Η βασική διαφορά τους μπορεί να γίνει κατανοητή σε τρεις περιοχές: τη γνώση, την ηθική και τον τρόπο ζωής.
1. Η γνώση: η αναζήτηση της αλήθειας και ο σκεπτικισμός
Ο Δημόκριτος πίστευε ότι πίσω από όσα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις υπάρχει μια πραγματική, αντικειμενική πραγματικότητα. Σύμφωνα με την ατομική θεωρία του, ο κόσμος αποτελείται από άτομα και κενό. Τα άτομα είναι αδιαίρετα και αμετάβλητα, ενώ οι διαφορετικοί συνδυασμοί τους δημιουργούν όλα τα πράγματα που βλέπουμε.
Ο Δημόκριτος αναγνώριζε βέβαια ότι οι αισθήσεις δεν μας αποκαλύπτουν πάντοτε την πραγματικότητα όπως είναι. Γι’ αυτό διέκρινε τη λεγόμενη «σκοτεινή» γνώση, που βασίζεται στις αισθήσεις, από τη «γνήσια» γνώση, η οποία προσεγγίζει την πραγματικότητα μέσω της σκέψης.
Ο Ανάξαρχος φαίνεται να προχωρά περισσότερο προς τον σκεπτικισμό. Αν ο άνθρωπος δυσκολεύεται να γνωρίσει με βεβαιότητα ακόμη και όσα αντιλαμβάνεται μέσω των αισθήσεων, τότε τίθεται το ερώτημα αν μπορεί πραγματικά να γνωρίσει την ίδια την ουσία των πραγμάτων. Η παράδοση αποδίδει στον Ανάξαρχο την παρομοίωση του κόσμου με σκηνικό θεάτρου, όνειρο ή φανταστική εικόνα.
Έτσι, ενώ ο Δημόκριτος λέει περίπου ότι «οι αισθήσεις μάς εξαπατούν, αλλά η λογική μπορεί να οδηγήσει βαθύτερα στην πραγματικότητα», ο Ανάξαρχος οδηγείται σε μια πολύ πιο επιφυλακτική στάση: «πόσο βέβαιοι μπορούμε τελικά να είμαστε για όσα θεωρούμε πραγματικά;»
2. Η ηθική: ευθυμία και αταραξία
Διαφορετική είναι επίσης η έμφαση που δίνουν οι δύο φιλόσοφοι στην ανθρώπινη ζωή.
Για τον Δημόκριτο, ο σκοπός της ζωής συνδέεται με την ευθυμία. Η ευθυμία δεν σημαίνει απλώς χαρά ή διασκέδαση. Είναι μια κατάσταση εσωτερικής ισορροπίας, γαλήνης και ψυχικής ευεξίας.
Για να την πετύχει ο άνθρωπος, χρειάζεται μέτρο, αυτοκυριαρχία και φρόνηση. Δεν πρέπει να παρασύρεται από υπερβολικές επιθυμίες ούτε να εξαρτά την ευτυχία του από τον πλούτο, τη δόξα ή τις εξωτερικές απολαύσεις.
Ο Ανάξαρχος, αντίθετα, συνδέεται περισσότερο με την ιδέα της απάθειας, δηλαδή της αδιαφορίας απέναντι σε όσα δεν εξαρτώνται από εμάς. Η στάση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν λάβουμε υπόψη τη σχέση του με τον Πύρρωνα και την ευρύτερη σκεπτικιστική παράδοση.
Επομένως, ο Δημόκριτος φαίνεται να αναζητά την ευτυχία κυρίως μέσα από την εσωτερική ισορροπία και το μέτρο, ενώ στον Ανάξαρχο συναντούμε περισσότερο την προσπάθεια να μην εξαρτάται η ψυχική κατάσταση του ανθρώπου από τις μεταβολές της εξωτερικής πραγματικότητας.
3. Οι ανθρώπινες αξίες και οι συμβάσεις
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τις ανθρώπινες αξίες.
Ο Δημόκριτος αντιμετωπίζει την ηθική ως σημαντικό μέρος της φιλοσοφίας του. Η σωστή ζωή απαιτεί φρόνηση, αυτογνωσία, μέτρο και σεβασμό προς τους άλλους. Ο άνθρωπος δεν πρέπει να κάνει το σωστό μόνο επειδή φοβάται την τιμωρία, αλλά επειδή έχει διαμορφώσει έναν σωστό εσωτερικό χαρακτήρα.
Στην παράδοση που συνδέεται με τον Ανάξαρχο, αντίθετα, εμφανίζεται εντονότερα η αμφισβήτηση της απόλυτης ισχύος των ανθρώπινων διακρίσεων και συμβάσεων. Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο Ανάξαρχος ήταν «μηδενιστής» με τη σύγχρονη σημασία της λέξης. Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τη φιλοσοφία του είναι περιορισμένες και δεν μας επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα ένα ολοκληρωμένο ηθικό σύστημα.
4. Η σχέση με τον Αλέξανδρο
Ο Ανάξαρχος έγινε γνωστός και από τη σχέση του με τον Μέγα Αλέξανδρο. Βρισκόταν στην αυλή του και, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, συμμετείχε σε σημαντικά περιστατικά της εκστρατείας.
Ιδιαίτερα γνωστή είναι η ιστορία που συνδέεται με τη δολοφονία του Κλείτου. Ο Ανάξαρχος παρουσιάζεται σε ορισμένες πηγές να υποστηρίζει μια στάση που δίνει μεγάλη σημασία στη δύναμη και στην εξουσία του ηγεμόνα.
Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή. Από ένα τέτοιο ιστορικό περιστατικό δεν μπορούμε να συμπεράνουμε με βεβαιότητα ότι ο Ανάξαρχος είχε αναπτύξει μια ολοκληρωμένη θεωρία σύμφωνα με την οποία «το δίκαιο είναι ό,τι θέλει ο ισχυρός». Η εικόνα του προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από μεταγενέστερες μαρτυρίες και ανέκδοτα.
5. Η μεγαλύτερη διαφορά τους
Η βαθύτερη διαφορά ανάμεσα στους δύο φιλοσόφους βρίσκεται ίσως στον βαθμό εμπιστοσύνης που δείχνουν στην ανθρώπινη γνώση.
Ο Δημόκριτος, παρά την κριτική του στις αισθήσεις, εξακολουθεί να πιστεύει ότι υπάρχει μια πραγματική δομή του κόσμου και ότι η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να την προσεγγίσει. Γι’ αυτό η φιλοσοφία του είναι ένα θετικό και συστηματικό κοσμοείδωλο.
Ο Ανάξαρχος, αντίθετα, φαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για τα όρια της ανθρώπινης βεβαιότητας. Η σκέψη του ανοίγει τον δρόμο προς μια πιο έντονη μορφή σκεπτικισμού, όπου ο φιλόσοφος δεν θεωρεί αυτονόητο ότι μπορεί να γνωρίσει την πραγματικότητα όπως πραγματικά είναι.
Με απλά λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε:
Ο Δημόκριτος αναζητά την αλήθεια πίσω από τα φαινόμενα, ενώ ο Ανάξαρχος θέτει πιο έντονα το ερώτημα αν μπορούμε πράγματι να είμαστε βέβαιοι ότι την έχουμε βρει.
Συμπέρασμα
Ο Δημόκριτος και ο Ανάξαρχος ξεκινούν από μια κοινή πνευματική παράδοση, αλλά ακολουθούν διαφορετικές κατευθύνσεις. Ο Δημόκριτος οικοδομεί μια συστηματική φιλοσοφία της φύσης, της γνώσης και της ηθικής, βασισμένη στην ατομική θεωρία και στην πεποίθηση ότι ο κόσμος έχει αντικειμενική δομή.
Ο Ανάξαρχος, από την άλλη πλευρά, μετατοπίζει το ενδιαφέρον προς την αμφιβολία, τον σκεπτικισμό και την αδιαφορία απέναντι στις εξωτερικές μεταβολές. Για τον λόγο αυτό θεωρείται σημαντική μορφή στη μετάβαση από τον ατομισμό προς το κλίμα σκέψης που θα οδηγήσει αργότερα στον σκεπτικισμό του Πύρρωνα.
Έτσι, αν ο Δημόκριτος αντιπροσωπεύει την προσπάθεια του φιλοσόφου να εξηγήσει τον κόσμο, ο Ανάξαρχος αντιπροσωπεύει περισσότερο την προσπάθεια να αμφισβητήσει πόσο βέβαιη μπορεί να είναι η γνώση μας γι’ αυτόν.
Η ουσία της διαφοράς τους συνοψίζεται στο εξής:
ο Δημόκριτος χρησιμοποιεί τη λογική για να χτίσει μια βέβαιη αλήθεια (άτομα και κενό), ενώ ο Ανάξαρχος χρησιμοποιεί την αμφιβολία για να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το άγχος της εύρεσης αυτής της αλήθειας, ανοίγοντας τον δρόμο για την απάθεια.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου