Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2026

Πρίγκιπες του σκότους: Τα πολλά πρόσωπα του διαβόλου στη Γραφή και την Παράδοση

Η πίστη στον Σατανά - η ενσάρκωση της αμαρτίας και του κακού που υπάρχει στην πραγματικότητα ως προσωπικό ον - υπήρξε βασικός πυλώνας του χριστιανικού δόγματος και της λαϊκής πίστης από τις πρώτες μέρες της πίστης. Όπως συμβαίνει με το μεγαλύτερο μέρος της χριστιανικής θεολογίας, ωστόσο, υπάρχει μεγάλη ποικιλία στις διδασκαλίες της εκκλησίας για τον διάβολο, τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν. Οι περισσότεροι Χριστιανοί υποθέτουν ότι οι ιδιότητες που συνήθως αποδίδονται στον Σατανά προέρχονται από σαφείς και ξεκάθαρες αναγνώσεις της Βίβλου, αλλά είναι πραγματικά;

Ωστόσο, προτού εξετάσουμε τα αρχαία κείμενα, είναι απαραίτητη μια σύντομη εξέταση των σημερινών πεποιθήσεων.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το μεγαλύτερο χριστιανικό δόγμα στον κόσμο - η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία - διδάσκει στην Κατήχησή της ότι ο Σατανάς είναι ένα πραγματικό ον, ένας έκπτωτος άγγελος υπεύθυνος για τον πειρασμό και την πτώση της ανθρωπότητας. Ωστόσο, οι προτεσταντικές απόψεις είναι πιο διαφορετικές. Η Εκκλησία της Αγγλίας φαίνεται να υποχωρεί από την ιδέα ενός κυριολεκτικού Διαβόλου, με θεολόγους όπως ο N.T. Wright να προωθούν μια μη προσωπική, μεταφορική άποψη του Σατανά. Οι περισσότερες κύριες προτεσταντικές εκκλησίες στη Βόρεια Αμερική - οι Ενωμένοι Μεθοδιστές, οι Πρεσβυτεριανοί (PC-USA) και οι Λουθηρανοί (ELCA), για να αναφέρουμε τις μεγάλες - δεν έχουν επίσημο δόγμα και κάνουν τον Διάβολο θέμα προσωπικής πίστης. Τα ευαγγελικά δόγματα όπως η Συνέλευση των Νοτίων Βαπτιστών τείνουν να επιμένουν στην κυριολεκτική ύπαρξη του Σατανά και τη συμμετοχή του στην Πτώση, και οι εκκλησίες της Πεντηκοστής (π.χ. Συνελεύσεις του Θεού) διδάσκουν όχι μόνο την κυριολεκτική ύπαρξη του Σατανά αλλά και περίτεχνες απόψεις για τον «πνευματικό πόλεμο» και την κατοχή δαιμόνων. Ο Σατανάς παίζει επίσης βασικό ρόλο στα αντίστοιχα δόγματα των Μορμόνων και των Μαρτύρων του Ιεχωβά.

(Παρεμπιπτόντως, η ανακάλυψη των επίσημων θεολογικών θέσεων ενός δόγματος στο διαδίκτυο μπορεί να είναι αρκετά δύσκολη. Οι περισσότεροι ιστότοποι εκκλησιών προτιμούν να επικεντρώνονται σε λατρευτικό περιεχόμενο και κοινωνικές προσεγγίσεις, θάβοντας δογματικές δηλώσεις ή παραλείποντάς τις εντελώς. Η σημερινή Προτεσταντική εκκλησία ντρέπεται για το δόγμα ή απλώς αδιαφορεί;)

Καθώς ερευνούμε την άνοδο του Διαβόλου στις γραφές και την παράδοση, θα βοηθούσε να θυμηθούμε τα κύρια χαρακτηριστικά που συνδέονται γενικά με το Old Scratch σήμερα, είτε είναι σωστά είτε όχι. Αυτή θα είναι η κάρτα αποτελεσμάτων μας καθώς ανατρέχουμε στην ιστορία του:
  • Είναι ο εχθρός του Θεού.
  • Είναι ένας έκπτωτος άγγελος.
  • Είναι ο άρχοντας όλων των δαιμόνων.
  • Είναι η απόλυτη πηγή όλης της αμαρτίας και του κακού στη γη.
  • Είναι ο κυβερνήτης της Κόλασης.
Στην αρχή: Ο Διάβολος και ο Αρχαίος Ιουδαϊσμός

Ο αρχαίος Ιουδαϊσμός και άλλες θρησκείες της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής αρχικά δεν είχαν πραγματική ιδέα για ένα υπέρτατο κακό ον ή μια δυαδικότητα καλού εναντίον κακού. Η κοσμοθεωρία τους περιλάμβανε πολλούς θεούς, πνεύματα και μυθολογικά πλάσματα, αλλά όλα αυτά ήταν μέρος μιας συστηματικής ιεραρχίας. Μια εξαιρετική περιγραφή αυτής της κοσμοθεωρίας δίνεται από τον G.J. Riley στο Λεξικό των Θεοτήτων και των Δαιμόνων στη Βίβλο (σελ. 236):

Η λέξη και η έννοια «δαίμονας» υπέστη θεμελιώδεις αλλαγές στην αρχαιότητα που προκλήθηκαν από την άνοδο του δυϊσμού στους ουσιαστικά μονιστικούς πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής. Αυτοί οι μονιστικοί πολιτισμοί έβλεπαν το σύμπαν ως ένα ενοποιημένο σύστημα στο οποίο κάθε μέλος, θεϊκό και ανθρώπινο, είχε τον κατάλληλο τομέα και τη λειτουργία του πάνω, πάνω ή κάτω από τη γη. Δεν υπήρχε (ακόμη) κανένας πρώτιστος εχθρός Διάβολος, ούτε ένα αντίπαλο στρατόπεδο σατανικών δαιμόνων που έβαζαν σε πειρασμό και εξαπατούσαν τους ανθρώπους στην αμαρτία και τη βλασφημία, για να ριχτούν τελικά στην αιώνια κόλαση στο τελικό τέλος του παρόντος αιώνα. Οι άνθρωποι είχαν επίσης τη λειτουργία τους σε αυτό το ποικιλόμορφο αλλά ενοποιημένο σύστημα: να υπηρετούν τους θεούς και να υπακούουν στις επιταγές τους, στο Νόμο τους, για τον οποίο λάμβαναν τις ανταμοιβές τους όσο ζούσαν. Μετά το θάνατο όλοι οι άνθρωποι κατέβηκαν στον κάτω κόσμο από τον οποίο δεν υπήρχε επιστροφή. Δεν υπήρχε Εσχάτη Κρίση και καμία ελπίδα ανάστασης.

Για τους αρχαίους, υπήρχαν πνεύματα καλής και κακής τύχης, αλλά όλα εκτελούσαν το θέλημα των μεγαλύτερων θεών. Στο εβραϊκό πλαίσιο, ο Γιαχβέ ήταν κύριος όλων των καλών και κακών πραγμάτων όσον αφορά τον Ισραήλ. Τα κακά πνεύματα θεωρούνταν ότι εκπλήρωναν τις εντολές του Γιαχβέ, όπως το κακό πνεύμα που έστειλε ο Γιαχβέ για να βασανίσει τον Σαούλ στο 1 Σαμουήλ 16:14 και το ψευδές πνεύμα που στάλθηκε στον Αχαάβ στο 1 Βασιλέων 22.

Και το πνεύμα του Κυρίου αναχώρησε από τον Σαούλ, και ένα πονηρό πνεύμα από τον Θεό τον βασάνιζε. Και οι δούλοι του Σαούλ του είπαν: Δες τώρα, ένα πονηρό πνεύμα από τον Θεό σε βασανίζει. (Α ́ Σαμουήλ 16:14-15)

Είδα τον Γιαχβέ να κάθεται στον θρόνο του, και όλη η στρατιά του ουρανού να στέκεται δίπλα του δεξιά και αριστερά του. Και ο Κύριος είπε: Ποιος θα δελεάσει τον Αχαάβ, ώστε να ανέβει και να πέσει στη Ραμώθ-γαλαάδ; Τότε ο ένας είπε ένα πράγμα και ο άλλος είπε άλλο, μέχρι που ένα πνεύμα εμφανίστηκε και στάθηκε μπροστά στον Γιαχβέ, λέγοντας: «Θα τον δελεάσω». «Πώς;» τον ρώτησε ο Γιαχβέ. Εκείνος απάντησε: «Θα βγω έξω και θα είμαι πνεύμα ψεύτη στο στόμα όλων των προφητών του». Τότε [ο Γιαχβέ] είπε: «Πρέπει να τον δελεάσεις, και θα πετύχεις. Βγες έξω και κάνε το». (Α ́ Βασιλέων 22:19β-22)

(Μου αρέσει η ιδέα του Γιαχβέ να κάνει οντισιόν στην αίθουσα του θρόνου του για να δει ποιο πνεύμα έχει την καλύτερη ιδέα για να ξεγελάσει τον βασιλιά Αχαάβ!)

Ονόματα συγκεκριμένων θεοτήτων επικαλούνται περιστασιακά ο Γιαχβέ σε κατάρες στην Παλαιά Διαθήκη. Το Δευτ. 32:24, για παράδειγμα, δηλώνει ότι ο Ιακώβ θα πολιορκηθεί από τον Μαουάτ (Μοτ), τον Ρεσέφ και τον Κετέμπ — που συνήθως μεταφράζεται ως «πείνα», «λοιμός» και «καταστροφή». (Βλ. N. Wyatt, DDD, σελ. 673.) Δεν υπάρχει Διάβολος στον ορίζοντα εδώ, μόνο ο Γιαχβέ και οι κατώτεροι θεοί που τον υπηρετούν.

Λεβιάθαν και Μοτ

Αν και δεν υπήρχε δυαδικότητα του Καλού και του Κακού στην αρχαία ισραηλιτική θρησκεία, υπήρχαν και άλλες δυαδικότητες - ιδιαίτερα η δημιουργία εναντίον του χάους και η ζωή εναντίον του θανάτου. Στη Βίβλο, το χάος συνήθως αναπαρίσταται ως ένας θαλάσσιος δράκος (που ονομάζεται Λεβιάθαν ή Ραάβ) που κατακτάται από τον Γιαχβέ στη δημιουργία και τη συνεχή ανανέωση του κόσμου. Μερικοί από τους σπόρους ενός κοσμικού αντιπάλου του Θεού μπορούν να βρεθούν εδώ.

Ο Μοτ, στην προ-ισραηλιτική θρησκεία της Ουγκαρίτ (Συρία), αντιπροσώπευε το θάνατο σε αντίθεση με τη ζωοπάροχη γονιμότητα του Βάαλ. Ο Μοτ ήταν αδηφάγος που έτρωγε θεούς και ανθρώπους και η φυσική του κατοικία ήταν ο κάτω κόσμος. Η σύγκρουση μεταξύ του Γιαχβέ (στη θέση του Βάαλ) και του Μοτ είναι λιγότερο εμφανής στη Βίβλο και είναι δύσκολο να πούμε αν οι αναφορές στο Μοτ, που είχε γίνει η τυπική λέξη για τον «θάνατο», έχουν μυθολογικό στοιχείο ή όχι.
Ο κατήγορος

Ένας χαρακτήρας γνωστός ως «σατανάς» (μια λέξη που σημαίνει αντίπαλος ή κατήγορος στα εβραϊκά) κάνει μόνο τρεις εμφανίσεις στην Παλαιά Διαθήκη: στον Ιώβ, στον Ζαχαρία και στο 1 Χρονικών — όλα χρονολογούνται στην περσική περίοδο μετά την εξορία ή αργότερα. Το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε σχετικά με αυτόν τον χαρακτήρα είναι ότι δεν απεικονίζεται ως αντίπαλος του Θεού σε αυτά τα αποσπάσματα. Ακριβώς όπως οι βιβλικές εικόνες του Γιαχβέ, της αίθουσας του θρόνου του και του συμβουλίου των συμβούλων του προέρχονται από την αναλογία με τους επίγειους βασιλιάδες, το αξίωμα του κατήγορου (ένα είδος κατασκόπου και δημόσιου κατήγορου) βρέθηκε προφανώς στις διοικήσεις της Βαβυλώνας και της Περσικής αυτοκρατορίας (βλ. Meyers, σελ. 184).

Στον Ζαχαρία και τον Ιώβ, ο Κατήγορος (η λέξη έχει οριστικό άρθρο και είναι τίτλος, όχι όνομα) εμφανίζεται ως μέλος του θεϊκού συμβουλίου του Γιαχβέ και ασκεί μόνο την εξουσία που του έδωσε ο Θεός.

Ούτε στον Ιώβ ούτε στον Ζαχαρία ο Κατήγορος είναι μια ανεξάρτητη οντότητα με πραγματική δύναμη, εκτός από αυτή που ο Γιαχβέ συναινεί να του δώσει. Η φιγούρα προέρχεται έτσι από το Θείο Συμβούλιο και ο σατανάς αντιπροσωπεύει έναν από τους «γιους του Θεού» στον οποίο δίνεται αυξανόμενη δύναμη όπως στον Πρόλογο του Ιώβ, όπου ο Γιαχβέ του έχει δώσει τον έλεγχο μιας ποικιλίας αρνητικών και εχθρικών δυνάμεων στον κόσμο. Ενώ στο Ζαχ 3 διακρίνεται μια αυξανόμενη σκιαγράφηση των δυνάμεων του κακού ή της εχθρότητας, ο Πρόλογος του Ιώβ αποτελεί το κορυφαίο παράδειγμα στην Εβραϊκή Βίβλο όπου μια τέτοια δύναμη ανήκει σε μια αρνητική προσωπικότητα. Η αναδυόμενη προσωποποίηση των μορφών στη Θεία Σύνοδο, τόσο θετική όσο και αρνητική, είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της εξόριστης και μετεξόριστης βιβλικής γραφής, και το Βιβλίο του Ζαχαρία αποτελεί αλάνθαστη μαρτυρία αυτής της διαδικασίας. (Ό.π.)

Στον Ζαχαρία, ο Κατήγορος εμφανίζεται στο ρόλο του Δημόσιου Κατήγορου, απαγγέλλοντας κατηγορίες εναντίον του αρχιερέα Ιησού του Ναυή. Στην άλλη πλευρά της αίθουσας του δικαστηρίου είναι ο συνήγορος του Ιησού του Ναυή, ο Άγγελος του Γιαχβέ. Αν και δεν μας λένε ποια είναι η υπόθεση του εισαγγελέα, ο Ιησούς του Ναυή υπερισχύει και η νομιμότητα απονέμεται στην ιεροσύνη του και στον ναό.

Ομοίως, στον Ιώβ, ο Κατήγορος επιχειρεί να υποστηρίξει ότι ο Ιώβ δεν είναι αληθινά πιστός στον Θεό. Όπως ο Ιησούς του Ναυή, όμως, ο Ιώβ επικρατεί στο τέλος. Είναι επίσης διδακτικό να δούμε πώς ο Χρονικογράφος έχει τροποποιήσει την πηγή του (2 Σαμουήλ) για να παρουσιάσει τον Σατανά ως πράκτορα του Θεού:

Και πάλι ο θυμός τού Κυρίου άναψε ενάντια στον Ισραήλ, και παρότρυνε τον Δαβίδ εναντίον τους, λέγοντας: Πήγαινε, μέτρησε τον λαό τού Ισραήλ και τού Ιούδα. (2 Σαμ. 24:1)

Ο Σατανάς στάθηκε εναντίον του Ισραήλ και υποκίνησε τον Δαβίδ να μετρήσει τον λαό του Ισραήλ. (1 Χρον. 21:1)

Ουσιαστικά, ο Σατανάς είναι αυτός που κάνει τη βρώμικη δουλειά του Γιαχβέ εδώ. Θα μπορούσε ακόμη και να θεωρηθεί ως υπόσταση του ίδιου του Θεού.

Όταν πρόκειται για τον Σατανά της Παλαιάς Διαθήκης, δεν μπορούμε να ελέγξουμε κανένα από τα στοιχεία από την παραπάνω κάρτα βαθμολογίας μας.

(Παρεμπιπτόντως, όταν έψαχνα στις ιστοσελίδες διαφόρων χριστιανικών δογμάτων για τις δογματικές τους θέσεις για τον Σατανά, η μόνη που έδειξε κάποια επίγνωση του αληθινού ρόλου του Σατανά στην Παλαιά Διαθήκη ως εισαγγελέα του Γιαχβέ ήταν η Ενωμένη Εκκλησία του Καναδά. Γιατί τα ευαγγελικά και χαρισματικά δόγματα που παίρνουν στα σοβαρά τον Σατανά στερούνται τέτοιων βασικών βιβλικών γνώσεων;)

Η Ενωχική Λογοτεχνία και οι Πεσόντες Παρατηρητές

Η ελληνιστική περίοδος είδε ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για την αποκαλυπτική λογοτεχνία - ιδιαίτερα εντός του Ιουδαϊσμού, αλλά και για την ελληνική και την περσική θρησκεία. Αυτό το είδος έχει οριστεί χαλαρά από τον John J. Collins, κορυφαίο μελετητή στο θέμα, ως:

Ένα είδος αποκαλυπτικής λογοτεχνίας με αφηγηματικό πλαίσιο, στο οποίο μια αποκάλυψη διαμεσολαβείται από ένα απόκοσμο ον σε έναν ανθρώπινο αποδέκτη, αποκαλύπτοντας μια υπερβατική πραγματικότητα που είναι τόσο χρονική, στο βαθμό που προβλέπει εσχατολογική σωτηρία, όσο και χωρική στο βαθμό που περιλαμβάνει έναν άλλο, υπερφυσικό κόσμο. (Collins 1979, σελ. 9)

Μία από τις πρώτες και πιο σημαντικές εβραϊκές αποκαλύψεις ήταν το 1 Ενώχ, το οποίο ήταν μια συλλογή πέντε ξεχωριστών έργων. Το παλαιότερο τμήμα, το Βιβλίο των Παρατηρητών, συνδυάζει στοιχεία από τη Γένεση 6 και την ελληνική μυθολογία για να αφηγηθεί μια προμηθεϊκή ιστορία στην οποία οι Παρατηρητές (κάποιο είδος αγγέλου που αναφέρεται επίσης στον Δανιήλ) κατεβαίνουν στη γη για να πάρουν συζύγους και να μεταδώσουν παράνομες γνώσεις στην ανθρωπότητα - μαγεία, βοτανολογία, κατασκευή όπλων, κοσμήματα και καλλυντικά. Οι σχέσεις τους με ανθρώπινες γυναίκες γεννούν Γίγαντες - μια κακή φυλή με φυσικά σώματα και αθάνατες ψυχές. Ο Θεός στέλνει μια μεγάλη πλημμύρα για να τους σκοτώσει όλους, αλλά οι ψυχές τους επιβιώνουν και στοιχειώνουν τη γη ως κακά πνεύματα. Οι ίδιοι οι Παρατηρητές είναι φυλακισμένοι κάτω από τη γη για να περιμένουν την κρίση.

Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι οι αποκαλυπτικές ιστορίες δεν ήταν απλώς φανταστικές ιστορίες. Ήταν συμβολικές ερμηνείες των τρεχουσών πολιτικών καταστάσεων και θεολογικών συγκρούσεων στην εποχή των συγγραφέων και γράφτηκαν ιδιαίτερα από περιθωριοποιημένες ομάδες. Ακριβώς όπως τα οράματα του Δανιήλ αφορούν πραγματικά την καταπίεση των Εβραίων υπό τον Αντίοχο Δ ́ τον Επιφανή, το Βιβλίο των Παρατηρητών ασχολείται επίσης με τους πραγματικούς αγώνες του 2ου αιώνα π.Χ. — πιθανώς τις ενδοεβραϊκές συγκρούσεις που προέκυψαν μετά την εξέγερση των Μακκαβαίων (Pagels 1991). Οι συγγραφείς του Βιβλίου των Παρατηρητών έβλεπαν πολλούς από τους συμπατριώτες τους Εβραίους ως αποστάτες που είχαν προδώσει τις θέσεις εξουσίας τους - εξ ου και ο χαρακτηρισμός τους ως έκπτωτοι άγγελοι που είχαν εγκαταλείψει τον Θεό και είχαν διαφθείρει τον Ισραήλ.

Για να πει την ιστορία του, το Book of Watchers προσαρμόζει όχι μόνο τη Γένεση 6, αλλά και στοιχεία από την ελληνική τιτανομαχία - τον πόλεμο μεταξύ των θεών του Ολύμπου και των τιτάνων, που περιόρισε τους τιτάνες στην υπόγεια φυλακή του Τάρταρου - και τη γιγαντομαχία - έναν ελληνικό πολιτικό μύθο που έφερε τους πολιτισμένους Έλληνες εναντίον των Γιγάντων (βαρβάρων). Ο BoW αντιστρέφει το τελευταίο θέμα, ταυτίζοντας τους ελληνιστικούς βασιλείς με τους Γίγαντες (Portier-Young σελ. 44).

Ένας χαρακτήρας από το BoW που μπορεί να θεωρηθεί σαν τον Σατανά είναι ένας αρχηγός των Watchers που ονομάζεται Asael. Κάποια στιγμή, είναι αυτός που κατηγορείται για την εισαγωγή της αμαρτίας στον κόσμο.

Βλέπετε τι έχει κάνει ο Ασαήλ,
ο οποίος δίδαξε όλη την ανομία στη γη,
και αποκάλυψε τα αιώνια μυστήρια που είναι στον ουρανό... 
(1 Ενώχ 9:6)

Ωστόσο, είναι δεμένος μέχρι την Κρίση με τους άλλους Παρατηρητές και δεν είναι πλέον ελεύθερος να ενεργεί ως αντίπαλος των ανθρώπων και επομένως δεν μπορεί να είναι ο έκπτωτος άγγελος της μεταγενέστερης χριστιανικής παράδοσης. (Wright, σελ. 158)

Η διάχυτη χρήση συμβολισμών και αλληγοριών επέτρεψε στις αποκαλύψεις να παραμείνουν επίκαιρες πολύ καιρό αφότου ξεχάστηκαν τα αρχικά τους συμφραζόμενα. Όπως το θέτει ο Collins:

Λέγοντας την ιστορία των Παρατηρητών και όχι αυτή των διαδόχων ή του ιερατείου, η Α ́ Ενώχ 1-36 γίνεται ένα παράδειγμα που δεν περιορίζεται σε μια ιστορική κατάσταση, αλλά που μπορεί να εφαρμοστεί όποτε προκύπτει μια ανάλογη κατάσταση. (Collins 1984, σελ. 127)

Μια επανεγγραφή της ιστορίας του Ενώχ γνωστή ως Ιωβηλαία (περίπου 100 π.Χ.) έδωσε μια εναλλακτική εκδοχή αυτών των γεγονότων, ζωγραφίζοντας τους Παρατηρητές με καλύτερο φως, αλλά εισάγοντας μια νέα φιγούρα που μοιάζει με διάβολο: τον Mastema, τον αρχηγό των κακών πνευμάτων μετά τον Κατακλυσμό. Μετά από αίτημα του Νώε, ο Θεός καθαρίζει τη γη από τα περισσότερα πνεύματα που τη μαστίζουν μετά τον κατακλυσμό, αλλά ο Ματέμα τον πείθει να αφήσει το δέκα τοις εκατό υπό την εξουσία του Ματέμα για να βάλει σε πειρασμό την ανθρωπότητα. Σε ένα σημείο, το Jubilees φαίνεται να εξισώνει το Mastema με τον Σατανά (10:11). Αλλά σε αυτή την εκδοχή των γεγονότων, ο Mastema/Σατανάς είναι ένα κακό πνεύμα, όχι ένας έκπτωτος άγγελος.

Η επιρροή του Ζωροαστρισμού

Μετά τη σχετικά σύντομη περίοδο της βαβυλωνιακής κατοχής, η Παλαιστίνη κυβερνήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα από την περσική αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών, η οποία ενθάρρυνε την αποκατάσταση των εβραϊκών ναών και αντιμετωπίστηκε ευνοϊκά από τους βιβλικούς συγγραφείς. Οι στενές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και Περσών συνεχίστηκαν και κατά την ελληνιστική περίοδο, καθώς η αυτοκρατορία των Πάρθων παρέμεινε στενά συνδεδεμένη, τόσο πολιτικά όσο και πολιτιστικά, με αντιρωμαϊκές φατρίες στην Ιουδαία καθώς και με τους Εβραίους στη Βαβυλώνα.

Η εθνική θρησκεία των Περσών ήταν ο Ζωροαστρισμός, ο οποίος είχε πολύ διαφορετικό πολιτιστικό και γεωγραφικό υπόβαθρο από τις κυρίαρχες θρησκείες της Παλαιστίνης και της Μεσοποταμίας. Εισήγαγε έννοιες όπως ο μονοθεϊσμός, ένας Θεός καθαρής καλοσύνης (Ahura Mazda, που σημαίνει «σοφός άρχοντας»), ένα υπέρτατο «καταστροφικό πνεύμα» που ονομαζόταν Ahriman που αντιτάχθηκε στον Θεό, ιεραρχίες καλών και κακών αγγέλων (οι τελευταίοι ονομάζονται daevas) και την ιδέα μιας εσχατολογικής μάχης με τελική κρίση και ανάσταση στον παράδεισο (η ίδια περσική λέξη). Αυτά τα δόγματα, που σχεδόν απουσιάζουν από την κανονική Παλαιά Διαθήκη, αρχίζουν να βρίσκουν το δρόμο τους στα εβραϊκά και χριστιανικά γραπτά κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο — ιδιαίτερα στο αποκαλυπτικό είδος.

Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα άμεσου δανεισμού είναι ο Ζωροαστρικός δαίμονας της οργής, Aeshma-daeva, ως Ασμοδαίος στο δευτεροκανονικό βιβλίο του Τωβίτ και στο Ταλμούδ, όπου είναι κάτι σαν απατεώνας (Hutter, DDD, σελ. 106 κ.ε.).

Ο Βελίαλ και οι Ρόλοι της Νεκράς Θαλάσσης

Η εβραϊκή αίρεση που σχετίζεται με τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας προχώρησε πολύ περισσότερο την ιδέα ενός αντιπάλου του Θεού, θέτοντας στο επίκεντρο της θεολογίας τους έναν κοσμικό πόλεμο μεταξύ των δυνάμεων του Θεού και των εχθρών του. Η εξαιρετικά δυϊστική φύση γραπτών όπως ο Κοινοτικός Κανόνας δείχνει υψηλό βαθμό συγγένειας με τα δόγματα μιας Ζωροαστρικής αίρεσης που ονομάζεται Ζουρβανίτες (The Cambridge History of Iran, Volume 3 (1), p. lxvi). Μιλάει για έναν Πρίγκιπα του Φωτός που οδηγεί τους Υιούς του Φωτός και έναν Άγγελο του Σκότους που οδηγεί τους κακούς.

Ο περίφημος Πολεμικός Πάπυρος, ο οποίος περιγράφει με μεγάλη λεπτομέρεια την τελική αποκαλυπτική μάχη μεταξύ των Υιών του Φωτός και των Υιών του Σκότους, κατονομάζει τον Μιχαήλ και τον Μπελιάλ ως τους αντίστοιχους ηγέτες του φωτός και του σκότους. Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις περσικές ιδέες, όπως επισημαίνεται από τον Collins (Collins 1998, σελ. 169-170):

Η πορεία του πολέμου μετριέται τώρα σε επτά φάσεις, με τις δυνάμεις του φωτός και του σκότους να κυριαρχούν με τη σειρά τους, μέχρι να επέμβει αποφασιστικά ο Θεός στην τελική περίοδο. Αυτή η ισορροπημένη διαίρεση, οι εικόνες του φωτός και του σκότους και οι αντίθετοι ρόλοι του Μιχαήλ και του Βελίαλ ως ταιριασμένων αντιπάλων υπό τον Θεό, όλα υποδηλώνουν ότι η Πολεμική Διακυβέρνηση του Κουμράν έχει επηρεαστεί από τον περσικό δυϊσμό.

Η διαίρεση της ιστορίας σε περιόδους και ο δυϊσμός του φωτός και του σκότους μαρτυρούνται καλά στην περσική παράδοση. Το πιο σημαντικό για τον σκοπό μας είναι το μοτίβο μιας ισορροπημένης σύγκρουσης μεταξύ φωτός και σκότους, η οποία δεν έχει καμία θέση στην παραδοσιακή ισραηλιτική θρησκεία.

Παρόμοια θέματα αναφέρονται στον Ύμνο των Ευχαριστιών της αίρεσης και ο Belial εμφανίζεται συχνά σε όλα τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας ως ο ηγέτης των δυνάμεων του σκότους. Ο όρος «Σατανάς» εμφανίζεται σε μερικούς ρόλους ως συνώνυμο του Βελίαλ, αλλά είναι πολύ λιγότερο συνηθισμένος.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο Άγγελος του Σκότους (Belial) περιγράφεται ρητά στον Κοινοτικό Κανόνα ως σκόπιμη δημιουργία του Θεού. Σε αυτό το σκέλος του Ιουδαϊσμού, το κακό παρέμεινε μέρος του κοσμικού δυϊσμού που θέσπισε ο Θεός με έγκυρο ρόλο να παίξει, παρά την προφανή αντίθεσή του στον Θεό και τους δίκαιους Εβραίους. Ο Belial δεν είναι «πεσμένος». Παίζει τον ρόλο για τον οποίο δημιουργήθηκε.

Ο Βελιάρ και οι Διαθήκες των Δώδεκα Πατριαρχών

Ο Beliar (μια παραλλαγή του Belial) εμφανίζεται ως ο πειρασμός της ανθρωπότητας σε αυτή τη συλλογή εβραϊκών απόκρυφων γραφών που χρονολογούνται περίπου στην ίδια περίοδο με τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, αλλά από διαφορετική κοινότητα (πιθανώς τη Συρία ή την Αλεξάνδρεια). Οι Διαθήκες περιγράφουν δύο μονοπάτια που μπορούν να ακολουθήσουν οι άνθρωποι –αυτό της αλήθειας και αυτό της πλάνης– με τους αγγέλους του Θεού από τη μία πλευρά και τα πνεύματα του Βελιάρ από την άλλη. Τις περισσότερες φορές, τα πνεύματα του Beliar φαίνεται να είναι μεταφορές για τις αδυναμίες του ανθρώπινου χαρακτήρα. Τα πνεύματα του Βελιάρ είναι κάπως περιορισμένα σε δύναμη και δεν έχουν καμία επιρροή στους ευσεβείς (Βεν 3:3). Ο Τ. Νεφθαλί δείχνει μια επίγνωση της παράδοσης του πεσμένου Παρατηρητή (3:5) αλλά δεν τους εξισώνει με τον Βελιάρ, ούτε περιγράφει ποτέ τα πνεύματα του Βελιάρ ως «αγγέλους». Ωστόσο, ο Beliar συνδέεται περιστασιακά με τον Diabolos (τον Διάβολο) και τον Σατανά.

Ο Σατανάς στην Καινή Διαθήκη

Ο Ιουδαϊσμός του πρώτου και του δεύτερου αιώνα επηρεάστηκε από πολλά από τα θεολογικά ρεύματα που συζητήθηκαν μέχρι τώρα, συμπεριλαμβανομένης της ιστορίας του Βιβλίου των Παρατηρητών για τους έκπτωτους αγγέλους και της έμφασης της αίρεσης του Κουμράν σε έναν κοσμικό δυϊσμό μεταξύ φωτός (Μιχαήλ) και σκότους (Belial). Το όνομα «Belial» απουσιάζει σχεδόν εντελώς από την ΚΔ, ωστόσο, με το «Diabolos» (στα ελληνικά σημαίνει «κατήγορος») και το «Satan» να γίνονται τα προτιμώμενα ονόματα για τον πειραστή. Η Καινή Διαθήκη αντικατοπτρίζει μια ποικιλία παραδόσεων για τον Σατανά, αλλά δεν περιγράφει καμία συστηματική δαιμονολογία.

Οι Επιστολές του Παύλου

Οι επτά «αδιαμφισβήτητες» επιστολές που αποδίδονται στον Παύλο περιέχουν αναφορές σε αγγέλους, πνεύματα, άρχοντες, τον Σατανά και τον Βελιάρ. Ο ισχυρισμός του Παύλου ότι οι άγιοι θα κρίνουν τους αγγέλους (1 Κορ. 6:3) υποδηλώνει την Ενωχική παράδοση. Αλλά αντί να είναι φυλακισμένοι στον κάτω κόσμο, οι ενοχλητικοί άγγελοι είναι μια συνεχής ανησυχία για τον Παύλο. Η παράξενη προειδοποίησή του προς τις γυναίκες να φορούν πέπλα κατά τη διάρκεια της λατρείας «εξαιτίας των αγγέλων» (Α ́ Κορ. 11:10) θα μπορούσε να έχει κατά νου τους λάγνους πεσόντες Παρατηρητές του Ενώχ (Dale Martin, 1999, σελ. 244). Η ιδέα των αγγέλων που διδάσκουν ένα ψεύτικο ευαγγέλιο (Γαλ. 1:8) υποδηλώνει επίσης τον Ενώχ. Ο Παύλος βλέπει τον Σατανά στο 2 Κορινθίους 11:14 ως κάποιον που μπορεί να μεταμφιεστεί σε «άγγελο φωτός» (Μιχαήλ;), κάτι που φέρνει στο νου τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας. Ο Παύλος ισχυρίζεται ότι βασανίζεται από έναν «άγγελο από τον Σατανά» (2 Κορ. 12:7), αλλά ο άγγελος το κάνει με τη συγκατάθεση του Χριστού. Ο Παύλος κάνει επίσης έναν παραλληλισμό μεταξύ του Χριστού και του φωτός έναντι του σκότους και του Βελιάρ, χρησιμοποιώντας γνωστή Κουμρανική ορολογία αλλά αντικαθιστώντας τον Μιχαήλ με τον Χριστό. Αξίζει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο Παύλος δεν περιγράφει τον ίδιο τον Σατανά ως άγγελο.

Είναι σημαντικό ότι ο Παύλος κατηγορεί τους «Άρχοντες αυτού του αιώνα» (Α ́ Κορ. 2:6-8) για τη σταύρωση του Χριστού επειδή απέτυχαν να κατανοήσουν τη σοφία του Θεού, και είναι πιθανό να αναφέρεται σε κακόβουλους αγγέλους εδώ. Αλλά και πάλι, ο Σατανάς δεν κατονομάζεται ούτε υπονοείται (Dale Martin, "When Did Angels Become Demons?", σελ. 674).

Σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη χριστιανική θεολογία, ο Σατανάς φαίνεται να μην παίζει κανένα ρόλο στην προέλευση της αμαρτίας με τον τρόπο που την αντιλαμβάνεται ο Παύλος (πρβλ. Ρωμαίους 7).

Η προς Εβραίους επιστολή

Η προς Εβραίους περιγράφει τον Διάβολο (Διάβολο) ως αυτόν που είχε εξουσία πάνω στο θάνατο μέχρι που ο Χριστός πήρε ανθρώπινη μορφή (Εβρ. 2:15). Παρά τις αρκετές αναφορές σε αγγέλους στα αρχικά κεφάλαια, δεν είναι σαφές εάν ο συγγραφέας βλέπει τον Διάβολο ως την ίδια κατηγορία πλάσματος. Το 1:14 περιγράφει «όλους τους αγγέλους» ως στην υπηρεσία του Θεού, αλλά η προς Εβραίους επιστολή υπονοεί μια αντιπαλότητα μεταξύ της ανθρωπότητας και των αγγέλων.

Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις

Μερικές φορές, ο Σατανάς φαίνεται να εκπληρώνει τον αρχικό του ρόλο ως Κατήγορος — για παράδειγμα, την απαίτησή του να κοσκινίζει τους μαθητές σαν το σιτάρι (Λουκάς 22:31). Άλλες φορές, φαίνεται να είναι η προσωποποίηση της εναντίωσης στον Χριστό με μια γενική έννοια, και το όνομά του μπορεί ακόμη και να εφαρμοστεί ως ετικέτα στους ανθρώπους. Σε ένα συνοπτικό περικόπιο, συνδέεται με τον Βεελζεβούλ, έναν θεό των Χαναναίων που, όπως πίστευαν, μπορούσε να διώξει τους δαίμονες της ασθένειας (Herrmann, DDD, σελ. 155). Οι Πράξεις περιγράφουν τη θεραπεία ανθρώπων που «καταπιέζονται από τον διάβολο» (13:10). Θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι ο Σατανάς είναι επομένως ο κυβερνήτης των δαιμόνων, κάτι που φαίνεται να είναι μια καινοτομία, καθώς οι δαίμονες ήταν συγκεκριμένα μέρος της ελληνικής κοσμοθεωρίας και συνδέονταν με ασθένειες και ψυχικές ασθένειες — τον ίδιο ρόλο που παίζουν στα Ευαγγέλια. Και όπως παρατηρεί ο Martin (Op. Cit. p. 676), δεν υπάρχει καμία περίπτωση εβραϊκού ή χριστιανικού κειμένου που να εξισώνει τους δαίμονες με τους έκπτωτους αγγέλους μέχρι τα γραπτά του Τατιανού στα τέλη του δεύτερου αιώνα. Ίσως το περισσότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι η δαιμονολογία των Ευαγγελίων μοιάζει πολύ με αυτή των Ιωβηλαίων, απεικονίζοντας τον Σατανά ως αρχηγό των κακών πνευμάτων και των δαιμόνων, αλλά όχι ως έκπτωτο άγγελο.

Οι Καθολικές Επιστολές

Ο Ιούδας, η Α ́ Πέτρου και η Β ́ Πέτρου δείχνουν όλοι εξοικείωση με την ιστορία των πεσόντων Παρατηρητών στην Α ́ Ενώχ και τη χρησιμοποιούν, εν μέρει, ως μάθημα για την καταδίκη των αιρέσεων στην εποχή τους. Ο Διάβολος απουσιάζει σχεδόν εντελώς από αυτά τα κείμενα. Η μόνη αναφορά του Ιούδα σε αυτόν είναι σε μια νύξη στην Κοίμηση του Μωυσή, ένα απόκρυφο έργο. 2 Ο Πέτρος δεν αναφέρει καθόλου τον Διάβολο. (Για περισσότερες πληροφορίες, δείτε το προηγούμενο άρθρο μου για τον Ενώχ και τις Καθολικές Επιστολές.)

Η Αποκάλυψη του Ιωάννη

Η Αποκάλυψη ανασταίνει τον παλιό μύθο του Λεβιάθαν στην απεικόνιση του τελικού πολέμου - μια κλασική περίπτωση του Endzeit που ανακεφαλαιώνει το Urzeit. Ο δράκος προσδιορίζεται ως «ο Διάβολος και ο Σατανάς». Στο κεφάλαιο 12, ο Σατανάς χάνει τη θέση του ως κατήγορος και διώχνεται από τον ουρανό μαζί με τους αγγέλους του μετά από μια μάχη εναντίον του Μιχαήλ. Αυτή η απεικόνιση του Σατανά φαίνεται να συνδυάζει τα περισσότερα από τα μοτίβα που έχουμε εξετάσει μέχρι τώρα: την κατάκτηση του Γιαχβέ πάνω στον δράκοντα του χάους, τον ρόλο του Σατανά ως ουράνιου κατήγορου, την πτώση των Παρατηρητών και τον πόλεμο του Βελίαλ εναντίον του Μιχαήλ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε, ωστόσο, ότι η Αποκάλυψη είναι μια αποκάλυψη - ένα είδος που κάνει σκόπιμη χρήση μυθολογικών μεταφορών για να απεικονίσει γεγονότα στο παρόν και στο εγγύς μέλλον του συγγραφέα. Είναι αδύνατο να πούμε τι πραγματικά «πίστευε» ο συγγραφέας για τον Σατανά και τις άλλες μυθικές μορφές που εμφανίζονται στην Αποκάλυψη (π.χ. Άδης και Απολλύων).

Λαμβάνοντας την Καινή Διαθήκη στο σύνολό της, είμαστε σε θέση να ελέγξουμε περίπου τρία από τα πέντε στοιχεία στην κάρτα αποτελεσμάτων μας.

Η ζωή του Αδάμ και της Εύας

Η ελληνική έκδοση της Ζωής του Αδάμ και της Εύας μπορεί να είναι το παλαιότερο κείμενο που κατηγορεί ρητά τον Διάβολο για την πτώση του Αδάμ και της Εύας. Η λατινική μετάφραση περιλαμβάνει μια σκηνή στην οποία ο Διάβολος εξηγεί στον Αδάμ τον λόγο της έχθρας του:

Όταν ο Θεός φύσηξε μέσα σου την πνοή της ζωής, και το πρόσωπο και η ομοίωσή σου έγιναν κατ' εικόνα του Θεού, ο Μιχαήλ σε έφερε και μας έκανε να σε προσκυνήσουμε μπροστά στον Θεό, και ο Κύριος ο Θεός είπε: «Ιδού ο Αδάμ! Σε έφτιαξα κατ' εικόνα και ομοίωσή μας».

Και ο Μιχαήλ βγήκε έξω και φώναξε όλους τους αγγέλους, λέγοντας: Προσκυνήστε την εικόνα του Κυρίου του Θεού, όπως πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός. Και ο ίδιος ο Μιχαήλ προσκύνησε πρώτος, και με κάλεσε και είπε: «Προσκύνησε την εικόνα του Θεού, Γιαχβέ». Και απάντησα: «Δεν λατρεύω τον Αδάμ. … Δεν θα λατρέψω κάποιον κατώτερο και μεταγενέστερό μου. Είμαι πριν από αυτόν στη δημιουργία. πριν γίνει, ήμουν ήδη φτιαγμένος. Θα έπρεπε να με λατρεύει».

Όταν το άκουσαν αυτό, άλλοι άγγελοι που ήταν κάτω από εμένα αρνήθηκαν να τον προσκυνήσουν. … Και ωργίσθη Κύριος ο Θεός εναντίον μου και με απέστειλεν μετά των αγγέλων μου από της δόξης ημών· Και εξαιτίας σου, εκδιωχθήκαμε σε αυτόν τον κόσμο από τις κατοικίες μας και ριχτήκαμε στη γη. (13:3–16:2)

Αυτό το κείμενο είναι δύσκολο να χρονολογηθεί. Όλα τα αντίγραφα στην πρωτότυπη γλώσσα χάνονται. Η ελληνική και η λατινική έκδοση γράφτηκαν πιθανώς μεταξύ 200 και 400 μ.Χ. Όπως και αν έχουν τα πράγματα, φαίνεται να είναι η πρώτη μαρτυρία της ιδέας ότι ο Διάβολος και οι άγγελοί του εκδιώχθηκαν από τον ουρανό για την υπερηφάνειά τους και αποφάσισαν να πάρουν την εκδίκησή τους από τον Αδάμ και την Εύα—κάτι που σίγουρα καταλαβαίνουν τον Σατανά πολλοί Χριστιανοί σήμερα. (Αν και θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Σατανάς του TLAE είναι κυρίως αντίπαλος του Αδάμ και όχι του Θεού [βλ. Jan Dochhorn, σελ. 490-491].)

Παρεμπιπτόντως, το Κοράνι παρέχει μια σχεδόν πανομοιότυπη ιστορία για την πτώση του Σατανά (ο οποίος ονομάζεται «Ιμπλίς» στο Ισλάμ) στη σούρα 7:11-13. Έτσι, έχουμε μια περίεργη κατάσταση στην οποία μια ευρέως διαδεδομένη χριστιανική πίστη για τον Σατανά μπορεί να βρεθεί στις κανονικές γραφές του Ισλάμ, αλλά όχι του Χριστιανισμού.

Κέιντμον, Δάντης και Μίλτον

Οι χριστιανοί συγγραφείς στην ύστερη αρχαιότητα και τη μεσαιωνική περίοδο θα συνέχιζαν να αναπτύσσουν και να εξερευνούν τις συνθήκες της πτώσης του Σατανά και λεπτομέρειες για τη φύση του. Ένα σαξονικό ποίημα του 7ου αιώνα με τίτλο Χριστός και Σατανάς, που πιστεύεται από ορισμένους ότι γράφτηκε από τον ποιητή Caedmon, αφηγείται την ιστορία της πτώσης του Σατανά - πώς ήταν ένας άγιος άγγελος ονόματι Εωσφόρος που είχε προσπαθήσει να ανατρέψει τον Θεό και να κυβερνήσει στη θέση του, αλλά αντ' αυτού εξορίστηκε από τον παράδεισο και φυλακίστηκε στην κόλαση όπου κυβερνά ένα βασίλειο βασανιστηρίων.

Οι εικόνες που περιγράφει ο Δάντης στην Κόλασή του (14ος αιώνας) επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έφτασαν να φαντάζονται τον Σατανά και την Κόλαση. Εδώ, ο Σατανάς είναι ένα τερατώδες, γκροτέσκο πλάσμα παγιδευμένο στον ένατο κύκλο της Κόλασης όπου βασανίζει προσωπικά τους χειρότερους αμαρτωλούς.

Ο Χαμένος Παράδεισος του Τζον Μίλτον, που δημοσιεύτηκε το 1667, περιγράφει τον Αγγελικό Πόλεμο στον οποίο ο Σατανάς και οι άγγελοί του νικιούνται από τον Μιχαήλ και τον Υιό του Θεού και εξορίζονται στα Τάρταρα. Παίρνει τη μορφή φιδιού για να εξαπατήσει την Εύα και να προκαλέσει την Πτώση. Οι υπολοχαγοί και οι συνάδελφοί του δαίμονες περιλαμβάνουν τον Βεελζεβούλ, τον Βελίαλ, τον Μολώχ και τον Μαμμωνά.

Εδώ επιτέλους, στα χριστιανικά έργα από τη μεσαιωνική περίοδο και μετά, μπορούμε να τσεκάρουμε και τα πέντε στοιχεία στην κάρτα αποτελεσμάτων μας.

Συμπέρασμα

Η δημοφιλής χριστιανική εικόνα του Διαβόλου βρίσκει τις ρίζες της σε πολλά αρχαία, άσχετα θεολογικά σκέλη. Οι δύο πιο σημαντικές φαίνεται να είναι η Ενωχική ιστορία των έκπτωτων αγγέλων (Παρατηρητές) επηρεασμένη από τη Γένεση και την ελληνική μυθολογία και η εξαιρετικά δυϊστική εβραϊκή θεολογία που αναπτύχθηκε τον δεύτερο και τον πρώτο αιώνα π.Χ. υπό την επιρροή του Ζωροαστρισμού. Αυτές οι ιδέες τελικά συγχωνεύτηκαν γύρω από τη φιγούρα του Κατήγορου που εμφανίζεται για λίγο σε τρία βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Καμία συστηματική δαιμονολογία δεν μπορεί να βρεθεί στην Καινή Διαθήκη, αλλά μεταγενέστεροι θεολόγοι και συγγραφείς συμπλήρωσαν τις ιδέες που σήμερα θεωρούνται βασικό μέρος του «παραδοσιακού» Χριστιανισμού, συμπεριλαμβανομένης της προέλευσης του Σατανά ως αγγέλου Εωσφόρου, της περήφανης εξέγερσής του, της εξορίας του από τον Παράδεισο στην Κόλαση, της εμπλοκής του στην Πτώση, της εξουσίας του πάνω στις δαιμονικές δυνάμεις, Ο ρόλος του στην αταξία και την ατυχία, και ούτω καθεξής.

# Ο ΣΑΤΑΝΑΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΩΤΕΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΕΟ, ΓΙΑΤΙ, ΑΠΟ ΕΝΑ ΚΤΙΣΜΑ ΕΓΙΝΕ ΑΙΩΝΙΟΣ ΣΥΜΒΑΣΙΛΕΑΣ!

# ΜΠΟΡΕΙ Ο ΘΕΟΣ ΝΑ ΕΦΤΙΑΞΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ, ΜΑ... Ο ΔΙΑΒΟΛΟΣ ΤΟΝ ΕΘΕΣΕ ΣΕ ΚΙΝΗΣΗ!

# Ο ΣΑΤΑΝΑΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΛΛΟΘΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΚΟ!

Για λόγους συντομίας, έπρεπε να αφήσω μερικές ενδιαφέρουσες οδούς ανεξερεύνητες, όπως οι απόψεις ομάδων όπως οι Γνωστικοί και οι Μαρκιωνίτες, οι εξελίξεις στον Ταλμουδικό Ιουδαϊσμό και οι παραδοσιακές απόψεις για τη φυσική εμφάνιση του Σατανά. Ίσως φτάσω σε μερικά από αυτά σε μελλοντικά άρθρα.
ΔΕΣ: 
---------------------------------
Βιβλιογραφία
Posted by at
Labels:

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου

Εγγραφή σε: Σχόλια ανάρτησης ( Atom )