίτ. Δεν έχει σημασία ότι η πραγματική επιστήμη πίσω από την υστερική κινδυνολογία για το κλίμα είναι εξαιρετικά αδύναμη.

Δυστυχώς, τα μέσα ενημέρωσης, οι εταιρείες, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί διοικούνται κυρίως από παγκοσμιοποιητές. Και πολλοί από αυτούς εργάζονται σκληρά για να φιμώσουν την διαφωνία. Βρισκόμαστε ήδη σε έναν “Θαυμαστό Νέο Κόσμο”, στο χέρι μας είναι να μην επιτρέψουμε την συνέχισή του. Τα βασικά μας εργαλεία/όπλα γι’ αυτό, είναι ο χρονισμός, η αισθητική, η παραπλάνηση, η διάκριση και η θέληση.

Ο κόσμος αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς – Οι ΗΠΑ χάνουν την πρωτοκαθεδρία.

Γιατί η Αφρική είναι τόσο σημαντική για την Ρωσία; Η απάντηση είναι απλή. Για τον ίδιο λόγο που είναι σημαντική για την Κίνα και επειδή μπορεί να φέρει τεκτονικές αλλαγές στο παγκόσμιο status quo, που ήδη αλλάζει. Υποδεχόμενος τους Αφρικανούς ηγέτες στην Αγία Πετρούπολη για την Σύνοδο Κορυφής Ρωσίας – Αφρικής (27 -28/7/2023) ο Vladimir Putin ήταν αποκαλυπτικός:

«Θα συνεχίσουμε να βοηθάμε τους Αφρικανούς εταίρους μας με κάθε δυνατό τρόπο για να ενισχύσουν την εθνική και πολιτιστική κυριαρχία τους αλλά και να συμμετάσχουν περισσότερο ενεργά στην επίλυση περιφερειακών και παγκόσμιων ζητημάτων»

Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Dmitry Peskov υποστήριξε ότι οι δυτικές χώρες, ιδιαίτερα οι ΗΠΑ και η Γαλλία, ασκούσαν «άνευ προηγουμένου πίεση» στις αφρικανικές χώρες για να τις εμποδίσουν να παρευρεθούν στη σύνοδο κορυφής».

Ενεργός ο ρόλος της Αφρικής στην Πολυπολιτισμικότητα.

Με άλλα λόγια: οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και της Γαλλίας ανησυχούν ότι η Ρωσία θα βοηθήσει τα αφρικανικά κράτη «να ενισχύσουν την εθνική και πολιτιστική κυριαρχία και να συμμετάσχουν πιο ενεργά στην επίλυση περιφερειακών και παγκόσμιων ζητημάτων», και έτσι κάνουν ό,τι μπορούν για να παρεμποδίσουν ορισμένους από τους προσκεκλημένους να λάβουν μέρος στη Σύνοδο. Σύμφωνα με Ρώσους αξιωματούχους, στη σύνοδο κορυφής θα συμμετάσχουν 49 αφρικανικές αντιπροσωπείες, με 17 κυβερνήσεις να εκπροσωπούνται από αρχηγούς κρατών.

Οποιοδήποτε από αυτά τα 49 κράτη που δεν θα εμφανιστούν θα ήταν σημάδι επιτυχίας για τις προσπάθειες ΗΠΑ-Γαλλίας να καταπνίξουν την προσπάθεια της Ρωσίας. Καθώς ο κόσμος αναμένει την δεύτερη Σύνοδο Κορυφής Ρωσίας-Αφρικής και το Οικονομικό και Ανθρωπιστικό Φόρουμ Ρωσίας-Αφρικής στην Αγία Πετρούπολη, ο Ρώσος πρόεδρος εξέφρασε την υποστήριξή του στην ανερχόμενη διεθνή εξουσία της Αφρικής.

Σε άρθρο του πριν από την σύνοδο κορυφής, ο Putin σημείωσε ότι η συνεργασία της Ρωσίας με την Αφρική έχει τις ρίζες της στην σταθερότητα, την εμπιστοσύνη και την καλή θέληση. Τόνισε ότι η Ρωσία πάντα υποστήριζε τα αφρικανικά κράτη στον αγώνα τους ενάντια στην αποικιακή καταπίεση και στην ανάπτυξη των κρατών, της κυριαρχίας τους και των αμυντικών τους δυνατοτήτων. Προφανώς, η Ρωσία (ακριβώς όπως η Κίνα, στην προσέγγισή της) βασίζεται στις αρνητικές εμπειρίες των αφρικανικών κρατών από τον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ και των συμμάχων τους, προκειμένου να τα προσελκύσει σε μια εναλλακτική λύση στο εκμεταλλευτικό και καταναγκαστικό μοντέλο της Δύσης.

Απώτερος στόχος της Ρωσίας οι εποικοδομητικές, επωφελείς, διεθνείς σχέσεις να εδραιωθούν και να αναπτυχθούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να υποστούν ήττα τα σχέδια της ιμπεριαλιστικής συλλογικής Δύσης, επισημαίνει σε ανάλυσή του ο γεωπολιτικός αναλυτής Eric Zeusse. Το μοντέλο των διεθνών σχέσεων υπεροχής-υποταγής που είναι ουσιαστικά οικουμενικό στην θεωρία και στις συζητήσεις της δυτικής πολιτικής επιστήμης θα γίνεται όλο και λιγότερο επιτυχημένο και θα αποδυναμώνεται διαρκώς μέχρι να καταστραφεί.

Πώς διαμορφώθηκε το παγκόσμιο status quo

Η πηγή αυτής της σύγκρουσης Βορρά/Νότου και Ανατολής/Δύσης εμφανίστηκε για πρώτη φορά τον Αύγουστο του 1941, όταν ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Franklin Delano Roosevelt επισκέφθηκε για πρώτη φορά το Ηνωμένο Βασίλειο. Συναντήθηκε με τον Βρετανό πρωθυπουργό Winston Churchill, προκειμένου να συντονίσουν τις απαντήσεις των κυβερνήσεών τους στα σχέδια του Adolf Hitler να κατακτήσει ολόκληρο τον κόσμο. Roosevelt και Churchill συγκρούστηκαν.

Ο Βρετανός πρωθυπουργός δεσμεύτηκε να συνεχίσει την αυτοκρατορία του, έναντι του Roosevelt που τον καταδίκαζε ως σχέση αφέντη-σκλάβου σε διεθνές επίπεδο και ως εκ τούτου αποκρουστική σε κάθε υποστηρικτή της δημοκρατίας. Οι δύο ηγέτες είχαν επομένως έντονη αντίθεση σχετικά με το ποια θα έπρεπε να είναι η παγκόσμια τάξη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά ο Αμερικανός πρόεδρος αποφάσισε να αναστείλει αυτή τη διαφωνία μέχρι οι Σύμμαχοι να κερδίσουν τον πόλεμο απέναντι στη Γερμανία.

ΟΗΕ ή Pax Americana;

Σε εκείνη την συνάντηση του 1941, ο Roosvelt (μαζί με τον επικεφαλής βοηθό του σε αυτό Sumner Welles) ξεκίνησε τον σχεδιασμό του για ένα μελλοντικό ΟΗΕ που θα ήταν μια παγκόσμια δημοκρατική ομοσπονδία κρατών, ενώ ο Churchill άρχισε τον προγραμματισμό του για μια μελλοντική Pax Americana, με στόχο την κατάκτηση της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Churchill επιθυμούσε αυτό που τελικά έγινε πραγματικότητα: Ο «Ψυχρός Πόλεμος». Σύμφωνα με το σχέδιο του Churchill που είχε οραματιστεί ως νέος στα τέλη του 19ου αιώνα, το Ηνωμένο Βασίλειο θα χρησιμοποιούσε «παγίδες» για να ανακτήσει τον έλεγχο στις ΗΠΑ και έτσι θα συνέχιζε και να επεκτείνει περαιτέρω την αυτοκρατορία της Αγγλίας υποτάσσοντας και την αμερικανική δύναμη μέσω μία κοινής «Ειδικής Σχέσης» που εγκαινιάστηκε επί προεδρίας Truman και παραμένει κυρίαρχο μέχρι σήμερα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Η Ειδική Σχέση

Ο Roosvelt πέθανε στις 12 Απριλίου 1945, ο Truman ανέλαβε πρόεδρος και η Διάσκεψη του Σαν Φρανσίσκο που κατήρτισε τον καταστατικό χάρτη του ΟΗΕ ή τον «Χάρτη» -την βάση για το μελλοντικό διεθνές δίκαιο- συνήλθε από τις 25 Απριλίου έως τις 26 Ιουνίου 1945, όπου τελικά κυριάρχησαν οι επιδιώξεις του Truman. Στην ουσία δημιουργήθηκε ένας πολύ αποδυναμωμένος ΟΗΕ. Η Ρωσία και η Κίνα σήμερα προσπαθούν να δημιουργήσουν σταδιακά τον τύπο της διεθνούς παγκόσμιας τάξης που σχεδίαζε να δημιουργήσει ο Roosvelt μόλις το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σοβιετική Ένωση και οι ΗΠΑ θα κερδίσουν μαζί τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η κοινή προσπάθεια τώρα της Ρωσίας και της Κίνας προσπαθεί να αναιρέσει το σχέδιο του Truman για την παγκόσμια κυριαρχία των ΗΠΑ. Για να πάρει «σάρκα και οστά» το λεγόμενο αντιιμπεριαλιστικό σχέδιο Ρωσίας/Κίνας, θα χρειαστεί να γίνουν τροποποιήσεις στον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, ώστε να επαναπροσδιοριστεί ο όρος «επιθετικότητα». Στόχος είναι η έννοια του «εγκλήματος πολέμου», να αποκτήσει πραγματικό νόημα και να μην είναι απλώς μια φράση στην διεθνή προπαγάνδα, που θα αφορά περισσότερο την διεθνή πολιτική παρά το πραγματικό διεθνές δίκαιο.

Ο εαυτός είναι η πηγή όλων των φόβων.

Φόβος

Φανεροί και μύχιοι φόβοι

Κυριευόμαστε από φόβους, όχι μονάχα φανερούς αλλά και μύχιους. Υπάρχει ο φανερός φόβος ότι θα χάσουμε τη δουλειά μας, ότι δεν θα έχουμε να φάμε, ότι θα χάσουμε τη θέση μας, ο φόβος για το αφεντικό μας που συμπεριφέρεται άσχημα. Ενδόμυχα, επίσης, έχουμε πολλούς φόβους – τον φόβο ότι δεν είμαστε ή ότι δεν θα γίνουμε φτασμένοι. τον φόβο του θανάτου, τον φόβο της μοναξιάς, τον φόβο ότι δεν μας αγαπούν, τον φόβο της απόλυτης πλήξης και ούτω καθεξής.

Ο φόβος εμποδίζει την ψυχολογική ελευθερία

Άρα, το πρώτο, το πραγματικά ουσιαστικό πρόβλημά μας είναι να ελευθερωθούμε απ’ τον φόβο. Ξέρετε τι κάνει ο φόβος; Σκοτεινιάζει τον νου. Αμβλύνει τον νου. Εξαιτίας του φόβου υπάρχει βία. Εξαιτίας του φόβου υπάρχει η λατρεία ενός πράγματος.

Ο φυσικός φόβος είναι ζωώδης αντίδραση

Κατ’ αρχάς, υπάρχει o φυσικός φόβος που είναι ζωώδης αντίδραση. Ένα σημαντικό μέρος της δομής του εγκεφάλου μας το έχουμε κληρονομήσει απ’ τα ζώα. Τούτο έχει επαληθευτεί επιστημονικά. Δεν είναι θεωρία, είναι γεγονός. Τα ζώα είναι βίαια – όπως κι οι άνθρωποι. Τα ζώα είναι λαίμαργα, τους αρέσει να μένουν ευχαριστημένα, τους αρέσει να τα φροντίζουν, θέλουν τη βολή τους – όπως κι οι άνθρωποι. Τα ζώα είναι αδηφάγα, ανταγωνιστικά – όπως κι οι άνθρωποι. Τα ζώα ζουν σε ομάδες – κι
οι άνθρωποι, επίσης, θέλουν να λειτουργούν σε ομάδες. Τα ζώα έχουν κοινωνική δομή – όπως κι οι άνθρωποι. Μπορούμε να συνεχίσουμε με επιπλέον λεπτομέρειες. Ωστόσο, αυτά αρκούν για να αντιληφθούμε ότι ένα μεγάλο μέρος μας παραμένει ζωώδες.

Μπορούμε να απαλλαγούμε απ’ τη ζωώδη και πολιτισμική διαμόρφωσή μας;

Είμαστε, άραγε, ικανοί όχι μονάχα να απαλλαγούμε απ’ τη ζωώδη διαμόρφωσή μας, αλλά να πάμε ακόμα παραπέρα και να ανακαλύψουμε –να μη διερωτηθούμε απλώς στα λόγια, αλλά όντως να ανακαλύψουμε– αν ο νους μπορεί να ξεπεράσει τη διαμόρφωση που δέχτηκε απ’ την κοινωνία, την κουλτούρα στην οποία μεγάλωσε; Για να ανακαλύψουμε, ή για να βρούμε μπροστά μας, κάτι που είναι εντελώς διαφορετικό, πρέπει να έχουμε απαλλαγεί απ’ τον φόβο.

Ο φυσικός φόβος που προστατεύει το σώμα είναι νοημοσύνη.

Ο ψυχολογικός φόβος είναι το πρόβλημα

Είναι αυτονόητο ότι η αντίδραση αυτοπροστασίας δεν είναι φόβος. Χρειαζόμαστε τροφή, ρούχα και στέγη – όλοι μας, όχι μόνο οι πλούσιοι, όχι μόνο οι υψηλόβαθμοι. Όλοι τα χρειαζόμαστε, και τη λύση γι’ αυτό δεν πρόκειται να τη βρουν οι πολιτικοί. Οι πολιτικοί διαίρεσαν τον κόσμο σε χώρες, όπως είναι
για παράδειγμα η Ινδία, καθεμιά με τη δική της ανεξάρτητη κυβέρνηση, με τον δικό της στρατό κι όλες τις δηλητηριώδεις κουταμάρες του εθνικισμού. Μόνο ένα πολιτικό ζήτημα υπάρχει κι αυτό έχει να κάνει με την ενότητα της ανθρωπότητας. Και η ενότητα δεν θα επέλθει με το να γαντζώνεστε απ’ την εθνικότητά σας, απ’ τις ασήμαντες διαχωριστικές γραμμές σας…

Όταν καίγεται το σπίτι σου, κύριε, δεν μιλάς για τον άνθρωπο που φέρνει νερό, δεν μιλάς για το χρώμα των μαλλιών του ανθρώπου που έβαλε φωτιά στο σπίτι, αλλά κουβαλάς νερό. Ο εθνικισμός χώρισετους ανθρώπους, όπως τους έχει χωρίσει, επίσης, η θρησκεία, και τόσο το εθνικιστικό πνεύμα όσο και τα
θρησκευτικά πιστεύω δίχασαν τους ανθρώπους, έστρεψαν τον έναν εναντίον του άλλου. Κι είναι φανερό γιατί συνέβη αυτό.
Επειδή όλοι θέλουμε να ζούμε στον μικρόκοσμό μας.
Γι’ αυτό, λοιπόν, χρειάζεται κανείς να απαλλαγεί απ’ τον φόβο, κι αυτό είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα. Οι περισσότεροι δεν έχουμε επίγνωση ούτε του φόβου μας ούτε του τι φοβόμαστε. Κι αν γνωρίζουμε τι φοβόμαστε, δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Έτσι, δραπετεύουμε από αυτό που είμαστε, δηλαδή από τον φόβο. κι αυτό στο οποίο καταφεύγουμε ενισχύει τον φόβο. Και αναπτύξαμε, δυστυχώς, ένα δίκτυο αποδράσεων.

Η αρχή του φόβου

Πώς προκύπτει ο φόβος – ο φόβος του αύριο, ο φόβος της απόλυσης, ο φόβος του θανάτου, ο φόβος της αρρώστιας, ο φόβος του πόνου; Ο φόβος υποδηλώνει τη διαδικασία μιας σκέψης για το μέλλον ή για το παρελθόν. Φοβάμαι το αύριο, τι μπορεί να συμβεί. Φοβάμαι τον θάνατο. είναι μακριά ακόμα,
αλλά εγώ τον φοβάμαι. Λοιπόν, τι προκαλεί τον φόβο; Ο φόβος πάντοτε υπάρχει σε συνάρτηση με κάτι άλλο. Ειδάλλως, δεν υπάρχει. Επομένως, φοβάται κανείς το αύριο ή το τι έγινε ή τι θα γίνει. Τι προκάλεσε τον φόβο; Μήπως η σκέψη;

Η σκέψη είναι η αρχή του φόβου

Επομένως, η σκέψη γεννά φόβο. Σκέφτομαι ότι χάνω τη δουλειά μου ή ότι μπορεί να χάσω τη δουλειά μου και η σκέψη μού προκαλεί φόβο. Άρα η σκέψη πάντοτε προβάλλεται στον χρόνο, επειδή η σκέψη είναι χρόνος. Σκέφτομαι την αρρώστια που πέρασα και δεν μου αρέσει ο πόνος, και τρέμω ότι θα αρχίσω να πονώ πάλι. Έζησα τον πόνο. το να τον σκέφτομαι και να μην τον θέλω δημιουργεί φόβο. Ο φόβος έχει άμεση σχέση με την ηδονή. Η ηδονή κατευθύνει τους περισσότερους από μας. Για μας, όπως συμβαίνει και με τα ζώα, η ικανοποίηση είναι ζήτημα υψίστης σημασίας και μέρος της σκέψης. Όταν σκέφτομαι κάτι που απόλαυσα, εντείνεται η ικανοποίηση. Έτσι δεν είναι; Tο έχετε προσέξει; Είχατε μια απολαυστική εμπειρία –ένα όμορφο ηλιοβασίλεμα ή κάνατε σεξ– και τη σκέφτεστε.
Η σκέψη εντείνει την ικανοποίηση, όπως η σκέψη του πόνου που υποφέρατε γεννά φόβο. Άρα η σκέψη φέρνει ηδονή και φόβο. Έτσι δεν είναι; Επομένως, η σκέψη ευθύνεται για τη διεκδίκηση, και την παράταση, μιας απόλαυσης. και η σκέψη ευθύνεται, επίσης, για την καλλιέργεια του φόβου, για τη δημιουργία του φόβου. Είναι φανερό. Μιλάμε για ένα αδιαμφισβήτητο πειραματικό δεδομένο.
Τότε αναρωτιέται κανείς: «Είναι δυνατόν να μη σκεφτόμαστε μια απόλαυση ή τον πόνο; Είναι δυνατόν να σκεφτόμαστε μόνο όποτε χρειάζεται και ποτέ άλλοτε;» Κύριε, όταν είστε σε ένα γραφείο, όταν δουλεύετε σε μια δουλειά, η σκέψη είναι απαραίτητη. ειδάλλως, δεν θα μπορούσατε να κάνετε τίποτα.
Όταν μιλάτε, όταν γράφετε, όταν κουβεντιάζετε, όταν πηγαίνετε στο γραφείο, η σκέψη είναι απαραίτητη. Τότε πρέπει να λειτουργεί με ακρίβεια, με αντικειμενικότητα. Σε τέτοιες περιπτώσεις τη σκέψη δεν πρέπει να την κατευθύνουν οι προδιαθέσεις, οι τάσεις. Τότε η σκέψη είναι απαραίτητη. Είναι, όμως, η σκέψη απαραίτητη σε οποιονδήποτε άλλον τομέα δραστηριότητας;
Σας παρακαλώ, παρακολουθήστε το αυτό. Η σκέψη μάς είναι πολύ σημαντική. είναι το μοναδικό εργαλείο μας. Η σκέψη είναι η απόκριση της μνήμης, την οποία συσσωρεύσαμε μέσω της εμπειρίας, μέσω της γνώσης, μέσω της παράδοσης. και η μνήμη είναι αποτέλεσμα του χρόνου, κληρονομιά απ’ τα ζώα. Με τούτο το υπόβαθρο αντιδράμε. Τούτη η αντίδραση είναι ο συλλογισμός. Η σκέψη είναι αναγκαία σε ορισμένους τομείς. Όμως όταν η σκέψη προβάλλεται ψυχολογικά ως μέλλον και παρελθόν, τότε προκαλεί φόβο αλλά και ηδονή. κατά τη διαδικασία αυτή ο νους αμβλύνεται, με αποτέλεσμα να είναι αναπόφευκτη η αδράνεια.
Κύριε, ο φόβος, όπως προείπαμε, προκαλείται απ’ τη σκέψη – τη σκέψη ότι θα χάσω τη δουλειά μου, τη σκέψη ότι η σύζυγός μου θα φύγει με άλλον, τη σκέψη του θανάτου, τη σκέψη όσων έχουν προηγηθεί και ούτω καθεξής. Άραγε, είναι δυνατόν να σταματήσει η σκέψη να σκέφτεται το παρελθόν ή το μέλλον με τρόπο ψυχολογικό, αυτοπροστατευτικό;

Προσοχή δίχως κέντρο

Κατά συνέπεια, αναρωτιέται κανείς: «Είναι δυνατόν να πάψουν οι σκέψεις ώστε να ζει κανείς τη ζωή του συνολικά, πλήρως;» Έχετε προσέξει ποτέ πως όταν δείχνετε απόλυτη προσοχή, όταν δίνετε την προσοχή σας ολοκληρωτικά κάπου, παύει να υπάρχει ο παρατηρητής και κατά συνέπεια ο σκεπτόμενος,
παύει να υπάρχει το κέντρο απ’ το οποίο παρατηρείτε;

Η προσοχή βάζει τέλος στον φόβο

Όταν δίνετε την απόλυτη και ολοκληρωτική προσοχή σας, δεν υπάρχει κανένας παρατηρητής. Ο παρατηρητής προκαλεί φόβο διότι ο παρατηρητής είναι το επίκεντρο της σκέψης. είναι το «εγώ», το «εγώ ο ίδιος», ο εαυτός, το «δικό μου». Ο παρατηρητής είναι ο λογοκριτής. Όταν δεν υπάρχει καμία σκέψη, δεν υπάρχει κανένας παρατηρητής. Τούτη η κατάσταση δεν είναι μια κενή κατάσταση. Απαιτεί πολλή διερεύνηση – δίχως να δέχεστε ποτέ τίποτα.

Η αιτία κάθε φόβου

Η εξάρτηση από πράγματα, από ανθρώπους ή από ιδέες γεννά φόβο. H εξάρτηση αναφύεται απ’ την άγνοια, απ’ την έλλειψη αυτογνωσίας, απ’ την εσωτερική ένδεια. Ο φόβος προκαλεί αβεβαιότητα στη σχέση νου και καρδιάς, βάζει εμπόδια στην επικοινωνία και στην κατανόηση. Μέσω της αυτεπίγνωσης αρχίζουμε να ανακαλύπτουμε, κι έτσι να κατανοούμε, το αίτιο του φόβου, τόσο του επιφανειακού όσο και του βαθύτερου αιτιώδους και συσσωρευμένου φόβου. Ο φόβος είναι και έμφυτος και επίκτητος. Συνδέεται με το παρελθόν, και για να απαλλαγεί η σχέση σκέψης και συναισθήματος από αυτόν, πρέπει να γίνει κατανοητό το παρελθόν διά μέσου του παρόντος. Το παρελθόν θέλει αδιαλείπτως να γεννά το παρόν, το οποίο γίνεται η αναγνωρίσιμη ανάμνηση του «εγώ» και του «δικού μου», του «εγώ ο ίδιος». Ο εαυτός είναι η πηγή όλων των φόβων.

ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ

Όπως εξηγεί ο Πρόκλος, στο «Εις τον Πλάτωνος πρώτον Αλκιβιάδη, βιβλίο Α', 78.11 – 83.21», για το δαιμόνιο του Σωκράτη τρία ξεχωριστά πράγματα μπορούμε να πούμε:

Πρώτον, ότι δεν πρόκειται μόνο για δαίμονα αλλά και για θεό. Άλλωστε, και στον υπό εξέταση διάλογο, προχωρόντας παρακάτω ο Σωκράτης λέει καθαρά : «ο δικός μου επίτροπος, Αλκιβιάδη, είναι καλύτερος από τον Περικλή, τον θείο σου. Είναι ο θεός, ο οποίος δεν με άφηνε να σου μιλήσω – ἐπίτροπος ἐμὸς βελτίων ἐστὶν ἢ Περικλῆς ὁ σὸς θεῖος, Ἀλκιβιάδη, θεός, ὅσπερ σοί με οὐκ εἴα διαλέγεσθαι». Τον ίδιο λοιπόν τον χαρακτηρίζει δαίμονα και θεό, διότι αυτόν για τον οποίον είπε παραπάνω «ένα εμπόδιο δαιμόνιο, τη δύναμη του οποίου θα καταλάβεις αργότερα – δαιμόνιον ἐναντίωμα, οὗ σὺ τὴν δύναμιν καὶ ὕστερον πεύσῃ», αυτόν ακριβώς τον αποκάλεσε θεό, διότι τούτος είναι που του έδωσε την αιτία της σιωπής την οποία τήρησε κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα. Αλλά και στην «Απολογία» ο Σωκράτης δίνει πιο σαφείς ενδείξεις για την βαθμίδα του και για το ότι του έλαχε θεϊκή υπεροχή λόγω της δαιμόνιας φύσης του.

Τούτο είναι το ότι οι δαίμονες των ψυχών οι οποίες είναι θεϊκές και έχουν επιλέξει τον νοητικό και ανυψωτικό βίο είναι θεϊκοί και εδρεύουν πάνω από όλο το γένος των δαιμόνων, μετέχοντας πρωταρχικά στους θεούς. Όπως δηλ. υπάρχει και μεταξύ των θεών δαίμων, έτσι υπάρχει και μεταξύ των δαιμόνων θεός. Στην πρώτη περίπτωση όμως η ύπαρξη είναι θεϊκή και η αναλογία δαιμόνια, ενώ μεταξύ των δαιμόνων ισχύει το αντίθετο, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας εμφανίζεται ως προς την ουσία του δαιμόνιος, ενώ η αναλογία αρμόζουσα προς τους θεούς. Διότι, λόγω της υπεροχής τους έναντι των άλλων δαιμόνων, δίνουν συχνά την εντύπωση πως είναι θεοί. Δικαιολογημένα, συνεπώς, ο Σωκράτης αποκαλεί και θεό τον δαίμονα του, διότι ανήκει στους πρωταρχικούς και κορυφαίους δαίμονες. Για τούτο και ο Σωκράτης ήταν απολύτως τέλειος, αφού τον κυβερνούσε τέτοιος προστάτης κι αφού μέτραγε τον εαυτό του σε παραβολή με έναν τέτοιο ηγεμόνα και φύλακα της ζωής του. Τα παραπάνω λοιπόν είναι το πρώτο τέτοιο ξεχωριστό πράγμα που μαρτυρεί ο διάλογος σχετικά με το δαιμόνιο του Σωκράτη.

Το δεύτερο είναι ότι αισθανόταν να βγαίνει από μέσα του κάποια φωνή. Πράγματι, τούτα είναι δικά του λόγια από τον «Φαίδρο» : «κι εκείνη την ώρα, καλέ μου, που πήγαινα να περάσω το ποτάμι, παρουσιάστηκε το δαιμόνιο σημάδι, αυτό που μου εμφανίζεται συνήθως και πάντα με εμποδίζει από αυτό που θέλω να κάνω. Μου φάνηκε μάλιστα πως άκουσα και κάποια φωνή να έρχεται από εκεί, η οποία δεν με αφήνει να φύγω επειδή έχω κατά κάποιο τρόπο αμαρτήσει απέναντι στη θεότητα – ἡνίκα ἔμελλον, ὠγαθέ, τὸν ποταμὸν διαβαίνειν, τὸ δαιμόνιον καὶ τὸ εἰωθὸς σημεῖόν μοι γίνεσθαι ἐγένετο· ἀεὶ δέ με ἐπίσχει ἃ ἂν μέλλω πράττειν· καί τινα καὶ φωνὴν ἔδοξα αὐτόθεν ἀκοῦσαι, ἥ με οὐκ ἐᾷ ἀπιέναι ὡς δή τι ἡμαρτηκότα εἰς τὸ θεῖον». Τι δείχνει λοιπόν ο Σωκράτης με τα λόγια του αυτά, και ποια είναι η φωνή με την οποία, λέει, το δαιμόνιο του δηλώνει τη βούληση του; Πρέπει λοιπόν να πούμε ότι, πρώτα, σύμφωνα με τη διάνοια του και την των όντων επιστήμη, ο Σωκράτης δέχεται την επίνοια (θεϊκή έμπνευση) του δαίμονα που τον κινούσε προς τον θεϊκό έρωτα, και, κατά δεύτερο λόγο, τον υποστήριζε στα ζητήματα της ζωής και οργάνωνε την πρόνοιά του για τους ατελέστερους, και στην εκδήλωση της ενέργειας αυτής του δαίμονα υποδεχόταν το από εκεί ερχόμενο φως όχι μόνο με τη διάνοια του ή με τις δοξαστικές δυνάμεις, αλλά και με το πνεύμα, καθώς η δαιμόνια έκλαμψη διαπερνούσε ξαφνικά ολόκληρη τη ζωή του κι αμέσως έθετε σε κίνηση την αίσθηση του. Είναι προφανές ότι, και όταν η εκδήλωση μιας ενέργειας είναι η ίδια, διαφορετικά δέχεται την παροχή ο λόγος, διαφορετικά η φαντασία, διαφορετικά η αίσθηση, και ότι κάθε στοιχείο μας δέχεται τα ερεθίσματα και κινείται από τον δαίμονα με τον δικό του διαφορετικό τρόπο. Η φωνή λοιπόν δεν έπεφτε επάνω στον Σωκράτη σαν ένα εξωτερικής προελεύσεως ερέθισμα που υφίστατο, αλλά η επίνοια (έμπνευση), ερχόμενη «ἔνδοθεν διὰ πάσης φοιτήσασα τῆς ψυχῆς καὶ μέχρι τῶν αἰσθητικῶν ὀργάνων διαδραμοῦσα», γινόταν εν τέλει φωνή που μπορούσες να την αναγνωρίσεις με την συναίσθηση περισσότερο παρά με την αίσθηση. Τέτοιου είδους είναι, στα αλήθεια, οι εκλάμψεις των αγαθών δαιμόνων και των θεών.

Το τρίτο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του δαίμονα του Σωκράτη είναι ότι «Ποτέ δεν προτρέπει, αλλά πάντοτε με αποτρέπει – προτρέπει μὲν οὐδέποτε, ἀποτρέπει δὲ ἀεί». Ας αναγάγουμε όμως πάλι την ζωή του Σωκράτη και το στοιχείο αυτό, διότι δεν είναι κάτι που ισχύει γενικά για τους δαίμονες που μας έλαχαν, αλλά ιδιαίτερο στοιχείο της επιστασίας του Σωκράτη. Λέμε λοιπόν ότι «τὸ ἀγαθοειδὲς τῆς τοῦ Σωκράτους ζωῆς καὶ τὸ κοινὸν καὶ τὸ φιλάνθρωπον» και η «διαχυτικότητα», όπως λέει κάπου ο ίδιος, δεν χρειαζόταν την προτροπή του δαίμονα για τη μετάδοση των αγαθών, γιατί έσπευδε προς αυτό από μόνος του και προσφερόταν στους πάντες με προθυμία για την κοινωνία της άριστης ζωής. Επειδή όμως πολλοί από αυτούς που τον πλησίαζαν δεν ήταν κατάλληλοι να μεταλάβουν τα έργα της αρετής και την επιστήμη στο σύνολό της, ο επιτροπεύων αγαθός δαίμων τον σταματούσε ώστε να μην εκδηλώνει πρόνοια για τέτοιους ανθρώπους. Είναι σαν ένας επιδέξιος ηνίοχος που έχει ένα ίππο ικανό από τη φύση του για αγώνες δρόμου να του ανακόβει την ορμή του μόνο όσο λίγο χρειάζεται και να μην το κεντρίζει άλλο, καθώς τρέχει από μόνο του κατά εμπρός και δεν έχει ανάγκη από το «κέντρισμα του ηνιόχου» αλλά από χαλινάρια. Καθώς λοιπόν και ο Σωκράτης είχε έντονη τη τάση να κάνει καλό σε όσους τον πλησίαζαν (όπως λέει ο Πλάτων στον «Θεαίτητο, 183.d», «όταν προκαλείς τον Σωκράτη στα λόγια, είναι σαν να προκαλείς το ιππικό στην πεδιάδα – ἱππέας ἐς πεδίον προκαλεῖ Σωκράτη προκαλούμενος εἰς λόγους») είναι λογικό ότι πιο πολύ χρειαζόταν κάποιον που να τον αποτρέπει κυρίως παρά να τον προτρέπει. Πράγματι, η ακαταλληλότητα εκείνων που μας πλησιάζουν, επειδή κατά μεγάλο μέρος δεν γίνεται αντιληπτή από την ανθρώπινη διάνοια, χρειάζεται να κριθεί από το δαιμόνιο, που είναι και το μόνο ικανό να μας υπαγορεύει με ακρίβεια τη διαπίστωση της καταλληλότητας των περιστάσεων. Για τον σκοπό αυτό βέβαια έχουν επινοήσει και οι άνθρωποι κάποιες μεθόδους ή τέχνες, αλλά τα συμπεράσματα που εξάγονται και από αυτές είναι ασαφή και υστερούν κατά πολύ σε σχέση με την υπόδειξη των αγαθών δαιμόνων. Αφού συνεπώς η ανθρώπινη διάνοια αστοχεί στα ζητήματα αυτά, είναι λογικό ότι ο Σωκράτης χρειαζόταν αποτροπή μόνο όσο αφορά την καταλληλότητα της περίστασης για την εκδήλωση της τάσης του, αφού η παρακίνηση προς το αγαθό ήταν σύμφυτη του. Και αυτά λοιπόν είναι αληθινά σχετικά με το ότι το δαιμόνιο ποτέ δεν προέτρεπε τον Σωκράτη, αλλά πάντοτε τον απέτρεπε. Ακόμη περισσότερο πρέπει να πούμε για τους δαίμονες ότι σε άλλους έλαχε δύναμη καθαρτήρια και άχραντη, σε άλλους δύναμη γεννητική, σε άλλους τελειοποιητική, σε άλλους δημιουργική, και ότι γενικά η διαίρεση τους γίνεται με κριτήριο τις ιδιότητες των θεών και τις δυνάμεις υπό τις οποίες ετάχθησαν. Επίσης όλοι, ο καθένας σύμφωνα με την ύπαρξη του, συμβάλλουν στο να κερδίσουν την ευδαίμονα ζωή οι άνθρωποι προς τους οποίους κατευθύνουν την πρόνοιά τους, άλλοι με το να παρακινούν προς την επιμέλεια των υποδεέστερων και άλλοι με το να στέκονται εμπόδιο στις πράξεις και στην ενέργεια που ρέπει προς τα εξωτερικά πράγματα.

Φαίνεται λοιπόν και το σωκρατικό δαιμόνιο, στο οποίο έλαχε τέτοια τοιαύτη ιδιότητα – εννοώ καθαρτήριος και περιεκτικός της άχραντης ζωής -, και το οποίο είναι ταγμένο υπό την ιδιότητα εκείνη του Απόλλωνα που εν είδει μονάδος προΐσταται της όλης καθάρσεως, αν αποτρέπει τον Σωκράτη από την σχέση με τους πολλούς και από την ζωή που απευθύνεται προς το πλήθος, και να το οδηγεί «εἰς τὸ εἴσω τῆς ψυχῆς» και την ενέργεια που μένει αμόλυντη από τα υποδεέστερα, και τούτος είναι ο λόγος για τον οποίο «ποτέ δεν τον προτρέπει, αλλά πάντοτε τον αποτρέπει – προτρέπειν μὲν αὐτὸν οὐδέποτε, ἀποτρέπειν δὲ ἀεί». Τι άλλο δηλ. είναι η αποτροπή παρά η προβολή εμποδίου από το πλήθος των ενεργειών που κατατείνουν προς τα εξωτερικά πράγματα. Και αυτό ποιανού άλλου είναι έργο αν όχι της καθαρτήριας ιδιότητας ;; Μάλιστα, όπως ο Ορφέας θέτει επικεφαλής του βασιλιά Διονύσου την Απολλωνιακή μονάδα , η οποία τον αποτρέπει από την πρόοδο στο Τιτανικό πλήθος και από την απομάκρυνση του από τον βασιλικό θρόνο και τον φρουρεί «ἄχραντον ἐν τῇ ἑνώσει», έτσι και ο δαίμων του Σωκράτη τον οδηγεί στη νοητική περιωπή (παρατηρητήριο) και τον κρατά μακριά των προς τους πολλούς συνουσιών (συναναστροφών). Διότι ο δαίμων είναι ανάλογος προς τον Απόλλωνα, όντας ακόλουθος του, και ο λόγος του Σωκράτη ανάλογος προς τον Διόνυσο, αφού ο «ἐν ἡμῖν νοῦς τῆς τοῦ θεοῦ τούτου» δυνάμεως είναι γέννημα.

Αριστοτέλης: Πώς νοείται η ευδαιμονία;

Αριστοτέλης: 384-322 π.Χ.

Ο άνθρωπος είναι η ευδαιμονία του

§1 Τι είναι ο άνθρωπος;

Ο άνθρωπος αποτελεί για τον εαυτό του ένα αίνιγμα. Σχετικά με την ουσία του, ο Καντ έθεσε τα εξής ερωτήματα: Τι μπορώ να γνωρίζω; Τι οφείλω να πράττω; Τι μου επιτρέπεται να ελπίζω; Τι είναι ο άνθρωπος; Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο άνθρωπος αποτελείται από θνητό σώμα και αθάνατη ψυχή. 

Τα βασικά της τμήματα είναι: 
  • Λογιστικό [=νοητική δύναμη], 
  • Θυμοειδές [=συναισθήματα, πάθη, βούληση για τιμές-αξιώματα-εξουσία], 
  • Επιθυμητικό [=ορμές και ένστικτα]. 
Με βάση αυτό το τριμερές της ψυχής, οι άνθρωποι χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: 

1. όσοι αγαπούν τη σοφία – αντιστοιχία με το Λογιστικό· 
2. όσοι αγαπούν τη δόξα/γνώμη – αντιστοιχία με το Θυμοειδές· 
3. όσοι αγαπούν το χρήμα – αντιστοιχία με το Επιθυμητικό. 

Πρόκειται για μια μεγαλοφυή σύλληψη του τύπου/της ουσίας του ανθρώπου, που παραμένει πάντα επίκαιρη και βρίσκεται πάνω από κάθε ταξικό καθορισμό του ανθρώπινου τύπου/της ανθρώπινης ουσίας: στην πρώτη περίπτωση λαμβάνεται υπόψη ο βαθμός ανάπτυξης της συνείδησης, ενώ στη δεύτερη κυριαρχούν, κατ’ απόλυτο τρόπο, εξωτερικοί-υλικοί-οικονομικοί όροι, που από μόνοι τους δεν ανοίγουν στον άνθρωπο το δρόμο προς την ευτυχία παρά προς την κόλαση. Π.χ. διαχρονικά στρεβλές αντιλήψεις και αντίστοιχες θεσμικές πρακτικές περί σοσιαλισμού, δημοκρατίας και παρομοίων φαντασμάτων του σύγχρονου αντι-ευδαιμονικού κόσμου. Σε όλες αυτές τις φαντασιακές οντογενέσεις του ανθρώπου, με μόνο κριτήριο το ταξικό ή ωμά υλικο-οικονομικό, απουσιάζει η καλλιέργεια της συνείδησης, δηλαδή η ενεργός δράση της φιλοσοφικής παίδευσης του ανθρώπου, και παράγονται πολιτικά όντα ευτελούς χαρακτήρα. Και μάλιστα τέτοιου είδους ευτελή ή διεστραμμένα όντα, στο πεδίο της πολιτικής ή στη σφαίρα της οικονομίας, της διανόησης, της θεσμισμένης εκπαίδευσης, της χειραγωγούμενης επιστημοσύνης κ.λπ., ώστε να αποδίδουν το τερατοειδές, το δυσαρμονικό, το ανεστραμμένο, το διεστραμμένο στοιχείο στο έτερον-Είναι του ανθρώπου, στην ετερότητά του, και όχι στο ίδιον αυτού Είναι, με αποτέλεσμα να κυοφορεί το κακό ο Άλλος και όχι ο ίδιος ο Εαυτός.

§2 Ο άνθρωπος σύμφωνα με τον Αριστοτέλη

Είναι ένα ον με φυσικό σώμα και ψυχή. Η τελευταία νοείται ως τελειότητα του σώματος: εντελέχεια. Επομένως ο άνθρωπος είναι: η διαλεκτική ενότητα σώματος και ψυχής. Τούτο σημαίνει εύρυθμη λειτουργία αμφοτέρων, με προ – εξ – άρχουσα την ψυχή. Συναφώς, το ανθρώπινο ον είναι φύσει πολιτικό ζώο: ανήκει στην πολιτική κοινότητα. Μέσα σε τούτη την κοινότητα, την πολιτική κοινωνία, προ-ορίζεται να πραγματώνει πλήρως τη φύση του: υλικά – ηθικά – πνευματικά. Η πολιτική κοινωνία είναι φυσικό δημιούργημα και όχι ένας τυπικός και συμβατικός θεσμός. Κατ’ αυτό το πνεύμα, ο μεγάλος αυτός Έλληνας φιλόσοφος αναγνωρίζει οντολογική προτεραιότητα της εν λόγω κοινότητας έναντι του ατόμου: πρώτα υπάρχει φύσει η πόλις–πολιτεία και όχι η οικογένεια ή το άτομο. Δεν μπορεί να υπάρχει μεμονωμένο άτομο έξω από την κοινότητα. Τότε είναι ή θηρίο ή θεός. Άνθρωπος εκτός κοινότητας σημαίνει άνθρωπος χωρίς νόμους και θεσμούς απονομής του δικαίου. Όλοι, συνακόλουθα, εκείνοι οι επαγγελματίες πολιτικοί, οι κατευθυνόμενοι δικαιοκριτές και τόσοι άλλοι παιγνιωδώς νομοθετούντες με βάση το δικό τους ιδιωτικό συμφέρον ή τη δική τους φαντασιακή ιδιοτέλεια και όχι με βάση το κοινό καλό, λογίζονται εκτός κοινωνίας όντα: θηρία. Δεν μπορούν να σκεφτούν παρά μόνο μηχανορραφούν. Την πολιτική κοινωνία με την εύρυθμη λειτουργία της τη διακρίνει, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, μια ειδοποιός διαφορά από την κοινωνία των άλλων ζώων. Ειδοποιός διαφορά: η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται, να κατανοεί τις ιδέες του δικαίου, του αγαθού, του ωφέλιμου … και να τις εκφράζει δια λόγου (Πολιτικά 1253a). Ο συνεκτικός πολιτικός δεσμός της ανθρώπινης κοινωνίας, ως εκ τούτου, δεν είναι τα συναισθήματα, αλλά οι κοινές ιδέες, οι ποιότητες των πραγμάτων. Η από κοινού αντίληψη των ιδεών γίνεται η αιτία για να συγκροτείται η πολιτική κοινότητα. Η πολιτική κοινότητα έτσι δεν είναι απλώς ένα άθροισμα τυχάρπαστων βιολογικών όντων, μια βιολογική ομαδοποίηση παρά ύψιστη πνευματική ενοποίηση.

§3 Τι είναι ευδαιμονία;

Έχοντας ως αρχή τις ως άνω προϋποθέσεις, ο Αριστοτέλης επιχειρεί να αναδείξει την ευδαιμονία ως τον ύψιστο στόχο της ανθρώπινης κοινότητας και οντότητας. Πώς την κατανοεί από την άποψη της κοινωνικής οντολογίας; Στα Ηθικά Νικομάχεια την προσεγγίζει, υπό ένα καθολικό, περιεκτικό πρωτίστως νόημα, ως το υπέρτατο, το πιο κορυφαίο αγαθό, το καθόλου, ήτοι την καθολική οντότητα, που συνυφαίνεται με έναν τελικό σκοπό. Ως τέτοιο αγαθό δεν αιωρείται κάπου στον ουρανό, αλλά ενδημεί εντός της ανθρώπινης κοινωνίας και αφορά τόσο τα καθέκαστα, τα ενικά, τα επί μέρους άτομα, όσο και αυτή τούτη την πόλη, το κράτος υπό τη μορφή της πολιτείας. Ως εκ τούτου η εξομοίωση, η ταύτιση ευδαιμονίας και υπέρτατου αγαθού θεμελιώνεται, εκ πρώτης όψεως, στο γεγονός ότι ο τελικός σκοπός της πολιτικής και το ύψιστο αγαθό που μπορούν να αποκτήσουν με το έργο τους τα ανθρώπινα άτομα δεν είναι άλλο από την ευδαιμονία. Έτσι, το άτομο δεν μπορεί να είναι παρά ένας άνθρωπος της πόλης, ο πολίτης, που είναι υπεύθυνος για τις ατομικές του πράξεις και ευρύτερα για την ευδοκίμηση της πολιτείας, αφού ο ενεργός και ενάρετος πολιτικός είναι πρωτίστως πολίτης, που μέσω της πολιτικής πράξης, εργάζεται για την πραγμάτωση του υπέρτατου αγαθού. Δεν νοούνται πολίτες τα μαζοποιημένα άτομα, δηλαδή μια απλώς αγελαία μάζα ατόμων, που

«έχει εντελώς-παντελώς τα γνωρίσματα των σκλάβων και προτιμά έναν τρόπο ζωής ταιριαστό στα ζώα» (Ηθικά Νικομάχεια 1095b).

Μια τέτοια μάζα αποτελείται από άτομα, που οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες τα έχουν εξουθενώσει, ή ακόμη από μωροφιλόδοξα όντα, απογυμνωμένα πλήρως από υψηλούς σκοπούς ή αξίες και περιφερόμενα, ως αδιάντροποι επαίτες, από τον έναν μηχανισμό στον άλλο, προκειμένου να ικανοποιήσουν το Επιθυμητικό τους. Γράφει σχετικά ο Αριστοτέλης:

«πολλοί από τους ανθρώπους της εξουσίας, μοιάζουν στη στάση τους και στις προτιμήσεις τους, με τον Σαρδανάπαλο» (ό.π.),

δηλαδή με τον πιο φαύλο τρόπο ζωής.

§4

Η ευδαιμονία δεν είναι απλώς το τέλος μιας μακράς πορείας ή μιας συμβατικής πολιτικής δραστηριότητας, αφού μπορεί κανείς, από άποψη περιεχομένου, μια ολόκληρη ζωή να κοιμάται και να μην κάνει τίποτα (ό.π.). Απεναντίας είναι ένας τρόπος ζωής, που προσδιορίζεται ή καθορίζεται κάθε φορά από τα ανάλογα περιεχόμενα. Αυτά εδώ συνθέτουν ορισμένως το ύψιστο αγαθό, για χάρη του οποίου τα ανθρώπινα άτομα, όχι ως μοναχικές και ξεριζωμένες υπάρξεις, αλλά ως πολίτες, ήτοι ως άτομα της πόλεως, αναπτύσσουν μια πολύπλευρη δραστηριότητα με επί μέρους επιδιώξεις και σκοπούς. Κάθε όμως επί μέρους σκοπός, όσο καλός κι αν είναι, δεν οδηγεί αυτός καθεαυτόν στην ευδαιμονία. Π.χ. ένας πολίτης έχει άμεσο σκοπό να βρει εργασία· δεν είναι όμως αυτός ο τελικός σκοπός του. Ο τελικός σκοπός είναι η ευχαρίστηση, η ευδαιμονία απ’ αυτή την εργασία· ετούτη απλώς είναι και οφείλει να είναι μέσο, όργανο, για να επιτύχουμε το σκοπό. Αλλά και κάθε εργασία, γενικότερα κάθε μέσο ή όργανο –τέτοιο είναι και η πολιτική διακυβέρνηση– δεν οδηγεί στην ευδαιμονία, αν δεν ανταποκρίνεται στο εσωτερικό Είναι του ανθρώπου. Η ευδαιμονία, ως προκύπτει, είναι πάντοτε το επιδιωκτέον [=αυτό που πρέπει να επιδιώκεται], κάτι δηλαδή σαν το πλατωνικό Αγαθό. Η επιδίωξη τούτη καρποφορεί, εάν συνδράμουν οι αντικειμενικές συνθήκες, ας πούμε η σωστή ή μη σωστή λειτουργία της πολιτείας, εντός της οποίας το άτομο ως πολίτης επιδιώκει την ευδαιμονία του· επίσης εξαρτάται από τις φυσικές και επίκτητες αρετές του ανθρώπου, όπως προδιάθεση, χαρακτήρας, συνήθεια, σωφροσύνη, καλοσύνη κ.λπ. Και όλα τούτα συμβάλλουν ή καλλιεργούνται προς την προσδοκώμενη κατεύθυνση του υψηλού, όταν κανείς διάγει έναν αληθινό φιλοσοφικό βίο: όταν ο τρόπος και τα περιεχόμενα σκέψης του βρίσκονται σε εσωτερική ανταπόκριση με την αναπτυσσόμενη πρακτική του. Εκείνος π.χ. που το πρωί, με τη μάσκα του Καθηγητή, βγάζει το ψωμί του ρητορεύοντας περί Αριστοτέλη, Πλάτωνα κ.λπ. στις σκονισμένες αίθουσες της φιλοσοφίας, το δε απόγευμα φορά τη μάσκα του πολιτικάντη των υπουργείων, των βουλευτηρίων ή των κομματικών μηχανισμών, κολακεύοντας αχαλίνωτες μωροφιλοδοξίες του, δεν είναι ούτε φιλόσοφος, ούτε πολιτικός, με την Αριστοτελική έννοια, ούτε ακόμη στοιχειωδώς αναζητητής της ανθρώπινης ευδαιμονίας. Απλώς είναι ένα επί πλέον πραγμοειδές μέσα στο συνονθύλευμα των αχρείων Σαρδανάπαλων στη σφαίρα και της επιστήμης και της πολιτικής.

§5

Η εκπλήρωση, ως εκ τούτου, των διαφόρων επιθυμιών του ανθρώπου δεν σημαίνει αυτόματα και πραγμάτωση της ευδαιμονίας. Οπωσδήποτε όμως, ανάλογα με την ευγένεια των επιθυμιών, συνιστά ένα βήμα, λαμβανομένων υπόψη και των εξής παραμέτρων: υπάρχουν οι επιθυμίες για ικανοποίηση των βασικών αναγκών μας· αυτές είναι απόλυτα θεμιτές και ικανές να μας δείχνουν τον δρόμο προς την ευδαιμονία. Υπάρχουν και εκείνες, που γεννιούνται από πλεοναστικές ανάγκες, π.χ. πλουτισμό, καταναλωτισμό, υπερβολικές απολαύσεις κ.λ.π. Εδώ συμβαίνει, όπως λέει ο Αριστοτέλης, οι άνθρωποι να χρησιμοποιούν την κάθε ικανότητά τους όχι κατά τη φυσική της αποστολή, αλλά ως προμηθευτική χρημάτων (Πολιτικά 1258a 10 κ.εξ.). Και επεξηγεί περαιτέρω πως είναι επιθυμητή για τη ζωή μας η ευχαρίστηση ή η ηδονή που συνεπάγεται η ικανοποίηση της μιας ή της άλλης επιθυμίας· ωστόσο υπάρχουν και αισχρές ηδονές, που παράγονται από εκφυλισμένες περιπτώσεις ανθρώπων και γι’ αυτό δεν είναι πραγματικές ηδονές παρά μόνο ψευδείς για διεφθαρμένους (Ηθικά Νικομάχεια 1176a 20-24). Έτσι, αποφαίνεται περαιτέρω ο Αριστοτέλης, από διεφθαρμένους πολιτικούς μπορούν να προκύψουν μόνο αισχρές ηδονές για τους ίδιους και ολική καταστροφή για την πολιτεία. Τούτο σημαίνει για τον φιλόσοφο πως ό,τι ισχύει για την ευδαιμονία του ατόμου ισχύει και για την ευδαιμονία της πόλεως. Δεν μπορεί να υπάρχει μια άριστη κοινωνία και την ίδια στιγμή οι πολίτες της να είναι δούλοι, φτωχοί και ρακένδυτοι, ενώ συγχρόνως να υπάρχουν ορισμένοι πλούσιοι που ζουν σε βάρος των πολλών φτωχών. Η ευχαρίστηση, που μπορεί να αισθάνεται ο ένας ή ο άλλος πολίτης, δεν είναι αυτόχρημα ευδαιμονία. Η τελευταία συνδέεται με την ελευθερία, με την κατ’ αρετήν ενέργεια (ό.π., 1177a 11). Ευδαίμων πολιτεία και ευδαίμων βίος υπάρχει τότε μόνο, όταν τα άτομα και η πολιτεία ενεργούν, παράγουν έργο με βάση την αρετή: π.χ. μια πολιτεία που νομοθετεί ενάντια στην κλεπτοκρατία και οι πολιτικοί της είναι οι πρώτοι κλεπτοκράτες, δεν παράγει ενάρετο έργο, παρά μόνο διαφθορά και δυστυχία· άρα δεν είναι ευδαίμων και άριστη παρά μόνο αισχρή και εκφυλισμένη. Η αρετή δεν νοείται εδώ με ηθικολογικούς όρους, αλλά με όρους του μέτρου, της αρμονίας. Επομένως, η άριστη πολιτεία και ο άριστος βίος κυβερνώνται από τη μεσότητα: π.χ. ούτε φτώχεια ούτε πολυτέλεια, ούτε στέρηση ούτε υπερβολή (Πολιτικά 1295a 36 κ.εξ). Σε μια πολιτεία, για παράδειγμα, όπου δεν κυριαρχεί το μέτρο στην απόκτηση των αγαθών, το αποτέλεσμα θα είναι περίπου το εξής: «οι πλούσιοι γίνονται πιο αναιδείς και μεγαλοαπατεώνες, οι δε φτωχοί κακοποιοί και μικροαπατεώνες, ενώ τα αδικήματα διαπράττονται άλλα από αλαζονεία, άλλα από μοχθηρία» (ό.π., 1295b 1-11).

§6

Κατά τα άλλα, οι «πεινασμένοι» και γι’ αυτό αναιδείς και επιτήδειοι της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, και μάλιστα εκείνοι οι πιο αναιδείς της σκοταδιστικής/νεοφασιστικής «αριστεράς», με το δεξί χέρι συσσωρεύουν κεφάλαιο δι’ εαυτούς και με το αριστερό «μάχονται», υποτίθεται, ενάντια στο καπιταλιστικό κεφάλαιο, αλλά στην πράξη για να προστατέψουν το δικό τους «σοσιαλιστικό» κεφάλαιο, τις δικές τους άνομες κερδοσκοπίες και να καταδικάσουν ταυτόχρονα τον πολύ κόσμο μέσα στην ανέχεια και τη συντριβή. Αν υπάρχει ένα τέλος, δηλαδή ένας τελικός σκοπός, που βάζει τη σφραγίδα του στις πράξεις των ανθρώπων, που τις προσδιορίζει ποιοτικά, τονίζει ο Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1097a κ.εξ.), αυτό είναι το Αγαθό, όχι ένα επί μέρους αγαθό, π.χ σε επίπεδο πολιτικής ένα θετικό πολιτικό μέτρο μέσα στα άπειρα αρνητικά, αλλά το τελικό, το πιο τελικό Αγαθό, το οποίο δεν επιδιώκουμε για χάρη κάποιου άλλου αγαθού, αλλά για χάρη του ίδιου του εαυτού του (ό.π.). Ένα τέτοιο τελικό Αγαθό είναι η ευδαιμονία, που δεν την επιδιώκουμε για χάρη κάποιου άλλου σκοπού, αλλά για ό,τι είναι αυτή η ίδια. Π.χ. σε επίπεδο κοινωνίας και πολιτείας, το τελικό αγαθό για χάρη του εαυτού του, η ευδαιμονία για χάρη της ευδαιμονίας, είναι η ευημερία της κοινωνίας και ο αγώνας για την πατρίδα, για μια ελεύθερη πατρίδα. Με λόγια του Αριστοτέλη: «εὖ ζῆν καὶ εὖ πράττειν=ευζωία και ευπραγία» (ό.π. 1098b). Μια τέτοια ευδαιμονία, συνεχίζει ο φιλόσοφος, δεν προκύπτει ποτέ από την επενέργεια της τύχης [=συμβεβηκός], αλλά από την ενέργεια της ανθρώπινης ψυχής, που είναι σύμφωνη με την αρετή, όχι την επί μέρους, αλλά την τέλεια, την πιο τέλεια αρετή (ό.π.). Γι’ αυτό και η ευ-τυχία δεν είναι ούτε μπορεί να είναι ευδαιμονία. Έτσι, μια πολιτική αντίληψη ή πρακτική είναι πατριωτική ή μη με βάση τις τελικές της πράξεις και όχι κάποια επίπλαστη ευημερία/ευζωία, η οποία στην ενεργό πραγματικότητά της συγκαλύπτει, αντί να αποκαλύπτει, την ανθρώπινη ουσία της πολιτικής κοινότητας, αλλά και της ενικής ατομικότητας.

Ο Αριστοτέλης και η μεσαία τάξη ως ρυθμιστής του άριστου πολιτεύματος

Από τη στιγμή που αναλύθηκαν όλα τα είδη των πολιτευμάτων (και οι παρεκβάσεις τους), αυτό που απομένει είναι η διερεύνηση του άριστου πολιτεύματος: «Ποιο όμως είναι το άριστο πολίτευμα και ποιος ο άριστος βίος για τις περισσότερες πόλεις και για τους περισσότερους ανθρώπους, όχι με βάση την εξαιρετική αρετή που υπερβαίνει την αρετή του συνηθισμένου ατόμου, ούτε με βάση την παιδεία η οποία προϋποθέτει φυσικά χαρίσματα και ευνοϊκή τύχη, ούτε με βάση ένα πολίτευμα όπως το ευχόμαστε, αλλά με βάση το είδος ζωής που είναι εφικτό να έχουν οι περισσότεροι, και το είδος πολιτεύματος που ενδέχεται να υιοθετήσουν οι περισσότερες πόλεις;»

Ο συνδυασμός του άριστου πολιτεύματος με τον άριστο βίο είναι η κατάδειξη της ενότητας ανάμεσα στην ατομική και πολιτική αρετή. Η πόλη, ως σύνολο ανθρώπων, για να μπορέσει να οργανωθεί, πρέπει ο κάθε πολίτης ξεχωριστά να αποδεχτεί και να εφαρμόσει τους κανόνες. Η ηθική αρετή σε ατομικό επίπεδο είναι η προϋπόθεση της αρετής σε δημόσιο επίπεδο. Ένα πλήθος από λωποδύτες είναι αδύνατο να προτάξει την πολιτειακή ακεραιότητα. Κι αυτός είναι ο ρόλος της παιδείας που πρέπει να μεταδώσει στους νέους την ηθική αρετή, ώστε να διασφαλιστεί η κοινωνική συνοχή με την εφαρμογή των νόμων. Η αναγνώριση ότι η παιδεία αφορά τα φυσικά χαρίσματα του μαθητή και την ευνοϊκή τύχη, είναι η παραδοχή της ταξικής διάστασης της παιδείας, αφού η τύχη δεν είναι τίποτε άλλο από την κοινωνική θέση που θα παίξει τεράστιο ρόλο. Η επιλογή δασκάλου, η ανάγκη αποχής από κάθε άλλη εργασία, τα οικογενειακά ερεθίσματα και οι προτεραιότητες που ορίζονται πρωτίστως από τους γονείς είναι ξεκάθαρα ταξικά στοιχεία που εν τέλει διαμορφώνουν την εκπαίδευση. Κι αυτή την παράμετρο ο Αριστοτέλης ονομάζει τύχη, αφού κανείς δεν μπορεί να επιλέξει την οικογένεια που θα γεννηθεί. Αν συνυπολογίσουμε ότι και αυτά που αναφέρονται ως «φυσικά χαρίσματα», εννοώντας προφανώς την ευφυΐα ή τη δυνατότητα συγκέντρωσης ή οτιδήποτε άλλο συμβάλλει θετικά στην εκπαιδευτική πρόοδο του μαθητή, αφορούν επίσης σε μεγάλο βαθμό το κοινωνικό περιβάλλον που προσδίδει τα ερεθίσματα, αντιλαμβανόμαστε ότι ο βαθμός της τύχης παίζει τον πιο καθοριστικό ρόλο. Γι’ αυτό, πολύ βασικός στόχος κάθε υγιούς πολιτεύματος είναι η παροχή ίσων εκπαιδευτικών ευκαιριών σε όλους τους νέους, που μόνο με την άμβλυνση των ταξικών διαφορών μπορεί να επιτευχθεί. Γιατί η εκπαίδευση είναι αδύνατο να αποκοπεί από τους ταξικούς διαχωρισμούς – πράγμα που ο Αριστοτέλης αντιλαμβανόταν πολύ καλά παρακολουθώντας την αθηναϊκή πραγματικότητα της εποχής του. Οι εκπαιδευτικές ανισότητες δεν είναι παρά ταξικές ανισότητες που μ’ αυτό τον τρόπο διαιωνίζονται.

Και βέβαια, οι πολιτειακές παρεμβάσεις αυτού του είδους, απαιτούν συγκεκριμένες τακτικές και κυρίως την πρακτική ευκολία στην εφαρμογή τους, ώστε να μπορούν να υιοθετηθούν από τις περισσότερες πόλεις. Κι αυτός είναι ο δρόμος της μεσότητας: «Εάν δηλαδή είναι σωστή η άποψη των Ηθικών ότι ο ευτυχισμένος βίος είναι ο βίος ο εναρμονισμένος με την αρετή και η αρετή είναι η μεσότητα, τότε κατά λογική αναγκαιότητα ο βίος που χαρακτηρίζεται από τη μεσότητα είναι άριστος, με την έννοια ότι είναι δυνατόν κάθε άνθρωπος να πετύχει τη μεσότητα». Από τη στιγμή που η μεσότητα εγγυάται τις ισορροπίες σε ατομικό επίπεδο οδηγώντας στην αρετή κι εφόσον η συνύπαρξη καθορίζεται από τις σχέσεις όλων των μεμονωμένων προσωπικοτήτων, που πρέπει να κατέχουν την ατομική αρετή μέσω της μεσότητας, δε μένει παρά να δεχτούμε ότι το κλειδί της σωστής πολιτικής οργάνωσης που θα εξασφαλίσει τη συλλογική ευτυχία είναι και πάλι η μεσότητα που θα επιβάλει τις ισορροπίες: «Και αυτά τα ίδια κριτήρια υποχρεωτικά ισχύουν για την αρετή και την κακία της πόλης και του πολιτεύματος, γιατί το πολίτευμα είναι ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής της πόλης».

Με δεδομένο ότι τα πολιτεύματα διαχωρίζονται κυρίως από τον ταξικό τους προσανατολισμό δεν είναι δύσκολο να συμπεράνει κανείς ότι ακριβώς αυτό είναι και το πεδίο της μεσότητας που πρέπει να διεκδικηθεί ως κοινωνικό αγαθό: «Κάθε πόλη γενικά αποτελείται από τρία μέρη, από τους πολύ εύπορους, από τους πολύ άπορους και από τους τρίτους που βρίσκονται στη μέση αυτών των δύο. Καθώς, λοιπόν, κατά κοινή ομολογία το μέτριο και το μέσο είναι το άριστο, γίνεται φανερό ότι από όλα τα δώρα της τύχης η μέση ιδιοκτησία είναι η καλύτερη». Κι όταν ο Αριστοτέλης λέει ότι «η μέση ιδιοκτησία είναι η καλύτερη», εννοεί ότι είναι καλύτερη και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να κατακτήσει την ευτυχία μόνο εντασσόμενος στο συμβιωτικό πλαίσιο της συναναστροφής. Ως φύσει πολιτικό ον είναι αδύνατο να συλλάβει την ευτυχία αν δε συνειδητοποιήσει τις ισορροπίες που τον καθιστούν αποδεκτό από τους γύρω. Κι εδώ δε γίνεται λόγος για τη φτηνή συναναστροφή της κολακείας που μόνο το συμφέρον επιβάλλει. Εδώ μιλάμε για τον καθορισμό του εαυτού που οφείλει να ενταχθεί μέσα στο συλλογικό γίγνεσθαι, δηλαδή για την αυτογνωσία, που αποκτά κοινωνικές διαστάσεις: «ο μέσος πλούτος πολύ εύκολα υπακούει στη λογική, ενώ ο άνθρωπος ο υπερβολικά ωραίος ή ισχυρός ή ευγενικής καταγωγής ή πλούσιος ή το αντίθετο, δηλαδή ο υπερβολικά φτωχός ή ανίσχυρος ή ταπεινής καταγωγής είναι δύσκολο να ακολουθήσει τη λογική».

Τα άκρα, σε όλα τα επίπεδα, δεν μπορούν παρά να δράσουν αρνητικά, αφού, από θέση αρχής, ακυρώνουν τις ισορροπίες. Κι αυτό δεν αφορά μόνο τον πλούτο, αλλά και την ομορφιά και τη δύναμη και οτιδήποτε σχετίζεται με τη διαμόρφωση του ανθρώπου. Η υπερβολή είναι εύκολο να οδηγήσει στην υπεροψία και την αλαζονική συμπεριφορά, ενώ η έλλειψη στο αίσθημα της κατωτερότητας που είτε θα στραφεί απέναντι στους άλλους ως επιθετικότητα είτε απέναντι στον ίδιο τον εαυτό ως εκμηδένιση της αυτοπεποίθησης. Τελικά, όλα τα ενδεχόμενα υπονομεύουν την ανθρώπινη επαφή: «Γιατί οι πρώτοι γίνονται αλαζόνες και μεγαλοαπατεώνες μάλλον και οι δεύτεροι κακοποιοί και μικροαπατεώνες κυρίως. Έτσι άλλα αδικήματα οφείλονται στην αλαζονεία και άλλα στην κακοήθεια».

Η κατανομή του πλούτου που επιφέρει χαοτικές κοινωνικές ανισότητες παρουσιάζεται ως ύψιστη παθογένεια, αφού σε κάθε περίπτωση δεν έχει άλλη επιλογή απ’ το να οδηγήσει στην αποδιοργάνωση. Από τη μια ο υπέρμετρος πλούτος γεννά την ακόρεστη επιθυμία για κέρδος (και κατ’ επέκταση για πολιτική εξουσία προς νομοθετική διασφάλιση όλων των μεθοδεύσεων) κι από την άλλη η φτώχεια γεννά την αδικία και την εξαθλίωση που ασφαλώς (επίσης) θα δράσουν αντικοινωνικά. Οι κοινωνικές δομές που δημιουργούν τις συνθήκες για την κατάλυση κι όχι την ισχύ του νόμου, είναι οι συνθήκες της στρέβλωσης, που θα μετατρέψουν το πολίτευμα σε πεδίο εξυπηρέτησης συμφερόντων. Γι’ αυτό και οι πλούσιοι θέλουν ολιγαρχία. Γι’ αυτό και οι φτωχοί παλεύουν για δημοκρατία. Κι αν δεν είναι το συμφέρον που κάνει τους πάντες να κόπτονται για την εξουσία, τότε είναι η υπέρμετρη φιλοδοξία που και πάλι τρέφεται από τα άκρα ως εσφαλμένη αντίληψη του εαυτού: «οι βρισκόμενοι στο μέσον ελάχιστα επιδιώκουν να αποφεύγουν ή να καταλαμβάνουν αξιώματα. Και οι δύο αυτές επιδιώξεις βλάπτουν τις πόλεις».

Αν η αποφυγή των αξιωμάτων δηλώνουν την απογοήτευση από τον πολιτικό βίο που κάνει τους ανθρώπους να απομακρύνονται ή αν η επιδίωξη της πολιτικής καταξίωσης υπονοεί την υπηρεσία συμφερόντων ή της προσωπικής ματαιοδοξίας, δεν έχει να κάνει με το πεδίο που ερευνά εδώ ο Αριστοτέλης. Ούτε όμως γίνεται λόγος απλώς για τις προτιμήσεις ή τις κλίσεις των ανθρώπων, σύμφωνα με τις οποίες άλλοι θέλουν κι άλλοι δε θέλουν να συμμετέχουν στην πολιτική ζωή. Γιατί εδώ καθίσταται σαφές ότι αυτές ακριβώς οι κλίσεις διαμορφώνονται και, κατά συνέπεια, άλλοι μαθαίνουν να έχουν τέτοιες φιλοδοξίες, ενώ άλλοι όχι. Αν δεχτούμε ότι η παιδεία είναι αυτή που δημιουργεί την επιθυμία για συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι, τότε βρισκόμαστε και πάλι μπροστά στην ανισότητα, αφού η παιδεία δεν είναι απαλλαγμένη από τις ταξικές διαφορές: «… οι ευνοημένοι με υπερβολικά δώρα της τύχης, δύναμη, πλούτο, φίλους και άλλα παρόμοια, ούτε ανέχονται ούτε γνωρίζουν να υπακούν στην εξουσία (και αυτό καλλιεργείται από την παιδική ακόμη ηλικία στο οικογενειακό περιβάλλον. Εξαιτίας της πολυτελούς ζωής τους ούτε και στα σχολεία συνηθίζουν να υπακούν). Αντίθετα οι υπερβολικά φτωχοί είναι πολύ δουλοπρεπείς. Συνεπώς αυτοί δε γνωρίζουν να εξουσιάζουν, αλλά να εξουσιάζονται ως δούλοι από δεσποτική αρχή. Οι προηγούμενοι γνωρίζουν να μην υπακούν σε καμία εξουσία, αλλά μόνο να ασκούν οι ίδιοι δεσποτική εξουσία. Έτσι διαμορφώνεται μια πόλη δούλων και δεσποτών αλλά όχι ελεύθερων ανθρώπων, όπου άλλοι φθονούν κι άλλοι περιφρονούν».

Το ενδεχόμενο της διεκδίκησης των θέσεων εξουσίας από ανάξιους, που είναι πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν όλα τα μέσα εξαναγκάζοντας τους πραγματικά χαρισματικούς να αποχωρήσουν, είναι η πιο στρεβλή εκδοχή όχι μόνο του πολιτεύματος, αλλά και της παιδείας – η παιδεία είναι το στήριγμα όλων των πολιτευμάτων – η οποία επιτρέπει τη διαστρέβλωση όλων των αξιών αναδεικνύοντας τους χειρότερους σε ηγέτες και μετατρέποντας το λαό σε υποχείριο, που είτε αδυνατεί να παρακολουθήσει τη στρέβλωση είτε την ανέχεται για την εξυπηρέτηση μικροσυμφερόντων.

Οι ακραίες περιπτώσεις πλούτου και φτώχειας δεν μπορούν παρά να έχουν αντίκτυπο και στη διαχείριση της εξουσίας. Αυτομάτως όλα γίνονται θέμα συσχετισμών. Αν οι φτωχοί είναι πολλοί κι οργανωθούν μπορεί να προκύψει καμιά εξέγερση. (Αυτό βέβαια εξαρτάται κι απ’ το βαθμό της απελπισίας. Οι έξυπνες ολιγαρχίες είναι αυτές που ξέρουν ποια είναι τα όρια. Όσο πιο προκλητική γίνεται η ολιγαρχία τόσο πιο επίφοβη είναι η θέση της): «Όλα αυτά όμως απέχουν πάρα πολύ από τη φιλία και την πολιτική κοινωνία, γιατί η κοινωνία προϋποθέτει στοιχεία φιλίας, αφού οι άνθρωποι ούτε τον ίδιο δρόμο δε θέλουν να μοιράζονται με τους εχθρούς τους. Αντίθετα με αυτό, απαιτείται η πόλη να αποτελείται από ίσους και όμοιους πολίτες όσοι γίνεται περισσότερο, και αυτό συναντάται κυρίως στη μεσαία τάξη. Κατά συνέπεια άριστο πολιτικό βίο έχει η πόλη η οποία αποτελείται από όσα ισχυριστήκαμε ότι συνιστούν την πόλη σύμφωνα με τη φύση της».

Η πρόθεση ενός πολιτεύματος να ακολουθήσει τη μεσότητα στη διανομή του πλούτου δεν μπορεί παρά να καταγράφεται από την ισχύ που δίνει στη μεσαία τάξη. Από τη στιγμή που ο υπέρμετρος πλούτος είναι αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς την προϋπόθεση της υπέρμετρης φτώχειας, κι από τη στιγμή που και τα δύο αυτά αλληλένδετα ενδεχόμενα λειτουργούν σε βάρος της κοινωνικής συνοχής, δηλαδή του δημόσιου συμφέροντος, η γιγάντωση της μεσαίας τάξης είναι τα διαπιστευτήρια της ισότητας και της κοινωνικής ομαλότητας. Υπό αυτές τις συνθήκες η προσπάθεια εξαφάνισης ή συρρίκνωσης της μεσαίας τάξης δεν είναι παρά υπονόμευση της ενότητας της κοινωνίας, δηλαδή της ίδιας της πολιτείας.

Όμως η μεσότητα δε σημαίνει και ισοπέδωση με την έννοια της απόλυτης περιουσιακής ισότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αριστοτέλης υποστηρίζει της ιδιοκτησία ως μορφή αξιοκρατίας – αυτός που αξίζει ας έχει και τα περισσότερα. Δεν είναι όμως τυχαίο που υποστηρίζει επίσης ότι αυτές οι περιουσιακές διαφορές πρέπει εκδηλώνονται μέσα σε κάποια όρια. Γιατί αυτό που προέχει είναι το όφελος της πόλης και η ύπαρξη ενός υγιούς ανταγωνισμού στο πλαίσιο της περιουσιακής επέκτασης μπορεί να δράσει θετικά, αφού θα λειτουργήσει ως έναυσμα αξιοποίησης όλων των ικανοτήτων. (Φυσικά, με την προϋπόθεση ότι δεν παραβιάζονται οι νόμοι). Όταν όμως τα όρια χαθούν φέρνοντας στο προσκήνιο ανθρώπους με πλούτο χωρίς προηγούμενο (κι ως εκ τούτου με ανεξέλεγκτη δύναμη) τότε όλα ανατρέπονται, καθώς εξαφανίζονται οι ισορροπίες ανοίγοντας το δρόμο στις πολιτικές ακρότητες: «Άρα γίνεται φανερό ότι η πολιτική κοινωνία που αποτελείται από πολίτες της μέσης τάξης είναι άριστη, και ενδέχεται να έχουν σωστό πολιτικό βίο οι πόλεις όπου η μεσαία τάξη είναι μεγάλη και ισχυρότερη, μάλιστα σε σχέση με τις δύο άλλες ή τουλάχιστον με μία από τις δύο. Γιατί συμμαχώντας με αυτή πετυχαίνει η ισορροπία των δυνάμεων και εμποδίζει την εμφάνιση ακροτήτων στον πολιτικό βίο». Και ο Αριστοτέλης συμπληρώνει: «είναι σαφές ότι το πολίτευμα της μέσης τάξης είναι άριστο, γιατί είναι το μόνο αστασίαστο πολίτευμα, αφού ελάχιστα φαινόμενα επαναστάσεων κι αντιπαλότητας των πολιτών παρατηρούνται εκεί, όπου η μεσαία τάξη είναι μεγάλη».

Όμως, η συνείδηση της σημασίας της μεσαίας τάξης για τη συγκρότηση της πολιτείας δε συνεπάγεται και την αυτόματη κατοχύρωση της αξίας της ως πηγή ευτυχίας. Κι αυτό είναι ξεκάθαρο θέμα παιδείας. Το γεγονός ότι η ευτυχία συνδυάζεται (σχεδόν) πάντα με το χρήμα είναι η αποτυχία των πολιτών να προσεγγίσουν σωστά την ευτυχία σε ατομικό και κατά συνέπεια σε συλλογικό επίπεδο. Η κοινωνία που θεοποιεί το χρήμα δεν μπορεί παρά να λειτουργήσει συγκρουσιακά μετατρέποντας τους θεσμούς σε πεδίο κατοχύρωσης συμφερόντων. Υπό αυτούς τους όρους η πολιτική εκπροσώπηση, η δικαιοσύνη, η εκπαίδευση, όλοι οι θεμελιώδεις κοινωνικοί θεσμοί τίθενται στη λογική της ιδιοτέλειας, δηλαδή της επιβολής. Μοιραία, παίρνουν το δρόμο της χειραγώγησης. Το μόνο που μένει είναι η κοινωνική αδικία ως ατράνταχτη απόδειξη της πολιτικής στρέβλωσης.

Η άποψη του Αριστοτέλη ότι ο πολιτικός πρέπει να ανήκει στη μεσαία τάξη, ώστε να διασφαλίζεται η ακεραιότητά του, κρίνεται μάλλον επίφοβη: «είναι μεγάλο ευτύχημα όσοι δραστηριοποιούνται πολιτικά, να έχουν μέσου μεγέθους περιουσία, γιατί, όπου άλλοι έχουν υπερβολικά πολλά και άλλοι τίποτε, εκεί εμφανίζεται ή το τελευταίο είδος της δημοκρατίας ή άκρατη ολιγαρχία ή τυραννίδα εξαιτίας των δύο αυτών ακροτήτων». Και είναι επίφοβη γιατί η μεσαία τάξη δεν αποτελεί επιλογή. Ο μεσαίος, αν βρει επαγγελματική ευκαιρία, μπορεί να δουλεύει ακατάπαυστα για την ελπίδα του πλουτισμού. Σε πολλές περιπτώσεις δε διστάζει να χρησιμοποιήσει αθέμιτα κι επικίνδυνα μέσα και είναι πρόθυμος να συγκρουστεί με άλλους μεσαίους προκειμένου να αυξήσει το εισόδημά του. Συνήθως προσπαθεί να μιμηθεί τις συνήθειες των ανθρώπων που τον ξεπερνούν οικονομικά. Η έννοια μικροαστός, που απευθύνεται κυρίως στα χαμηλά στρώματα των μεσαίων – δεν είναι όλοι οι μεσαίοι το ίδιο, όπως δεν είναι και όλοι οι πλούσιοι το ίδιο – λειτουργεί πρωτίστως υποτιμητικά.

Ο μεσαίος που αρκείται σ’ αυτά που έχει και απολαμβάνει τη ζωή με τα μέσα που έχει χωρίς να μπαίνει στο παιχνίδι της περαιτέρω απόκτησης είναι ο φιλοσοφημένος άνθρωπος. Είναι αυτός που γνωρίζει την αξία του μέτρου. Όμως σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό αποτελεί επικρατούσα κοινωνική αντίληψη. Η μεσότητα στον πλούτο, με τον τρόπο που τη θέτει ο Αριστοτέλης, δεν έχει αποκτήσει ιδεολογικό ανάστημα κι αν εννοήσουμε ως μέτρο το μέγεθος των πραγματικών αναγκών θα λέγαμε ότι τα όρια έχουν χαθεί εντελώς. Ο άνθρωπος πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η ευτυχία και η καταξίωση δεν αφορούν τον άμετρο πλούτο – κι αυτός είναι ο λόγος που η μεσαία τάξη πρέπει να θεωρείται επιθυμητή. Η επιμονή του ανθρώπου στην αναζήτηση του πλούτου είναι η απομάκρυνση από τις χαρές της ζωής, που σε τελική ανάλυση είναι καταδικασμένες στην απλότητα: «Ακόμη οι πολίτες της μέσης τάξης έχουν τη μεγαλύτερη ασφάλεια στις πόλεις, γιατί ούτε επιθυμούν τα ξένα αγαθά, όπως οι φτωχοί, ούτε άλλοι τα δικά τους, όπως οι φτωχοί ζηλεύουν τα αγαθά των πλουσίων. Έτσι ζουν χωρίς κινδύνους, γιατί ούτε υπονομεύονται ούτε υπονομεύουν. Από αυτά δικαιώνεται η ευχή του Φωκυλίδη: “Οι μέσοι έχουν πολλά άριστα πράγματα. Θέλω να ανήκω στους μέσους”».

Αριστοτέλης, Πολιτικά

Ανθολόγιο Αττικής Πεζογραφίας

ΞΕΝΟΦΩΝ, ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

ΞΕΝ ΛακΠολ 2.1–2.5

Αγωγή και εκπαίδευση των παιδιών

Σκοπός του Ξενοφώντα με τη συγγραφή του έργου αυτού ήταν να καταδείξει το μεγαλείο της νομοθεσίας του Λυκούργου, στην οποία απέδιδε τη μεγάλη ισχύ και ευδαιμονία του σπαρτιατικού κράτους. Αρχικά αναφέρθηκε στους νόμους του Σπαρτιάτη νομοθέτη για την τεκνοποίηση. Και συνεχίζει:


[2.1] Ἐγὼ μέντοι, ἐπεὶ καὶ περὶ γενέσεως ἐξήγημαι, βούλομαι
καὶ τὴν παιδείαν ἑκατέρων σαφηνίσαι. τῶν μὲν τοίνυν
ἄλλων Ἑλλήνων οἱ φάσκοντες κάλλιστα τοὺς υἱεῖς παιδεύειν,
ἐπειδὰν τάχιστα αὐτοῖς οἱ παῖδες τὰ λεγόμενα ξυνιῶσιν,
εὐθὺς μὲν ἐπ’ αὐτοῖς παιδαγωγοὺς θεράποντας ἐφιστᾶσιν,
εὐθὺς δὲ πέμπουσιν εἰς διδασκάλων μαθησομένους καὶ
γράμματα καὶ μουσικὴν καὶ τὰ ἐν παλαίστρᾳ. πρὸς δὲ
τούτοις τῶν παίδων πόδας μὲν ὑποδήμασιν ἁπαλύνουσι,
σώματα δὲ ἱματίων μεταβολαῖς διαθρύπτουσι· σίτου γε μὴν
αὐτοῖς γαστέρα μέτρον νομίζουσιν. [2.2] ὁ δὲ Λυκοῦργος, ἀντὶ
μὲν τοῦ ἰδίᾳ ἕκαστον παιδαγωγοὺς δούλους ἐφιστάναι,
ἄνδρα ἐπέστησε κρατεῖν αὐτῶν ἐξ ὧνπερ αἱ μέγισται ἀρχαὶ
καθίστανται, ὃς δὴ καὶ παιδονόμος καλεῖται, τοῦτον δὲ
κύριον ἐποίησε καὶ ἁθροίζειν τοὺς παῖδας καὶ ἐπισκοποῦντα,
εἴ τις ῥᾳδιουργοίη, ἰσχυρῶς κολάζειν. ἔδωκε δ’ αὐτῷ καὶ
τῶν ἡβώντων μαστιγοφόρους, ὅπως τιμωροῖεν ὁπότε δέοι,
ὥστε πολλὴν μὲν αἰδῶ, πολλὴν δὲ πειθὼ ἐκεῖ συμπαρεῖναι.
[2.3] ἀντί γε μὴν τοῦ ἁπαλύνειν τοὺς πόδας ὑποδήμασιν ἔταξεν
ἀνυποδησίᾳ κρατύνειν, νομίζων, εἰ τοῦτ’ ἀσκήσειαν, πολὺ
μὲν ῥᾷον ἂν ὀρθιάδε ἐκβαίνειν, ἀσφαλέστερον δὲ πρανῆ
καταβαίνειν, καὶ πηδῆσαι δὲ καὶ ἀναθορεῖν καὶ δραμεῖν
θᾶττον [ἀνυπόδητον, εἰ ἠσκηκὼς εἴη τοὺς πόδας, ἢ ὑποδεδε-
μένον]. [2.4] καὶ ἀντί γε τοῦ ἱματίοις διαθρύπτεσθαι ἐνόμιζεν
ἑνὶ ἱματίῳ δι’ ἔτους προσεθίζεσθαι, νομίζων οὕτως καὶ πρὸς
ψύχη καὶ πρὸς θάλπη ἄμεινον ἂν παρεσκευάσθαι. [2.5] σῖτόν
γε μὴν ἔταξε τοσοῦτον ἔχοντα συμβολεύειν τὸν εἴρενα ὡς
ὑπὸ πλησμονῆς μὲν μήποτε βαρύνεσθαι, τοῦ δὲ ἐνδεεστέρως
διάγειν μὴ ἀπείρως ἔχειν, νομίζων τοὺς οὕτω παιδευομένους
μᾶλλον μὲν ἂν δύνασθαι, εἰ δεήσειεν, ἀσιτήσαντας ἐπιπονῆ-
σαι, μᾶλλον δ’ ἄν, εἰ παραγγελθείη, ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σίτου
πλείω χρόνον ἐπιταθῆναι, ἧττον δ’ ἂν ὄψου δεῖσθαι, εὐχε-
ρέστερον δὲ πρὸς πᾶν ἔχειν βρῶμα, καὶ ὑγιεινοτέρως δ’ ἂν
διάγειν· καὶ εἰς μῆκος ἂν τὴν αὐξάνεσθαι ῥαδινὰ τὰ σώμα-
τα ποιοῦσαν τροφὴν μᾶλλον συλλαμβάνειν ἡγήσατο ἢ τὴν
διαπλατύνουσαν τῷ σίτῳ.

***
Αφού όμως και περί της τεκνοποιίας έχω εξηγηθή, θέλω και την ανατροφήν των δύο φύλων ακριβώς να περιγράψω. Όσοι μεν λοιπόν από τους άλλους Έλληνας διισχυρίζονται ότι την καλυτέραν εις τα τέκνα των δίδουν ανατροφήν, ευθύς όταν αρχίζουν να εννοούν τα λεγόμενα δούλους εις αυτά τοποθετούν παιδαγωγούς και τα στέλλουν εις τα σχολεία να μάθουν γράμματα και μουσικήν και γυμναστικήν· ακόμη δε και τους πόδας των παιδίων τους λεπτύνουν με υποδήματα και τα σώματά των απαλύνουν με των φορεμάτων την αλλαγήν· μέτρον δε της τροφής έχουν του στομάχου την όρεξιν. Ο Λυκούργος όμως, αντί ο καθείς χωριστά να τοποθετή παιδαγωγούς δούλους, ώρισεν άνδρα ελεύθερον, από τους διοριζομένους εις τα ανώτατα αξιώματα, να διευθύνη τα παιδία, ο οποίος, ως γνωστόν, και παιδονόμος ονομάζεται. Έδωκε δε εις αυτόν εξουσίαν και να συναθροίζη τα παιδία και αυστηρά να τιμωρή, αν κατά την επίβλεψιν κανείς άτακτος είναι· και εφήβους δε μαστιγοφόρους έδωκεν εις αυτόν να τιμωρούν, όταν παραστή ανάγκη, ώστε εκεί πολλή εντροπή να υπάρχη και πειθαρχία. Αντί δε με υποδήματα ν' απαλύνουν τους πόδας, με ανυποδησίαν ώρισε να σκληρύνουν αυτούς, με την σκέψιν ότι, αν εις τούτο συνηθίσουν, πολύ ευκολώτερα εις ανηφορικά μέρη θα περιπατούν και με περισσοτέραν ασφάλειαν θα καταβαίνουν τους κατηφόρους· και να πηδήση και να τιναχθή και να τρέξη ταχύτερα δύναται ανυπόδητος, αν έχη γυμνάσει τους πόδας, παρά με υποδήματα. Και αντί με πολλά φορέματα να γίνωνται απαλώτεροι, ενομοθέτησε να συνηθίζουν εις ένα φόρεμα όλον το έτος, διότι κατά την γνώμην του και εις το ψύχος και εις την ζέστην καλύτερον ετοιμασμένοι θα είναι. Αλλά και τροφήν ώρισε τόσην να συνεισφέρη ο νέος εις το συσσίτιον, ώστε και από πολυφαγίαν ποτέ να μη βαρύνη τον στόμαχον και τας στερήσεις να δοκιμάζη της ζωής. Διότι ενόμιζεν ότι με τοιαύτην ανατροφήν, εάν παραστή ανάγκη, ευκολώτερον θα είναι δυνατόν, χωρίς να φάγουν, να κοπιάσουν ακόμη και, αν διαταχθούν, με την ιδίαν τροφήν περισσότερον καιρόν να υπομείνουν, ολιγωτέραν δε ανάγκην θα έχουν και από καρυκεύματα, ευκολώτερον δε θα τρώγουν όλα της τροφής τα είδη και περισσοτέραν υγείαν θα έχουν. Ενόμιζε δε ότι περισσότερον βοηθεί να γίνωνται τα σώματα υψηλότερα η τροφή η οποία τα κάμνει ευλύγιστα, παρά εκείνη η οποία θα τα παχύνη με τον άρτον.

Σάββατο 29 Ιουλίου 2023

O Σχηματισμός των λέξεων στην Αρχαία Ελληνική γλώσσα

Ι. Οι φωνηεντόληκτοι ενεστώτες σε -i̯o-, δηλαδή τα ρήματα σε -ᾶν (-ῆν), -εῖν, -οῦν, -ίειν, -ύειν, -εύειν

1. Τα ρήματα σε -ᾶν (-ῆν)


§ 179. Τα πρωτογενή ρήματα σε -ᾶν (από το *-ᾱ -i̯o- [1]) είναι πολύ σπάνια: π.χ. δρᾶν 'κάνω', ὑλᾶν 'γαβγίζω', ἰᾶσθαι 'θεραπεύω'. Επίσης τα ρήματα σε -ῆν, που είναι όλα πρωτογενή, δεν συνυπολογίζονται εδώ, και η γλώσσα επιδιώκει να τα αποβάλει εντελώς: εν μέρει διατηρούνται μόνο σε μεμονωμένες διαλέκτους, όπως π.χ. στη δωρ. λῆν 'θέλω'· εν μέρει περνούν στη συζυγία των ρημάτων σε -ᾶν: έτσι το πιο συνηθισμένο από αυτά, το χρῆσθαι, απαντά στην ιωνική-ελληνιστική γλώσσα ως χρᾶσθαι.

§ 180. Τα μετονοματικά σε -ᾶν σχηματίζουν έναν από τους συνηθέστερους ρηματικούς τύπους της ελληνικής.

Για τα παράγωγα σε *-ᾱ- i ̯ ō > -άω από θέματα σε ᾱ, που ακόμη στον Όμηρο αποτελούν την πλειονότητα, αρκούν μερικά συνηθισμένα παραδείγματα:

βοᾶν 'φωνάζω' από το βοή 'φωνή'·

θεᾶσθαι 'βλέπω' από το θέα·

μηχανᾶσθαι 'κατασκευάζω, μηχανεύομαι' από το μηχανή 'τέχνη, τέχνασμα'·

νικᾶν 'νικώ' από το νίκη·

σιγᾶν και σιωπᾶν 'σιωπώ' από τα σιγή και σιωπή.

Επειδή το επίθημα -i̯o-ήταν ένα καθαρά μορφολογικό μέσο για το σχηματισμό ρημάτων από ονόματα, οι σημασιολογικές σχέσεις των μετονοματικών σε -i̯o-με τις βάσεις τους μπορούσαν να πάρουν όλες τις δυνατές αποχρώσεις· το ίδιο συμβαίνει και με τα παράγωγα σε -ᾶν από θέματα σε ᾱ, αφού πρόκειται μόνο για φθογγολογική υποκατηγορία του -i̯o- .

§ 181. Άλλες σχέσεις πρέπει να αναμένουμε, όταν ένα καινούριο επίθημα αποκόπτεται και μεταφέρεται σε άλλα θέματα. Όταν π.χ. από ένα θέμα σε ο, αντί για το βάσει των φθογγολογικών κανόνων -εῖν, σχηματίζεται ένα -ᾶν, πρέπει να υπάρχει μια σημασιολογική συγγένεια μεταξύ αυτού του καινούριου ρήματος σε -ᾶν και ενός ή περισσότερων από τα αρχικά ρήματα σε -ᾶν, που ήταν ισχυρότερη από την τυπική σχέση του θέματος σε ο με το -εῖν. Για τους αναλογικούς, λοιπόν, σχηματισμούς σε -ᾶν πρέπει ν' αναζητήσουμε σημασιολογικά πρότυπα ανάμεσα στα παράγωγα από θέματα σε ᾱ, και μάλιστα με πολλές πιθανότητες επιτυχίας, καθώς η εξάπλωση της αναλογίας κορυφώθηκε στην κλασική εποχή, χωρίς να κατορθώσει να σκεπάσει το παλιό στρώμα - μια ένδειξη για το ότι δεν προκάλεσε ισοπέδωση προς μια γενική σημασιολογική σχέση, όπως στην περίπτωση των -οῦν και -ίζειν, αλλά παρέμεινε προσκολλημένη σε στενά οριοθετημένες εννοιολογικές ομάδες.

§ 182. Φυσικά δεν αποκλείεται η περίπτωση σημαντικής συμμετοχής της τυπικής αναλογίας σε έναν καινούριο σχηματισμό, αλλά έχουν εντοπιστεί ελάχιστα σχετικά παραδείγματα. Από τις γνωστές λέξεις φαίνεται να ανήκει εδώ το (ἀπ-,ὑπ-) ἀντᾶν 'συναντώ'· προφανώς σχηματίστηκε από το επίρρημα ἄντα 'απέναντι' σύμφωνα με τα ζευγάρια: πεῖρα 'προσπάθεια' : πειρᾶν 'προσπαθώ', μοῖρα 'μερίδιο' : μοιρᾶσθαι 'διαιρώ'.

§ 183. Από τις σημασιολογικές ομάδες που στάθηκαν καθοριστικές για τις αναλογικές υπερβάσεις του -ᾶν, στην κλασική εποχή ξεχωρίζει ιδιαίτερα μία, που με ποικίλες αποχρώσεις αποδίδει μια αρρώστια, έναν (αρρωστημένο) πόθο, μια ψυχική διέγερση. Π.χ. τα κορυζᾶν, λεπρᾶν, ποδαγρᾶν 'έχω συνάχι (κόρυζα), λέπρα, ποδάγρα ' αποτέλεσαν πρότυπα για το λοπᾶν 'έχω δερματοπάθεια' (λοπός 'εξωτερική φλούδα, απολέπιση δέρματος'), ὠδινᾶν (ὠδῖνες 'ωδίνες τοκετού')· το μελαγχολᾶν 'έχω μελαγχολία, δυσθυμία' αντί για *μελαγχολεῖν, όπως θα έπρεπε να σχηματιστεί από το μελάγχολος σύμφωνα με την (πρβ. μελαγχολία), προέρχεται από το συνώνυμο χολᾶν (από το χολή).

Μια αρρωστημένη, ανώμαλη επιθυμία εκφράζουν μεταξύ άλλων τα κισσᾶν 'έχω αφύσικη όρεξη (κίσσα)', τομᾶν 'χρειάζομαι επειγόντως εγχείρηση (τομή)', φονᾶν 'ποθώ να σκοτώσω (φονή)'· με αυτά συνδέθηκαν τα μαχλᾶν 'είμαι λάγνος (μάχλος)', θανατᾶν 'λαχταρώ το θάνατο (θάνατος)' κτλ. Από το λυσσᾶν 'είμαι λυσσασμένος' (λύσσα) οδηγηθήκαμε στα συνώνυμα οἰστρᾶν (οἶστρος '(κεντρί) αλογόμυγα(ς), κρίση μανίας'), κακοδαιμονᾶν (κακοδαίμων 'που κατέχεται από κακό δαίμονα') κτλ. Συγγενικό με τα κισσᾶν, μαχλᾶν είναι επίσης το ὀργᾶν 'φουντώνω, φουσκώνω': (ὀργή 'φυσική ορμή')· σύμφωνα με αυτό π.χ. το σφριγᾶν (σφρῖγος, ουδ. 'φούντωμα, φιληδονία'), οἰδᾶν (οἶδος, ουδ. 'οίδημα') (παλιά οἰδάνειν, οἰδαίνειν, οἰδεῖν).

§ 184. Πολλές ονομασίες νόσων έληγαν σε -ία, και έτσι τα μετονοματικά τους σε -ιᾶν: αἱμωδία 'πονόδοντος' - αἱμωδιᾶν, ναυτία - ναυτιᾶν, ὀφθαλμία 'αρρώστια του ματιού' - ὀφθαλμιᾶν, επίσης ἀγωνία 'φόβος' - ἀγωνιᾶν, κτλ.· καθώς τα ὀφθαλμιᾶν και ἀγωνιᾶν μπορούσαν να συνδεθούν απευθείας με τα ὀφθαλμός και ἀγών, ήταν εύκολο να σχηματιστούν με το -ιᾶν ρήματα για αρρώστιες και από άλλα ουσιαστικά: ἰλιγγιᾶν (ἴλιγγος), φθισιᾶν (φθίσις 'φυματίωση'), ψωριᾶν (ψώρα) κτλ. Το -ιᾶν χρησιμοποιήθηκε επίσης για να εκφράσει υπερβολική επιθυμία: ἑλλεβοριᾶν 'χρειάζομαι ηρεμιστικό (ἑλλέβορος), είμαι τρελός', κουριᾶν 'χρειάζομαι κούρεμα (κουρά)', μαθητιᾶν 'θέλω να είμαι μαθητής '. Τα πρότυπα υπήρχαν ήδη έτοιμα στα σπουδαρχιᾶν ' διακατέχομαι από σπουδαρχία (επιθυμία απόκτησης δημόσιου αξιώματος)', στρατηγιᾶν 'επιζητώ το αξίωμα του στρατηγού (στρατηγία)', κ.ά., που μπορούσαν επίσης να συσχετιστούν με τα *σπούδαρχος και στρατηγός.

§ 185. Παραδείγματα για μικρότερες ομάδες και μεμονωμένες αναλογίες:

πελεκ(κ)ᾶν 'πελεκώ με τσεκούρι (πέλεκυς)' σύμφωνα με άλλες λέξεις που δηλώνουν χειρωνακτική εργασία, και πρώτα-πρώτα το τεχνᾶν 'κατεργάζομαι με τέχνη '·

μωμᾶσθαι 'μέμφομαι' (μῶμος 'μομφή') κατά το λωβᾶσθαι 'εξυβρίζω, κακομεταχειρίζομαι' (λώβη 'εξύβριση, προσβολή')·

ἡττᾶσθαι 'ηττώμαι' είναι μετασχηματισμός του *ἡττοῦσθαι (ιων. ἐσσοῦσθαι) (από το ἥττων 'ασθενέστερος') κατά το νικᾶσθαι από το νίκη (πρβ. § 15 υποσημ.)· το ἧττα είναι αναδρομικός σχηματισμός από το ἡττᾶσθαι (πρβ. § 25).

Σχετικά με την οργανική σημασία ορισμένων ρημάτων σε -ᾶν· τυπική, παραγωγική δύναμη, όπως στα ρήματα σε -οῦν, δεν απέκτησε αυτή η παραλλαγή στα ρήματα σε -ᾶν.

§ 186. Τα μη πρωτογενή ρήματα σε -ᾶν δεν εξαντλούνται με τα μετονοματικά· υπάρχουν ακόμη δύο μικρές ομάδες μεταρηματικών, αλλά και οι δύο είναι ολιγομελείς και βρίσκονταν ήδη από την αρχή της παράδοσης σε μαρασμό.

Ο ένας σχηματισμός, -τᾶν ή -ετᾶν, δύσκολα μπορεί να συσχετιστεί με τα ουσιαστικά του ενεργούντος προσώπου σε -της, -έτης, γιατί από το -της σχηματίζεται κατά κανόνα το -τεῖν. Έτσι το ομηρικό ναιετᾶν = ναίειν 'κατοικώ' είναι πολύ συνηθισμένο· αλλά το να(ι)έτης 'κάτοικος' φαίνεται να είναι μεταγενέστερο και τεχνητό. Το εὐχέτης από το εὐχετᾶσθαι = εὔχεσθαι 'ικετεύω, παρακαλώ' απαντά μόνο σε αρχαίους ετυμολόγους. Με το -τᾶν μπορεί να παραβληθεί για παράδειγμα το σκιρτᾶν = σκαίρειν 'σκιρτώ'. Το ερώτημα αν τα λατινικά θαμιστικά σε - t ā re(dict ā re 'δηλώνω' από το d ī cere 'λέω') και - it ā re(agit ā re 'ωθώ' από το agere 'κινώ') ταυτίζονται από την άποψη της ιστορίας της γλώσσας ή είναι μόνο παράλληλα του ελληνικού σχηματισμού μπορεί να μείνει στο σημείο αυτό αναπάντητο· πάντως στα ελληνικά η θαμιστική σημασία δεν παρουσιάζεται σε καμιά περίπτωση. Πρβ. -τάζειν .

Και ο δεύτερος σχηματισμός (του τύπου στρωφᾶν 'γυρίζω πέρα-δώθε' από το στρέφειν) προέρχεται από ουσιαστικά με θέμα αρχικά σε ā, αλλά νωρίς έγινε μεταρηματικό θαμιστικό.
--------------------------
[1] Σχετικά με την ποσότητα του -α- στο -άω. Σχετικά με τον αρχικό σχηματισμό των ενεστώτων όπως σπᾶν (σπάσαι, σπασθῆναι) δεν μπορεί να εξακριβωθεί τίποτε· ακόμη και το μοναδικό παρόμοιο μετονοματικό γελᾶν μπορεί να αναχθεί τόσο στο *γελᾰσ- i ̯ - (από το γέλως) όσο και σε ένα μετασχηματισμό του *γελά-ναι.

Δεν υπάρχουν άπιαστα όνειρα, μονάχα αδύναμες επιθυμίες

Ζούμε στην εποχή που τα όνειρα σχεδόν απαγορεύονται. Και γυρεύουμε κυρίως την επιβίωση. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται, μα κυρίως με κοφτές αναπνοές, μισές καρδιές και σπασμένα φτερά. Φοβόμαστε. Για αυτό συμβιβαζόμαστε. Σε πληκτικές εργασίες που προσφέρουν μια κάποια εξασφάλιση, σε οικογενειακές επιχειρήσεις που καθησυχάζουν τις ανασφάλειες και σε προβλέψιμες σχέσεις που φαντάζουν περισσότερο επαγγελματικές συνεργασίες.

Και τα όνειρα μας; Είναι πράγματι άπιαστα ή εμείς δε δείχνουμε διατεθειμένοι να τρέξουμε για να τα προλάβουμε; Στοχεύσαμε στο άπειρο και βυθιζόμαστε τώρα στη ματαίωση των ναρκισσιστικών μας βλέψεων ή κάπου στην πορεία συμπεράναμε πως δεν προοριστήκαμε για τη βίωση των πιο ανομολόγητων πόθων μας;

Και τώρα επιστρέφουμε για λίγο πίσω. Τι βλέπουμε; Ένα παιδί με μάτια που λαμπυρίζουν σαν τα πιο φωτεινά αστέρια του ουρανού δηλώνει εκστασιασμένο:

«Θα φτάσω το φεγγάρι».

«Πιάσε μια σκάλα καλύτερα, μπας και καταφέρεις να φτάσεις πρώτα εκείνα τα σοκολατάκια που έκρυψα στο πιο ψηλό ράφι» απαντάμε χλευαστικά, σχεδόν σαδιστικά.

«Μα καλά οι γονείς του δεν τον προσγειώνουν πριν τον συνθλίψει η σκληρή πραγματικότητα;» αναρωτιόμαστε με την αποδοκιμασία ζωγραφισμένη στο συνετό μα πρόσωπο. Εμείς, που όλα τα μάθαμε από ζωή, που τρέμουμε να αποχωριστούμε τις δυσλειτουργικές μας σταθερές και τις χιλιάδες εξαρτήσεις μας, που βουλιάζουμε στον καναπέ του κυνισμού γιατί κουράγιο δεν βρίσκουμε να κάνουμε ένα βήμα πέρα από τον φαύλο κύκλο μας; Με ποιες ακριβώς αξιώσεις γινόμαστε εμείς το τελωνείο που κόβει φόρους στα ξένα όνειρα;

Και τελικά η πραγματικότητα συνθλίβει με μαθηματική ακρίβεια μόνο τα μέτρια μυαλά και τις πλαδαρές καρδιές. Είμαστε τόσο σπουδαίοι όσο το πείσμα μας να αγγίξουμε τον ήλιο. Και τρέχουμε να συναντήσουμε εκείνο που υποσυνείδητα νιώθουμε πως αξίζουμε. Δεν υπάρχουν τρελά όνειρα μόνα υπέροχα τρελοί άνθρωποι που κινούν γη και ουρανό για μια μεγάλη ιδέα, που ξυπνούν εκστασιασμένοι με ένα όραμα κάθε πρωί και κοιμούνται με μια σπουδαία ελπίδα τις νύχτες. Και οι πόθοι αποτελούν σπόρους που φυτεύονται στην ψυχή γιατί βαθιά μέσα μας διαθέτουμε τη δύναμη να καρπωθούμε τη σοδειά μας.

«Δεν μπορείς», «Γυρεύεις χίμαιρες», «Μάταιη η προσπάθεια σου», θα ψιθυρίζουν πάντα οι δειλοί.

Και όμως. Μπορείς! Αγνόησε τις εσωτερικές αμφιβολίες και τότε οι φωνές των γύρω θα σιγάσουν. Ύστερα πήγαινε για το ένα στο δισεκατομμύριο. Γιατί να μην είσαι εσύ; Γιατί να μην παίξεις στο χρηματιστήριο της ζωής και την απειροελάχιστη πιθανότητα που σου αναλογεί να αγγίξεις τα αστέρια, να γίνεις αυτός που ανέκαθεν ήσουν και να τοποθετήσεις τα θεμέλια ενός κόσμου νέου, όπου οι θαρραλέοι δε θα βαφτίζονται πια αιθεροβάμονες;

Εάν πιστέψουμε στο όνειρο, τότε οι άνθρωποι δε θα βαδίζουν θλιμμένοι στους δρόμους της πόλης, δε θα φορτώνουν σε άλλους τα βαριά απωθημένα που κουβαλούν στους ώμους. Εκείνοι που τολμούν, συνιστούν μια κάποια απειλή για όσους ποτέ δεν άνοιξαν την πόρτα που ξεπροβάλλει πέρα από τη ζώνη ασφαλείας.

Και τώρα σε διακρίνω από μακριά: Βρίσκεσαι στην κορυφή εκείνου του βουνού. Το ήξερα πως θα τα καταφέρεις. Τα καταπράσινα δέντρα ηρεμούν το νου σου και το ξύλινο σπίτι φέρνει δάκρυα στα μάγουλα, δάκρυα κυρίως αναμνήσεων. Θυμάσαι τα λόγια του:

«Θα λαχανιάζεις στις ανηφόρες και θα τρέμεις στις κατηφόρες. Όμως πρέπει να ξεκινήσεις. Μην απαρνιέσαι τα ύψη, μην αποφεύγεις τις πτώσεις και μην κοιτάς κάτω. Αγνόησε όσους επιμένουν πως οι προσδοκίες σου είναι πιο εκλεκτές από τα κυβικά σου και συνέχισε να προχωρείς. Θα έρθουν μοναχικά βράδια και κρύες μέρες μα κάποτε, από την κορυφή του μαγικού σου βουνού θα αναπνεύσεις βαθιά, ξέροντας πως άξιζε κάθε γρατζουνιά της διαδρομής, κάθε πληγή του ταξιδιού. Θυμήσου αυτό που ήδη γνωρίζεις. Δεν υπάρχουν άπιαστα όνειρα, μονάχα ασθενείς επιθυμίες, που συνθλίβονται από την ατολμία των δειλών καρδιών.

Είσαι εκείνο το ένα στο δισεκατομμύριο, το ξεχωριστό γενετικό υλικό που έχει μια αποστολή να εκπληρώσει στη γη. Γίνε κύμα και ενώσου με το θρόισμα του ανέμου, μάθε να επιπλέεις στις θαλασσοταραχές και σάλπαρε αποφασιστικά προς την Ιθάκη. Μη ματαιώσεις την πτήση απλώς επειδή κάποτε σε έπεισαν πως δεν έχεις φτερά για να πετάξεις. Στρέψε το βλέμμα σου στο φως και γίνε ο ήλιος που ανέκαθεν ήσουν».

Θεωρία της Φυσικής Σοφίας

Η Θεωρία της Φυσικής Σοφίας υποστηρίζει ότι η εγγενής φύση μας, όταν επιτρέπεται να εκφράζεται ελεύθερα και χωρίς παρεμβολές, κρατά το κλειδί για την αυθεντική σοφία. Αυτή η θεωρία έρχεται σε αντίθεση με την κοινή αντίληψη ότι η γνώση ή τα εξωτερικά επιτεύγματα καθορίζουν τη σοφία. Αντίθετα, τονίζει τη σημασία του να αγκαλιάζουμε τη ζωή καθώς ξετυλίγεται, αποδεχόμενοι τις χαρές και τις λύπες της και επιτρέποντας στον αληθινό μας εαυτό να καθοδηγεί τις πράξεις μας.

Υποθέσεις της Θεωρίας της Φυσικής Σοφίας:

Φυσική Ισορροπία

Κάθε άτομο έχει μια εγγενή φύση που βρίσκεται σε ισορροπία με το σύμπαν. Η αληθινή σοφία προέρχεται από την αναγνώριση και τη ζωή σε αρμονία με αυτήν τη φύση.

Απλότητα έναντι πολυπλοκότητας

Η γνώση και ο προγραμματισμός, αν και είναι σημαντικά, μπορεί συχνά να περιπλέξουν υπερβολικά τη ζωή. Η αληθινή σοφία βρίσκεται στην απλότητα και στην αγκαλιά της ζωής καθώς αυτή ξεδιπλώνεται.

Αφθονία στον Μινιμαλισμό

Η συσσώρευση πλούτου ή υλικών αγαθών δεν ισοδυναμεί με σοφία ή ευτυχία. Η αληθινή αφθονία βρίσκεται στην ικανοποίηση με αυτά που έχει κανείς.

Εγγενής Εκπλήρωση

Η προσπάθεια να γίνουμε κάτι διαφορετικό από την αληθινή μας φύση οδηγεί στην ανοησία. Η σοφία έγκειται στο να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε ήδη ολοκληρωμένοι και εκπληρωμένοι στην αληθινή μας φύση.

Ελευθερία Έκφρασης

Η σοφία εκδηλώνεται όταν επιτρέπουμε στην αληθινή, βαθύτερη φύση μας να εκφραστεί ελεύθερα, χωρίς να προσπαθούμε να συμμορφωθούμε με εξωτερικές προσδοκίες ή κοινωνικούς κανόνες.

Επιπτώσεις της θεωρίας

Σύμφωνα με τη Θεωρία της Φυσικής Σοφίας, η αληθινή σοφία δεν είναι προϊόν συσσώρευσης - είτε είναι γνώση, πλούτος ή επιτεύγματα. Αντίθετα, έχει να κάνει με το να ζούμε τη στιγμή, να αποδεχόμαστε τη ζωή όπως είναι και να επιτρέπουμε στην εγγενή μας φύση να καθοδηγεί τις πράξεις μας.

Αυτή η θεωρία προτείνει ότι ο δρόμος προς τη σοφία και την εκπλήρωση δεν είναι να γίνουμε κάτι άλλο, αλλά να συνειδητοποιήσουμε και να εκφράσουμε την αληθινή μας φύση. Μας ενθαρρύνει να εγκαταλείψουμε τις εξωτερικές πιέσεις και τις κοινωνικές προσδοκίες, και αντ' αυτού, να αγκαλιάσουμε την εγγενή μας φύση και να ζήσουμε σε αρμονία με το σύμπαν.

Προάγοντας την αποδοχή, την ικανοποίηση, την απλότητα και την αυθεντικότητα, η Θεωρία της Φυσικής Σοφίας προσφέρει μια αναζωογονητική προοπτική για τη σοφία και έναν οδηγό για μια γεμάτη ζωή. Δεν είναι να προσπαθήσουμε για κάτι, αλλά να αναγνωρίσουμε και να ζήσουμε την αληθινή μας φύση.

Πώς και γιατί επιδιώκει κάποιος να είναι το «θύμα»;

Η εμφάνιση της δυναμικής θύμα και θύτης είναι πολύ συχνή στις ανθρώπινες σχέσεις. Πρόκειται για ρόλους, που αναλαμβάνουμε κάθε φορά, που σχετιζόμαστε με τους άλλους, είτε πρόκειται για σημαντικές σχέσεις ζωής είτε για δευτερεύουσες. Αυτοί οι ρόλοι, πολλές φορές, εναλλάσσονται: Αυτοί δηλαδή που τείνουν να είναι θύματα άλλες φορές, ή ακόμα και παράλληλα, μπορεί να είναι και θύτες. Τι είναι όμως το «Victim mentality» (η νοοτροπία του θύματος);

Στην ψυχολογία της προσωπικότητας, ως αυτό-θυματοποίηση ορίζεται η άποψη που υιοθετεί το άτομο ότι δεν έχει τον έλεγχο, επομένως ούτε και την ευθύνη, για ό,τι του συμβαίνει, με αποτέλεσμα να κατηγορεί εξωτερικούς παράγοντες για τα δεινά του (Weber, 2013). Το άτομο λοιπόν, που έχει παγιδευτεί στην εικόνα ενός θυματοποιημένου εαυτού, χαρακτηρίζεται κυρίως από φόβο μοναξιάς. Μπορεί εξίσου να αισθάνεται θυμό και παράπονο ότι η ζωή του είναι γεμάτη αντιξοότητες και «ατυχία». Συχνά κατακλύζεται από αρνητικές σκέψεις και εσωτερική ψυχική πίεση, αισθάνεται αδικημένο, αδιάφορο και ξεχασμένο από τη ζωή και τους γύρω του, με αποτέλεσμα να κατηγορεί τους άλλους για την ατυχία του και για την άσχημη τροπή της ζωής του. Έτσι, αναπτύσσει διάφορες στρατηγικές και συστήματα για να διασφαλίσει τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Τείνει να καταπιέζει τον θυμό του, να μην εκφράζει τα συναισθήματά του ανοιχτά και να παρακάμπτει τα θέλω του , με αποτέλεσμα να λειτουργεί παθητικά στις σχέσεις του, προκειμένου να μην τις διαταράξει και πιθανόν να τις χάσει. Με άλλα λόγια, αποφεύγει σθεναρά την όποια αντιπαράθεση μπορεί να συμβεί και υποχωρεί συνεχώς καταλήγοντας να προδίδει τον ίδιο του τον εαυτό. Ακόμα, αποζητά τον οίκτο, τη συμπόνια και τη συμπάθεια, με λανθασμένο ηθικά τρόπο, ηθελημένα ή και άθελά του, στην προσπάθειά του να χειριστεί ανθρώπους και καταστάσεις από ανασφάλεια -μην τυχόν και βρεθεί αγκαλιά με τη μοναξιά.

Το αυτό-θυματοποιημένο άτομο έχει μια διαστρεβλωμένη εικόνα για τον εαυτό του. Διακρίνεται από τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση και την έλλειψη θάρρους. Υποτιμά τις ικανότητές του, τα ταλέντα του, τις ανάγκες του, υποβιβάζει τον εαυτό του και παρουσιάζει έντονη αναβλητικότητα και δυσαρέσκεια. Βρίσκεται σε μια διαρκή σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους και έχει συνεχώς την ανάγκη της επιβεβαίωσης. Δηλώνει ανίσχυρο να επιλύσει οποιαδήποτε κατάσταση μόνο του ή να διεκδικήσει τις επιθυμίες του. Έτσι, διάγει μια ζωή ατολμίας και παθητικότητας, κάνοντας ταυτόχρονα τους άλλους να το λυπούνται και να θέλουν (μάταια) να το βοηθήσουν. Ουσιαστικά, όμως, αποποιείται τις ευθύνες του και φυσικά τις μεταθέτει στους άλλους. Έτσι, συνειδητά ή και υποσυνείδητα αποφεύγει τις συνέπειες των πράξεών του. Θεωρεί τον εαυτό του έρμαιο των καταστάσεων ή των συνθηκών, αισθάνεται ή δείχνει ανίκανο να δημιουργήσει, να ξεπεράσει δύσκολες συνθήκες, σχέσεις και εν κατακλείδι γενικώς να εξελιχθεί. Είναι δύσκολο για ένα άτομο μ’ αυτήν την τάση να μπορεί ν’ αναλάβει την ευθύνη, επειδή αυτό μπορεί να τον φέρει αντιμέτωπο με τα οδυνηρά συναισθήματα της ντροπής, της ενοχής ή του φόβου απόρριψης και εγκατάλειψης σε περίπτωση που το λάθος του είναι μη αναστρέψιμο.

Η σκέψη αυτή είναι μια διδαχθείσα συμπεριφορά του ατόμου που ξεκινά κατά βάση από τη βρεφική του ηλικία και η ευθύνη βαραίνει κυρίως τους γονείς, καθώς η οικογένεια λειτουργεί ως πρώτος φορέας κοινωνικοποίησης του παιδιού και επιδρά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του και της ταυτότητάς του (John Bowlby, 1968) . Έτσι, οι γονείς που είναι επικριτικοί ή κακοποιητικοί προς τα παιδιά τους, τους δημιουργούν ισχυρά συναισθήματα ντροπής και ενοχής στη ζωή τους. Από την άλλη και το υπερπροστατευτικό περιβάλλον δημιουργεί ακατάλληλες προϋποθέσεις για τη συναισθηματική ωρίμανση ενός ανθρώπου και εμποδίζει την ανάπτυξη εμπιστοσύνης στον ίδιο τον εαυτό του. Με αποτέλεσμα, στη μετέπειτα ζωή του να καθίσταται αδύναμο να χειριστεί τόσο τις καθημερινές αντιξοότητες όσο και τις ανθρώπινες σχέσεις σαν σύνολο. Η θέση του θύματος επιφέρει σοβαρές επιπτώσεις στο συναισθηματικό δέσιμο ενός ατόμου με τους γύρω του, δημιουργεί ανθυγιεινές σχέσεις, ασταθείς φιλίες, γίνεται επιρρεπής στις καταχρήσεις καθώς και στις αγχώδεις διαταραχές. Μπορεί όμως ένας άνθρωπος να ξεφύγει από το «κλουβί» της θυματοποίησης;

Φυσικά και γίνεται. Αρχικά, το άτομο είναι ανάγκη να αναλάβει δράση, να ζητήσει δηλαδή βοήθεια από έναν ειδικό ψυχικής υγείας, ώστε να το καθοδηγήσει βήμα-βήμα στην αλλαγή σκέψης και δράσης. Εν καιρώ, θα είναι σε θέση να αντιληφθεί τα θετικά και τα αρνητικά της θυματοποίησης και τις συνέπειες που αποφέρει αυτή στη μετέπειτα ζωή του όπως, στις διαπροσωπικές του σχέσεις, καθώς και στη σχέση με τον ίδιο του τον εαυτό. Για να αλλάξει ριζικά μια κατάσταση, είναι απαραίτητο να αλλάξει ο τρόπος που την προσεγγίζουμε και κυρίως, η οπτική μας για αυτή. Και όπως είπε και ο Αμερικανός συγγραφέας Dale Carnegie: «Το να λυπάσαι τον εαυτό σου και την κατάστασή σου δεν είναι απλά χάσιμο χρόνου, αλλά η χειρότερη συνήθεια που θα μπορούσες να έχεις».

Ζω στ’ αλήθεια, σημαίνει...

Ζω στ’ αλήθεια, σημαίνει ότι είμαι αληθινά αυτός που είμαι. Ανεξάρτητα και πέρα από το ποιος είσαι εσύ και τι περιμένεις από μένα.

Η παρουσία σου με ολοκληρώνει και με επιβεβαιώνει, ωστόσο, δεν με καθορίζει.

Ζω «στ’ αλήθεια» σημαίνει, επακριβώς, ότι αφήνω πίσω όλες τις ταυτότητες που δημιούργησα για τους άλλους.

Εγκαταλείπω το ρόλο που επινόησα για να μπω σε μια συγκεκριμένη κοινωνία.

Αφήνω να βγει αυτό που ονομάζω «ο αληθινός εαυτός μου», του οποίου συνώνυμο είναι «ο κρυμμένος ήρωας».

Όμως… πως θα μάθω αν είμαι αυτός που είμαι πραγματικά, ή αν παίζω το ρόλο αυτού που μου είπαν πως είμαι;

Πρώτα πρώτα, παίρνοντας σοβαρά υπόψη την τρίτη από τις τρεις αλήθειες («πάντα μπορεί κανείς να πει όχι»), και παίρνοντας την (ηρωική, το δίχως άλλο) απόφαση να μην αφήσω ποτέ τον εαυτό μου να πιεστεί να γίνει κάτι που δεν είναι.

Αρκετά μ’ αυτό. Δεν χρειάζεται τίποτ’ άλλο.

Μ’ άλλα λόγια:

Κάνω ό, τι κάνω επειδή το θέλω, ή μήπως προσπαθώ να ευχαριστήσω κάποιον;

Το καλύτερο που διαθέτω, έστω κι αν εσάς δεν σας αρέσει, είναι αυτό που είμαι.

Το καλύτερο που διαθέτει ο καθένας από σας, έστω κι αν δεν αρέσει σε κανέναν, είναι αυτό που είναι ο καθένας σας.

Και μπορεί να είμαστε πολλοί αυτοί που δεν μας αρέσει.

Παρ’ όλα αυτά… αξίζει τον κόπο.

Λέω πάντα, πιο πολύ σαν αστείο και λίγο σοβαρά:

Όταν κανείς προσποιείται, όταν υποδύεται μια προσωπικότητα, κερδίζει ένα σωρό σχέσεις, υποκριτικές, διπλωματικές, με πολύ μικρή αξία και ελάχιστη σημασία. Αντίθετα, όταν είναι κανείς αυτός που είναι… δεν τον πλησιάζει ούτε γάτα!