Ο Νάρθηκας, ο Προμηθεύς και η κρυμμένη φλόγα του πολιτισμού

Ο νάρθηκας, ταπεινός στην όψη και όμως φορέας μιας μεγάλης μνήμης, στέκει στην Ελληνική παράδοση όχι μόνο ως φυτό, αλλά ως σύμβολο μύησης, μεταφοράς και δώρου. Μέσα στους κοίλους του ιστούς, εκεί όπου η σάρκα του φυτού γίνεται σχεδόν θήκη και θύλακας, η φαντασία των παλαιών είδε έναν τόπο κρυψώνας και αποκαλύψεως. Εκεί έκρυψε ο Προμηθεύς τη φωτιά που άρπαξε από τον Όλυμπο, όχι ως απλό υλικό πυρ, αλλά ως αρχή ζωής, ως σπέρμα δημιουργίας, ως θείο μέσο που κατεβαίνει στον άνθρωπο για να τον ανασηκώσει από τη νάρκη της αμάθειας.

Η φωτιά δεν υπήρξε ποτέ μόνο θερμότητα. Υπήρξε το πρώτο εργαστήρι του ανθρώπου. Με αυτήν ζεστάθηκε από το ψύχος, προστάτευσε το σώμα του, έψησε την τροφή του, μεταμόρφωσε την ωμή ανάγκη σε καθημερινή τέχνη. Στην πράξη αυτή της διαχείρισης της φωτιάς γεννήθηκε ο πολιτισμός, διότι ο άνθρωπος έμαθε ότι δεν αρκεί να λαμβάνει ό,τι βρίσκει, αλλά πρέπει να το μορφοποιεί, να το φυλάσσει, να το μεταδίδει. Και όπως η φλόγα δεν μπορεί να σταθεί χωρίς προσοχή, έτσι και κάθε υψηλό έργο απαιτεί νου, μέτρο και ευθύνη.

Ο νάρθηκας λοιπόν, ως αγγείο του κλεμμένου πυρός, γίνεται μυθαγωγικό σύμβολο. Φέρει μέσα του την ιδέα ότι η αληθινή δύναμη δεν επιδεικνύεται, αλλά αποκρύπτεται ώσπου να έρθει η ώρα της χρήσης της. Δεν είναι το εκτυφλωτικό άνοιγμα της φλόγας που σώζει τον άνθρωπο, αλλά η ταπεινή στέγη που την προστατεύει από τον άνεμο. Έτσι και η σοφία δεν διακηρύσσεται θορυβωδώς, αλλά φυλάσσεται μέσα σε ευγενή δοχεία, ώσπου να γίνει ευεργεσία.

Γι’ αυτό ο Προμηθεύς δεν είναι μόνο ο κλέφτης της φωτιάς. Είναι ο κατεξοχήν παιδαγωγός του ανθρώπινου γένους. Δίδαξε την τέχνη του πυρός και μαζί της τη μνήμη, τη διάκριση, την αναγωγή από το άμεσο στο έμμεσο, από το φυσικό στο συμβολικό. Αν, όπως λέγεται, δίδαξε και τη γραφή, τότε του οφείλουμε όχι μόνο την εξημέρωση της ύλης, αλλά και την εξημέρωση του λόγου. Διότι η γραφή είναι η άλλη φλόγα, εκείνη που παγώνει το εφήμερο για να μη χαθεί, που στερεώνει το άρρητο σε σημάδια, που καθιστά τη μνήμη κοινό κτήμα των επερχομένων.

Στον νάρθηκα ενώνονται δύο μεγάλα μυστήρια. Το μυστήριο της φωτιάς και το μυστήριο της παραδόσεως. Η φωτιά μεταδίδεται από χέρι σε χέρι, από εστία σε εστία, όπως και η γραφή μεταδίδεται από γενεά σε γενεά, από νου σε νου. Και στις δύο περιπτώσεις, ο άνθρωπος δεν είναι απλός δέκτης αλλά φύλακας. Οφείλει να διατηρεί, να διακονεί, να μην προδίδει το δώρο που έλαβε. Διότι ό,τι προσφέρεται με θεϊκή πρόθεση, αν το διαχειριστεί ο άνθρωπος με αμέλεια, γίνεται πάλι στάχτη.

Έτσι ο νάρθηκας δεν είναι απλώς φυτό. Είναι μια ιερή εικόνα της κρυμμένης δυνάμεως. Μας θυμίζει ότι μέσα σε κάθε ταπεινή μορφή μπορεί να κρύβεται το μεγάλο δώρο, και ότι η αληθινή μύηση δεν συνίσταται στο να θαμπωθεί κανείς από το φως, αλλά στο να μάθει να το φέρει χωρίς να το σβήσει. Ο Προμηθεύς, κρύβοντας τη φωτιά στον νάρθηκα, δεν έκρυψε κάτι για να το στερήσει, αλλά για να το παραδώσει ασφαλώς. Και ο άνθρωπος, λαμβάνοντας τη φλόγα και τη γραφή, δεν έλαβε μόνο μέσα επιβίωσης, αλλά τα θεμέλια της ίδιας της ιστορίας του.

Από τότε, κάθε εστία που ανάβει, κάθε ψωμί που ψήνεται, κάθε λέξη που γράφεται, είναι απόηχος εκείνης της πρώτης κλοπής που υπήρξε ευεργεσία. Και κάθε νάρθηκας, στη σεμνή του μορφή, μας υπενθυμίζει πως η ιερή φωτιά του πολιτισμού γεννιέται πάντοτε εκεί όπου η φύση γίνεται δοχείο του θείου και ο άνθρωπος μαθητής της ευθύνης.

Εκτός του Προμηθέα και ο θεός της έκστασης, του οίνου και των χυμών των φυτών Διόνυσος σχετίζεται με τον νάρθηκα. Κατά την αρχαιότητα στον Διόνυσο και χρησιμοποιούνταν στις τελετές επειδή ήταν ελαφριοί για να φτιάξουν τους θυρσούς. Επειδή οι ξεροί βλαστοί ήταν αρκετά ανθεκτικοί για να χρησιμοποιηθούν ως μπαστούνια αλλά δεν μπορούσαν να βλάψουν κάποιον άνθρωπο, ο Διόνυσος είχε διατάξει όσοι πίνουν κρασί να έχουν μόνο μπαστούνια από νάρθηκα.