Φημονόη, ἡ Πρώτη Πυθία τῶν Δελφῶν

Ἡ ἀπαρχὴ τῆς Δελφικῆς Μαντείας

Ἡ μορφὴ τῆς Φημονόης καταλαμβάνει μίαν ἰδιαίτερην θέσιν εἰς τὴν ἱστορικὴν καὶ μυθολογικὴν παράδοσιν τοῦ Μαντείου τῶν Δελφῶν.

Συμφώνως μὲ τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν, ὑπῆρξεν ἡ πρώτη ἱέρεια τοῦ Ἀπόλλωνος ἐν Δελφοῖς, ἥτις εἰσήγαγε τὸν θεσμὸν τῆς μαντείας διὰ ἔμμετρων χρησμῶν. Τὸ ὄνομά της, συνδεδεμένον ἐτυμολογικῶς μὲ τὸ «φημί» καὶ «νόος», δηλοῖ ἐκείνην ποὺ ἀποκαλύπτει τὸν νοῦν ἢ τὴν βούλησιν τοῦ θεοῦ μέσω τοῦ Λόγου.

Ὁ Παυσανίας (10.5.7) ἀναφέρει ὅτι ἡ Φημονόη, θυγάτηρ τοῦ Ἀπόλλωνος, ἦτο ἐκείνη ἥτις πρώτη ἐξέφερε χρησμοὺς εἰς ἑξάμετρον μέτρον, δημιουργοῦσα τὸ λογοτεχνικὸν ὑπόβαθρον τῆς δελφικῆς μαντικῆς παραδόσεως.

Ἡ ἀπόδοσις αὕτη φανερώνει τὴν προσπάθειαν τῶν ἀρχαίων νὰ ἀνάγουν εἰς θεϊκὴν προέλευσιν τὸν ἱερὸν λόγον, συνδέοντας τὴν ποιητικὴν μορφὴν τῆς χρησμοδοσίας μὲ τὴν καθαγιασμένην ὑπόστασιν τῆς ἱερείας.

Σύγχρονες μελέτες ἔχουν ἑρμηνεύσει τὴν ἀφήγησιν διὰ τὴν Φημονόην οὐχὶ τόσον ὡς ἱστορικὸν γεγονός, ἀλλὰ ὡς συμβολικὴν κατασκευὴν ἥτις ἐξηγεῖ τὴν προέλευσιν καὶ τὴν αὐθεντίαν τοῦ μαντείου.

Ἡ εἰσαγωγὴ τῆς ποιητικῆς μορφῆς τοῦ ἑξαμέτρου θεωρεῖται ἀπὸ τοὺς ἐρευνητὰς στοιχεῖον τὸ ὁποῖον ἐδραίωνε τὸν χρησμὸν ὡς ἱερὸν καὶ μὴ ἀμφισβητήσιμον, προσδίδοντάς του κῦρος ἀνάλογον μὲ ἐκεῖνον τῆς ἐπικῆς ποιήσεως (Burkert· Fontenrose).

Παράλληλα, ἡ Φημονόη ἀποτελεῖ καὶ ἐμβληματικὴν μορφὴν διὰ τὴν κατανόησιν τοῦ ρόλου τῶν γυναικῶν εἰς τὴν θρησκευτικὴν ζωὴν τῆς ἀρχαιότητος.

Ἡ ἰδία προσωποποιεῖ τὴν ἱερὰν φωνὴν τοῦ Ἀπόλλωνος, προβάλλουσα τὴν γυναικείαν παρουσίαν ἐν τῷ κέντρῳ τοῦ μαντικοῦ θεσμοῦ. Ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ πλαισίου, ἡ ἀφήγησις διὰ τὴν Φημονόην ἐντάσσεται εἰς ἕναν εὐρύτερον μυθολογικὸν συμβολισμόν, ὅπου ἡ γυναικεία ἱέρεια λειτουργεῖ ὡς μεσολαβητὴς μεταξὺ θείου καὶ ἀνθρωπίνου Λόγου.

Ἡ μελέτη τῆς Φημονόης ὑποδεικνύει ὅτι ἡ ἀρχαιοελληνικὴ παράδοσις συνδύαζε στοιχεῖα μυθολογίας, ποιήσεως καὶ θρησκευτικῆς πρακτικῆς διὰ νὰ νομιμοποιήσῃ τὴν αὐθεντίαν τοῦ δελφικοῦ μαντείου.

Παρά τὴν ἀμφίβολην ἱστορικότητα τοῦ προσώπου, ἡ μορφὴ της παραμένει κεντρικὴ διὰ τὴν κατανόησιν τῆς ἀπαρχῆς καὶ τῆς ἰδεολογικῆς συγκροτήσεως τῆς Πυθίας ὡς θεσμοῦ.