Εκεί, στο βαθύτερο και πιο σιωπηλό σημείο της ύπαρξής του, ο άνθρωπος καλείται να αντικρίσει τον εαυτό του όχι όπως τον διαμόρφωσαν οι περιστάσεις, οι φόβοι και οι επιθυμίες του, αλλά όπως θα μπορούσε να υπάρξει όταν απελευθερωθεί από τις αλυσίδες της ασυνειδησίας. Η ρήση του Επίκτητου δεν αποτελεί απλώς μια προτροπή αυτοβελτίωσης, αποκαλύπτει έναν εσωτερικό νόμο, σύμφωνα με τον οποίο η μορφή της ζωής μας αρχίζει να μεταβάλλεται τη στιγμή που αποκτούμε συνείδηση της μορφής που επιθυμούμε να ενσαρκώσουμε. Διότι ο άνθρωπος είναι εν δυνάμει έργο όσων επιλέγει συνειδητά να γίνει.
Στην ερμητική παράδοση, η μεταμόρφωση δεν αρχίζει από την εξωτερική επιφάνεια, αλλά από το εσωτερικό κέντρο της ύπαρξης. Ο αόρατος κόσμος των σκέψεων, των προθέσεων και των πεποιθήσεων προηγείται του ορατού κόσμου των πράξεων. Ό,τι καλλιεργείται επίμονα μέσα μας αναζητά κάποτε την έκφρασή του έξω από εμάς. Όπως ο σπόρος περιέχει, σε λανθάνουσα μορφή, τη δυνατότητα του δέντρου, έτσι και η συνείδηση περιέχει τις δυνατότητες του ανθρώπου που δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί. Ωστόσο, ο σπόρος δεν αρκεί να φέρει μέσα του την εικόνα του δέντρου, πρέπει να ριζώσει στη γη, να αντέξει το σκοτάδι, να διαπεράσει το χώμα και να εκτεθεί στο φως. Κατά τον ίδιο τρόπο, δεν αρκεί να οραματιζόμαστε έναν ανώτερο εαυτό. Χρειάζεται να του προσφέρουμε υπόσταση μέσα από τις πράξεις μας, ακόμη κι όταν κανείς δεν μας παρατηρεί, ακόμη κι όταν η σιωπή δεν μας ανταμείβει και ο δρόμος της αλλαγής μοιάζει να μην οδηγεί πουθενά.
Πολλοί άνθρωποι επιθυμούν να γίνουν σοφοί, αλλά εξακολουθούν να υποτάσσονται στις παρορμήσεις τους. Επιθυμούν να είναι ελεύθεροι, αλλά παραμένουν δέσμιοι της ανάγκης να τους αποδέχονται οι άλλοι. Μιλούν για αλήθεια, ενώ αποφεύγουν να αντικρίσουν τις δικές τους αυταπάτες· αναζητούν τη δύναμη, αλλά φοβούνται τη δοκιμασία που θα τους αναγκάσει να την ανακαλύψουν. Έτσι, ανάμεσα σε αυτό που δηλώνουν ότι είναι και σε αυτό που καθημερινά πράττουν, ανοίγεται ένα χάσμα. Και μέσα σε αυτό το χάσμα χάνεται μεγάλο μέρος της εσωτερικής τους ενέργειας. Η ψυχή διχάζεται όταν η πρόθεση δείχνει προς μία κατεύθυνση και η πράξη προς την αντίθετη. Η εσωτερική ακεραιότητα γεννιέται όταν αυτές οι δύο δυνάμεις αρχίζουν να συγκλίνουν, όταν ο άνθρωπος παύει να λατρεύει την ιδέα του εαυτού του και αναλαμβάνει το έργο της πραγμάτωσής της.
Ο Επίκτητος, ως φιλόσοφος της στωικής παράδοσης, μας καλεί να αναγνωρίσουμε τη βαθύτερη ελευθερία μας: τη δυνατότητα να εργαζόμαστε πάνω στις κρίσεις, στις επιλογές και στις προθέσεις μας, ακόμη κι όταν δεν μπορούμε να ορίσουμε τα εξωτερικά γεγονότα. Δεν επιλέγουμε πάντοτε τις συνθήκες που μας συναντούν, μπορούμε όμως να εξετάσουμε ποια στάση θα υιοθετήσουμε απέναντί τους. Δεν ελέγχουμε τη γνώμη των άλλων, μπορούμε όμως να αποφασίσουμε αν θα της παραδώσουμε την αξία μας. Δεν αποφεύγουμε κάθε απώλεια, απογοήτευση ή δοκιμασία, μπορούμε όμως να αναζητήσουμε μέσα σε αυτές την ευκαιρία να γνωρίσουμε το μέτρο της ψυχής μας. Εδώ βρίσκεται το κρυμμένο μυστήριο της εσωτερικής κυριαρχίας: όχι στην εξουσία πάνω στον κόσμο, αλλά στην άσκηση της συνείδησης που αρνείται να γίνει έρμαιο κάθε εξωτερικής δύναμης.
Σε αυτό το εσωτερικό έργο, η πειθαρχία αποκτά τη σημασία μιας ιερής πράξης. Δεν είναι τιμωρία του εαυτού ούτε άκαμπτη υποταγή σε έναν ιδανικό κανόνα. Είναι η καθημερινή απόφαση να μη θυσιάζεις το ουσιώδες για χάρη του πρόσκαιρου. Κάθε φορά που επιλέγεις την αλήθεια αντί της ευκολίας, την υπομονή αντί της παρόρμησης, τη δικαιοσύνη αντί του συμφέροντος, οικοδομείς μέσα σου ένα αόρατο θεμέλιο. Κάθε φορά που τηρείς μια υπόσχεση την οποία έδωσες στον εαυτό σου, ακόμη κι αν είναι μικρή και ασήμαντη στα μάτια του κόσμου, ενισχύεις τον δεσμό ανάμεσα στη βούλησή σου και στην πράξη σου. Και κάθε φορά που αποτυγχάνεις, αλλά επιστρέφεις συνειδητά στον δρόμο σου, μαθαίνεις ότι η αληθινή δύναμη δεν βρίσκεται στην αλάνθαστη πορεία, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζεις την απόκλιση χωρίς να παραδίδεσαι σε αυτήν.
Ίσως, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα της ρήσης να βρίσκεται σε μια απλή αλλά απαιτητική ερώτηση: ποιος θέλεις πραγματικά να είσαι όταν αφαιρεθούν οι τίτλοι, οι ρόλοι, οι κοινωνικές προσδοκίες και οι εικόνες που προσπαθείς να συντηρήσεις; Ποιος είσαι όταν δεν υπάρχει κοινό να σε χειροκροτήσει; Ποια αρχή θα υπερασπιστείς όταν η υπεράσπισή της έχει κόστος; Ποια αλήθεια θα ακολουθήσεις όταν η ψευδαίσθηση μοιάζει πιο ανακουφιστική; Οι απαντήσεις δεν αποκαλύπτονται μόνο μέσα από τη σκέψη. Αποκαλύπτονται κυρίως μέσα από τις στιγμές της επιλογής, εκεί όπου ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα σε αυτό που τον εξυπηρετεί πρόσκαιρα και σε αυτό που αναγνωρίζει ως ουσιαστικά ορθό.
Και τότε η φράση του Επίκτητου αποκτά τη βαρύτητα ενός προσωπικού όρκου. Πρώτα να αποφασίσεις ποια ποιότητα θέλεις να υπηρετείς, ποια αλήθεια θέλεις να ενσαρκώνεις, ποια αρχή θέλεις να παραμένει σταθερή μέσα στις μεταβολές του κόσμου. Έπειτα να αφήσεις αυτή την απόφαση να κατέβει από τη σφαίρα της ιδέας στη σφαίρα της πράξης. Να γίνει ο τρόπος που μιλάς, ο τρόπος που εργάζεσαι, ο τρόπος που αγαπάς, ο τρόπος που αντιμετωπίζεις την αδικία, την απώλεια, την επιτυχία και τη μοναξιά. Διότι ο εαυτός που επιθυμείς να γίνεις δεν βρίσκεται κάπου μακριά, σε ένα αόριστο μέλλον που περιμένει να αποκαλυφθεί. Βρίσκεται ως δυνατότητα μέσα στην παρούσα στιγμή, κρυμμένος στην επιλογή που καλείσαι να κάνεις τώρα.
Δεν χρειάζεται να περιμένεις να αισθανθείς έτοιμος, ούτε να περιμένεις να εξαφανιστούν οι αμφιβολίες σου. Αρκεί να αρχίσεις να ενεργείς σύμφωνα με την αλήθεια που έχεις επιλέξει, ακόμη κι αν τα βήματά σου είναι ατελή. Γιατί ο άνθρωπος δεν γίνεται αυτό που επιθυμεί μόνο επειδή το ονειρεύεται, αλλά επειδή, μέσα στον χρόνο, αποκτά το θάρρος να το υπηρετεί.
Και όταν κάποτε κοιτάξεις πίσω, ίσως ανακαλύψεις πως η μεταμόρφωση δεν συνέβη σε μία και μοναδική στιγμή. Συνέβη σιωπηλά, σε όλες εκείνες τις μικρές στιγμές που κανείς δεν είδε, όταν επέλεξες να μην προδώσεις αυτό που γνώριζες ως αληθινό. Τότε θα καταλάβεις ότι ο δρόμος προς τον ανώτερο εαυτό δεν ήταν ποτέ μια φυγή από την ανθρώπινη φύση σου, αλλά η συνειδητή πραγμάτωση των δυνατοτήτων της. Και ο αθέατος ναός που αναζητούσες δεν ήταν ένας τόπος πέρα από τον κόσμο, αλλά η ίδια σου η συνείδηση, την οποία έμαθες να κατοικείς με καθαρότητα, ευθύνη και ελευθερία.
Πρώτα, λοιπόν, γνώρισε εκείνον που θέλεις να γίνεις. Έπειτα, γίνε πιστός στην επιλογή σου μέσα από τις πράξεις σου. Γιατί κάθε ημέρα που ζεις σύμφωνα με την αλήθεια σου, ο άνθρωπος που επιθυμείς να γίνεις παύει να είναι ένα μακρινό όραμα και αρχίζει να αποκτά σάρκα, πνοή και υπόσταση μέσα στον κόσμο.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου