Η φιλοσοφία του Nietzsche και η μαγεία του ακραίου: Ερμηνείες και παρερμηνείες
§1. Συνιστά κοινό τόπο η παραδοχή ότι η μορφή και ο στοχασμός του Φρίντριχ Νίτσε αποτελούν κεντρικό αστερισμό στη φιλοσοφική κουλτούρα και, ευρύτερα, σε όλα σχεδόν τα πνευματικά κινήματα της νεωτερικότητας. Πρόκειται, εν τοις πράγμασι, για τον φιλόσοφο εκείνο που τροφοδότησε, στον μέγιστο βαθμό, τη σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη. Μπορεί πιθανόν κάποιος να διαφωνεί με τούτες ή εκείνες τις ριζοσπαστικές ιδέες του Νίτσε, ή ακόμη και να συναντά στον φιλοσοφικό του δρόμο κακοποιημένες, διαστρεβλωμένες και ιδεολογικά καπηλευμένες "ερμηνείες" του έργου του —οι οποίες εκπορεύθηκαν κυρίως από την παρερμηνεία της αφοριστικής του γραφής και την έντονη πολεμική του απέναντι στις καθεστηκυίες αξίες. Δεν μπορεί όμως να αρνηθεί την απαράμιλλη νιτσεϊκή τομή: η σύγχρονη φιλοσοφική αναζήτηση θα παρέμενε ολοκληρωτικά και ανεπανόρθωτα ακρωτηριασμένη δίχως την καταλυτική, ανατρεπτική και γόνιμη παρουσία του. Ο Νίτσε δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κεφάλαιο, αλλά το ίδιο το οντολογικό μεταίχμιο που αναπροσανατόλισε τη νεωτερική συνείδηση.
Σε γενικές γραμμές, η επίδρασή του αναπτύχθηκε σε τρεις κύριους άξονες: Πρώτον, στη Φιλοσοφία της Ζωής (Lebensphilosophie): εδώ η φιλοσοφία αποκόπτεται από την ψυχρή λογική και την αφηρημένη θεωρία, στρέφοντας αμετάκλητα το βλέμμα της προς το βίωμα, τη ζωτική ορμή, το ένστικτο και τη δυναμική ροή του γίγνεσθαι. Η φιλοσοφία της ζωής, όπως διαμορφώνεται υπό τη νιτσεϊκή επίδραση, παρουσιάζεται ως κάτι παρόμοιο με το αείζωον πυρ (Β 30 & 60) του Ηράκλειτου. Λειτουργεί κατ’ απόλυτη σχεδόν αντιστοίχιση με την οντολογική του μήτρα: η ζωή δεν είναι μια στατική, ακίνητη δομή, αλλά ένα πῦρ αείζωον που ανάβει και σβήνει με μέτρα. Η κίνηση της Lebensphilosophie είναι η «οδός άνω κάτω» (Β 60), η παλίντροπος αρμονία (Β 51) που αρνείται τις ψυχρές, μεταφυσικές βεβαιότητες. Η νιτσεϊκή εστίαση στη «ζωτική ορμή» είναι που προαναγγέλλει και τροφοδοτεί επίσης τη Φιλοσοφική Βιολογία του Hans Jonas (Χανς Γιόνας). Ο Γιόνας απορρίπτει το καρτεσιανό-βακωνικό μοντέλο που βλέπει τη φύση σαν μηχανικό άθροισμα, αναδεικνύοντας τον ζωντανό οργανισμό ως μια συνεχή διαδικασία ενεργού αυτο-επιβεβαίωσης. Η ζωή είναι μια «γνήσια οντολογική έκπληξη», η θεία σπίθα (der göttliche Funke) που αρνείται να χειραγωγηθεί και τρέφεται από τη μαγεία του ακραίου. Διαβάζουμε στα κατάλοιπα του Νίτσε:
«Η μαγεία που μάχεται για εμάς, το μάτι της Αφροδίτης που σαγηνεύει και τυφλώνει ακόμη και τους αντιπάλους μας, αυτή είναι η μαγεία του ακραίου, η γοητεία που ασκεί καθετί το ακραίο: εμείς οι ιμμοραλιστές ‒είμαστε οι ακραίοι...»[1].
Η μαγεία του ακραίου (Magie des Extrems) ωθεί το πνεύμα να μεταμορφωθεί σε Παιδί [=παῖς παίζων (Ηράκλειτος: Β52)], στον απερίσπαστο αγώνα για τη ριζοσπαστική ελευθερία, η οποία στην ακρότητά της μετατρέπεται σε ύστατη Ηθική της Ευθύνης (Γιόνας, Λεβινάς).
§2. Στη σημερινή εποχή της τεχνολογικής παντοκρατορίας, ο Αλγόριθμος επιχειρεί να επιβάλει εκ νέου την «ψυχρή λογική». Μετατρέπει τη ζωτική ορμή σε ψηφιακά δεδομένα και υποβιβάζει πλήρως τον άνθρωπο σε αδρανή, καιροσκοπική και ανερμάτιστη μάζα. Το αντίπαλο δέος απέναντι σ’ αυτόν τον τελευταίο άνθρωπο, δηλαδή την παρακμιακή-παραιτημένη από τη ζωή και τη δράση ανθρώπινη ύπαρξη, είναι οι «ακραίοι», για τους οποίους η μαγεία του ακραίου αποτελεί το απόλυτο υπαρκτικό-οντολογικό θεμέλιο, την ακρότατα-δυναμική εξέγερση του πνεύματος, εν όψει της πορείας προς τον υπεράνθρωπο. Η επίδραση του Νίτσε στη σύγχρονη φιλοσοφία της ζωής αποτυπώνεται ανάγλυφα, μεταξύ άλλων, στο έργο του Ludwig Klages (Λούντβιχ Κλάγκες) και του Georg Simmel (Γκέοργκ Ζίμελ). Εντάσσοντας τη Lebensphilosophie στο επίκεντρο του έργου τους, οι δυο διανοητές ανέδειξαν την ιδέα ότι η ζωή προηγείται και υπερβαίνει την ορθολογική σκέψη, θέτοντας τις βάσεις για μια ριζική κριτική στον φορμαλισμό της νεωτερικότητας.
Πιο ειδικά, ο Ludwig Klages , στο κορυφαίο του έργο «Το πνεύμα ως αντίπαλος της ψυχής» (Der Geist als Widersacher der Seele), υποστηρίζει ότι το ορθολογικό πνεύμα της νεωτερικότητας είναι η καταστροφική θύελλα που σαρώνει και νεκρώνει τη ζωντανή ψυχή. Ο Georg Simmel, από την πλευρά του, μιλάει για την τραγωδία του πολιτισμού, δηλαδή για τη διεργασία εκείνη, όπου οι ίδιες οι μορφές που δημιουργεί η ζωή (θεσμοί, θρησκεία, επιστήμη, γλώσσα κ.λπ.) αυτονομούνται και πλανιούνται πάνω απ’ αυτή ως τυποποιημένα, άκαμπτα και άσπλαχνα συστήματα, τα οποία τελικά πνίγουν τη ζωτική της ορμή.
Δεύτερον, καταλυτική είναι η επίδραση του νιτσεϊκού στοχασμού στους δυο κορυφαίους φιλοσόφους: τον Karl Jaspers (Καρλ Γιάσπερς) και τον Martin Heidegger (Μάρτιν Χάιντεγκερ). Ο πρώτος οικειοποιήθηκε δημιουργικά το νιτσεϊκό υπαρξιακό πάθος, μετατρέποντάς το σε μια φιλοσοφία της προσωπικής ευθύνης[2] και της αγωνιώδους αναζήτησης νοήματος εντός ενός ορίζοντα που έχει απολέσει τις μεταφυσικές του βεβαιότητες. Από την άλλη πλευρά, ο δεύτερος, κατά την πρώιμη φάση του στοχασμού του (με αποκορύφωμα το Είναι και Χρόνος), εκκινεί από τη νιτσεϊκή ριζοσπαστική αποδόμηση της δυτικής μεταφυσικής παράδοσης, προκειμένου να θεμελιώσει εκ νέου το ερώτημα για το Είναι και να επαναπροσδιορίσει την αυθεντικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
§3. Ο Νίτσε συνδέει οργανικά τη "μαγεία του ακραίου" με τον οντολογικό πυρήνα του στοχασμού του: τη διαλεκτική σύμπλεξη του θανάτου του θεού, του τελευταίου ανθρώπου και του υπερανθρώπου. Στο πλαίσιο αυτό απευθύνει μια αποκαλυπτική, σχεδόν προφητική προειδοποίηση προς τους φορείς της εξουσίας. Αντιμετωπίζει με σαρκαστική ειρωνεία τους εξουσιαστές[3], οι οποίοι επιστρατεύουν ως μόνιμη επωδό για τη διατήρηση του σαθρού τους οικοδομήματος την υπεράσπιση φθαρμένων πολιτικών, κοινωνικών, πολιτισμικών και θεσμικών αξιών. Αυτές οι επίπλαστες "αξίες" αποδεικνύονται εξίσου εφήμερες με τις δομές που τις παράγουν, καθώς εδράζονται σε θεσμικά ψεύδη, συμβιβασμούς και ιδεολογικά τεχνάσματα. Ενώ οι διαχειριστές της εξουσίας αυτοπαρουσιάζονται ως οι δήθεν ύψιστοι θεματοφύλακες της ηθικής έναντι των ιμμοραλιστών, οι τελευταίοι αποστασιοποιούνται από κάθε πολιτικό σύστημα, ιδεολογικό δόγμα ή θεσμική συμπαιγνία, προτάσσοντας μια αυτόνομη ισχύ και μια ρηξικέλευθη δυναμική παρουσία στην αέναη ροή του κόσμου. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν να προσβλέπουν στον υπεράνθρωπο και την υπέρβαση του σύγχρονου πλανητικού μηδενισμού;
Όλοι οι κατά Νίτσε εξουσιαστές αυτο-παρουσιάζονται ως ηθικολόγοι, αλλά στην πράξη δεν είναι παρά οι αδίστακτοι δολοφόνοι του θεού, ήτοι εκείνοι που στηρίζουν με λόγο και έργο ό,τι πιο διαβρωμένο υπάρχει στο παραδοσιακό σύστημα αξιών και αντικαθιστούν τον κοινό Λόγο/τον θείο νόμο (Ηράκλειτος) με το ίδιον, με την καθεύδουσα συνείδηση που δεν είναι πλέον ικανή να ανυψωθεί πάνω από το εφήμερο, το ιδιωτικό, το κοντόθωρο, το μηδενιστικό. Οι «ύψιστοι ηθικολόγοι» της εξουσίας είναι οι άμεσοι κληρονόμοι των δικαστών του Σωκράτη, που ανήγαγαν τη σοβαροφάνεια των δημαγωγών σε ηθικο-πολιτικό αξίωμα για την καταδίκη της φιλοσοφικής υποκειμενικότητας ως ασεβούς. Διαχρονικά συνεπώς πρόκειται για στείρους ηθικολόγους, που στερούνται οντολογικού βάθους και λειτουργούν ως το θεσμικό ψεύδος της εύθραυστης εξουσίας.
Αυτοί οι θεματοφύλακες της παραδοσιακής ηθικής και της μετριότητας δεν νικώνται με ορθολογικά επιχειρήματα ή με τη βία, αλλά με «το μάτι της Αφροδίτης», δηλαδή με τη γοητεία, την τύφλωση, την ελκυστικότητα του ίδιου του ακραίου. Πράγματι, η σφαίρα του ακραίου λειτουργεί ως ένας ακαταμάχητος υπαρξιακός μαγνήτης για τον ανθρώπινο ψυχισμό, ο οποίος, έχοντας εξαντληθεί από το τέλμα των ημιτελών συμβιβασμών και των συμβατικών υποχωρήσεων, αναζητά μια ριζική και ανυποχώρητη αυθεντικότητα. Μέσα από αυτή την έλξη προς το έσχατο, προς το ακραίο, η συνείδηση επιχειρεί να αποτινάξει τα δεσμά του καιροσκοπισμού, της αποτελμάτωσης και της πνευματικής νάρκης, διεκδικώντας μια αυτόνομη και απόλυτη ισχύ μέσα στην αέναη ροή του κόσμου.
Υπ’ αυτό το πρίσμα, οι ιμμοραλιστές αυτοτοποθετούνται στο απώτατο και πιο ρηξικέλευθο όριο της ανθρώπινης εμπειρίας, εκεί όπου η ύπαρξη απογυμνώνεται από κάθε προκατασκευασμένη βεβαιότητα. Αντλούν την ακατάβλητη οντολογική τους δύναμη όχι από εξωτερικά, ετεροκαθοριζόμενα μέσα ‒όπως οι κυρίαρχες ιδεολογίες, τα δογματικά συστήματα, η θεσμική ισχύς ή η κρατική βία κ.λπ‒ αλλά από την ψυχολογική και υπαρξιακή κυριαρχία του να βιώνει κανείς το Είναι στο μεταίχμιο. Ζώντας σε μια διαρκή εγρήγορση πάνω από την άβυσσο του μηδενισμού, αρνούνται να καταφύγουν σε μεταφυσικές φαντασιώσεις ή ψευδείς παρηγοριές, μετατρέποντας την ίδια την έκθεσή τους στο έσχατο σε πηγή πρωτογενούς και αυτόνομης δημιουργίας.
Η μαγεία του ακραίου είναι κυριολεκτικά ο καταλύτης για την ανάδυση του υπερανθρώπου: συνιστά την πρωταρχική κινητήρια δύναμη αυτής της οντολογικής μετάβασης, η οποία πραγματώνεται μέσα από δυο διακριτές φάσεις: πρώτα-πρώτα μέσα από τη ριζική διάρρηξη των παραδοσιακών δεσμών και θεσμών. Οι συμβατικές, καθεστηκυίες αξίες και οι φορμαλιστικοί κανόνες της μάζας είναι αδύνατον να ανατραπούν μέσω ήπιων, επιφανειακών διορθώσεων ή ορθολογικών συμβιβασμών. Απαιτείται η έσχατη υπαρξιακή τόλμη του υποκειμένου να ισορροπήσει πάνω από το βάραθρο του παθητικού μηδενισμού, απορρίπτοντας κάθε παρηγορητική ψευδαίσθηση ή μεταφυσικό φάντασμα.
§4. Οι παρερμηνείες της “ακραίας” σκέψης προέρχεται από δυο κύρια ιδεολογικά ρεύματα: από εκείνο του εθνικοσοσιαλισμού και το άλλο του καθεστωτικού μαρξισμού συν όλες τις παραφυάδες τους. Α) Η κατάφωρα προπαγανδιστική διαστρέβλωση της νιτσεϊκής σκέψης από τους ιδεολόγους του Εθνικοσοσιαλισμού ‒με προεξάρχοντες τον Άλφρεντ Μπόιμλερ (Alfred Bäumler) και τον Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ (Alfred Rosenberg)‒ εκμεταλλεύτηκε συστηματικά τις διφορούμενες προοπτικές, τις προερχόμενες από τις συνειδητές παραποιήσεις της αδελφής του Νίτσε, της Ελισάβετ Φέρστερ-Νίτσε (Elisabeth Förster-Nietzsche) μαζί με τον Πέτερ Γκαστ (Peter Gast), στην αλληλογραφία του φιλοσόφου. Αυτή η αλυσίδα εσκεμμένων παρερμηνειών και ιδεολογικών παραποιήσεων αποτέλεσε, εν τέλει, τη μοιραία και τραγική επιβεβαίωση μιας διορατικής προειδοποίησης του ίδιου του Νίτσε, ο οποίος φοβόταν προφητικά μήπως η σκέψη του πέσει θύμα των πάσης φύσεως "τρομερών απλοποιητών" (terribles simplificateurs). Η ιστορική ανάδυση του ναζισμού δεν εδράστηκε σε μια αληθινή κυριαρχία, αλλά στην ψυχολογική καθίζηση, στο συλλογικό σύμπλεγμα κατωτερότητας και στη συσσωρευμένη μνησικακία των μαζών. Οι "ηθικολόγοι" του καθεστώτος προσέφεραν στην αγέλη το "πνευματικό άρωμα" μιας ψευδούς ανωτερότητας, προκειμένου να δικαιολογήσουν τον εκβαρβαρισμό. Πρόκειται για την απόλυτη παραποίηση του Λόγου: η μάζα, ανίκανη να αντέξει την υπαρξιακή αγωνία της ελευθερίας, παραχώρησε τη συνείδησή της στην κρατική μηχανή, μετατρέποντας τις μορφές της ζωής σε άκαρδους μηχανισμούς κοινωνικής και πνευματικής υποδούλωσης.
Από την αντίπερα όχθη, ο Γκιόργκι Λούκατς (György Lukács) άσκησε μια εξαιρετικά αυστηρή και άκρως διαστρεβλωτική κριτική στον Νίτσε, με επίκεντρο το έργο του: Η Καταστροφή του Λόγου (Die Zerstörung der Vernunft). Δυστυχώς, τέτοιου είδους κείμενα ολικής παραδοξότητας, τα οποία βρίσκονται σε πλήρη αναντιστοιχία με την αυθεντική νιτσεϊκή σκέψη, εξακολουθούν να ανακυκλώνονται στην ελληνική εκδοτική πραγματικότητα. Τα αποκυήματα αυτά αναπαράγονται από ορισμένους κύκλους που καθίστανται θύματα των ιδεολογικών τους αγκυλώσεων και της συνακόλουθης πνευματικής τους ανεπάρκειας, συντηρώντας μια στρεβλή εικόνα για το μεταίχμιο του νεωτερικού στοχασμού. Η κριτική του Λούκατς στο Die Zerstörung der Vernunft μετατρέπει τη ριζοσπαστική νιτσεϊκή σκέψη σε ένα απλό υπηρετικό όργανο των ταξικών συμφερόντων του ιμπεριαλισμού. Για τον Λούκατς, η αδυσώπητη επίθεση του Νίτσε στα αστικά είδωλα και τον χριστιανισμό δεν είναι παρά ένα ιδεολογικό τέχνασμα, μια "επαναστατική πόζα" που στερείται αυθεντικότητας. Στην πραγματικότητα, ο μαρξιστής φιλόσοφος ισχυρίζεται ότι η βούληση για δύναμη και ο Υπεράνθρωπος στρώνουν τον δρόμο για τον μονοπωλιακό καπιταλισμό και τον εκφασισμό της κοινωνίας. Η τραγική παραδοξότητα αυτής της θέσης έγκειται στο ότι ο Λούκατς καταλήγει να προσυπογράφει την ίδια παραμορφωτική ανάγνωση με τους εθνικοσοσιαλιστές, εκτελώντας μια αντίστροφη, αλλά εξίσου ολοκληρωτική, ιδεολογική καπηλεία του νιτσεϊκού στοχασμού. Πράγματι, ο δογματικός ολοκληρωτισμός, στη θεωρία και την πράξη, δεν έχει χρώμα, είναι οντολογικά ενιαίος: και στη μια και στην άλλη περίπτωση, η νιτσεϊκή σκέψη υποτάσσεται βίαια στις ιδεολογικές τους φαντασιώσεις και στις κατασκευασμένες παρερμηνείες τους. Συνοπτικά: γι’ αυτές τις παρερμηνείες, Νίτσε συχνά χαρακτηρίζεται ως «μηδενιστής» που υποστήριζε την καταστροφή κάθε ηθικής και την έλλειψη νοήματος στη ζωή. Η πραγματικότητα όμως είναι άλλη: ο Νίτσε διέγνωσε τον μηδενισμό της εποχής του με τη διάσημη φράση του Ο θεός είναι νεκρός ως επικείμενη κρίση του δυτικού πολιτισμού, ως προειδοποίηση για τον επερχόμενο σεισμό και όχι ως κραυγή θριάμβου. Δεν γιόρτασε τον μηδενισμό, αλλά αναζήτησε τη θεραπεία του: την επαναξιολόγηση όλων των αξιών και τη δημιουργία ενός νέου νοήματος βασισμένου στην κατάφαση της ζωής.
--------------------------------
[1] Fr. Nietzsche: KSA 12, σ. 510.
[2] Βλ. Karl Jaspers: το πρόβλημα της γερμανικής ευθύνης
[3] KSA 12, ό.π.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου