Η μαντική υπήρξε ένα από τα βαθύτερα και μακροβιότερα στοιχεία της αρχαίας ελληνικής θρησκευτικότητας. Δεν αποτελούσε απλώς την προσπάθεια να «προβλεφθεί το μέλλον», όπως συχνά παρουσιάζεται σήμερα. Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο η μαντική ήταν κυρίως ένας τρόπος αναζήτησης της θείας βουλήσεως, δηλαδή ένας μηχανισμός επικοινωνίας ανάμεσα στον άνθρωπο και στο θείο. Ο μάντις, ο χρησμολόγος, η Πυθία, ο ονειροκρίτης ή εκείνος που ερμήνευε τα σπλάγχνα ενός θυσιαζόμενου ζώου θεωρούνταν πρόσωπα ικανά να αποκωδικοποιήσουν σημεία τα οποία οι θεοί έστελναν στους ανθρώπους. Η μαντική ήταν τόσο διαδεδομένη ώστε, όπως επισημαίνει η σύγχρονη έρευνα, συναντάται στην ελληνική κοινωνία σε καθημερινό επίπεδο και σε πλήθος διαφορετικών μορφών.
Πότε ξεκίνησε ως πρακτική;
Στο ερώτημα πότε ακριβώς ξεκίνησε η μαντική στην Ελλάδα, η ιστορική επιστήμη οφείλει να είναι προσεκτική. Δεν διαθέτουμε μία συγκεκριμένη στιγμή ή ένα συγκεκριμένο αρχαιολογικό εύρημα που να μας επιτρέπει να πούμε ότι «εδώ αρχίζει η ελληνική μαντική».
Η ανάγκη του ανθρώπου να αναζητήσει νόημα σε φυσικά φαινόμενα, όνειρα, ασυνήθιστα γεγονότα και συμπτώσεις είναι ασφαλώς πολύ παλαιότερη από τον ελληνικό πολιτισμό. Η μαντική αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο της αρχαιότητας. Στη Μεσοποταμία, μάλιστα, υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για συστηματοποιημένες μαντικές πρακτικές ήδη από τις αρχές της 2ης χιλιετίας π.κ.ε., ενώ ανάλογες πρακτικές μαρτυρούνται στην Αίγυπτο, στον Λεβάντε, στην Ανατολία, στην Ιταλία και αλλού.
Για τον ελληνικό χώρο, τα στοιχεία της Μυκηναϊκής εποχής δεν μας επιτρέπουν ακόμη να ανασυνθέσουμε με ασφάλεια ένα οργανωμένο σύστημα μαντικής. Οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄ αποδεικνύουν ασφαλώς την ύπαρξη σύνθετης θρησκευτικής οργάνωσης, θυσιών και προσφορών, αλλά δεν παρέχουν επαρκείς μαρτυρίες ώστε να περιγράψουμε μία ολοκληρωμένη μυκηναϊκή «επιστήμη της μαντικής».
Αντίθετα, κατά τους γεωμετρικούς και πρώιμους αρχαϊκούς χρόνους η μαντική εμφανίζεται πλέον καθαρά μέσα στις ελληνικές παραδόσεις. Στα ομηρικά έπη, τα οποία διατηρούν παλαιότερο υλικό, ο μάντις αποτελεί ήδη απολύτως αναγνωρίσιμο κοινωνικό και θρησκευτικό ρόλο.
Ο Όμηρος παρουσιάζει τον Κάλχα ως μάντη ο οποίος γνωρίζει «τὰ ἐόντα, τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα», δηλαδή τα παρόντα, τα μέλλοντα και τα παρελθόντα. Στην Ιλιάδα η κοινότητα των Αχαιών, αντιμέτωπη με τον λοιμό που έχει στείλει ο Απόλλων, καταφεύγει στον μάντη για να πληροφορηθεί την αιτία της θεϊκής οργής.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, η μαντική δεν εμφανίζεται στον Όμηρο ως περιθωριακή δεισιδαιμονία αλλά ως αναγνωρισμένος θεσμός μέσα στην κοινωνία.
Γιατί δημιουργήθηκε η ανάγκη της μαντικής;
Η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην ανθρώπινη περιέργεια για το μέλλον.
Ο αρχαίος άνθρωπος ζούσε σε έναν κόσμο στον οποίο οι μεγάλες αποφάσεις εξαρτώνταν από δυνάμεις που δεν μπορούσε να ελέγξει, όπως πόλεμος, ασθένεια, ανομβρία, καταιγίδες, σοδειά, γέννηση, θάνατος, ταξίδι, ναυσιπλοΐα, πολιτικές ανατροπές.
Η μαντική προσέφερε έναν τρόπο να μετατραπεί η αβεβαιότητα σε ερμηνεύσιμο μήνυμα.
Ο άνθρωπος δεν ρωτούσε πάντοτε «τι θα συμβεί;». Συχνά ρωτούσε:
Είναι ευνοϊκό να πραγματοποιήσω αυτό το ταξίδι;
Να αρχίσει τώρα η εκστρατεία;
Να επιτεθούμε στον εχθρό;
Ποιον θεό πρέπει να τιμήσουμε;
Γιατί συνέβη αυτή η συμφορά;
Πώς θα εξευμενισθεί ένας θεός;
Να πραγματοποιήσω έναν γάμο ή μια μετακίνηση;
Θα ευοδωθεί μια συγκεκριμένη πράξη;
Η μαντική, επομένως, μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός λήψεως αποφάσεων, αλλά και ως τρόπος διαχείρισης του φόβου και της αβεβαιότητας. Η σύγχρονη έρευνα έχει υπογραμμίσει ακριβώς αυτή τη σύνδεση της μαντικής με την αναζήτηση γνώσης, την κοινωνική νομιμοποίηση αποφάσεων και τη σχέση ανθρώπου και θεού.
Οι μορφές της ελληνικής μαντικής
Η μαντική δεν ήταν μία ενιαία πρακτική. Περιελάμβανε πολλές διαφορετικές μεθόδους.
Μία από τις αρχαιότερες και σημαντικότερες ήταν η οιωνοσκοπία, δηλαδή η παρατήρηση των πτηνών και της πτήσεώς τους. Στην Ιλιάδα υπάρχουν δεκάδες επεισόδια στα οποία πτηνά ή άλλα ζώα λειτουργούν ως φορείς θεϊκών σημείων. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι το φίδι που κατασπαράσσει νεοσσούς και τη μητέρα τους, γεγονός το οποίο ο Κάλχας ερμηνεύει ως προμήνυμα της δεκαετούς πολιορκίας της Τροίας.
Άλλη σημαντική μορφή ήταν η ηπατοσκοπία, η εξέταση δηλαδή του ήπατος και των σπλάγχνων των θυσιαζόμενων ζώων. Ιδίως στον πόλεμο, οι μάντεις εξέταζαν τα σπλάγχνα πριν από την έναρξη μιας εκστρατείας ή μιας μάχης. Οι αποφάσεις μπορούσαν ακόμη και να αναβληθούν όταν τα σημεία θεωρούνταν δυσμενή.
Υπήρχε ακόμη η ονειρομαντεία, η ερμηνεία δηλαδή των ονείρων. Ο Όμηρος ήδη θεωρεί τα όνειρα δυνατό μέσο θεϊκής επικοινωνίας. Υπήρχαν επίσης η ερμηνεία κεραυνών, σεισμών, ουράνιων φαινομένων, ασυνήθιστων γεγονότων, καθώς και η κληρομαντεία, η χρήση κλήρων για την αναζήτηση θεϊκής απαντήσεως.
Ο Αισχύλος, μάλιστα, στον Προμηθέα Δεσμώτη, απαριθμεί ως μορφές μαντικής την ερμηνεία ονείρων και οιωνών, την παρατήρηση των πτηνών, την εξέταση των σπλάγχνων και την παρατήρηση της φλόγας και του καπνού της θυσίας.
Οι μεγάλοι μάντεις
Η ελληνική παράδοση διέσωσε τα ονόματα πολλών περίφημων μάντεων.
Ο Κάλχας ήταν ο κατεξοχήν μάντις του Τρωικού πολέμου. Ο Όμηρος τον παρουσιάζει ως άνθρωπο στον οποίο ο Απόλλων είχε χαρίσει τη μαντική δύναμη.
Ο Τειρεσίας, ο περίφημος Θηβαίος μάντις, έγινε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής μυθολογικής παράδοσης. Η ιδιότητά του υπερβαίνει τα όρια μιας απλής πρόγνωσης, είναι ο άνθρωπος που μπορεί να γνωρίζει εκείνο που οι άλλοι δεν μπορούν να δουν. Στον Σοφοκλή, μάλιστα, η μαντική γνώση του Τειρεσία αντιπαρατίθεται δραματικά προς την ανθρώπινη άγνοια.
Μέλαμπος, Μόψος, Αμφιάραος, Ίαμος, Τελλίας και άλλοι εμφανίζονται στις παραδόσεις ως περίφημοι μάντεις. Ο Αμφιάραος απέκτησε ιδιαίτερη σημασία, καθώς λατρεύθηκε και ο ίδιος ως ήρωας σε χρηστήριο στον Ωρωπό.
Στους ιστορικούς χρόνους συναντούμε επίσης επαγγελματίες μάντεις που ακολουθούν στρατεύματα. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αρίστανδρου, του μάντεως που συνδέθηκε με τον Αλέξανδρο τον Μέγα. Η σχέση μεταξύ στρατηγού και μάντεως δεν ήταν απλώς θρησκευτική αλλά μπορούσε να έχει άμεση επίδραση στη λήψη στρατιωτικών αποφάσεων.
Δελφοί και Πυθία
Η κορυφαία μορφή θεσμοποιημένης μαντικής στον ελληνικό κόσμο υπήρξε ασφαλώς το μαντείο των Δελφών.
Εδώ η μαντική δεν εξαρτιόταν από την προσωπική ικανότητα ενός περιπλανώμενου μάντεως αλλά από έναν οργανωμένο ιερό θεσμό. Η Πυθία, η ιέρεια του Απόλλωνος, αποτελούσε το επίκεντρο της χρησμικής διαδικασίας, ενώ η ερμηνεία και η διατύπωση των χρησμών αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου τελετουργικού πλαισίου.
Οι Δελφοί απέκτησαν τεράστια πολιτική και θρησκευτική σημασία. Πόλεις, βασιλείς και ιδιώτες προσέρχονταν για να ζητήσουν θεϊκή καθοδήγηση. Το περίφημο ερώτημα του Κροίσου προς τα μαντεία δείχνει ακριβώς πόσο ευρύ ήταν το κύρος που μπορούσε να αποκτήσει η μαντική πέρα από τα όρια μιας ελληνικής πόλεως.
Παράλληλα, η Δωδώνη υπήρξε ένα διαφορετικό αλλά εξίσου σημαντικό μαντικό κέντρο. Το ιερό του Διός θεωρείται παραδοσιακά ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά μαντεία. Η αρχαιολογική δραστηριότητα στον χώρο ανάγεται τουλάχιστον στον 8ο αιώνα π.κ.ε., ενώ η παράδοση τοποθετούσε τη λειτουργία του ακόμη παλαιότερα.
Η μαντεία στη Δωδώνη συνδεόταν με το ιερό δένδρο, τον ήχο των φύλλων και άλλα σημεία του ιερού χώρου. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι έχουν βρεθεί περισσότερες από 4.000 μολύβδινες ενεπίγραφες ερωτήσεις προς το μαντείο, γεγονός που μας προσφέρει σπάνια εικόνα των πραγματικών ερωτημάτων των ανθρώπων.
Ήταν η Μαντική αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο;
Όχι, και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα που πρέπει να κρατήσουμε.
Η μαντική ήταν διαδεδομένη σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Στη Μεσοποταμία, οι μάντεις μελετούσαν το ήπαρ των ζώων, όνειρα, ουράνια φαινόμενα, ασυνήθιστα φυσικά γεγονότα και πλήθος άλλων οιωνών. Η αστρολογία αναπτύχθηκε εκεί σε εξαιρετικά σύνθετο επίπεδο.
Παρόμοιες πρακτικές απαντούν στην Αίγυπτο, στον συροπαλαιστινιακό χώρο, στην Ανατολία και στην Ιταλία. Οι Ρωμαίοι διέθεταν τους augures και τους haruspices, ενώ η ετρουσκική παράδοση ανέπτυξε ιδιαίτερα συστηματοποιημένες μορφές οιωνοσκοπίας και ηπατοσκοπίας.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η ελληνική μαντική ήταν απλώς αντιγραφή ανατολικών πρακτικών. Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος ανέπτυξε τις δικές του μορφές, θεσμούς και αντιλήψεις.
Η Δωδώνη, οι Δελφοί, η Πυθία, οι επαγγελματίες μάντεις, η πολεμική ηπατοσκοπία και η ενσωμάτωση της μαντικής στην ποίηση, στη φιλοσοφία και στην πολιτική δημιούργησαν ένα ιδιαίτερο ελληνικό σύστημα.
Η σύγχρονη συγκριτική έρευνα, μάλιστα, θεωρεί χρήσιμο να εξετάζει την ελληνική προφητική παράδοση μαζί με τις αντίστοιχες παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής, όχι υποχρεωτικά για να αποδείξει άμεση «μεταφορά» από τον έναν πολιτισμό στον άλλο, αλλά για να κατανοήσει μία ευρύτερη κατηγορία φαινομένων της αρχαίας Ανατολικής Μεσογείου.
Ακμή και παρακμή
Η μαντική γνώρισε ιδιαίτερη ακμή κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή, όταν τα μεγάλα ιερά απέκτησαν τεράστιο κύρος και οι μάντεις αποτελούσαν αναπόσπαστο τμήμα της δημόσιας και στρατιωτικής ζωής.
Δεν εξαφανίστηκε όμως με το τέλος της κλασικής περιόδου. Αντιθέτως, εξακολούθησε να είναι διαδεδομένη κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Ακόμη και στον στρατό του Ξενοφώντος, για παράδειγμα, οι θυσίες και η εξέταση των σπλάγχνων χρησιμοποιούνται κατ’ επανάληψιν για να διαπιστωθεί εάν οι θεοί επιδοκιμάζουν μία στρατιωτική ενέργεια.
Παράλληλα όμως, από τους ελληνιστικούς χρόνους και εξής, παρατηρούνται μεταβολές στη θρησκευτική ζωή. Η εξάπλωση νέων λατρειών, οι φιλοσοφικές αμφισβητήσεις, η αλλαγή των πολιτικών δομών και αργότερα η επικράτηση του Χριστιανισμού επηρέασαν σταδιακά το κύρος των παραδοσιακών χρηστηρίων.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ήδη ο Πλούταρχος, ο οποίος υπήρξε επί 30ετία ιερέας στους Δελφούς, έγραφε κατά τον 2ο αιώνα μ.κ.ε. το έργο Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων, διερωτώμενος γιατί πολλά παλαιά μαντεία είχαν πλέον σιγήσει.
Επομένως, δεν πρέπει να φανταστούμε μία ξαφνική ημερομηνία κατά την οποία «σταμάτησε η μαντική». Η παρακμή ήταν σταδιακή και άνιση.
Η οριστική παύση των μεγάλων παγανιστικών χρηστηρίων συνδέθηκε τελικά με την επικράτηση του Χριστιανισμού και την αυτοκρατορική νομοθεσία κατά των παλαιών λατρειών. Για τους Δελφούς, το τέλος του 4ου αιώνα μ.κ.ε. αποτελεί συμβολικό ορόσημο, καθώς η πολιτική του Θεοδοσίου Α΄ στράφηκε εναντίον των παλαιών λατρειών και των χρηστηρίων. Ωστόσο, η ίδια η πόλη των Δελφών συνέχισε να κατοικείται και κατά την ύστερη αρχαιότητα, γεγονός που δείχνει ότι το τέλος του μαντείου δεν ταυτίζεται με το τέλος της ζωής του τόπου.
Η μαντική ως ιδιαίτερη μορφή γνώσεως
Το πιο ενδιαφέρον ίσως στοιχείο της μαντικής δεν είναι το εάν οι αρχαίοι «πίστευαν» ή «δεν πίστευαν» σε αυτήν. Η ίδια η αρχαία γραμματεία δείχνει ότι υπήρχαν αμφιβολίες, αντιπαραθέσεις και σκεπτικισμός ήδη μέσα στον αρχαίο κόσμο.
Το πρόβλημα ήταν ουσιαστικό, τουτέστιν εάν ένα σημείο προέρχεται από τον θεό, ποιος εγγυάται ότι ο άνθρωπος το ερμήνευσε σωστά;
Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί ο μάντις δεν ήταν απλώς κάποιος που «έβλεπε το μέλλον». Ήταν ερμηνευτής σημείων. Η γνώση του βρισκόταν ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο θεϊκό. Ο Κάλχας, για παράδειγμα, δεν απλώς βλέπει ένα φίδι να κατατρώγει τους νεοσσούς· ερμηνεύει το γεγονός και μετατρέπει ένα φυσικό συμβάν σε θεϊκό μήνυμα. Και η ίδια η αρχαία παράδοση γνώριζε ότι η ερμηνεία μπορούσε να είναι αμφισβητήσιμη.
Έτσι, η μαντική υπήρξε ταυτόχρονα θρησκευτική πρακτική, κοινωνικός θεσμός, μηχανισμός λήψεως αποφάσεων και ιδιαίτερη μορφή γνώσεως.
Από τον Κάλχα και τον Τειρεσία έως την Πυθία των Δελφών και τους μάντεις των ελληνιστικών βασιλείων, η μαντική παρέμεινε επί αιώνες ένας τρόπος με τον οποίο ο αρχαίος άνθρωπος προσπαθούσε να διαβάσει μέσα στην αβεβαιότητα του κόσμου την παρουσία μιας ανώτερης τάξεως.
Και ίσως αυτός να είναι ο βαθύτερος λόγος της μακροβιότητάς της, ο άνθρωπος δεν ζητούσε πάντοτε να γνωρίσει το μέλλον· ζητούσε να γνωρίσει τι σημαίνει το παρόν...
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου