Ο Κύκλος του Ενός, και ο λόγος της φύσης

Μυσταγωγικό δοκίμιο με τη μορφή διαλόγου.

Πρόλογος:

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα σύγχρονο δοκίμιο με τη μορφή διαλόγου, εμπνευσμένο από το ύφος και τη σκέψη των Νεοπλατωνικών και των Στωικών φιλοσόφων. Σκοπός του δοκιμίου δεν είναι η ιστορική ακρίβεια, αλλά η ανάδειξη, με σύγχρονη γλώσσα, ορισμένων θεμελιωδών νεοπλατωνικών και στωικών φιλοσοφικών αρχών, εκείνων που θέλουν τον άνθρωπο μέλος αδιάσπαστο του κόσμου, δεμένο με τα πάντα μέσα από μια αόρατη αλλά ζωντανή συμπάθεια.

Δημάρατος: Αλκίνοε, χθες μου είπες πως τα πάντα τα περιέχει ο κόσμος, και τον κόσμο τον περιέχει η Φύση. Τι σημαίνει αυτό;

Αλκίνοος: Άκουσε, Δημάρατε, και κράτησε τον λόγο ως πολύτιμη παρακαταθήκη. Από το Έν προέρχονται τα πάντα, όχι με κάποια κίνηση στον χώρο, αλλά μέσα από μια δύναμη τόσο πλήρη, που ξεχειλίζει χωρίς ποτέ να αδειάζει, όπως το φως που πηγάζει από τον ήλιο δίχως ο ήλιος να ελαττώνεται.

 
Πρώτος ο Νους, εικόνα του Ενός, έπειτα η Ψυχή, εικόνα του Νου, και τέλος η Φύση, το τελευταίο ίχνος της ψυχικής ενέργειας, που ζωντανεύει τα σώματα όπως η σκιά ακολουθεί το φως. Αυτή είναι η νοερή τριάδα που μας δίδαξαν οι παλαιοί, Έν, Νους, Ψυχή, όχι τρία χωρισμένα πράγματα, αλλά τρεις βαθμίδες της ίδιας ανείπωτης πηγής. Έτσι ο αισθητός κόσμος περιέχεται μέσα στη Φύση, όπως το γεννημένο περιέχεται μέσα σ' αυτόν που το γέννησε, και η ίδια η Φύση κρέμεται από την Ψυχή, όπως η σκιά κρέμεται από το σώμα.

 
Τίποτα δεν υπάρχει έξω από τον Λόγο, γιατί κάθε τι που υπάρχει μετέχει, στη δική του θέση, στο ίδιο Έν. Γι' αυτό εσύ, εγώ, το δέντρο, το πουλί, η πέτρα, είμαστε ένα ως προς την αιτία μας, ακόμα κι αν είμαστε πολλά ως προς τη φανέρωσή μας. Το ίδιο δίδασκαν και οι Στωικοί, όταν έλεγαν πως ένας Λόγος σπερματικός διατρέχει το σύμπαν σαν αόρατο σπέρμα, φυτεύοντας τάξη και νόημα μέσα σε κάθε ον, από το άστρο ως το φύλλο του δέντρου.

Δημάρατος: Και όταν πέφτει το φύλλο, τι απογίνεται;

Αλκίνοος: Ό,τι γεννιέται μέσα στη Φύση έχει ένα χρέος, που το εξοφλεί όταν διαλύεται, χαρίζοντας νέα ζωή. Η ύλη δεν χάνεται, μεταμορφώνεται. Η μορφή εγκαταλείπει αυτό που στήριζε, και μια άλλη μορφή έρχεται να το υποδεχτεί. Τίποτα δεν φθείρεται απλώς, διαλύεται το σύνθετο σε όσα το αποτελούσαν, για να συντεθεί ξανά.

 
Αυτή είναι η πρόοδος και η επιστροφή, εκείνος ο διπλός δρόμος μέσα από τον οποίο κάθε αιτία, προχωρώντας προς το αποτέλεσμά της, επιστρέφει ξανά στον εαυτό της. Κι όπως έλεγαν και οι Στωικοί φιλόσοφοι, τίποτα δεν συμβαίνει δίχως αιτία, ούτε το φύλλο πέφτει τυχαία, γιατί η ειμαρμένη υφαίνει τον καιρό του καθενός μέσα στην τάξη του όλου, κι όσα εμείς ονομάζουμε φθορά, η Πρόνοια τα βλέπει σαν συνέχεια.

Δημάρατος: Σε έχω ακούσει να λες πως δεν υπάρχει θάνατος. Μόνο μια αλλαγή κατάστασης;

Αλκίνοος: Ακριβώς έτσι. Δεν υπάρχει θάνατος, μόνο μετάβαση από κόσμο σε κόσμο. Η ψυχή, όντας αυτοκίνητη και αθάνατη, δεν φθείρεται μαζί με το σώμα, αλλά περνάει σε άλλη κατάσταση, όπως ο κύκλος των εποχών περνάει από τη σπορά στον θερισμό και ξανά στη σπορά. Όλα κινούνται κυκλικά, οι εποχές, οι άνεμοι, τα νερά, οι ζωές. Τα πουλιά, τα ψάρια, τα δέντρα, οι άνθρωποι, όλοι ακολουθούν τον ιερό κύκλο της ζωής.

 
Γιατί η δύναμη του κόσμου εργάζεται πάντα κυκλικά, και τα πάντα σπεύδουν να γίνουν κύκλος. Ο ουρανός είναι στρογγυλός, και η γη το ίδιο. Ο άνεμος, στη μεγαλύτερή του δύναμη, στροβιλίζεται. Τα πουλιά χτίζουν κυκλικές τις φωλιές τους, γιατί η ευλάβειά τους μοιάζει με τη δική μας. Οι εποχές σχηματίζουν έναν μεγάλο κύκλο, και πάντα επιστρέφουν εκεί απ' όπου ξεκίνησαν. Η ζωή του ανθρώπου είναι κύκλος, από την παιδική ηλικία ξανά στην παιδική ηλικία.

 
Κι έτσι είναι όλα, εκεί όπου κινείται η ιερή δύναμη. Το ίδιο πίστευαν κι οι Στωικοί, όταν μιλούσαν για την αιώνια παλιγγενεσία, εκείνη τη μεγάλη ανάφλεξη του κόσμου που τον καθαρίζει και τον γεννά ξανά όμοιο με τον εαυτό του, γιατί ό,τι υπήρξε μια φορά, ξαναϋπάρχει, στον ίδιο δρόμο, με την ίδια τάξη.

Δημάρατος: Δίδαξέ με για τον Χρόνο.

Αλκίνοος: Ο Χρόνος είναι ο μεγαλύτερος δάσκαλός μας, κινητή εικόνα της αιωνιότητας, όπως είχε πει ο Πλάτων στον Τίμαιο. Να θυμάσαι τις πέντε κατευθυντήριες πέτρες της ψυχής. Κοιτώντας πίσω, να νιώθεις ευγνωμοσύνη. Κοιτώντας μπροστά, να γεμίζεις με οράματα. Κοιτώντας τον ουρανό, να αντλείς δύναμη. Κοιτώντας τη Φύση, να βλέπεις τα αδέλφια σου. Κοιτώντας μέσα σου, να ανακαλύπτεις ποιος είσαι. Να ξέρεις, μόνο οι βράχοι και τα βουνά ζουν για πολύ καιρό. Μα μη νομίζεις πως η πέτρα είναι ανώτερή σου. Κρατά τη θέση της μέσα στον κύκλο, όπως κι εσύ. Κι όπως διδάσκουν οι Στωικοί, ο χρόνος της ζωής είναι στιγμή, η ουσία ρέει σαν ποτάμι, κι όποιος ζει σύμφωνα με τη φύση, δεν φοβάται τίποτα απ' όσα φέρνει η αλλαγή, γιατί η αλλαγή είναι η ίδια η ζωή του σύμπαντος.

Δημάρατος: Ποιο είναι το μεγαλύτερο μυστικό που κρύβεται μέσα στα μυστήρια;

Αλκίνοος: Αυτό είναι το πρώτο μυστικό που μας παρέδωσαν οι μύστες. Στο κέντρο του σύμπαντος κατοικεί το Έν, και το κέντρο Του βρίσκεται παντού. Γιατί το Έν δεν βρίσκεται μέσα σε κάποιον τόπο, αλλά κάθε τόπος βρίσκεται μέσα σ' Αυτό. Έτσι, το Έν είναι μέσα στον καθένα μας, όχι σαν κομμάτι, αλλά σαν όλον αδιαίρετο, παρόν παντού.

Δημάρατος: Άρα, το Έν είναι εδώ, στον αέρα που αναπνέουμε, στο αίμα μας, στην καρδιά μας.

Αλκίνοος: Ακριβώς. Κάθε πράξη μας, κάθε σκέψη μας, υφαίνει τον Ιστό της Ζωής. Κι ό,τι κάνουμε στον Ιστό, το κάνουμε στον εαυτό μας, γιατί, μέσα από τη συμπάθεια που διαπερνά ολόκληρο τον κόσμο, κανένα μέρος δεν μπορεί να κινηθεί χωρίς να κινήσει το όλον, όπως έλεγαν κι οι Στωικοί, όταν δίδασκαν πως ο κόσμος είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ένα σώμα ενιαίο, όπου το πάθος του ενός μέλους περνάει αθόρυβα σε όλα τα υπόλοιπα.

 
Όποιος επιθυμεί να υπηρετήσει τη Φύση και το Έν, υπηρετεί τον εαυτό του και το Σύμπαν. Πρώτα, μάθε να ακούς, το δέντρο, το πουλί, τον άνεμο. Έπειτα, μάθε να βλέπεις, μέσα σου και παντού. Αυτή είναι η ομοίωση με το θείο, το τέλος της φιλοσοφίας, όπως μας το παρέδωσαν οι παλαιότεροι, εκείνο το «ομοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν» που πρωτοείπε ο Πλάτων και το κράτησαν σαν πυξίδα όλοι οι διάδοχοί του.

Δημάρατος: Και τι βλέπει η ψυχή, δάσκαλε, όταν κάποτε φτάνει εκεί πάνω, κοντά στο Έν;

Αλκίνοος: Εκεί βλέπει τα πάντα, όχι όσα σημαδεύει η γέννηση, αλλά όσα κατέχουν το Είναι, και βλέπει τον εαυτό της μέσα στον άλλον. Εκεί όλα είναι διάφανα, και δεν υπάρχει τίποτα σκοτεινό ούτε αδιαπέραστο. Ο καθένας και το κάθε τι είναι ορατό μέσα στον άλλο, ως τα πιο ενδότερά του σημεία, γιατί το φως είναι διάφανο μέσα στο φως. Ο καθένας έχει τα πάντα μέσα του, και βλέπει τα πάντα μέσα στον άλλον. Τα πάντα είναι παντού, και το κάθε τι είναι το όλον.

Το ατομικό είναι το ίδιο το όλον, και η λαμπρότητα είναι απέραντη. Ο καθένας τους είναι μεγάλος, γιατί και το μικρό είναι μεγάλο. Ο ήλιος εκεί είναι όλα τα άστρα, και κάθε άστρο είναι ήλιος μαζί με όλα τα άστρα. Μέσα σε κάθε επιμέρους ον υπερέχει κάτι άλλο, μα μέσα του φανερώνονται και όλα τα όντα. Αυτή είναι η θέαση που ονόμαζαν οι μυημένοι ενόραση, όχι γνώση που αποκτάται με συλλογισμό, αλλά παρουσία που χαρίζεται σε όποιον σιωπήσει αρκετά για να την υποδεχτεί.

Δημάρατος: Θυμήσου, λοιπόν, δάσκαλε, πως δεν υπάρχει τίποτα έξω από τη Ζωή.

Αλκίνοος: Και η Ζωή είναι πάντα εδώ, κύκλος που ενώνει τα πάντα. Όσα ο λόγος φοβάται να παραδεχτεί, η Φύση τα ψιθυρίζει ασταμάτητα μέσα από τον άνεμο, το φως, τον ρυθμό των κυμάτων και τη σιωπή του δάσους. Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε εξόριστος από τον κόσμο ούτε κυρίαρχός του. Είναι μέλος μιας μεγάλης γενιάς όντων, που γεννιούνται, ζουν, πεθαίνουν και επιστρέφουν. Μέσα σ' αυτόν τον ιερό χορό, καμιά πράξη δεν είναι ασήμαντη, κανένα βήμα δεν βρίσκεται έξω από τον Κύκλο.

 
Όποιος βλέπει με τα μάτια της Φύσης, βλέπει πως η Γη δεν μας ανήκει. Εμείς ανήκουμε σ' εκείνη. Όποιος ακούει με την καρδιά του, ακούει τον παλμό των βράχων. Όποιος αφουγκραστεί τον λόγο της φύσης, θα μάθει πως κάθε ίχνος πάνω στο χώμα είναι γραφή ιερής διδασκαλίας. Έτσι κι ο Στωικός σοφός, όσο κι αν φαίνεται πολίτης μιας πόλης, ξέρει πως η αληθινή του πατρίδα είναι ο κόσμος όλος, κι όσα του τυχαίνουν, χαρά ή θλίψη, τα δέχεται σαν μερίδιο της ίδιας παγκόσμιας τάξης, δίχως γογγυσμό. Το παιδί θα γίνει γέροντας, Δημάρατε.

 
Ο γέροντας θα γίνει θρόισμα στα φύλλα, ιστορία μέσα στη μνήμη των βράχων. Και πάλι θα έρθει ένα παιδί, θα καθίσει στη ρίζα του ίδιου δέντρου, θα ρωτήσει με καθαρή καρδιά, όπως εσύ με ρωτάς τώρα. Έτσι συνεχίζεται η σοφία, όχι με κυριαρχία, αλλά με μοιρασμένο ψίθυρο, όχι με εξουσία, αλλά με παρουσία. Στο τέλος του κύκλου, Δημάρατε, δεν υπάρχει τέλος. Υπάρχει μόνο η Αρχή, που ξαναγεννιέται, στο βλέμμα ενός παιδιού, στη ρίζα που βλασταίνει, στην αναπνοή της αυγής.