Θα ήταν όμως ανακριβές να θεωρήσουμε ότι η ανάγκη του ανθρώπου να αποσύρει για λίγο τον νου από τον εξωτερικό κόσμο, να στραφεί προς τον εαυτό του και να αναζητήσει μια βαθύτερη πραγματικότητα απουσιάζει από την αρχαία Ελληνική φιλοσοφία.
Η λέξη «διαλογισμός», με τη σύγχρονη σημασία της, δεν αποτελεί τον κατάλληλο όρο για να περιγράψει όλες αυτές τις αρχαίες εμπειρίες. Συναντούμε όμως την περισυλλογή, την ησυχία, την αυτογνωσία, την αποδέσμευση της ψυχής από την κυριαρχία των αισθήσεων, τη θεωρία, την εσωτερική θέαση και, στα ύστερα φιλοσοφικά ρεύματα, ακόμη και την ένωση της ψυχής με το θείο.
Δεν πρόκειται επομένως για την ίδια τεχνική που σήμερα ονομάζουμε διαλογισμό ή ενσυνειδητότητα. Πρόκειται για διαφορετικές φιλοσοφικές πρακτικές και αντιλήψεις, οι οποίες όμως παρουσιάζουν ένα αξιοπρόσεκτο κοινό μοτίβο, την απομάκρυνση από τον θόρυβο των εξωτερικών πραγμάτων και την επιστροφή του ανθρώπου προς τον εσωτερικό του κόσμο.
Και ίσως αυτή η διαδρομή να είναι πολύ παλαιότερη από όσο συνήθως φανταζόμαστε.
Ο Σωκράτης και η ακινησία του νου.
Το πρώτο χαρακτηριστικό παράδειγμα μας το παραδίδει ο Πλάτων στο Συμπόσιο. Ο Αλκιβιάδης διηγείται ένα περιστατικό από την εκστρατεία στην Ποτίδαια, όπου ο Σωκράτης, βυθισμένος σε περισυλλογή, έμεινε ακίνητος επί μία ολόκληρη ημέρα.
«Αφού βυθίστηκε λοιπόν σε περισυλλογή, στεκόταν στον ίδιο τόπο, από την αυγή, και στοχαζόταν κάποιο ζήτημα... Και αυτός στεκόταν, ωσότου ξαναφώτισε η αυγή και βγήκε ο ήλιος. Έπειτα προσευχήθηκε στον Ήλιο και έφυγε.»
Πλάτων, Συμπόσιο 220c-d. [1]
Εδώ δεν έχουμε βέβαια μια «τεχνική διαλογισμού» με τη σύγχρονη έννοια. Έχουμε όμως κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον, την προσωρινή αναστολή της εξωτερικής δράσης και την ολοκληρωτική προσήλωση της συνείδησης σε ένα εσωτερικό ζήτημα.
Ο Σωκράτης δεν κάνει κάτι προς τα έξω. Παραμένει ακίνητος, σιωπηλός και στραμμένος προς τα μέσα. Η ακινησία του σώματος γίνεται έτσι το ορατό ίχνος μιας εσωτερικής εργασίας.
Η ψυχή που αποσύρεται στον εαυτό της.
Στον Φαίδωνα η εικόνα γίνεται ακόμη καθαρότερη. Ο Σωκράτης εξηγεί ότι η ψυχή συλλογίζεται καλύτερα όταν δεν παρενοχλείται από τις αισθήσεις.
«Χωρίς αμφιβολία τότε ακριβώς συλλογίζεται άριστα η ψυχή, όταν δεν ενοχλείται διόλου από πουθενά, ούτε από την ακοή, ούτε από την όραση, ούτε από κανένα πόνο, ούτε από κάποια ηδονή, αλλά απομονώνεται όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στον εαυτό της, αποχαιρετώντας το σώμα... και ορέγεται αυτούσια την πραγματικότητα.»
Πλάτων, Φαίδων 65c-d. [2]
Η Πλατωνική σκέψη κάνει εδώ ένα αποφασιστικό βήμα. Η εσωτερική στροφή δεν αποτελεί απλώς μέθοδο χαλάρωσης. Έχει γνωσιολογικό σκοπό.
Η ψυχή απομακρύνεται προσωρινά από την κυριαρχία των αισθήσεων ώστε να στραφεί προς εκείνο που δεν γίνεται αντιληπτό με τα μάτια ή τα αυτιά.
Η ησυχία, επομένως, δεν είναι απλώς απουσία θορύβου. Είναι μια κατάσταση κατά την οποία ο νους παύει να διασκορπίζεται.
Η ησυχία ως φιλοσοφικός τρόπος ζωής.
Αρκετούς αιώνες αργότερα, ο Πλούταρχος θα αφιερώσει ολόκληρη πραγματεία στην Περί ευθυμίας, δηλαδή στην ψυχική γαλήνη και την ηρεμία του ανθρώπου.
Η σκέψη του είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή η ησυχία δεν ταυτίζεται για τον Πλούταρχο με την αδράνεια. Δεν αρκεί να αποσυρθεί κάποιος από τον κόσμο. Μπορεί να εγκαταλείψει την εξωτερική δράση και να παραμείνει εσωτερικά ταραγμένος.
Η πραγματική ηρεμία εξαρτάται από την κατάσταση της ψυχής.
Ο Πλούταρχος υπογραμμίζει ότι η γαλήνη δεν μετριέται από το πόσα πράγματα κάνει κανείς, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα πράττει. Η φιλοσοφική άσκηση δεν απαιτεί κατ' ανάγκην εγκατάλειψη της ζωής, αλλά εσωτερική τάξη μέσα σε αυτήν.
Και προς το τέλος της πραγματείας διατυπώνει μια εξαιρετικά συμβολική εικόνα, ολόκληρος ο κόσμος γίνεται ένας ναός και η ίδια η ζωή μια τελετή μύησης.
«Το σύμπαν είναι ένας ιερότατος ναός... και η ζωή είναι η τελειότερη μύηση σε αυτά τα πράγματα.»
Πλούταρχος, Περί ευθυμίας 20. [3]
Εδώ η φιλοσοφική ησυχία αποκτά πλέον κοσμική διάσταση. Δεν σημαίνει να κλείσουμε τα μάτια απέναντι στον κόσμο, αλλά να μάθουμε να τον βλέπουμε διαφορετικά.
Η ησυχία γίνεται εσωτερική προϋπόθεση για μια διαφορετική θέαση της πραγματικότητας.
Η Στωική εσωτερική γαλήνη.
Στην ίδια ευρύτερη παράδοση ανήκει και η Στωική σκέψη. Εδώ η περισυλλογή συνδέεται με την αυτοκυριαρχία, την πειθαρχία των παθών και την αναζήτηση της εσωτερικής γαλήνης.
«Θα πρέπει να σκεφτείς προσεκτικά πού η φύση σου ρέπει περισσότερο, στην πολυτάραχη δράση ή στην ήρεμη μελέτη και τον διαλογισμό, και οφείλεις να στραφείς προς όποια κατεύθυνση σε οδηγεί η δύναμη του πνεύματός σου, γιατί το πνεύμα αντιδρά άσχημα όταν το εξαναγκάζεις, και εκεί όπου η φύση αρνείται ο μόχθος είναι άκαρπος.»
Σενέκας, De brevitate vitae 3.2. [4]
Η σκέψη είναι χαρακτηριστική. Η εσωτερική ζωή δεν επιβάλλεται μηχανικά. Ο άνθρωπος οφείλει να γνωρίσει τη δική του φύση και να καλλιεργήσει εκείνη την κατεύθυνση στην οποία μπορεί να ολοκληρωθεί.
Ο Κικέρων, από την άλλη, συνδέει τη φιλοσοφική άσκηση με την εσωτερική γαλήνη και την ειρήνη του νου.
«Όποιος, λοιπόν, μέσω της μετριοπάθειας και της σταθερότητας, έχει ήρεμο νου και είναι σε ειρήνη με τον εαυτό του... αυτός είναι ο σοφός που αναζητούμε, αυτός είναι ο ευτυχισμένος άνθρωπος.»
Κικέρων, Tusculanae Disputationes IV, 37. [5]
Η φιλοσοφία γίνεται έτσι άσκηση του νου. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται απλώς να απομακρυνθεί από τον εξωτερικό θόρυβο. Πρέπει να πάψει να είναι εσωτερικά διασπασμένος.
Από τη γαλήνη στη νοητή θέαση.
Στα Ερμητικά κείμενα η εσωτερική στροφή αποκτά ακόμη εντονότερο γνωσιολογικό και μυσταγωγικό χαρακτήρα.
Το θείο δεν συλλαμβάνεται με τις αισθήσεις. Προσεγγίζεται από έναν διαφορετικό τρόπο γνώσης, μια εσωτερική θέαση στην οποία ο νους στρέφεται προς εκείνο που βρίσκεται πέρα από το αισθητό.
«Δες τα πράγματα όχι με την όραση των ματιών, αλλά με τις δυνάμεις της νοητής ενέργειας. Η νόηση μόνο "βλέπει" το αφανές, το Παν, αφού και αυτή είναι αφανής.»
Ερμητικά κείμενα, Λόγος Ε. [6]
Εδώ βρίσκεται ένα κρίσιμο σημείο. Η αρχαία Ελληνική και Ελληνορωμαϊκή παράδοση δεν περιορίζεται πλέον στην «ηρεμία του νου». Σταδιακά εμφανίζεται η ιδέα ότι ο άνθρωπος διαθέτει μέσα του μια δυνατότητα θέασης μιας πραγματικότητας που δεν είναι αισθητή.
Η αισθητηριακή όραση υποχωρεί και στη θέση της εμφανίζεται η νοητή όραση.Δεν βλέπει πλέον το μάτι, βλέπει ο νους.
Ο Πλωτίνος και η αφύπνιση προς το Εν.
Τον 3ο αιώνα μ.Χ., στον Πλωτίνο, η εσωτερική στροφή δεν αποτελεί πλέον απλώς προϋπόθεση φιλοσοφικής γαλήνης. Γίνεται ο δρόμος της ψυχής προς την ανώτερη πραγματικότητα.
Στην Εννεάδα IV.8.1 ο Πλωτίνος περιγράφει μια προσωπική εμπειρία εσωτερικής αφύπνισης:
«Πολλάκις αφυπνισθείς εις εμαυτόν εκ του σώματος και γινόμενος των μεν άλλων έξω, εμαυτού δε είσω, θαυμαστόν ηλικον ορών κάλλος... και τω θείω εις ταυτόν γεγενημένος και εν αυτώ ιδρυθείς...»
Πλωτίνος, Εννεάδες IV.8.1. [7]
Η φράση είναι συγκλονιστική, ακριβώς επειδή δεν περιγράφει απλώς συγκέντρωση. Ο Πλωτίνος μιλά για αφύπνιση προς τον εαυτό, απομάκρυνση από τα εξωτερικά πράγματα, είσοδο προς τα έσω και θέαση ενός θαυμαστού κάλλους.
Και ακόμη περισσότερο, μιλά για μια στιγμή κατά την οποία γίνεται «εις ταυτόν» με το θείο, εγκαθίσταται μέσα σε αυτό και ανέρχεται πέρα από το νοητό. Εδώ η πορεία έχει πλέον φτάσει στην κορύφωσή της.
Από την ακινησία του Σωκράτη στην Ποτίδαια, στη ψυχή του Φαίδωνα που αποσύρεται από τις αισθήσεις. Από την ησυχία της ψυχής του Πλούταρχου, στη αυτοκυριαρχία και την εσωτερική γαλήνη και την ειρήνη του νου, των Στωικών.
Από την Ερμητική εσωτερική όραση, στον Πλωτίνο, την εσωτερική συγκέντρωση στην υπέρβαση της διάνοιας και στην ένωση με το θείο.
Δεν πρόκειται ασφαλώς για μία ενιαία, αδιάσπαστη «τεχνική διαλογισμού» που διατρέχει αυτούσια όλους αυτούς τους αιώνες. Οι φιλοσοφικές σχολές έχουν διαφορετική ορολογία, διαφορετική μεταφυσική και διαφορετικούς σκοπούς.
Υπάρχει όμως μια εντυπωσιακή συνέχεια του εσωτερικού προσανατολισμού της ψυχής.
Από την ενσυνειδητότητα στη θέωση.
Σήμερα χρησιμοποιούμε τον όρο «ενσυνειδητότητα» για να περιγράψουμε μια κατάσταση κατά την οποία η προσοχή συγκεντρώνεται στο παρόν, με επίγνωση και χωρίς άμεση αξιολογική αντίδραση.
Αυτό αποτελεί σύγχρονο ψυχολογικό πλαίσιο και δεν πρέπει να προβάλλεται αυτούσιο πάνω στην αρχαιότητα. Η αρχαία φιλοσοφία όμως γνώριζε κάτι συγγενέστερο και βαθύτερο. Γνώριζε την άσκηση της προσοχής, την αυτοπαρατήρηση, την πειθαρχία των παθών, την εσωτερική σιωπή και τη στροφή της ψυχής προς τον εαυτό της.
Και σε ορισμένες ύστερες φιλοσοφικές παραδόσεις, ο σκοπός δεν ήταν απλώς να γίνει ο άνθρωπος πιο ήρεμος. Ήταν να γίνει διαφορετικό, να γνωρίσει τον εαυτό του, να αποκαταστήσει μέσα του την τάξη, να στραφεί από το πολλαπλό προς το Παν -Όλον - Εν.
Και τελικά, όπως θα τολμήσει να περιγράψει ο Πλωτίνος, να υπερβεί ακόμη και την ίδια τη νοητική διάκριση και να βιώσει, έστω στιγμιαία, την ένωση της ψυχής με την αρχή από την οποία προέρχεται.
Ίσως λοιπόν η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη σύγχρονη έννοια του διαλογισμού και στην αρχαία φιλοσοφική άσκηση να βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά αναζητά την ηρεμία για να επιστρέψει καλύτερα στον κόσμο.
Ο αρχαίος φιλόσοφος, τουλάχιστον στην πλατωνική και νεοπλατωνική κορύφωση αυτής της παράδοσης, αναζητούσε την ησυχία για να στραφεί πέρα από τον κόσμο των φαινομένων.
Η σιωπή δεν ήταν ο τελικός σκοπός.Ήταν η πύλη. Και πίσω από αυτήν, για τον Πλωτίνο, δεν βρισκόταν απλώς ένας πιο ήρεμος εαυτός.
Βρισκόταν το Εν.
--------------------
Παραπομπές:
1. Πλάτων, Συμπόσιο, 220c-d.
2. Πλάτων, Φαίδων, 65c-d.
3. Πλούταρχος, Περί ευθυμίας, 20.
4. Σενέκας, De brevitate vitae, 3.2.
5. Κικέρων, Tusculanae Disputationes, IV, 37.
6. Corpus Hermeticum, Λόγος Ε.
7. Πλωτίνος, Εννεάδες, IV.
Παραπομπές:
1. Πλάτων, Συμπόσιο, 220c-d.
2. Πλάτων, Φαίδων, 65c-d.
3. Πλούταρχος, Περί ευθυμίας, 20.
4. Σενέκας, De brevitate vitae, 3.2.
5. Κικέρων, Tusculanae Disputationes, IV, 37.
6. Corpus Hermeticum, Λόγος Ε.
7. Πλωτίνος, Εννεάδες, IV.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου