Το εξάγραμμο, δηλαδή το γεωμετρικό σχήμα που σχηματίζεται από δύο ισόπλευρα τρίγωνα τα οποία τέμνονται μεταξύ τους με αντίθετο προσανατολισμό, εμφανίζεται σε διαφορετικά πολιτισμικά και ιστορικά περιβάλλοντα. Στη νεότερη εποχή συνδέθηκε κυρίως με το Άστρο του Δαβίδ και απέκτησε ισχυρή συμβολική θέση στον ιουδαϊσμό. Ωστόσο, η ιστορία της γεωμετρικής μορφής είναι ευρύτερη από την ιστορία της συγκεκριμένης θρησκευτικής και εθνικής ταυτότητας.
Το παρόν άρθρο εξετάζει τη γεωμετρική φύση του εξαγράμμου, τη σχέση του με τα σύμβολα της αρχαίας ελληνικής παράδοσης, την αναφορά σε αντικείμενα από την Αθηναϊκή Αγορά, τη χρήση του σε διαφορετικούς πολιτισμούς και τη σταδιακή διαμόρφωσή του ως αναγνωρίσιμου εβραϊκού εμβλήματος. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στη διάκριση ανάμεσα σε ένα αυστηρά ορισμένο εξάγραμμο και σε άλλα εξάκτινα αστρικά ή διακοσμητικά μοτίβα, καθώς και ανάμεσα στη χρονολόγηση ενός αντικειμένου και στην ερμηνεία της σημασίας του.
Η εξέταση των διαθέσιμων στοιχείων δεν επιτρέπει να υποστηριχθεί, χωρίς περαιτέρω έλεγχο συγκεκριμένων αρχαιολογικών τεκμηρίων, ότι το εξάγραμμο αποτελούσε καθιερωμένο σύμβολο της προχριστιανικής ελληνικής τεχνοτροπίας ή ότι προήλθε από την πυθαγόρεια παράδοση. Η παρουσία ενός παρόμοιου σχήματος σε μεταγενέστερα αντικείμενα του ελληνικού ή βυζαντινού χώρου δεν αποδεικνύει από μόνη της ούτε αρχαία ελληνική καταγωγή ούτε ενιαία συμβολική σημασία.
1. Εισαγωγή
Η ιστορία των συμβόλων απαιτεί προσεκτική διάκριση ανάμεσα στη μορφή, στη χρήση και στη σημασία τους. Ένα γεωμετρικό σχήμα μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές κοινωνίες, σε διαφορετικές εποχές και σε διαφορετικά είδη αντικειμένων, χωρίς να σημαίνει ότι οι κοινωνίες αυτές το αντιλαμβάνονταν με τον ίδιο τρόπο ή ότι το παρέλαβαν κατ’ ανάγκην η μία από την άλλη.
Το εξάγραμμο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του προβλήματος. Σήμερα αναγνωρίζεται ευρύτατα ως Άστρο του Δαβίδ, δηλαδή ως σύμβολο που συνδέεται με την εβραϊκή ταυτότητα. Η σύγχρονη αυτή αναγνωρισιμότητα, ωστόσο, δεν πρέπει να μεταφέρεται αναδρομικά σε κάθε παλαιότερη απεικόνιση της ίδιας ή παρόμοιας γεωμετρικής μορφής.
Αντίστοιχα, η ανεύρεση ενός εξαγράμμου στον ελληνικό γεωγραφικό χώρο δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι πρόκειται για σύμβολο με ειδικά ελληνική καταγωγή ή σημασία. Για να υποστηριχθεί ένας τέτοιος ισχυρισμός απαιτούνται συγκεκριμένα αρχαιολογικά δεδομένα, ασφαλής χρονολόγηση, εξέταση του αρχικού περιβάλλοντος του ευρήματος και τεκμηρίωση της χρήσης του.
Σκοπός του άρθρου είναι, επομένως, να διερευνήσει την ιστορία του εξαγράμμου χωρίς να συγχέει τη γεωμετρική ομοιότητα με την ιστορική συνέχεια. Εξετάζει ειδικότερα τι μπορεί να υποστηριχθεί για τον ελληνικό χώρο, ποια είναι η σχέση του σχήματος με την πυθαγόρεια παράδοση και με ποιον τρόπο ένα γεωμετρικό μοτίβο απέκτησε τελικά την ιδιαίτερη ταυτότητα του Άστρου του Δαβίδ.
2. Ο γεωμετρικός ορισμός του εξαγράμμου
Το εξάγραμμο είναι ένα γεωμετρικό σχήμα που σχηματίζεται από δύο ισόπλευρα τρίγωνα, το ένα με την κορυφή προς τα πάνω και το άλλο με την κορυφή προς τα κάτω, τα οποία τοποθετούνται έτσι ώστε να αλληλοτέμνονται. Η κοινή τους διάταξη δημιουργεί ένα αστέρι με έξι εξωτερικές κορυφές.
Για την ιστορική και αρχαιολογική εξέταση είναι απαραίτητο να διακρίνεται το συγκεκριμένο σχήμα από άλλα μοτίβα που επίσης περιγράφονται ως εξάκτινα αστέρια. Ένα αστέρι με έξι ακτίνες, ένας εξάκτινος ρόδακας, ένα ακτινωτό διακοσμητικό στοιχείο ή μια ασαφής χάραξη δεν αποτελεί αυτομάτως εξάγραμμο με την αυστηρή γεωμετρική έννοια.
Η διάκριση αυτή δεν είναι απλώς ορολογική. Εάν η έρευνα αποδίδει στο εξάγραμμο ιδιαίτερη ιστορική σημασία, πρέπει πρώτα να αποδεικνύεται ότι το υπό εξέταση αντικείμενο φέρει πράγματι το συγκεκριμένο σχήμα και όχι μια απλώς συγγενή μορφή.
Επιπλέον, η γεωμετρική ταυτότητα ενός σχήματος δεν καθορίζει από μόνη της τη σημασία του. Το ίδιο μοτίβο μπορεί να χρησιμοποιείται ως διακόσμηση, ως στοιχείο συμμετρικής σύνθεσης, ως φυλακτό ή ως φορέας θρησκευτικού και πολιτικού συμβολισμού. Η ερμηνεία εξαρτάται από τα συμφραζόμενα: το είδος του αντικειμένου, την εποχή, τον τόπο εύρεσης, τις συνοδευτικές επιγραφές και τη χρήση του.
Επομένως, η εμφάνιση ενός εξαγράμμου σε ένα αρχαιολογικό αντικείμενο και η απόδειξη ότι το αντικείμενο είχε συγκεκριμένη συμβολική λειτουργία αποτελούν δύο διαφορετικά ζητήματα, τα οποία πρέπει να εξετάζονται χωριστά.
3. Τα γεωμετρικά σύμβολα και η πυθαγόρεια παράδοση
Η αρχαία ελληνική παράδοση προσφέρει σημαντικό υλικό για τη μελέτη των γεωμετρικών σχημάτων και της συμβολικής τους σημασίας. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η πυθαγόρεια παράδοση, στην οποία οι αριθμοί, οι αναλογίες και οι γεωμετρικές σχέσεις συνδέονταν με την κατανόηση της τάξης του κόσμου.
Εντούτοις, η ύπαρξη αυτής της παράδοσης δεν αρκεί για να αποδοθεί στους Πυθαγορείους κάθε γεωμετρικό σύμβολο που εμφανίζεται σε μεταγενέστερες εποχές. Η ιστορική απόδοση ενός σχήματος απαιτεί ειδική μαρτυρία και όχι απλώς μια γενική σύνδεση της πυθαγόρειας σκέψης με τη γεωμετρία.
3.1. Το πεντάγραμμο και η πυθαγόρεια συμβολική
Το πεντάγραμμο, το αστέρι με πέντε κορυφές που σχηματίζεται από πέντε ευθύγραμμα τμήματα ή από τις αντίστοιχες διαγώνιες σχέσεις ενός πενταγώνου, συνδέεται πολύ στενότερα με την πυθαγόρεια παράδοση από ό,τι το εξάγραμμο. Η γεωμετρία του πενταγώνου και οι αναλογίες που ενυπάρχουν σε αυτό προσφέρονταν για μαθηματική διερεύνηση, ενώ μεταγενέστερες πηγές συνδέουν το πεντάγραμμο με την πυθαγόρεια κοινότητα.
Η σχετική παράδοση πρέπει, ωστόσο, να εξετάζεται με προσοχή ως προς τη χρονολόγηση και την αξιοπιστία των μαρτυριών. Δεν είναι κάθε μεταγενέστερη αναφορά σε ένα πυθαγόρειο σύμβολο άμεση μαρτυρία για την εποχή του ίδιου του Πυθαγόρα.
Το κρίσιμο σημείο για την παρούσα έρευνα είναι ότι το πεντάγραμμο δεν πρέπει να συγχέεται με το εξάγραμμο. Η τεκμηρίωση της χρήσης ενός πενταγράμμου από τους Πυθαγορείους δεν αποδεικνύει ότι χρησιμοποιούσαν και το εξάγραμμο ούτε ότι το δεύτερο είχε ανάλογη σημασία στο σύστημά τους.
3.2. Υπάρχει τεκμηριωμένη πυθαγόρεια χρήση του εξαγράμμου;
Με βάση τις πηγές που εξετάζονται εδώ, δεν τεκμηριώνεται με ασφάλεια ότι το εξάγραμμο αποτελούσε ειδικό, καθιερωμένο σύμβολο των Πυθαγορείων. Δεν αρκεί να επισημανθεί ότι το σχήμα μπορεί να κατασκευαστεί με γεωμετρικές μεθόδους γνωστές στην αρχαία Ελλάδα ή ότι οι αρχαίοι Έλληνες μελετούσαν τα ισόπλευρα τρίγωνα.
Άλλο πράγμα είναι η γνώση μιας γεωμετρικής κατασκευής και άλλο η χρήση της ως αναγνωρίσιμου συμβόλου από μια συγκεκριμένη σχολή ή θρησκευτική κοινότητα. Για να υποστηριχθεί η δεύτερη περίπτωση απαιτούνται σαφέστερες μαρτυρίες, όπως χρονολογημένα αντικείμενα με ασφαλή αρχαιολογική προέλευση ή κείμενα που συνδέουν ρητά το σχήμα με τη συγκεκριμένη παράδοση.
Κατά συνέπεια, η πυθαγόρεια παράδοση αποτελεί ουσιαστικό μέρος της συζήτησης για την αρχαία ελληνική γεωμετρική σκέψη, αλλά δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη της αρχαίας ελληνικής προέλευσης του εξαγράμμου. Η διάκριση αυτή επιτρέπει να διατηρηθεί η σημασία της ελληνικής μαθηματικής και φιλοσοφικής παράδοσης χωρίς να της αποδίδονται μη τεκμηριωμένα σύμβολα.
4. Τα ευρήματα από την Αθηναϊκή Αγορά
Η Αθηναϊκή Αγορά αποτελεί σημαντικό αρχαιολογικό χώρο για τη μελέτη της καθημερινής ζωής, της παραγωγής και της χρήσης αντικειμένων στην αρχαία και μεταγενέστερη Αθήνα. Στη σχετική βιβλιογραφία για το εξάγραμμο έχει αναφερθεί η μελέτη του Otto F. A. Meinardus, «The Hexagram or the Magen David in Byzantine Art», η οποία δημοσιεύθηκε το 1976 στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τόμος 8, σ. 97–100.
Ο Meinardus αναφέρεται, μεταξύ άλλων, σε λύχνους της Αθηναϊκής Αγοράς και παραπέμπει στον κατάλογο της Judith Perlzweig, Lamps of the Roman Period: First to Seventh Century after Christ, ο οποίος δημοσιεύθηκε το 1961 ως τόμος VII της σειράς The Athenian Agora. Η έκδοση περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό λύχνων ρωμαϊκών και μεταγενέστερων χρόνων και καλύπτει ευρύ χρονολογικό διάστημα, από τον 1ο αιώνα π.κ.χ. έως και τον 8ο αιώνα μ.κ.χ.
Η βιβλιογραφική αυτή αναφορά έχει σημασία, αλλά χρειάζεται να διατυπωθεί με ακρίβεια τι αποδεικνύει και τι όχι.
Πρώτον, η αναφορά σε ένα αντικείμενο από έναν αρχαιολογικό χώρο δεν υποκαθιστά την άμεση εξέταση της απεικόνισής του. Για να καταταχθεί ένας λύχνος ως φορέας εξαγράμμου, πρέπει να εξεταστεί η εικόνα του και να διαπιστωθεί ότι το διακοσμητικό μοτίβο σχηματίζεται πράγματι από δύο αλληλοτεμνόμενα ισόπλευρα τρίγωνα. Δεν είναι ασφαλές να θεωρείται κάθε εξάκτινο αστέρι αυτονόητα εξάγραμμο.
Δεύτερον, η παρουσία ενός τέτοιου μοτίβου σε αντικείμενο που βρέθηκε στην Αθήνα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι το σύμβολο ήταν ελληνικής καταγωγής. Ο ελληνικός χώρος κατά τους ρωμαϊκούς και ύστερους αρχαίους χρόνους συμμετείχε σε ευρύτερα δίκτυα εμπορίου και πολιτισμικών ανταλλαγών.
Τρίτον, ακόμη και αν επιβεβαιωθεί ότι οι συγκεκριμένοι λύχνοι φέρουν το αυστηρά ορισμένο εξάγραμμο, η χρονολόγησή τους πρέπει να εξεταστεί χωριστά. Το έργο της Perlzweig αφορά κυρίως την περίοδο από τον 1ο αιώνα π.κ.χ. έως τον 8ο αιώνα μ.κ.χ.· επομένως, ο τίτλος και το συνολικό χρονολογικό εύρος του καταλόγου δεν αρκούν για να αποδοθεί σε κάθε αντικείμενο προχριστιανική χρονολόγηση.
Για τους λόγους αυτούς, οι λύχνοι της Αθηναϊκής Αγοράς πρέπει να αναφέρονται ως βιβλιογραφικά καταγεγραμμένη περίπτωση που χρειάζεται περαιτέρω επαλήθευση ως προς την ακριβή μορφή και τη χρονολόγησή της. Δεν μπορούν, με τα στοιχεία που έχουν επιβεβαιωθεί εδώ, να χρησιμοποιηθούν ως ασφαλής απόδειξη προχριστιανικής ελληνικής χρήσης του εξαγράμμου.
Η επιφύλαξη αυτή δεν σημαίνει ότι το σχετικό εύρημα δεν υπάρχει ή ότι η αναφορά του Meinardus είναι λανθασμένη. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως πλήρως επαληθευμένο αρχαιολογικό τεκμήριο πριν ελεγχθούν το ίδιο το αντικείμενο, η καταλογογράφησή του και η χρονολόγησή του.
5. Η διαπολιτισμική χρήση του εξαγράμμου
Η εξάκτινη αστρική μορφή και το εξάγραμμο απαντούν σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις. Ωστόσο, η εξέταση τέτοιων παραδειγμάτων απαιτεί προσοχή, επειδή οι όροι «εξάκτινο αστέρι», «σφραγίδα του Σολομώντα» και «εξάγραμμο» δεν χρησιμοποιούνται πάντοτε με την ίδια ακρίβεια, ενώ τα μοτίβα που περιγράφονται με αυτούς τους όρους δεν έχουν πάντοτε ακριβώς την ίδια γεωμετρική μορφή.
5.1. Η ινδική παράδοση
Στην ινδική θρησκευτική και εικαστική παράδοση απαντά το ṣaṭkoṇa, ένας όρος που συνδέεται με εξάγωνη ή εξάκτινη γεωμετρική μορφή και χρησιμοποιείται, σε ορισμένα συμφραζόμενα, για το σχήμα δύο αλληλοτεμνόμενων τριγώνων. Η συγκεκριμένη μορφή μπορεί να ενταχθεί σε θρησκευτικές και κοσμολογικές παραστάσεις.
Η ύπαρξη του μοτίβου στην Ινδία αποτελεί σημαντικό συγκριτικό δεδομένο, δεν αποδεικνύει όμως από μόνη της κοινή προέλευση με τις αντίστοιχες μορφές άλλων πολιτισμών. Για να υποστηριχθεί ιστορική σύνδεση απαιτούνται χρονολογημένα αντικείμενα και στοιχεία για τη μετάδοση του συμβόλου.
Επομένως, η ινδική περίπτωση μπορεί να αξιοποιηθεί για να καταδειχθεί ότι το εξάγραμμο δεν είναι αποκλειστικά εβραϊκή γεωμετρική μορφή. Δεν πρέπει, ωστόσο, να χρησιμοποιείται ως απόδειξη ότι η μορφή προήλθε από την Ινδία ή ότι μεταδόθηκε από εκεί στον ελληνικό ή στον ιουδαϊκό κόσμο χωρίς συγκεκριμένα τεκμήρια.
5.2. Η ισλαμική παράδοση και η σφραγίδα του Σολομώντα
Στην ισλαμική και ευρύτερη μεσαιωνική παράδοση απαντά το μοτίβο που είναι γνωστό ως «σφραγίδα του Σολομώντα». Η ονομασία αυτή δεν αντιστοιχεί πάντοτε σε ένα και μοναδικό γεωμετρικό σχήμα. Σε διάφορα περιβάλλοντα μπορεί να αναφέρεται σε εξάγραμμο, αλλά και σε διαφορετικά συμβολικά ή μαγικά σχέδια.
Η χρήση της ίδιας ονομασίας για διαφορετικές μορφές καθιστά αναγκαία την εξέταση κάθε αντικειμένου ξεχωριστά. Δεν είναι ορθό να χαρακτηρίζεται κάθε σφραγίδα ή αστρικό μοτίβο ως εξάγραμμο χωρίς να εξετάζεται η γεωμετρική του δομή.
Η παρουσία εξαγράμμων σε ισλαμικά έργα τέχνης ή αντικείμενα δεν σημαίνει ότι αυτά είχαν την ίδια σημασία με το μεταγενέστερο εβραϊκό έμβλημα. Η μορφή μπορούσε να λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο ή να εντάσσεται σε διαφορετικές συμβολικές και προστατευτικές παραδόσεις. Η ερμηνεία πρέπει να βασίζεται στη χρονολόγηση, στη χρήση και στο πολιτισμικό περιβάλλον του συγκεκριμένου αντικειμένου.
5.3. Η μεσαιωνική Ευρώπη
Στη μεσαιωνική Ευρώπη το εξάγραμμο απαντά σε διαφορετικά εικαστικά και αρχιτεκτονικά περιβάλλοντα, τόσο σε εβραϊκά όσο και σε χριστιανικά συμφραζόμενα. Η παρουσία του σε έργα που προορίζονταν για διαφορετικές κοινότητες δείχνει ότι η χρήση του δεν περιοριζόταν εξαρχής σε μία αποκλειστική θρησκευτική ταυτότητα.
Η σύγχρονη έρευνα της Sara Lipton εξετάζει τη χρήση του εξάκτινου αστεριού σε έργα ενός καταλανικού εργαστηρίου του 14ου αιώνα, τα οποία συνδέονται με εβραϊκούς και χριστιανικούς παραγγελιοδότες. Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία του ιστορικού και κοινωνικού περιβάλλοντος για την ερμηνεία του συμβόλου, καθώς και τη δυνατότητα μιας κοινής οπτικής μορφής να αποκτά διαφορετικές σημασίες ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης της.
Η μαρτυρία αυτή είναι σημαντική για την ιστορία του συμβόλου, αλλά αφορά τη μεσαιωνική Ευρώπη και δεν αποτελεί απόδειξη αρχαίας ελληνικής χρήσης. Ούτε επιτρέπει να υποτεθεί ότι όλες οι προγενέστερες εμφανίσεις της ίδιας μορφής είχαν την ίδια σημασία.
5.4. Τι αποδεικνύει η διαπολιτισμική παρουσία;
Τα παραπάνω παραδείγματα επιτρέπουν ένα γενικό συμπέρασμα: η ίδια ή παρόμοια γεωμετρική μορφή μπορεί να χρησιμοποιηθεί από διαφορετικές κοινωνίες, χωρίς να συνεπάγεται αναγκαστικά κοινή καταγωγή, απευθείας μετάδοση ή ταυτότητα σημασίας.
Για να τεκμηριωθεί ιστορική μετάδοση, δεν αρκεί να εντοπίζονται δύο όμοια σχήματα σε διαφορετικούς τόπους. Χρειάζονται χρονολογική ακολουθία, ενδιάμεσες μαρτυρίες, ιστορικά συμφραζόμενα ή άλλες ενδείξεις που καθιστούν πιθανή τη μετάδοση.
Η διαπολιτισμική διάδοση του εξαγράμμου πρέπει, επομένως, να εξετάζεται ως ιστορικό ζήτημα και όχι να θεωρείται δεδομένη με βάση μόνο τη γεωμετρική ομοιότητα.
6. Το εξάγραμμο στην ελληνική και τη βυζαντινή τέχνη
Η παρουσία του εξαγράμμου ή παρόμοιων εξάκτινων μοτίβων στον ελληνικό και βυζαντινό χώρο αποτελεί ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης. Εδώ είναι απαραίτητο να διακρίνονται τρεις διαφορετικές ιστορικές κατηγορίες: η προχριστιανική αρχαία ελληνική τέχνη, η τέχνη της ύστερης αρχαιότητας και η βυζαντινή τέχνη.
Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης, επειδή ένα αντικείμενο που κατασκευάστηκε ή χρησιμοποιήθηκε στον ελλαδικό χώρο κατά τους ρωμαϊκούς ή βυζαντινούς χρόνους δεν αποτελεί αυτομάτως τεκμήριο της θρησκευτικής ή καλλιτεχνικής παράδοσης της προχριστιανικής Ελλάδας.
Η μελέτη του Meinardus, «The Hexagram or the Magen David in Byzantine Art», αποτελεί σχετική βιβλιογραφική αφετηρία για την εξέταση της μορφής στη βυζαντινή τέχνη. Ο τίτλος και το αντικείμενό της δείχνουν ότι το εξάγραμμο εξετάζεται μέσα σε ένα ιστορικό περιβάλλον στο οποίο συνυπάρχουν διαφορετικές παραδόσεις και χρήσεις του συμβόλου.
Η μελέτη αυτή, ωστόσο, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως απόδειξη ότι το εξάγραμμο ήταν ήδη καθιερωμένο σύμβολο της προχριστιανικής ελληνικής παράδοσης. Η βυζαντινή τέχνη ανήκει σε διαφορετικό ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο, ακόμη και όταν αξιοποιεί γεωμετρικά σχήματα που θα μπορούσαν να εμφανιστούν και σε παλαιότερες εποχές.
Για την ασφαλή καταγραφή ενός ευρήματος πρέπει να ελέγχονται:
· η ακριβής μορφή του μοτίβου και το κατά πόσον πρόκειται πράγματι για εξάγραμμο,
· η χρονολόγηση του αντικειμένου και, όπου είναι δυνατόν, του αρχαιολογικού του στρώματος,
· ο τόπος εύρεσης και η πιθανή προέλευση του αντικειμένου,
· το είδος του αντικειμένου και η πιθανή χρήση του,
· οι επιγραφές, οι παραστάσεις ή τα άλλα στοιχεία που θα μπορούσαν να διευκρινίσουν τη σημασία του.
Εφόσον αυτά τα δεδομένα δεν είναι διαθέσιμα ή δεν έχουν επαληθευθεί, η ορθή διατύπωση είναι ότι το εξάγραμμο ή συγγενή μοτίβα αναφέρονται στη σχετική βιβλιογραφία για την τέχνη του ελληνικού και βυζαντινού χώρου, όχι ότι έχει αποδειχθεί η αδιάλειπτη παρουσία τους από την προχριστιανική ελληνική αρχαιότητα έως το Βυζάντιο.
Αυτό δεν αποκλείει την πιθανότητα να εντοπιστούν στο μέλλον ασφαλέστερα παραδείγματα. Απλώς διαχωρίζει όσα έχουν πράγματι τεκμηριωθεί από όσα παραμένουν υπό διερεύνηση.
7. Το εξάγραμμο στον χριστιανικό και μεταβυζαντινό ελληνικό χώρο: από την ύστερη αρχαιότητα έως σήμερα
Η ιστορία του εξαγράμμου στον ελληνικό χώρο δεν σταματά στην προχριστιανική αρχαιότητα. Αντίθετα, οι σημαντικότερες συγκεκριμένες μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί εδώ αφορούν τη χριστιανική και βυζαντινή περίοδο. Το σχήμα εμφανίζεται σε αντικείμενα και αρχιτεκτονικά μέλη που συνδέονται με χριστιανικούς ναούς, όπου χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως διακοσμητικό μοτίβο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενδεχομένως στο πλαίσιο ευρύτερων προστατευτικών αντιλήψεων.
7.1. Ύστερη αρχαιότητα και πρώιμη χριστιανική περίοδος
Κατά την ύστερη αρχαιότητα, εξάκτινα αστρικά μοτίβα απαντούν σε αντικείμενα και έργα τέχνης του ευρύτερου ελληνορωμαϊκού και ανατολικομεσογειακού κόσμου. Ο Otto F. A. Meinardus αναφέρει, μεταξύ άλλων, λύχνους από την Έφεσο και την Αθηναϊκή Αγορά, καθώς και άλλες θέσεις της Ανατολικής Μεσογείου. Για τους λύχνους της Αθηναϊκής Αγοράς παραπέμπει στον κατάλογο της Judith Perlzweig, Lamps of the Roman Period: First to Seventh Century after Christ (1961), αρ. 353 και 2440.
Οι αναφορές αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη διερεύνηση της παρουσίας του μοτίβου στον ελληνικό χώρο κατά τους ρωμαϊκούς και ύστερους αρχαίους χρόνους. Ωστόσο, επειδή δεν έχει επαληθευθεί εδώ άμεσα η απεικόνιση των συγκεκριμένων λύχνων, πρέπει να παραμείνει ανοικτό το ζήτημα της ακριβούς γεωμετρικής τους μορφής και της χρονολόγησης κάθε αντικειμένου. Η συνολική χρονολογική κάλυψη ενός καταλόγου δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι όλα τα αντικείμενά του είναι προχριστιανικά ή ότι όλα ανήκουν στις πρώτες χριστιανικές κοινότητες.
Στην πρώιμη χριστιανική τέχνη απαντούν επίσης αστρικά σχήματα που συνδέονται με τον Χριστό, τον ουρανό και τη διακοσμητική οργάνωση των εκκλησιαστικών αντικειμένων. Ο Meinardus επισημαίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις το εξάκτινο αστέρι μπορούσε να προκύψει από τη συνδυασμένη απόδοση των ελληνικών γραμμάτων Ι και Χ, αρχικών γραμμάτων που συνδέονταν με το όνομα «Ιησούς Χριστός». Αναφέρει σχετικά το σαρκοφάγο του Sarigüzel, του 5ου αιώνα, στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και ένα εξάκτινο αστρικό μοτίβο στον ναό του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη.
Η ερμηνεία αυτή δεν πρέπει να γενικεύεται σε κάθε εξάγραμμο που συναντάται σε χριστιανικό μνημείο. Δείχνει, όμως, ότι η εξάκτινη μορφή μπορούσε να ενταχθεί σε χριστιανικό εικονογραφικό περιβάλλον, χωρίς να λειτουργεί κατ’ ανάγκην ως εβραϊκό έμβλημα. Χρειάζεται πάντοτε να εξετάζεται η συγκεκριμένη παράσταση και όχι να αποδίδεται ενιαία σημασία σε όλα τα παρόμοια σχήματα.
7.2. Η χρήση στη βυζαντινή Ελλάδα
Η παρουσία του εξαγράμμου στον βυζαντινό ελληνικό χώρο τεκμηριώνεται από συγκεκριμένα παραδείγματα που παραθέτει ο Meinardus στη μελέτη του «The Hexagram or the Magen David in Byzantine Art» (1976).
Στα παραδείγματα αυτά περιλαμβάνονται:
· Ακρόπολη της Αθήνας: μαρμάρινο αρχιτεκτονικό μέλος με εξάκτινο αστέρι, το οποίο, σύμφωνα με τον Meinardus, ανήκε σε μία από τις βυζαντινές εκκλησίες που βρίσκονταν στον χώρο.
· Παλαιά Κόρινθος: μαρμάρινο θραύσμα του 9ου αιώνα, πιθανότατα από τέμπλο, που φέρει εξάκτινο αστέρι.
· Μονή του Οσίου Λουκά στη Φωκίδα: εξάγραμμο στο βόρειο τμήμα του μαρμάρινου τέμπλου του ναού του Αγίου Λουκά, ο οποίος χρονολογείται στον 11ο αιώνα.
· Ναός του Αγίου Ελευθερίου (Γοργοεπήκοου) στην Αθήνα: μαρμάρινη πλάκα που είχε χρησιμοποιηθεί παλαιότερα σε τέμπλο και ενσωματώθηκε σε μεταγενέστερη οικοδομική φάση του ναού. Δύο εξάκτινα αστέρια διακοσμούν τα επάνω τμήματα μιας σύνθεσης με πλεκτό σταυρό.
Τα παραδείγματα αυτά είναι σημαντικά, επειδή αφορούν συγκεκριμένα μνημεία του ελλαδικού χώρου και όχι απλώς γενικές αναφορές στη βυζαντινή τέχνη. Ιδίως οι μαρτυρίες από την Παλαιά Κόρινθο, τον Όσιο Λουκά και τον Γοργοεπήκοο δείχνουν ότι η εξάκτινη μορφή είχε θέση στον διακοσμητικό εξοπλισμό χριστιανικών ναών κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο.
Ο Meinardus θεωρεί ότι στα παραδείγματα αυτά το εξάγραμμο είχε πρωτίστως διακοσμητική λειτουργία. Η παρουσία του μαζί με σταυρούς, ρόδακες και άλλα γεωμετρικά μοτίβα εντάσσεται στην ευρύτερη χρήση γεωμετρικής διακόσμησης σε τέμπλα και αρχιτεκτονικά μέλη.
Πρέπει, ωστόσο, να διακρίνεται η διακοσμητική χρήση από την αποδεδειγμένη θεολογική ερμηνεία. Το γεγονός ότι το μοτίβο βρίσκεται σε χριστιανικό ναό δεν σημαίνει από μόνο του ότι αποτελούσε επίσημο χριστιανικό σύμβολο με καθορισμένο δογματικό περιεχόμενο. Αντίστοιχα, δεν δικαιολογεί την αναδρομική ονομασία κάθε τέτοιου μοτίβου ως «Άστρου του Δαβίδ» με τη νεότερη εβραϊκή σημασία του.
7.3. Από το Βυζάντιο στη μεταβυζαντινή περίοδο
Για τη μεταβυζαντινή περίοδο απαιτείται ξεχωριστή εξέταση των μνημείων και των αντικειμένων. Η συνέχιση της χρήσης γεωμετρικών και αστρικών διακοσμήσεων στη χριστιανική τέχνη δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι κάθε παλαιότερο μοτίβο διατηρήθηκε αδιάλειπτα ούτε ότι διατήρησε την ίδια σημασία.
Για να διαπιστωθεί η παρουσία του αυστηρά ορισμένου εξαγράμμου σε μεταβυζαντινούς ναούς της Ελλάδας, θα χρειάζονταν χρονολογημένες και ελεγμένες παραστάσεις από τοιχογραφίες, τέμπλα, λίθινα αρχιτεκτονικά μέλη ή λειτουργικά αντικείμενα. Χωρίς τέτοια παραδείγματα δεν είναι ασφαλές να διατυπωθεί γενικό συμπέρασμα για τη συχνότητα ή τη συμβολική λειτουργία του κατά τους αιώνες αυτούς.
Η επιφύλαξη αυτή δεν σημαίνει ότι το μοτίβο απουσίαζε από τη μεταβυζαντινή τέχνη. Σημαίνει ότι η τεκμηρίωση πρέπει να βασίζεται σε συγκεκριμένα αντικείμενα και όχι να συνάγεται μόνο από τη συνέχεια της εκκλησιαστικής διακόσμησης.
7.4. Η χρήση στη σύγχρονη Ελλάδα
Στη σύγχρονη Ελλάδα, το εξάγραμμο δεν αποτελεί καθιερωμένο επίσημο έμβλημα της Ορθόδοξης Εκκλησίας ούτε σύμβολο που να χαρακτηρίζει συνολικά την ορθόδοξη πίστη. Η ιστορική παρουσία του σε βυζαντινά μνημεία δεν πρέπει να συγχέεται με την επίσημη εκκλησιαστική συμβολική.
Αυτό δεν αποκλείει την εμφάνιση εξάκτινων αστεριών ή παρόμοιων γεωμετρικών διακοσμήσεων σε σύγχρονα κτίρια, έργα τέχνης ή εκκλησιαστικά αντικείμενα. Για να διαπιστωθεί, όμως, αν το αυστηρά ορισμένο εξάγραμμο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σήμερα σε ελληνικούς ορθόδοξους ναούς, σε ποια έκταση και με ποια σημασία, απαιτείται ειδική καταγραφή σύγχρονων παραδειγμάτων. Δεν έχει τεκμηριωθεί εδώ επαρκώς ούτε η συχνότητα μιας τέτοιας χρήσης ούτε η ύπαρξη συγκεκριμένης σύγχρονης εκκλησιαστικής ερμηνείας του σχήματος.
Η ασφαλέστερη διατύπωση, επομένως, είναι ότι η παρουσία του εξαγράμμου στη χριστιανική τέχνη του ελληνικού χώρου τεκμηριώνεται σαφέστερα για την ύστερη αρχαιότητα και τη βυζαντινή περίοδο, ενώ η συνέχεια της χρήσης του στη μεταβυζαντινή και τη σύγχρονη Ελλάδα χρειάζεται περαιτέρω έρευνα.
7.5. Συμπέρασμα
Η χριστιανική χρήση του εξαγράμμου στον ελληνικό χώρο αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας του συμβόλου. Τα βυζαντινά παραδείγματα από την Αθήνα, την Κόρινθο και τη Φωκίδα καταδεικνύουν ότι η εξάκτινη μορφή μπορούσε να ενταχθεί στη διακόσμηση χριστιανικών ναών και αρχιτεκτονικών μελών.
Η χρήση αυτή δεν αποδεικνύει ότι το εξάγραμμο προερχόταν από την προχριστιανική ελληνική παράδοση, ούτε ότι είχε παντού την ίδια σημασία. Δείχνει, όμως, ότι η ιστορική διαδρομή του δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο θρησκευτική παράδοση.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι το εξάγραμμο χρησιμοποιήθηκε σε χριστιανικά περιβάλλοντα του ελληνικού και ευρύτερου βυζαντινού κόσμου, συχνά ως διακοσμητικό μοτίβο. Για τη μεταβυζαντινή και τη σύγχρονη Ελλάδα, η έκταση και η σημασία της χρήσης του πρέπει να προσδιοριστούν μέσα από ειδικότερη τεκμηρίωση.
8. Τα παλαιότερα τεκμήρια και το ζήτημα της ιστορικής προτεραιότητας
Το ερώτημα για την παλαιότερη εμφάνιση του εξαγράμμου δεν μπορεί να απαντηθεί με ασφάλεια αν δεν καθοριστεί πρώτα τι ακριβώς αναζητείται. Διαφορετικό είναι το ερώτημα για την παλαιότερη εμφάνιση μιας γεωμετρικής μορφής και διαφορετικό το ερώτημα για την παλαιότερη χρήση της ως συμβόλου με συγκεκριμένη θρησκευτική, πολιτισμική ή πολιτική σημασία.
Ένα αντικείμενο μπορεί να φέρει ένα εξάγραμμο χωρίς να αποδεικνύεται ότι ο δημιουργός του το αντιλαμβανόταν ως σύμβολο κάποιας συγκεκριμένης κοινότητας. Αντίστοιχα, ένα κείμενο μπορεί να αναφέρεται σε ένα σύμβολο χωρίς να αποδεικνύει ότι αυτό χρησιμοποιούνταν ευρέως ή ότι είχε ήδη αποκτήσει σταθερή σημασία.
Για τον λόγο αυτό, η αναζήτηση της παλαιότερης εμφάνισης του εξαγράμμου πρέπει να στηρίζεται σε χρονολογημένα αρχαιολογικά αντικείμενα, επιγραφές, χειρόγραφα ή άλλες πηγές των οποίων η προέλευση και η χρονολόγηση μπορούν να ελεγχθούν.
8.1. Τα αρχαία σφραγιστικά αντικείμενα και τα εξάκτινα αστέρια
Σε αρχαία σφραγιστικά αντικείμενα από την Εγγύς Ανατολή απαντούν αστρικά μοτίβα, μεταξύ των οποίων και μορφές με έξι ακτίνες. Ωστόσο, δεν πρέπει να χαρακτηρίζονται όλα αυτά τα μοτίβα ως εξάγραμμα με την αυστηρή γεωμετρική έννοια.
Η απεικόνιση ενός εξάκτινου αστεριού πάνω από βωμό ή δίπλα σε άλλα σύμβολα δεν αρκεί από μόνη της για να αποδειχθεί ότι πρόκειται για δύο αλληλοτεμνόμενα ισόπλευρα τρίγωνα. Χωρίς έλεγχο της εικόνας και της καταλογογράφησης, δεν είναι ασφαλές να χρησιμοποιούνται τέτοια αντικείμενα ως αποδεδειγμένα παραδείγματα του εξαγράμμου.
Για κάθε πιθανό αρχαίο παράδειγμα χρειάζεται, επομένως, να τεκμηριώνονται τόσο η γεωμετρική του μορφή όσο και η χρονολόγησή του. Μόνο κατόπιν μπορεί να ενταχθεί σε μια ιστορική ακολουθία.
8.2. Μπορούμε να προσδιορίσουμε έναν πολιτισμό ως δημιουργό του εξαγράμμου;
Η απάντηση απαιτεί διάκριση ανάμεσα στην κατασκευή και στη συμβολική χρήση. Η γεωμετρική μορφή δύο αλληλοτεμνόμενων τριγώνων είναι αρκετά απλή ώστε να μπορεί να δημιουργηθεί ανεξάρτητα σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Η απλή εμφάνισή της δεν αποδεικνύει ούτε κοινή καταγωγή ούτε πολιτισμική μετάδοση.
Ακόμη και αν βρεθεί ένα πολύ παλαιό εξάγραμμο, αυτό θα τεκμηριώνει την παρουσία της μορφής στη συγκεκριμένη εποχή και περιοχή. Δεν θα αποδεικνύει αυτομάτως ότι ο πολιτισμός αυτός την επινόησε ή ότι από εκεί προήλθαν όλες οι μεταγενέστερες χρήσεις της.
Επομένως, είναι επιστημονικά προτιμότερο να μιλάμε για τις παλαιότερες γνωστές και επαρκώς τεκμηριωμένες εμφανίσεις του εξαγράμμου, αντί να αποδίδουμε την επινόησή του σε έναν συγκεκριμένο λαό χωρίς επαρκή στοιχεία.
Με τα δεδομένα που εξετάζονται στο παρόν άρθρο, δεν έχει τεκμηριωθεί εδώ συγκεκριμένο προχριστιανικό ελληνικό εύρημα που να απεικονίζει με ασφάλεια το αυστηρά ορισμένο εξάγραμμο. Η διατύπωση αυτή περιγράφει τα όρια της παρούσας τεκμηρίωσης και δεν αποτελεί ισχυρισμό ότι αποκλείεται να υπάρχει σχετικό εύρημα το οποίο δεν έχει ακόμη εντοπιστεί ή εξεταστεί.
9. Από τη γεωμετρική μορφή στο Άστρο του Δαβίδ
Η ιστορία του εξαγράμμου δεν ταυτίζεται με την ιστορία του Άστρου του Δαβίδ. Το πρώτο είναι γεωμετρική μορφή· το δεύτερο είναι η ιστορικά διαμορφωμένη συμβολική ταυτότητα που συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον ιουδαϊσμό και, στη νεότερη εποχή, με την εβραϊκή συλλογική ταυτότητα.
Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη για να αποφευχθούν δύο αντίθετα σφάλματα. Το πρώτο είναι να θεωρείται κάθε παλαιότερο εξάγραμμο εβραϊκό σύμβολο μόνο και μόνο επειδή η ίδια μορφή είναι σήμερα γνωστή ως Άστρο του Δαβίδ. Το δεύτερο είναι να θεωρείται ότι κάθε παλαιότερη εμφάνιση του σχήματος αποδεικνύει πως το Άστρο του Δαβίδ προήλθε από τον πολιτισμό στον οποίο βρέθηκε.
Κανένα από τα δύο συμπεράσματα δεν προκύπτει αυτομάτως από τη γεωμετρική ομοιότητα.
9.1. Η διάκριση ανάμεσα στη μορφή και στην ταυτότητα
Η ιστορική έρευνα του συμβόλου πρέπει να διακρίνει τουλάχιστον τρία επίπεδα:
1. Το γεωμετρικό επίπεδο: την εμφάνιση του σχήματος ως διακοσμητικού ή κατασκευαστικού μοτίβου.
2. Το συμβολικό επίπεδο: τη χρήση του σε συγκεκριμένο θρησκευτικό, προστατευτικό, μαγικό ή άλλο πολιτισμικό πλαίσιο.
3. Το επίπεδο της συλλογικής ταυτότητας: τη σταδιακή καθιέρωσή του ως αναγνωρίσιμου εμβλήματος μιας θρησκευτικής ή εθνικής κοινότητας.
Τα επίπεδα αυτά μπορούν να συνδέονται ιστορικά, αλλά δεν είναι ταυτόσημα. Η εμφάνιση της μορφής σε μια παλαιότερη εποχή δεν αποδεικνύει ότι τότε είχε ήδη τη σημασία που απέκτησε αιώνες αργότερα.
Η μελέτη της Sara Lipton για τη μεσαιωνική Μεσόγειο είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή εξετάζει πώς το εξάκτινο αστέρι μπορούσε να εμφανίζεται σε έργα διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων και να λειτουργεί μέσα σε διαφορετικά κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενα. Η μορφή δεν είχε αναγκαστικά μία σταθερή ή αποκλειστική σημασία σε κάθε περίοδο.
9.2. Η σταδιακή καθιέρωση του εβραϊκού εμβλήματος
Η ιστορική καθιέρωση του Άστρου του Δαβίδ ως εβραϊκού εμβλήματος πρέπει να εξετάζεται μέσα από τις μαρτυρίες κάθε περιόδου και όχι να προβάλλεται αναδρομικά σε όλες τις προηγούμενες χρήσεις του εξαγράμμου.
Το γεγονός ότι ένα σύμβολο απέκτησε ισχυρή και αναγνωρίσιμη σύνδεση με μια κοινότητα δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη κοινότητα ήταν αναγκαστικά η πρώτη που χρησιμοποίησε τη γεωμετρική του μορφή. Αντίστοιχα, η ύπαρξη της μορφής σε άλλους πολιτισμούς δεν αναιρεί τη μεταγενέστερη ιστορική της σημασία για τον ιουδαϊσμό.
Η σύγχρονη ταυτότητα του Άστρου του Δαβίδ πρέπει, συνεπώς, να αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα ιστορικής διαμόρφωσης και όχι ως ιδιότητα που μπορούμε να αποδώσουμε αδιακρίτως σε κάθε παλαιότερη απεικόνιση.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά η γεωμετρική μορφή, αλλά και πότε, πού και υπό ποιες συνθήκες αποκτά τη συγκεκριμένη συμβολική ταυτότητα.
10. Το εξάγραμμο και η ελληνική παράδοση: τι μπορεί να υποστηριχθεί;
Η διερεύνηση της σχέσης του εξαγράμμου με την ελληνική παράδοση πρέπει να διακρίνει τις ιστορικά τεκμηριωμένες διαπιστώσεις από τις πιθανότητες και τις υποθέσεις.
Πρώτον, η αρχαία ελληνική σκέψη ανέπτυξε ιδιαίτερα τη γεωμετρία, τη θεωρία των αναλογιών και τη μαθηματική μελέτη των σχημάτων. Η πυθαγόρεια παράδοση αποτελεί σημαντικό μέρος αυτής της ιστορίας. Αυτό, όμως, δεν αποδεικνύει ότι το εξάγραμμο είχε ειδική θέση στην πυθαγόρεια διδασκαλία.
Δεύτερον, η παρουσία εξάκτινων μοτίβων σε αντικείμενα που βρέθηκαν στον ελληνικό χώρο δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι το σχήμα αποτελούσε χαρακτηριστικό σύμβολο της προχριστιανικής ελληνικής τεχνοτροπίας. Η αρχαιολογική θέση ενός αντικειμένου, η εποχή του και η συμβολική του σημασία είναι διακριτά ζητήματα.
Τρίτον, οι βιβλιογραφικές αναφορές σε λύχνους της Αθηναϊκής Αγοράς και οι μελέτες για τη βυζαντινή τέχνη αποτελούν χρήσιμα σημεία εκκίνησης για περαιτέρω έρευνα. Ωστόσο, χωρίς άμεση επαλήθευση της γεωμετρικής μορφής και της ακριβούς χρονολόγησης των συγκεκριμένων αντικειμένων, δεν επαρκούν για να τεκμηριώσουν προχριστιανική ελληνική χρήση του εξαγράμμου.
Τέταρτον, η παρουσία του ίδιου ή παρόμοιου σχήματος σε διαφορετικούς πολιτισμούς δεν επιτρέπει να συναχθεί κοινή καταγωγή ή απευθείας ιστορική μετάδοση χωρίς πρόσθετα στοιχεία. Η γεωμετρική απλότητα της μορφής καθιστά δυνατή την ανεξάρτητη δημιουργία της.
Τέλος, η μεταγενέστερη σύνδεση του εξαγράμμου με την εβραϊκή ταυτότητα δεν σημαίνει ότι κάθε προγενέστερη χρήση του είχε εβραϊκό περιεχόμενο. Αντίστροφα, η παρουσία της μορφής σε μη εβραϊκά περιβάλλοντα δεν αποδεικνύει ότι το Άστρο του Δαβίδ προήλθε από αυτά.
Με βάση τα στοιχεία που έχουν εξεταστεί, η ασφαλέστερη διατύπωση είναι ότι η σχέση του εξαγράμμου με την προχριστιανική ελληνική παράδοση παραμένει ανεπαρκώς τεκμηριωμένη στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας. Αυτό δεν αποτελεί οριστική απόδειξη απουσίας του σχήματος από κάθε αρχαίο ελληνικό αντικείμενο. Αποτελεί όριο ως προς όσα μπορούν σήμερα να υποστηριχθούν με τις συγκεκριμένες πηγές.
Η διάκριση αυτή δεν υποβαθμίζει την ελληνική γεωμετρική και φιλοσοφική παράδοση. Αντιθέτως, προστατεύει την ιστορική της σημασία από αποδόσεις που δεν στηρίζονται σε επαρκή τεκμήρια.
11. Συμπεράσματα
Το εξάγραμμο αποτελεί γεωμετρική μορφή που απαντά σε διαφορετικά ιστορικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Η μεταγενέστερη καθιέρωσή του ως Άστρου του Δαβίδ δεν επιτρέπει να αποδίδεται η ίδια σημασία σε όλες τις προγενέστερες εμφανίσεις του. Αντίστοιχα, η παρουσία της μορφής σε μη εβραϊκά περιβάλλοντα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι το σύμβολο προήλθε από κάποιον από αυτούς τους πολιτισμούς.
Η εξέταση του ελληνικού χώρου απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Η αρχαία ελληνική παράδοση ανέπτυξε σημαντικά τη γεωμετρική σκέψη, ενώ η πυθαγόρεια παράδοση συνδέεται με συγκεκριμένα μαθηματικά και συμβολικά μοτίβα, ιδίως με το πεντάγραμμο. Δεν έχει, ωστόσο, τεκμηριωθεί εδώ αντίστοιχη ειδική χρήση του εξαγράμμου από τους Πυθαγορείους.
Οι αναφορές σε λύχνους της Αθηναϊκής Αγοράς και στη βυζαντινή τέχνη δείχνουν ότι υπάρχουν συγκεκριμένες βιβλιογραφικές αφετηρίες για τη διερεύνηση του θέματος. Δεν αρκούν, όμως, χωρίς περαιτέρω εξέταση των αντικειμένων, για να αποδειχθεί ότι το αυστηρά ορισμένο εξάγραμμο χρησιμοποιούνταν στην προχριστιανική ελληνική παράδοση.
Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει να στηριχθεί στην άμεση εξέταση των αρχαιολογικών αντικειμένων, στην ακριβή χρονολόγησή τους και στη σύγκριση των μορφών με σαφή γεωμετρικά κριτήρια. Μόνο έτσι θα είναι δυνατόν να διακριθούν οι πραγματικές ιστορικές συνέχειες από τις απλές ομοιότητες.
Το γενικό συμπέρασμα είναι ότι η ιστορία ενός συμβόλου δεν μπορεί να αναχθεί ούτε αποκλειστικά στη γεωμετρική του μορφή ούτε στη σημασία που απέκτησε σε μια μεταγενέστερη εποχή. Για το εξάγραμμο, όπως και για κάθε άλλο σύμβολο, η ιστορική ερμηνεία πρέπει να βασίζεται στη χρονολόγηση, στη χρήση και στο πολιτισμικό περιβάλλον κάθε συγκεκριμένης μαρτυρίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου