ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ ΝΕΟΚΛΕΟΥΣ ΦΡΕΑΡΡΙΟΣ

Δήμος Φρεάρριων Αττικής 524/23 πκχ- Μαγνησία του Μαιάνδρου 460-59 πκχ

«Μέγα τὸ τῆς θαλάσσης κράτος»

Ο Αθηναίος στρατηγός και πολιτικός Θεμιστοκλής ήταν υπεύθυνος για το λιμάνι του Πειραιά και δημιούργησε το αθηναϊκό ναυτικό, το οποίο χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία στις μάχες με τους Πέρσες.

 
Γεννήθηκε στη σημερινή Φέριζα, κοντά στην Ανάβυσσο, γύρω στο 524 πκχ και πέθανε γύρω στο 459. Νεοκλής ο πατέρας του. Τον διέκρινε η ευγλωττία, κάτι που του πρόσθεσε μεγάλη δημοτικότητα. Ασχολήθηκε με τα κοινά και σε ηλικία περίπου 40 ετών εκλέχτηκε άρχων. Έθεσε ως κύριο στόχο του την ανάδειξη τής Αθήνας σε κυρίαρχη ναυτική δύναμη. Μετά τον θάνατο του Μιλτιάδη έγινε ο πολιτικός με την μεγαλύτερη επιρροή. Νέος και φιλόδοξος έκανε δυναμική εμφάνιση. Είχε όμως κι έναν σημαντικό πολιτικό αντίπαλο, τον Αριστείδη, ο οποίος συγκέντρωνε την υποστήριξη της αριστοκρατίας. Όταν ανακαλύφθηκε στο Λαύριο μία νέα φλέβα αργύρου αξίας 100 ταλάντων, όπου σε τέτοιες περιπτώσεις το 1/10 αφιερωνόταν στους θεούς και το υπόλοιπο διανεμόταν στους πολίτες, ο Αριστείδης ήταν υπέρμαχος αυτής τής επιλογής. Ο Θεμιστοκλής όμως πείθει τους Αθηναίους να μην ενεργήσουν με ιδιοτέλεια, να δουν μακρόπνοα και να διαθέσουν τα έσοδα στη ναυπήγηση 100 νέων τριήρων, αριθμός πρωτοφανής για τα δεδομένα τής εποχής. Οι Αθηναίοι συμφώνησαν, ενώ ο Αριστείδης εξοστρακίστηκε. Ήταν τώρα κυρίαρχος και ελεύθερος να εφαρμόσει τα σχέδιά του για τον ναυτικό εξοπλισμό τής πόλης. Είχε απο νωρίς προβλέψει ότι ο αγώνας κατά των Περσών θα κρινόταν στη θάλασσα. Ο Αθηναϊκός στόλος εξελίχθηκε σε μια αξιόμαχη δύναμη 200 τριήρων.

Όταν ο Ξέρξης ξεκίνησε την εισβολή, 30 ελληνικές πόλεις συμφώνησαν να συμμαχήσουν κατά των Περσών. Η διοίκηση των δυνάμεων ξηράς δόθηκε στους Σπαρτιάτες. Κόρινθος και Αίγινα αντέδρασαν σε διοίκηση στόλου από Αθηναίους. Συμβιβαστικά επιλέχθηκε ο Σπαρτιάτης Ευρυβιάδης, αλλά ο Θεμιστοκλής θα ήταν ο πραγματικός ηγέτης. Έτσι η ελληνική ναυτική δύναμη η οποία στάλθηκε στο Αρτεμίσιο, είχε ναύαρχο τον Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη, ουσιαστικά όμως «κουμάντο» έκανε ο Θεμιστοκλής αν και τυπικά ήταν υποναύαρχος, όπως ήταν και ο Κορίνθιος Αδείμαντος. Εκεί οι ντόπιοι τού έδωσαν 30 τάλαντα ώστε να μην υποχωρήσουν στους Πέρσες που πλησίαζαν. Μ' αυτά χρημάτισε τον Ευρυβιάδη και τον Κορίνθιο αρχηγό, παρέμειναν, και έτσι διεξήχθη η ναυμαχία τού Αρτεμισίου.

Μετά τη μάχη των Θερμοπυλών, προσπάθησε να πείσει τους Αθηναίους να εγκαταλείψουν προσωρινά την πόλη. Πρώτα ζήτησαν χρησμό από τους Δελφούς: "Το ξύλινο τείχος που θα μείνει απόρθητο θα σας σώσει". Υποστήριξε ότι τα σωτήρια ξύλινα τείχη θα ήταν ο στόλος τους. Πείστηκαν οι Αθηναίοι και κατέφυγαν σε Τροιζήνα-Αίγινα-Σαλαμίνα. Έπεισε και τους συμμάχους να διεξαχθεί η ναυμαχία στη Σαλαμίνα κι όχι στον Ισθμό.

 
Μετά το τέλος της ναυμαχίας της Σαλαμίνας το 480 πκχ οι Έλληνες διοικητές του συμμαχικού στόλου πήγαν στον Ισθμό με σκοπό να απονείμουν τα αριστεία σ’ όποιον ανάμεσα στους Έλληνες αναδείχτηκε αξιότερος κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στην ψηφοφορία που ακολούθησε ο κάθε αρχηγός ψήφισε τον εαυτό του με αποτέλεσμα να μην αναδειχτεί κανένας πρώτος. Όταν κλήθηκαν να αποφασίσουν για τον δεύτερο πιο άξιο, οι περισσότεροι ψήφισαν τον Αθηναίο στρατηγό Θεμιστοκλή. Το ναυτικό διαλύθηκε και κάθε στόλος επέστρεψε στην πόλη του, χωρίς να αποδοθεί στον Θεμιστοκλή βραβείο, παρόλο που όλοι πίστευαν ότι ήταν ο πιο σοφός άνδρας σε όλη την Ελλάδα.

Ο Θεμιστοκλής, ζητώντας την επίσημη αναγνώρισή του, πήγε στην Σπάρτη, όπου τον υποδέχθηκαν με μεγάλες τιμές. Οι Σπαρτιάτες απένειμαν από ένα στεφάνι ελιάς στον Ευρυβιάδη, τον Σπαρτιάτη αρχηγό όλου του Ελληνικού στόλου, για την γενναιότητά του και στον Θεμιστοκλή για τη σοφία και την επιδεξιότητά του. Του χάρισαν μάλιστα το ομορφότερο άρμα της πόλης τους και 300 επίλεκτοι ιππείς τον συνόδευσαν μέχρι το Άργος κατά την αποχώρησή του. Ο αριθμός του αποσπάσματος θύμιζε τους ηρωικούς 300 του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Η μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη της αρχαίας Ελλάδας συσχέτισε τον Θεμιστοκλή με την ενδοξότερη της στιγμή. Ο Ηρόδοτος, αφηγούμενος τα γεγονότα, σχολιάζει ότι δεν γνώριζε να έχει τιμηθεί κανένας άλλος άνθρωπος με τέτοιο τρόπο από τη Σπάρτη.

 
Επόμενη επιλογή του ήταν να τειχιστεί η Αθήνα για να νιώθει πιο ασφαλής. Παρά τις αντιρρήσεις των Σπαρτιατών, ολοκληρώθηκαν τα Μακρά Τείχη. Επίσης άρχισε η οχύρωση και η ανάδειξη του Πειραιά, που αντικατέστησε το λιμάνι του Φαλήρου. Η πολιτική που ακολούθησε εξασφάλισε στην Αθήνα ναυτική υπεροχή και οδήγησε στην ίδρυση τής "Συμμαχίας της Δήλου". Η Συμμαχία είχε σκοπό την απελευθέρωση των Ιωνικών πόλεων από τους Πέρσες, και υποχρέωνε τους συμμάχους που δεν συμμετείχαν με στρατό ή πλοία στον κοινό αγώνα να καταβάλλουν χρήματα. Αυτή η συμμαχία επέτρεψε την απόλυτη κυριαρχία τής Αθήνας στο Αιγαίο.

Όμως στην Αθήνα επικράτησε η φιλοσπαρτιατική αριστοκρατική παράταξη και ο Θεμιστοκλής παραμερίστηκε. Έχασε την εμπιστοσύνη και εξοστρακίστηκε. Ζούσε εξόριστος στο Άργος, ενώ του ετοίμαζαν στημένη δίκη.

Ο εμπνευσμένος στρατηγός και πατέρας της ναυτικής δύναμης της Αθήνας, δεν δοξάστηκε όπως του έπρεπε από την πόλη του. Παρά το έργο του για την ανάδειξη της Αθήνας ως πρώτης ελληνικής δύναμης, η ακτινοβολία του προκάλεσε τον φθόνο των συμπατριωτών του και τελικά εξοστρακίζεται το 471 πκχ, οπότε και φεύγει οριστικά από την πόλη.

Ενώ ήταν αυτοεξόριστος στο Άργος, κατηγορήθηκε ότι μαζί με τον Σπαρτιάτη στρατηγό Παυσανία – νικητή της Μάχης των Πλαταιεών – συνεργαζόταν με τους Πέρσες. Οι Σπαρτιάτες θανάτωσαν τον Παυσανία, αλλά ο Θεμιστοκλής πρόλαβε και διέφυγε. Με το στίγμα του προδότη στην Ελλάδα και επικηρυγμένος από τον Ξέρξη για το ποσό των 200 ταλάντων, γίνεται φυγάς για να σωθεί.

Περιπλανήθηκε και κινδύνεψε πολλές φορές, ώσπου το 465 πκχ πεθαίνει ο Ξέρξης και ο εμβληματικός νικητής της Σαλαμίνας βρίσκει καταφύγιο στην αυλή του νέου Μεγάλου βασιλέα του Αρταξέρξη.

"Έχω Θεμιστοκλή τον Αθηναίο!

Μακάρι οι Έλληνες να διώχνουν πάντα έτσι τους καλύτερους ανθρώπους τους!"
Αρταξέρξης, Βασιλιάς της Περσίας

 
Ο Αρταξέρξης δέχθηκε τον Θεμιστοκλή καθώς πίστευε ότι είχε πλέον στην υπηρεσία του τον άνθρωπο που θα κατόρθωνε να φέρει στην σφαίρα επιρροής του τους ανυπότακτους Έλληνες, σκοπεύοντας να τον χρησιμοποιήσει σαν αρχηγό του περσικού στόλου μόλις επέλεγε να ξαναεπιτεθεί στους έλληνες. Όχι μόνο δεν τον τιμώρησε για όλα όσα είχε κάνει εναντίον της αυτοκρατορίας του, αλλά τον τίμησε διορίζοντάς τον σατράπη (κυβερνήτη) στη δυτική Μικρά Ασία, με έδρα του τη Μαγνησία στον Μαίανδρο ποταμό, όπως και τρεις πόλεις της Μικράς Ασίας για να τον συντηρούν. Ο Θουκυδίδης τις αναφέρει ως Μαγνησία στον Μαίανδρο για ψωμί, Μύους για ψάρι και Λάμψακο για κρασί. Ο Νεάνθης ο Κυζικηνός και ο Φανίας αναφέρουν ακόμη την Περκώτη και την Παλαίσκηψη (Σκήψις), για την κλινοστρωμνή και την ενδυμασία του (Πλούταρχος, 1992, σελ. 97).

 
Ο Θεμιστοκλής επέλεξε ως πρωτεύουσα τη Μαγνησία του Μαιάνδρου που βρισκόταν στην πιο εύφορη κοιλάδα του ποταμού της Μικράς Ασίας. Αρχικά κατοικήθηκε από Έλληνες της Θεσσαλίας γνωστούς ως Μαγνήτες με επικεφαλής τον ιδρυτή ήρωα Λεύκιππο τον 8ο αιώνα πκχ και ιδρύθηκε σε περιοχή παλαιότερου Καριακού οικισμού. Στην πραγματικότητα, αυτός ο μεικτός πληθυσμός Ελλήνων και Κάρων μπορεί να ήταν ένας από τους λόγους που ο Θεμισοκλής επιλέχθηκε να ενεργήσει ως ηγεμόνας της περιοχής επειδή η μητέρα του ήταν Κάριας καταγωγής. Την εποχή του Θεμιστοκλή η πόλη δεν είχε τείχη. Αποτελούνταν από έναν κεντρικό οικισμό στην ανοιχτή πεδιάδα στη βόρεια όχθη του ποταμού Μαιάνδρου συνδεδεμένο με μια σειρά από ιερά και ιερά τόσο ελληνικής όσο και γηγενούς προέλευσης στη γύρω περιοχή. Υπήρχε ένα περσικό παλάτι στην πόλη τουλάχιστον από τη δεκαετία του 520 πκχ επειδή ο Ηρόδοτος σημειώνει ότι εκεί ζούσε ο Πέρσης Σατράπης Οροήτης. Ο Θεμιστοκλής πιθανότατα κατοικούσε σε αυτό το παλάτι και σχεδόν σίγουρα ακολούθησε και περσική ενδυμασία και έθιμα. Έκτισε ένα ιερό στην τοπική θεά Δινδυμένη και τοποθέτησε την κόρη του Μνεσιπτόλεμα ως επικεφαλής ιέρεια.

Ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι ο πλούτος που συσσώρευσε ο Θεμιστοκλής από την περσική επικράτειά του ανερχόταν σε 50 τάλαντα το χρόνο .Είναι σχεδόν το 10% του συνολικού ετήσιου εισοδήματος που η Αθήνα υπολόγισε από τους συμμάχους της στη Δηλιακή Ένωση. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του πλούτου μπορεί να προήλθε από εξορυκτικές επιχειρήσεις που υποκινήθηκαν από τον ίδιο τον Θεμιστοκλή στα βουνά βόρεια της πόλης. Εξάλλου, ήταν εξοικειωμένος με την εξόρυξη στο Λαύριον κοντά στην Αθήνα, δεδομένου ότι τα ορυχεία βρίσκονταν στο δήμο της πατρίδας του και η οικογένειά του μπορεί να συμμετείχε στην εξόρυξη εκεί. Το όρος Θώραξ ήταν μόνο λίγα μίλια μακριά από την αρχική τοποθεσία της Μαγνησίας και η σύγχρονη ονομασία του στα τουρκικά υποδηλώνει τη σύνδεσή του με την εξόρυξη αργύρου (Gümüş-Dâg = Ασημένιο Βουνό).

Κυβέρνησε τη Μαγνησία και τις άλλες πόλεις για περίπου πέντε χρόνια, μέχρι το θάνατό του, το 459 πκχ. Ο χαρακτήρας του, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι βρέθηκε να έχει εξουσία σε πόλεις της Μικράς Ασίας, τον οδήγησε να γίνει ο πρώτος ηγεμόνας στην ιστορία που έβαλε το πορτραίτο του στα νομίσματά του. Αυτό δεν είχε γίνει ούτε από τους ίδιους τους Πέρσες βασιλείς. Ο Δαρείος Α΄ (521-486 πκχ) είχε ως τύπο στα χρυσά του νομίσματα («δαρεικούς») και τα ασημένια («σιγλούς»), μία μορφή τοξότη.

 
Ένα από τα προνόμια των βασιλέων ήδη από την αρχαιότητα είναι η απεικόνιση των πορτραίτων τους στα νομίσματα. Αυτό ισχύει και σήμερα σε χώρες που έχουν βασιλεία, ακόμη και σε όσες ανήκουν στη ζώνη του ευρώ. Όμως, ο πρώτος άνθρωπος στην ιστορία που φαίνεται να έκοψε νομίσματα που έφεραν το πορτραίτο του δεν ήταν κάποιος βασιλιάς, αλλά ο Θεμιστοκλής. Μετά τον Θεμιστοκλή και άλλοι αρχαίοι ηγεμόνες άρχισαν να χρησιμοποιούν τα πορτραίτα τους στα νομίσματα.

 
Τελικά πέθανε σε ηλικία 65 ετών, στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας. Κάποια στιγμή, ίσως για να αποφύγει να τεθεί αντίπαλος του Αθηναϊκού στόλου ως ηγέτης του περσικού στόλου, όπως ζητούσε ο Αρταξέρξης Α΄, έδωσε τέλος στη ζωή του. Πριν, τέλεσε θυσία στους θεούς, συγκέντρωσε τους φίλους του και τους αποχαιρέτησε, και ύστερα, όπως οι περισσότεροι ισχυρίζονται, ήπιε αίμα ταύρου, ή άλλοι δραστικό δηλητήριο και πέθανε το 460/59 πκχ. Η φιλοπατρία του και η προσωπική του ευθιξία τον οδήγησαν να προτιμήσει να θέσει τέρμα στην ζωή του, μετά από χρόνια εμπλοκής του στην πολιτική και τις στρατηγίες (Σταγειρίτης, 1816). Όταν ο Αρταξέρξης Α΄ έμαθε την αιτία και τον τρόπο του θανάτου του Θεμιστοκλή, θαύμασε ακόμη περισσότερο τον άνδρα και την φιλοπατρία του και εξακολούθησε να διάκειται ευμενώς προς τους φίλους και τους οικείους του (Πλούταρχος, 1992, Τόμος 2, σελ. 103-104).

Σύμφωνα με μία δεύτερη εκδοχή που ανήκει στον Θουκυδίδη, ο Θεμιστοκλής ασθένησε και αποβίωσε. Το αίμα ταύρου θεωρείται μυθιστορηματική προσθήκη της εποχής, καθώς το μη επεξεργασμένο αίμα πήζει γρήγορα και δεν αποτελεί τυπικό δηλητήριο.

Η ταφή του έγινε στη Μαγνησία, όπου του έστησαν έναν μεγαλοπρεπή τάφο στην αγορά της πόλης τους, τον οποίο αναφέρει ότι είδε ο Πλούταρχος αιώνες αργότερα, ή στήθηκε λαμπρό μνημείο έξω από τα τείχη της πόλης και ανδριάντας του στην αγορά της. Για τους απογόνους του διατηρήθηκαν τιμητικές διακρίσεις στη Μαγνησία έως τις μέρες του Πλούταρχου, όπως καταμαρτυρούνται από τον Έλληνα Αμμώνιο τον φιλόσοφο. Παράλληλα, υπήρχε η φήμη ότι τα οστά του μεταφέρθηκαν κρυφά στην Αττική (στον Πειραιά) από τους συγγενείς του, καθώς ο νόμος απαγόρευε την ταφή προδοτών σε αθηναϊκό έδαφος.

Μετά τον θάνατό του η εξουσία του στη Μαγνησία μεταβιβάστηκε στον γιο του Αρχεπτόλη. Τα στοιχεία των νομισμάτων, τα οποία αργότερα κόπηκαν στο όνομα του γιου, το δείχνουν αυτό χωρίς αμφισβήτηση. Υπάρχει επίσης μια μερική επιγραφή από τη Λάμψακο που δείχνει ότι ένας άλλος γιος του, ο Κλεόφαντος, μπορεί να είχε τον έλεγχο αυτής της πόλης . Δεν υπάρχουν στοιχεία άλλων πόλεων, υπό τον έλεγχό του, να πέρασαν στα άλλα επιζώντα παιδιά του, αλλά υπάρχει μια πιθανότητα. Ο Κλεόφαντος αναφέρεται από τον Πλάτωνα ότι ζούσε στην Αθήνα (420 πκχ) και είχε τη φήμη του σπουδαίου ιππέα αλλά ως κατά τα άλλα άχρηστο άτομο. Ο Αρχεπτόλης παντρεύτηκε την ετεροθαλή αδερφή του Μνησιπτόλεμα (κόρη του Θεμιστοκλή από τη δεύτερη σύζυγό του), και κυβέρνησε για ένα διάστημα στη Μαγνησία για την Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία περίπου το 459 πκχ έως πιθανώς γύρω στο 412 πκχ. Έκοψε αργυρά νομίσματα , όπως είχε κάνει ο πατέρας του, και πιθανολογείται ότι μέρος των εσόδων του παραδόθηκε στους Αχαιμενίδες με αντάλλαγμα τη διατήρηση της εδαφικής τους παραχώρησης. Δεν ξέρουμε τι του συνέβη, αλλά γνωρίζουμε ότι μέχρι το έτος 400 πκχ ο Τισσαφέρνης είχε τον έλεγχο της Μαγνησίας. Εάν ο Θεμιστοκλής και οι γιοι του είχαν αυτοχαρακτηριστεί ως τύραννοι, δεν θα ήταν περίεργο αν οι γιοι εκδιώκονταν από τους ντόπιους πληθυσμούς, όπως συνέβαινε συχνά στη δεύτερη γενιά μιας τυραννίας. Είναι επίσης πιθανό οι γιοι να έπεσαν θύματα της περσικής πολιτικής και να απωθήθηκαν από την επεκτεινόμενη δύναμη των σατράπων της Μικράς Ασίας.

Ο Θεμιστοκλής και οι γιοι του σχημάτισαν αυτό που ορισμένοι συγγραφείς αποκαλούν «ελληνική δυναστεία στην Περσική Αυτοκρατορία». Ο Αρχεπτόλης είχε πολλές αδερφές, τις Νικομάχη, την Ασία, την Ιταλία, τη Σύβαρη και πιθανώς την Ελλάς, που παντρεύτηκε τον Έλληνα εξόριστο στην Περσία Γόνγγυλο και είχε ακόμα φέουδο στην Περσική Ανατολία το 399/400 πκχ ως χήρα του. Είχε επίσης τρία αδέρφια, τον Διοκλή, τον Πολυευκτέα και τον Κλεόφαντο, ο τελευταίος πιθανότατα ηγεμόνα της Λάμψακης . Ένας από τους απογόνους του Κλεόφαντου εξέδιδε ακόμη ένα διάταγμα στη Λάμψακο γύρω στο 200 πκχ αναφέροντας μια γιορτή για τον πατέρα του, ονόματι επίσης Θεμιστοκλή, ο οποίος είχε ωφελήσει πολύ την πόλη.

 
Αργότερα, ο Παυσανίας έγραψε ότι οι γιοι του Θεμιστοκλή «φαίνεται ότι επέστρεψαν στην Αθήνα» και ότι αφιέρωσαν έναν πίνακα του Θεμιστοκλή στον Παρθενώνα και έστησαν ένα χάλκινο άγαλμα στην Άρτεμις Λευκοφρύνη , τη θεά της Μαγνησίας, στην Ακρόπολη:

 
"Τα παιδιά του Θεμιστοκλή σίγουρα επέστρεψαν και έστησαν στον Παρθενώνα έναν πίνακα, στον οποίο υπάρχει ένα πορτρέτο του Θεμιστοκλή."
— Παυσανίας 1.1.2

 
Μπορεί να επέστρεψαν από τη Μικρά Ασία σε μεγάλη ηλικία, μετά το 412 πκχ, όταν οι Αχαιμενίδες ανέλαβαν και πάλι τον έλεγχο των ελληνικών πόλεων της Ασίας, και μπορεί να εκδιώχθηκαν από τον Αχαιμενίδη σατράπη Τισσαφέρνη κάπου μεταξύ 412 και 399 πκχ. Στην πραγματικότητα, από το 414 πκχ, ο Δαρείος Β' είχε αρχίσει να αγανακτεί με την αυξανόμενη αθηναϊκή δύναμη στο Αιγαίο και έβαλε τον Τισσαφέρνη να συνάψει συμμαχία με τη Σπάρτη εναντίον της Αθήνας, η οποία το 412 πκχ οδήγησε στην περσική κατάκτηση του μεγαλύτερου μέρους της Ιωνίας.

 
Όσο για την τύχη της Μαγνησίας, της πόλης του Θεμιστοκλή, εγκαταλείφθηκε περίπου το 400-399 πκχ. Ο Σπαρτιάτης στρατηγός Θίβρων την κατέλαβε και αποφάσισε ότι επειδή βρισκόταν στην κοιλάδα και δεν είχε τείχη, ήταν πολύ εκτεθειμένη για να την υπερασπιστεί.Έτσι μετακίνησε τον πληθυσμό στους λόφους και ίδρυσε ξανά την πόλη κοντά σε ναό αφιερωμένο στην Άρτεμη. Αυτά είναι τα ερείπια που βλέπουμε σήμερα. Η αρχική πόλη καλύφθηκε από λάσπη και χάθηκε στο χρόνο καθώς ο ποταμός άλλαζε ρότα με τους αιώνες. Γι' αυτό και η συντριπτική πλειοψηφία των νομισμάτων του Θεμιστοκλή είναι σε πολύ κακή κατάσταση. Τυχόν θησαυροί ή μεμονωμένα νομίσματα κοντά στην παλιά πόλη εκτέθηκαν σε νερό και εδάφη που δεν ήταν καλά για συντήρηση.

Ο Θουκυδίδης (1.138.3-6,) μετά από 70 περίπου χρόνια από τα γεγονότα, γράφει για την ξεχωριστή προσωπικότητα και το τέλος του μεγάλου στρατιωτικού και πολιτικού:

 
«Ο Θεμιστοκλής ήταν άνθρωπος με μεγάλα φυσικά χαρίσματα και άξιος, γι᾽ αυτό, του μεγαλύτερου θαυμασμού. Χάρη στην έμφυτη οξυδέρκειά του την οποία δεν χρωστούσε σε μελέτη (ούτε της πρόσθετε τίποτε ή προετοιμασία) ήταν σε θέση να κρίνει ταχύτατα ποιά ήταν η καλύτερη λύση για τα προκείμενα ζητήματα και να προβλέπει τα μέλλοντα να συμβούν. Είχε την ικανότητα να εξηγεί καθαρά τις υποθέσεις που διαχειριζόταν, αλλά και όταν ακόμα δεν ήξερε ένα ζήτημα, ήταν πάντα σε θέση να εκφέρει μια σωστή κρίση και ήταν ικανός να προβλέπει τα ευνοϊκά ή αντίξοα στοιχεία που κρύβει το άδηλο μέλλον. Με μια λέξη, τα φυσικά του χαρίσματα και η ταχύτατη αποφασιστικότητά του τον ανάδειξαν άριστο στο ν᾽ αυτοσχεδιάζει, σε κάθε περίσταση, τα όσα έπρεπε να γίνουν. Πέθανε από αρρώστια. Μερικοί όμως λένε ότι αυτοκτόνησε με δηλητήριο, όταν κατάλαβε ότι του ήταν αδύνατο να εκτελέσει τις υποσχέσεις του στον Βασιλέα. Υπάρχει ένα μνημείο του στην αγορά της Μαγνησίας της Ασίας. Την περιοχή αυτή του την είχε δώσει ο Βασιλεύς. Του είχε παραχωρήσει για τον άρτο την Μαγνησία, που είχε προσόδους πενήντα τάλαντα τον χρόνο, για το κρασί την Λάμψακο, που είχε τους πλουσιότερους αμπελώνες της εποχής εκείνης, και την Μυούντα για το κρέας. Η οικογένειά του βεβαιώνει ότι, σύμφωνα με την επιθυμία του, τα οστά του μεταφέρθηκαν στην Αττική όπου και τα έθαψαν κρυφά απ᾽ τους Αθηναίους γιατί κατά τον νόμο απαγορεύεται η ταφή όποιου εξορίστηκε για προδοσία.»

Ο Θεμιστοκλής υπήρξε αναμφίβολα ένας διορατικός πολιτικός και ένας μεγαλοφυής ηγέτης. Κατέστησε την Αθήνα πρώτη ναυτική δύναμη στη Μεσόγειο και απάλλαξε την Ελλάδα από την περσική απειλή. Κατά τον Πλούταρχο υπήρξε ο κύριος συντελεστής της σωτηρίας τής Ελλάδας. Ο προσωπικός του θρίαμβος (Ναυμαχία Σαλαμίνος) αποτελεί καμπή στους περσικούς πολέμους και μία από τις σπουδαιότερες ναυτικές συγκρούσεις στην ιστορία.

 
Αν και εξοστρακίστηκε και έγινε κυβερνήτης της Μαγνησίας στον Μαίανδρο στη δυτική ακτή της σύγχρονης Τουρκίας, στην υπηρεσία του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη Α', μετά το θάνατό του αποκαταστάθηκε και θεωρήθηκε σωτήρας της Αθήνας και της Ελλάδας.

Στη φωτογραφία το πορτρέτο του Θεμιστοκλή, 2ος αι. κχ.
Ύψος: 0,58 μ., πλάτος: 0, 30 μ.
Λευκό λεπτόκοκκο μάρμαρο
Museo Ostiense. Parco Archeologico di Ostia Antica
Αυτό το μαρμάρινο πορτρέτο με την επιγραφή ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ ανήκε σε ερμαϊκή στήλη, η οποία βρέθηκε κατά τις ανασκαφές στην Όστια της Ιταλίας στις 13 Ιουλίου 1939. Πρόκειται για ρωμαϊκό αντίγραφο χάλκινου αγάλματος του σημαντικού Αθηναίου πολιτικού που φιλοτεχνήθηκε μεταξύ 477-470 πκχ στην Αθήνα, στο εργαστήριο των Κριτίου και Νησιώτη, και ήταν ιδρυμένο στο Γυμνάσιο του Κυνοσάργους, ως ανάθεση του ιδίου του Θεμιστοκλή στον Ηρακλή. Στο Κυνόσαργες ο Θεμιστοκλής συνήθιζε να ασκείται στην πάλη κατά τη νεανική του ηλικία. Το πορτραίτο δεν απεικονίζει τον Θεμιστοκλή στην τυπολογία του στρατηγού αλλά εμπνέεται από την εικονογραφία αθλητών και έχει κοινά στοιχεία με την εικονογραφία του Ηρακλή.
Δεν έχουν εντοπιστεί άλλα γλυπτά πορτρέτα του.