Ο Παν- εν- θεϊσμός του Πλωτίνου

«Τα πάντα λοιπόν πρέπει να βρίσκονται σε αμοιβαία συνάρτηση, και δεν πρέπει να υπάρχει σε ένα μόνο από τα επί μέρους αυτό που σωστά λέγεται "μια σύμπνοια", αλλά πολύ περισσότερο και πρωτίστως στο σύμπαν. Μια αρχή πρέπει να κάνει το σύμπαν ένα ενιαίο σύνθετο ζωντανό πλάσμα, ένα και μοναδικό, αποτελούμενο από τα πάντα, και όπως στο κάθε πλάσμα τα μέρη του έχουν αναλάβει το καθένα και ένα ξεχωριστό έργο, έτσι και τα μέρη του παντός, το καθένα ξεχωριστά από τα άλλα, έχουν να επιτελέσουν το ξεχωριστό τους έργο, και μάλιστα αυτό έχθει για το όλον ακόμα περισσότερη εφαρμογή απ' ό,τι για τα μέρη, στον βαθμό που τα μέρη του δεν είναι απλώς μέρη αλλά σύνολα και σπουδαιότερα από τα μέρη του επί μέρους πράγματος.»

Πλωτίνος, Εννεάδες, ΙΙΙ.2 (47), «Περὶ προνοίας», κεφάλαιο 3

Σχόλιο: Το χωρίο αυτό αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικότερες διατυπώσεις της οργανικής αντίληψης του Πλωτίνου για τον κόσμο και εκφράζει έντονα τις πανενθεϊστικές ή, κατά πολλούς μελετητές, πανθεϊστικές τάσεις της φιλοσοφίας του. Το σύμπαν δεν παρουσιάζεται ως ένα άθροισμα ανεξάρτητων όντων ούτε ως ένα δημιούργημα εξωτερικό προς το θείο, αλλά ως ένα ενιαίο, έμψυχο και οργανικό όλον, όπου κάθε επιμέρους ύπαρξη έχει τη δική της λειτουργία και συμβάλλει στην αρμονία του συνόλου.

Η εικόνα του «ενιαίου σύνθετου ζωντανού πλάσματος» παραπέμπει άμεσα στην πλατωνική σύλληψη του κόσμου ως ζωντανού οργανισμού στον Τίμαιο, όμως ο Πλωτίνος την οδηγεί βαθύτερα. Η Παγκόσμια Ψυχή διαπερνά τα πάντα, χαρίζοντας ζωή, τάξη και συνοχή σε κάθε ον. Καμία ύπαρξη δεν είναι πραγματικά απομονωμένη. Όλα συνδέονται μέσω της «συμπάθειας» και της «σύμπνοιας», επειδή προέρχονται από την ίδια υπερβατική αρχή.

Βέβαια, ο όρος «πανθεϊσμός» χρειάζεται προσοχή όταν εφαρμόζεται στον Πλωτίνο. Για τον ίδιο, το Ένα υπερβαίνει απολύτως τον κόσμο και δεν ταυτίζεται με αυτόν. Ο αισθητός κόσμος αποτελεί έκφανση και εκπόρευση της θείας πραγματικότητας, όχι το σύνολο της θεότητας. Για τον λόγο αυτό, πολλοί σύγχρονοι μελετητές θεωρούν ακριβέστερο να μιλούμε για παν - εν- θεϊσμό, σύμφωνα με τον οποίο ο κόσμος βρίσκεται μέσα στο θείο και διαποτίζεται από αυτό, χωρίς όμως να εξαντλεί την ουσία του.

Παρά την υπερβατικότητα του Ενός, το συγκεκριμένο απόσπασμα αναδεικνύει με ιδιαίτερη δύναμη την ιερότητα της φύσης και την ενότητα όλων των όντων. Ο κόσμος είναι ένας ζωντανός οργανισμός, όπου κάθε ύπαρξη αποτελεί αναγκαίο μέλος ενός καθολικού συνόλου. Αυτή η αντίληψη άσκησε βαθιά επίδραση τόσο στη μεταγενέστερη νεοπλατωνική σκέψη όσο και σε φιλοσοφικά ρεύματα που αντιμετώπισαν τη φύση ως φορέα και έκφραση της θείας παρουσίας.