Η Βίβλος είναι συχνά δύσκολο να κατανοηθεί χωρίς το κατάλληλο εννοιολογικό πλαίσιο. Γιατί ο Παύλος ανησυχεί για μυστηριώδεις αγγέλους, αρχές, δυνάμεις, δυνάμεις και άρχοντες στις επιστολές του; Γιατί οι αλληλεπιδράσεις με τους δαίμονες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της διακονίας του Ιησού στον Μάρκο; Γιατί μερικές φορές ο παράδεισος περιγράφεται ότι έχει διαφορετικά επίπεδα; Γιατί περιγράφει ο Παύλος τους ανθρώπους κάτω από το νόμο ως υποδουλωμένους στα στοιχεία της φύσης; Τι υποκίνησε τους πρώτους Χριστιανούς να λατρεύουν έναν ουράνιο σωτήρα; Είναι δύσκολο να απαντήσω σε αυτές τις ερωτήσεις χωρίς λεπτομερή κατανόηση της αρχαίας εβραϊκής και ελληνικής κοσμολογίας, γι' αυτό έχω περάσει πολύ χρόνο διαβάζοντας τα καλύτερα βιβλία που μπορώ να βρω για το θέμα. Πολλά από αυτά που έμαθα με εξέπληξαν. Ίσως σας εκπλήξει κι εσάς.
Αυτό το άρθρο μπορεί να φαίνεται φλύαρο στην αρχή. Υπάρχουν δεκάδες διαφορετικά νήματα που πρέπει να διερευνηθούν πριν μπορέσουμε να δούμε το μωσαϊκό που παράγουν στον Χριστιανισμό..
Στην αρχή: Μεσοποταμιακή Κοσμολογία
Οι περισσότεροι μελετητές της Βίβλου πιθανότατα γνωρίζουν ότι οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης ακολούθησαν το κοσμολογικό μοντέλο που χρησιμοποιήθηκε στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Αυτό το μοντέλο του κόσμου ήταν συνήθως τριμερές: Ουρανός, Γη και Κάτω Κόσμος. Ο Ουρανός αποτελούνταν από έναν κοσμικό ωκεανό που συγκρατούνταν από έναν μεγάλο ουράνιο θόλο, το στερέωμα. Εδώ είχαν την κατοικία τους οι υψηλοί θεοί και κανένας άνθρωπος δεν μπορούσε να ελπίζει ότι θα τους συναντήσει εκεί. Ο ήλιος, το φεγγάρι και τα αστέρια περνούσαν μέσα από πόρτες ή πύλες στο στερέωμα καθώς γίνονταν ορατά στον ουρανό. Η Γη ήταν επίπεδη και κυκλική, με τις ηπείρους να περιβάλλονται από έναν ωκεανό και έναν δακτύλιο βουνών στη βάση του στερεώματος. Ο Κάτω Κόσμος ήταν ένα σκιερό βασίλειο κάτω από τη Γη, «ένα ζοφερό μέρος που είχε μια κοινωνική και πολιτική δομή που έμοιαζε πολύ με την αστική ζωή της Μεσοποταμίας». (Wright, σελ. 41) Κάποιοι νόμιζαν ότι ο ήλιος περνούσε από τον Κάτω Κόσμο τη νύχτα. Ένας υπόγειος ωκεανός βρισκόταν κάτω από τον Κάτω Κόσμο.
Η παραδοσιακή ισραηλιτική άποψη που βρίσκουμε στη Βίβλο αντικατοπτρίζει αυτή την τριμερή δομή, με τον Κάτω Κόσμο να παίρνει το όνομα Σεόλ:
Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο ή εικόνα οτιδήποτε είναι στον ουρανό πάνω, ή στη γη κάτω, ή στο νερό κάτω από τη γη. (Έξοδος 20:4)
Πού να πάω από το πνεύμα σου; Πού να φύγω από την παρουσία σου; Αν ανέβω στον ουρανό, είσαι εκεί. αν στρώσω το κρεβάτι μου στον Σιεόλ, είσαι εκεί (Ψαλμός 139:8)
Η λέξη για τον «ουρανό» ή τον «ουρανό» στα εβραϊκά ήταν το ουσιαστικό shamayim στον πληθυντικό, αλλά ο πληθυντικός εξέφραζε την απεραντοσύνη του ουρανού και όχι την πίστη σε πολλαπλούς ουρανούς ή ουρανούς. Η ίδια η λέξη μπορεί να προέρχεται από την ακκαδική ντροπή, που σημαίνει «τόπος νερού». (Wright, σελ. 54) Το στερέωμα (raqiaʻ, κάτι σφυρηλατημένο ή σφυρηλατημένο από μέταλλο) ήταν η δομή σε σχήμα θόλου που χώριζε τον ουρανό από τη γη, και ως μετωνυμία, θα μπορούσε επίσης να αναφέρεται στον ουρανό ή στον αέρα μεταξύ γης και ουρανού.
Έτσι ο Ελοχίμ έφτιαξε τον θόλο και χώρισε τα νερά που ήταν κάτω από τον θόλο από τα νερά που ήταν πάνω από τον θόλο. Και έτσι έγινε. Ο Ελοχίμ ονόμασε τον θόλο «Ουρανό». (Γένεση 1:7–8α)
Τόσο στη Γένεση όσο και στη βαβυλωνιακή αφήγηση της δημιουργίας, ο Ενούμα Ελίς, ο ήλιος, η σελήνη και τα αστέρια είχαν τον ρόλο της διατήρησης του χρόνου και των εποχών. Οι βιβλικοί συγγραφείς έτειναν επίσης να βλέπουν τον ήλιο, το φεγγάρι και τα αστέρια ως ουράνια όντα - το «πλήθος του ουρανού» - που υπηρετούσαν τον Γιαχβέ. Το κοινό επίθετο "Γιαχβέ Σαβαώθ", που μερικές φορές μεταφράζεται "Γιαχβέ των Δυνάμεων", αναφέρεται στην ιδιότητά του ως διοικητή αυτών των όντων.
Δοξάστε τον, ήλιο και φεγγάρι. Δοξάστε τον, όλα τα λαμπερά αστέρια!
Δοξάστε τον, εσείς οι υψηλότεροι ουρανοί, και τα νερά πάνω από τους ουρανούς! (Ψαλμός 148:3-4)
Ενώ υπάρχει μεγάλη ποικιλία στις λεπτομέρειες της δομής του κόσμου, τόσο στα κείμενα της Μεσοποταμίας όσο και στην Παλαιά Διαθήκη, το βασικό μοντέλο μοιάζει με αυτό το διάγραμμα από τον Schwegler, Probleme der bibliscen Urgeschichte, 1960:
Γιατί οι Βαβυλώνιοι αστρονόμοι και οι γείτονές τους στην Εγγύς Ανατολή δεν ανακάλυψαν ποτέ το σφαιρικό σχήμα της γης; Ένα από τα πιο ξεκάθαρα στοιχεία της σφαιρικής φύσης της Γης είναι ότι η εμφάνιση του ουρανού ποικίλλει ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος. Σύμφωνα με τον Wright, «Για να παρατηρήσει κανείς τη διαφορά στα αζιμούθια της ανατολής και της δύσης του ήλιου και της σελήνης, θα πρέπει να ταξιδέψει 110 μίλια βόρεια και νότια και να παραμείνει εκεί λίγο χρόνο για να κάνει παρατηρήσεις» (ibid. 1999). Έτσι, οι αστρονόμοι της αρχαίας Εγγύς Ανατολής δεν είχαν τις παρατηρήσεις που χρειάζονταν για να κάνουν αυτό το άλμα.
Πρώιμη Ελληνική Κοσμολογία
Οι Έλληνες της Ομηρικής Εποχής (περίπου 1200–700 π.Χ.) πίστευαν επίσης ότι ο κόσμος ήταν μια επίπεδη μάζα που περιβάλλεται από νερό. Οι πρώτοι μύθοι των θεών και των Τιτάνων αντανακλούσαν αυτή την κοσμοθεωρία. Οι τρεις κύριες βαθμίδες του κόσμου - ο Ουρανός, η Θάλασσα και ο Κάτω Κόσμος - κυβερνούνταν από τον Δία, τον Ποσειδώνα και τον Άδη και οι θεοί μπορούσαν να ταξιδεύουν ελεύθερα μεταξύ τους. Ένα άλλο βασίλειο, ο Τάρταρος, υπήρχε πολύ πιο κάτω από τον Άδη και χρησιμοποιήθηκε από τον Δία για να φυλακίσει θεούς που είχαν αντιταχθεί στα διατάγματά του (Wright, σελ. 110).
Αυτή η απλή άποψη του σύμπαντος δεν κράτησε. Ο κλασικός ελληνικός πολιτισμός εξαπλώθηκε σε μια τεράστια αυτοκρατορία και με τον καιρό, παρατηρήσεις από διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη ώθησαν τους Έλληνες στοχαστές να αναπτύξουν νέα μοντέλα του σύμπαντος.
Ο Αναξίμανδρος και οι Ίωνες
Η πρώτη σημαντική ανακάλυψη στην ελληνική αστρονομία ήρθε με τον Αναξίμανδρο της Μιλήτου (610–547 π.Χ.) στη Μικρά Ασία. Με βάση τις παρατηρήσεις του, ο Αναξίμανδρος πρόσφερε τρεις βασικές ιδέες που άλλαξαν την αστρονομία και τη φιλοσοφία για πάντα (Couprie, σελ. 99):
- Τα ουράνια σώματα κάνουν πλήρεις κύκλους, περνώντας κάτω από τη γη καθώς και πάνω από αυτήν.
- Η γη επιπλέει ελεύθερη και χωρίς υποστήριξη στο κέντρο του σύμπαντος.
- Τα ουράνια σώματα δεν βρίσκονται όλα στην ίδια απόσταση από τη γη.
Πλάτωνας
Δεν είναι σαφές ποιος πρότεινε πρώτος τη γη ως σφαίρα, αλλά η ιδέα προωθήθηκε από τους Πυθαγόρειους (Couprie, σελ. 201). Ο Πλάτωνας (περ. 427–347 π.Χ.) υιοθέτησε την ιδέα τους στο εξαιρετικά επιδραστικό μοντέλο του για το σύμπαν. Η πληρέστερη περιγραφή του μοντέλου του Πλάτωνα παρέχεται στον Τίμαιο, ένα βιβλίο που αποτέλεσε το αποκορύφωμα του έργου της ζωής του. Η πρωταρχική πρόθεση του Πλάτωνα δεν ήταν να περιγράψει τον κόσμο με τέλεια ακρίβεια, αλλά μάλλον να χρησιμοποιήσει την κοσμολογία για να επιδείξει τη φιλοσοφία του (Couprie, σελ. 213). Ωστόσο, ο Τίμαιος του έγινε το θεμελιώδες μοντέλο για όλη τη δυτική αστρονομία μέχρι τον Κοπέρνικο.
Όλα όσα συζητώ σε αυτήν την ενότητα θα έχουν θρησκευτική σημασία αργότερα.
Σύμφωνα με τον Τίμαιο, το σύμπαν δημιουργήθηκε από έναν υπερβατικό θεό που ονομάζεται Δημιουργός ή τεχνίτης. (Κατά μία έννοια, ο Πλάτωνας ήταν μονοθεϊστής.) Έδωσε στο σύμπαν ένα σώμα (σώμα) σε σχήμα σφαίρας - το πιο τέλειο και ομοιόμορφο σχήμα - κατασκευάζοντάς το από τέσσερα στοιχεία (στοιχειά): Φωτιά, Αέρας, Νερό και Γη. Το ορατό και απτό σώμα του σύμπαντος κατέστη δυνατό με τη σύνδεση αυτών των στοιχείων μεταξύ τους στις σωστές αναλογίες. (Τίμαιος 31-33).
Ο Δημιουργός δημιούργησε επίσης μια Παγκόσμια Ψυχή για να παρέχει κίνηση στο σύμπαν. Η Παγκόσμια Ψυχή δημιουργήθηκε από τρία μέρη - Ομοιότητα, Διαφορά και Ύπαρξη - συνδεδεμένα μεταξύ τους σε ακριβείς αναλογίες. Δύο λωρίδες που ελήφθησαν από το ύφασμα της Παγκόσμιας Ψυχής διαμορφώθηκαν σε δακτυλίους που διασταυρώνονταν μεταξύ τους σε σχήμα Χ, το ελληνικό γράμμα chi (Τίμαιος 36), το οποίο σύμφωνα με τους περισσότερους μελετητές περιγράφει τα επίπεδα του ισημερινού και του Ζωδιακού κύκλου (βλ. Cornford, σελ. 73).
Θα μπορούσε να βοηθήσει, σε αυτό το σημείο, να αναθεωρήσουμε κάποια βασική αστρονομία. Όπως γνωρίζουμε σήμερα, ο άξονας περιστροφής της Γης έχει κλίση περίπου 23° από τον άξονα της τροχιάς της γύρω από τον ήλιο. Αυτή η κλίση είναι υπεύθυνη για το γεγονός ότι ο μεσημεριανός ήλιος βρίσκεται σε διαφορετικά υψόμετρα καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Η περιστροφή της Γης αναγκάζει την καθημερινή κίνηση του ήλιου, της σελήνης, των αστεριών και των πλανητών να ακολουθεί το ισημερινό επίπεδο της γης, ένα αόρατο επίπεδο που εκτείνεται από τον ισημερινό προς όλες τις κατευθύνσεις. Ωστόσο, οι ζωδιακοί αστερισμοί που είναι ορατοί στον νυχτερινό ουρανό μετατοπίζονται περίπου μία μοίρα κάθε μέρα λόγω της τροχιάς μας γύρω από τον ήλιο. Έτσι, ο Ζωδιακός κύκλος κινείται σε διαφορετικό επίπεδο από την καθημερινή κίνηση των πλανητών και των αστεριών και η τομή αυτών των δύο επιπέδων μοιάζει με το γράμμα Χ.
Μέσα σε αυτούς τους δακτυλίους ο Δημιουργός δημιούργησε επτά πλανητικούς δακτυλίους ή σφαίρες, των οποίων η απόσταση από τη Γη εξαρτιόταν από τη φαινομενική ταχύτητα κίνησής τους. Η Σελήνη ήταν η πιο κοντινή, ακολουθούμενη από τον Ήλιο, την Αφροδίτη, τον Ερμή, τον Άρη, τον Δία και τον Κρόνο. Αυτοί οι πλανήτες έγιναν οι ουράνιοι θεοί, οι οποίοι ήταν υποτελείς στον Δημιουργό. Δημιουργώντας τους πλανήτες, ο Δημιουργός δημιούργησε επίσης τον ίδιο τον Χρόνο, αφού οι πλανήτες (ιδιαίτερα ο ήλιος και η σελήνη) έλεγχαν τις ημέρες, τους μήνες και τις εποχές (Τίμαιος 38-39). Οι παραδοσιακοί ανθρωπόμορφοι θεοί της ελληνικής μυθολογίας, υπέθεσε ο Πλάτωνας, δημιουργήθηκαν από τους πλανητικούς θεούς — των οποίων η ύπαρξη ήταν πιο βέβαιη, αφού μπορούσαν πραγματικά να φανούν.²
Ο Δημιουργός δημιούργησε επίσης τις ψυχές των ανθρώπων - μία για κάθε αστέρι στον ουρανό - από τα ίδια συστατικά που χρησιμοποιούνται για την Παγκόσμια Ψυχή. Αυτές οι ψυχές εμφυτεύονται σε σώματα «σύμφωνα με τις επιταγές της Ανάγκης (Ananke)³», και αν ένα άτομο ζει μια δίκαιη ζωή κυριαρχώντας στα πάθη (pathemata) που του επιβάλλονται, η ψυχή του ταξιδεύει πίσω στο συγγενικό της αστέρι μετά το θάνατο.⁴ Επειδή ο Δημιουργός μπορούσε να δημιουργήσει μόνο τέλεια, αθάνατα πράγματα, τα σώματα των ανθρώπινων θνητών έπρεπε να κατασκευαστούν από τις πλανητικές θεότητες, που ήταν επίσης επιφορτισμένοι με τη διακυβέρνηση και την καθοδήγηση της ανθρωπότητας. Το θνητό σώμα, λοιπόν, διαμορφώνεται από τους θεούς που δανείζονται από τα στοιχεία για να το κάνουν. Αυτό το δάνειο πρέπει να αποπληρωθεί όταν πεθάνει το άτομο (Τίμαιος 42). Εδώ, βλέπουμε την προέλευση της ιδέας ότι οι άνθρωποι θα μπορούσαν να προσβλέπουν σε μια μετά θάνατον ζωή στον παράδεισο - μια ιδέα που θα εκτόπιζε την παλαιότερη άποψη για μια μετά θάνατον ζωή στον κάτω κόσμο.
Όπως ο Θεός της ιερατικής αφήγησης της δημιουργίας στη Γένεση 1, ο Δημιουργός του Πλάτωνα ήταν ένα καλοπροαίρετο ον που είχε κάνει τον κόσμο καλό προικίζοντάς τον με ψυχή και λογική. Έτσι, ολόκληρος ο κόσμος λειτουργούσε σύμφωνα με την προνοητικότητα του Δημιουργού — που ονομάζεται Πρόνοια ή Πρόνοια. Η μόνη ανοχή για το κακό ήταν ότι οι ανθρώπινες ψυχές εμφυτεύονταν σε σώματα που έπρεπε να ξεπεράσουν διάφορες γήινες επιρροές για να ζήσουν δίκαια.
Ο Αριστοτέλης και η Φθορά των Στοιχείων
Ο Αριστοτέλης (περ. 384–322 π.Χ.) προώθησε το πλατωνικό μοντέλο, αλλά είχε κάποιες διαφορετικές ιδέες για την αγνότητα και τη διαφθορά. Στην πραγματεία του On the Heavens, δίδαξε ότι οι ουρανοί από το φεγγάρι έως τις εξώτατες σφαίρες ήταν τέλεια και αμετάβλητα βασίλεια που αποτελούνταν από αιθέρα και όχι από τα τέσσερα γήινα στοιχεία. Κάτω από το φεγγάρι, ωστόσο, «βασίλευε η ατέλεια, η ακαθαρσία και η αταξία» (Wright, σελ. 102). Ο Πλούταρχος, πλατωνιστής σύγχρονος του αποστόλου Παύλου, αντιπαρέβαλε τις αμετάβλητες ουράνιες σφαίρες με τη γη, όπου τα πάντα υπόκειντο σε γένεση και καταστροφή, γέννηση και θάνατο, λόγω των ασυμβίβαστων στοιχείων. Συγκεκριμένα, τα στοιχεία ήταν υπεύθυνα για σεισμούς, ξηρασίες, καταιγίδες, λοιμούς, ακόμη και σεληνιακές φάσεις και εκλείψεις (Ίσις και Όσιρις 373C-D). Ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ο σημαντικός Εβραίος φιλόσοφος του πρώτου αιώνα, υποστήριξε επίσης ότι η υποσελήνια σφαίρα παραδεχόταν τη γένεση και τη φθορά επειδή ήταν φτιαγμένη από τα τέσσερα στοιχεία (QG IV.8).
Πρόνοια, Μοίρα και Κοσμική Απαισιοδοξία
Τόσο στην πλατωνική όσο και στη στωική κοσμολογία, ο κόσμος ήταν ουσιαστικά καλός και τα πάντα κατευθύνονταν από την Πρόνοια, η οποία ήταν η κοσμική ενέργεια και βούληση του δημιουργού σύμφωνα με το πλατωνικό μοντέλο, και η ίδια η θεότητα — ένας αιώνιος κύκλος αιτίου-αποτελέσματος — σύμφωνα με το πανθεϊστικό στωικό μοντέλο, το οποίο κατανοούσε τον ίδιο τον κόσμο ως την ορατή εκδήλωση του Θεού. σ. 55, ν. 45· Lewis, σ. 88; Preus, σ. 250) Οι Στωικοί υπό τον Ζήνωνα περιέγραψαν περαιτέρω τη Μοίρα (Χειμαρμένη), η οποία έλεγχε τα πεπρωμένα των ανθρώπων, ως μια πτυχή της Πρόνοιας που λειτουργούσε ως «κινητική δύναμη». Για να επιτρέψει την ύπαρξη του κακού, ο διάδοχος του Ζήνωνα, ο Κλεάνθης, αναγνώρισε ότι η Μοίρα μπορούσε να επιτρέψει πράγματα που δεν ήταν Θεία Πρόνοια. Στο σύστημα του Πλάτωνα, το κακό μπορούσε να υπάρξει λόγω των παθών στα οποία υποβλήθηκαν οι άνθρωποι από την Ανάγκη. Και στις δύο περιπτώσεις, τα αστέρια και οι πλανήτες ήταν θεοί που κυβερνούσαν τους ανθρώπους σύμφωνα με την Πρόνοια (Lewis, σελ. 90–92).⁶
Από τον δεύτερο αιώνα π.Χ. έως τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., ένα νέο κίνημα άρχισε να συμφιλιώνει τις διδασκαλίες του Πλάτωνα με άλλα πνευματικά ρεύματα (Lewis, σελ. 109). Γνωστή σήμερα ως Μέσος Πλατωνισμός, αυτή η σχολή καταπιάστηκε με το πρόβλημα του κακού μεταξύ άλλων θεμάτων. Ο Απουλήιος (De Platone) και ο Ψευδο-Πλούταρχος (Περί Μοίρας), δύο από τους Μέσους Πλατωνιστές των οποίων τα έργα σώζονται σήμερα, έγραψαν ότι ενώ η Πρόνοια ενεργούσε ευεργετικά στους ανθρώπους, η Μοίρα ήταν ένας πιο ιδιότροπος μηχανισμός που διοικούνταν από τους πλανητικούς θεούς και, σε κάποιο βαθμό, τους δαίμονες, τους οποίους θα συζητήσουμε παρακάτω. Η τυχαία και άδικη τύχη, λοιπόν, αποδόθηκε στη Μοίρα (Lewis σελ. 34) και στα ουράνια όντα που την κυβερνούσαν. Αυτό συσχετίστηκε καλά με την αυξανόμενη δημοτικότητα της αστρολογίας, η οποία δίδασκε ότι ο χαρακτήρας και το πεπρωμένο ενός ατόμου καθορίζονταν από τις θέσεις των πλανητών και των αστεριών κατά τη γέννησή τους (Barton, σελ. 96 κ.ε.). Αυτή η «επιστημονική» αστρολογία είχε ήδη εξαπλωθεί σε όλο τον ελληνορωμαϊκό κόσμο από τα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ. (Flamant, σελ. 223).
Μια σχετική τάση του Μέσου Πλατωνισμού ήταν η άνοδος του κοσμικού πεσιμισμού στα τέλη του πρώτου αιώνα. Ένα σημαντικό παράδειγμα μπορεί να βρεθεί στα γραπτά του Νουμηνίου, ο οποίος δίδασκε ότι οι ανθρώπινες ψυχές μολύνονταν από κακίες ενώ κατέβαιναν μέσω των πλανητικών σφαιρών στη γη. Αυτά τα ελαττώματα συνδέονταν με τους πλανητικούς θεούς, και επομένως τα πάντα στη γη ήταν διεφθαρμένα από το κακό.
Αυτές οι νέες, ευρέως διαδεδομένες διδασκαλίες είχαν αναπόφευκτες θρησκευτικές επιπτώσεις για τους απλούς ανθρώπους. Πώς θα μπορούσε ένα άτομο να επιβιώσει από τις φθοροποιές επιρροές των στοιχείων, να ξεφύγει από τον μοιρολατρικό έλεγχο των άστρων και των πλανητών κατά τη διάρκεια της ζωής του και να εξασφαλίσει μια ασφαλή ανάληψη στον ουρανό μετά θάνατον; Θα επανέλθουμε σε αυτό το ερώτημα σε λίγο.
Δαίμονες στην Ελληνική Φιλοσοφία
Καθώς οι Έλληνες φιλόσοφοι διευκρίνιζαν τις λεπτομέρειες των κοσμολογικών τους μοντέλων, η προκλασική έννοια των πνευματικών οντοτήτων που ονομάζονται δαίμονες απέκτησε νέα ζωή.
Η πρώιμη ομηρική λογοτεχνία μιλούσε ήδη για δαίμονες, ή δαίμονες, ως γενικό όρο για τα θεϊκά πνεύματα. Η ακριβής έννοια του όρου είναι ρευστή. Όπως το θέτει ένας μελετητής, τα ομηρικά έπη «γενικά εφαρμόζουν [τη λέξη δαίμων] σε καταστάσεις όπου κάποιος δεν γνωρίζει με ποιον θεό έχει να κάνει ή... για να δηλώσει έναν παράγοντα που είναι υπεύθυνος για αυτό που είναι απροσδόκητο ή δεν εξηγείται με άλλο τρόπο». (Algra, σελ. 75) Ο Πλάτωνας έγραψε για τα δαιμόνια στο Συμπόσιό του. Η μεγάλη απόσταση και η αντίθεση μεταξύ των ουράνιων σφαιρών και του θνητού βασιλείου σύμφωνα με την κοσμολογία του Πλάτωνα κατέστησε απαραίτητο για τα μεσολαβητικά όντα να πάνε μεταξύ θεών και ανθρώπων. Οι προσευχές και οι θυσίες που γίνονταν στη γη μεταφέρονταν από το δαιμόνιο στους θεούς (Συμπ. 202e).
Μετά τον Πλάτωνα, η συνήθης πλατωνική άποψη ήταν ότι οι δαίμονες ήταν ενδιάμεσες ή κατώτερες θεότητες. Πολλοί πίστευαν ότι ήταν πνεύματα που κατοικούσαν στον αέρα, ιδιαίτερα στο πάνω μέρος του κοντά στο φεγγάρι (Brenk, σελ. 2085-2089). Μερικοί Μέσοι Πλατωνιστές πίστευαν ότι η υποσελήνια περιοχή ήταν γεμάτη από δαίμονες που ήταν υπεύθυνοι για τη διαχείριση της Μοίρας (Lewis, σελ. 112). Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, η επιρροή από τους δαίμονες και τα άστρα έδωσε σε κάθε άτομο ένα μοναδικό μείγμα παθών (pathemata) που ήταν υπεύθυνο για την ανομοιομορφία της ανθρώπινης φύσης (Περί ηρεμίας του νου 474). Ένας σημαντικός παράγοντας που υποκίνησε την ανάπτυξη της δαιμονολογίας ήταν ότι «κατέστησε δυνατή τη συμφιλίωση του παραδοσιακού πολυθεϊσμού με τις ολοένα και πιο πιεστικές ανάγκες του μονοθεϊσμού, καθώς οι αρχαίοι θεοί έγιναν δαίμονες υπό την εξουσία ενός υπέρτατου θεού». (Brisson, σελ. 68)
Δαίμονες και Άγγελοι στον Ιουδαϊσμό
Ενώ αυτές οι εξελίξεις συνέβαιναν στον ελληνόφωνο κόσμο, νέες ιδέες για τους πνευματικούς κατοίκους του κόσμου επικρατούσαν και μεταξύ των Εβραίων.
Κακά πνεύματα και δαίμονες
Όπως έχω γράψει στο παρελθόν, οι δαίμονες δεν εμφανίζονται πραγματικά στην Παλαιά Διαθήκη. Τα κακά πνεύματα υπάρχουν, αλλά τις σπάνιες φορές που αναφέρονται, απεικονίζονται ως υπηρέτες του Γιαχβέ (π.χ. 1 Σαμ 16:14-23). Η εβραϊκή λογοτεχνία του Δεύτερου Ναού παρείχε μια νέα εξήγηση για τα κακά πνεύματα. Σύμφωνα με το 1 Ενώχ και Ιωβηλαία, το σεξουαλικό συνέδριο μεταξύ αθάνατων Παρατηρητών και ανθρώπινων γυναικών σε αρχέγονους χρόνους είχε δημιουργήσει γίγαντες με αθάνατες ψυχές. Όταν οι γίγαντες καταστράφηκαν από τον Κατακλυσμό, οι ψυχές τους παρέμειναν στη γη ως κακά πνεύματα (Stuckenbruck, σελ. 102). Τα ελληνικά του 1 Ενώχ τα αναφέρουν ως πνεύματα (πνεύματα), όχι δαίμονες (δαίμονες).
Όταν οι εβραϊκές γραφές μεταφράστηκαν στα ελληνικά, αρκετές εβραϊκές λέξεις μεταφράστηκαν ως δαίμων ή δαίμονας. Το πιο σημαντικό είναι το shedim, ένας όρος που αναφέρεται στους θεούς άλλων εθνών. Ίσως λόγω της επιρροής αυτών των μεταφραστικών επιλογών, ο «δαίμονας» λειτούργησε κυρίως ως αρνητικός όρος στον Ιουδαϊσμό και οι δαίμονες θεωρήθηκαν κακά πνεύματα.
Σε αντίθεση με την ελληνική φιλοσοφία, η εβραϊκή θρησκεία στα τέλη της περιόδου του Δεύτερου Ναού ανέπτυξε επίσης την ιδέα ότι τα κακά πνεύματα ή δαίμονες οδηγούνταν από έναν μοναδικό πρίγκιπα. Στα Ιωβηλαία, ο αρχηγός των κακών πνευμάτων ονομάζεται Mastema ή Belial. Ο Belial είναι επίσης ο αρχηγός των εχθρών του Θεού στις Διαθήκες των Δώδεκα Πατριαρχών και σε μερικά από τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, όπου αποκαλείται επίσης Άγγελος του Σκότους. Στη Διαθήκη του Σολομώντα, ο Βεελζεβούλ είναι αυτός που κυβερνά τους δαίμονες. Η επιρροή της δυαδικής περσικής θρησκείας που δίδασκε τόσο για έναν καλοπροαίρετο θεό όσο και για ένα υπέρτατο κακό ον αναγνωρίζεται ευρέως σε αυτές τις εξελίξεις.
Οι Άγγελοι ως Μεσολαβητές
Σε παλαιότερα τμήματα της Εβραϊκής Βίβλου, όπως η Δευτερονομιστική Ιστορία και οι προφήτες, που απεικόνιζαν τον Θεό να επικοινωνεί απευθείας με προφήτες και ιερείς, δεν υπήρχε ανάγκη για μεσάζοντες για να μεταφέρουν το μήνυμα του Θεού. Σε μεταγενέστερα κείμενα, ωστόσο, ο Θεός ήταν πιο απόμακρος και ο ρόλος του θεϊκού αγγελιοφόρου - mal'ak στα εβραϊκά - έγινε σημαντικός. Όταν οι Εβραϊκές Γραφές μεταφράστηκαν στην ελληνική, αυτά τα όντα περιγράφηκαν χρησιμοποιώντας τον όρο άγγελος (άγγελος), ο οποίος ήταν ήδη σε χρήση στην ελληνική θρησκεία. Για παράδειγμα, ο Ερμής περιγράφεται ως ο άγγελος των θεών στην Οδύσσεια (5.29) και πολλές επιγραφές στη Μικρά Ασία τιμούν θεϊκούς αγγέλους μαζί με θεούς όπως ο Δίας. Τέτοιες αναφορές σε αγγέλους συχνά πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύουν τον Ερμή ή την Εκάτη, που ήταν και οι δύο θεότητες αγγελιοφόροι (Arnold, σελ. 70 κ.ε.).
Σύμφωνα με τον Φίλωνα, οι άγγελοι των εβραϊκών γραφών ήταν τα ίδια όντα που άλλοι φιλόσοφοι αποκαλούσαν δαίμονες (Σομ. 1.41), και χρειάζονταν ως ενδιάμεσα όντα επειδή η ανθρωπότητα δεν μπορούσε να αντέξει την άμεση επαφή με τον Θεό (Σοφ. 1.142–143· βλ. Feldmeier, σελ. 558). Ο ίδιος ο Φίλων δεν είχε πρόβλημα να αποκαλεί τους αγγέλους δαίμονες. Είπε ότι ο αέρας που έφτανε από τη γη στο φεγγάρι ήταν γεμάτος από αυτά, ίσος σε αριθμό με τα αστέρια. Ήταν οι λόγοι και οι λειτουργοί του Θεού στην ανθρωπότητα (Brenk, σελ. 2099). Τα γραπτά του Φίλωνα αντιπροσωπεύουν μια νέα και επιδραστική προσπάθεια ερμηνείας της εβραϊκής θρησκείας σε ένα κοσμολογικό πλαίσιο της Μέσης Πλατωνικής.
Οι άγγελοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο τόσο στη μετάδοση των μηνυμάτων του Θεού όσο και στην εκτέλεση του θελήματός του σε μεταγενέστερα κείμενα όπως ο Δανιήλ, ο Α ́ Ενώχ, ο Τωβίτ, τα Ιωβηλαία και οι Β ́ Μακκαβαίοι («Άγγελος Β ́», DDD, σελ. 51). Η πίστη σε έναν Μεγάλο Άγγελο που θα μπορούσε να μεσολαβήσει για λογαριασμό του Ισραήλ και να αντιταχθεί στις δυνάμεις του κακού εμφανίστηκε επίσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ο αρχάγγελος Μιχαήλ ενεργεί ως μεσίτης και σωτήρας των Εβραίων στον Δανιήλ. Στο 3 Βαρούχ, είναι ο μόνος άγγελος που μπορεί να πλησιάσει απευθείας τον Θεό ως ουράνιος αρχιερέας. και στον Πολεμικό Πάπυρο από το Κουμράν, είναι ο Πρίγκιπας του Φωτός που πολεμά για λογαριασμό του Θεού. Η Διαθήκη του Λευί 5.5-6 και η Διαθήκη του Δαν 6.1-3 μιλούν και οι δύο για έναν άγγελο που χρησιμεύει ως ο μοναδικός μεσολαβητής μεταξύ του Ισραήλ και του Θεού, μεσολαβώντας για λογαριασμό του Ισραήλ. Στην Προσευχή του Ιωσήφ, ένας άγγελος που ονομάζεται Ιακώβ είναι ο πρωτότοκος της δημιουργίας του Θεού που χρησιμεύει ως μεσολαβητής κάποιου είδους (το πλήρες κείμενο δεν σώζεται). Ο Φίλων ονόμασε αυτόν τον αγγελικό μεσολαβητή Λόγο, Πρωτότοκο του Θεού και Υιό του Θεού (Σύγχυση Γλωσσών 146-7 και De Agricultura 51) που υπηρέτησε ως αρχιερέας στον κοσμικό ναό. Θα μπορούσαν να δοθούν πολλά άλλα παραδείγματα.
Ελληνιστικές Λατρείες Σωτηρίας
Για να ανακεφαλαιώσουμε εν συντομία την πρόοδό μας: η άνθηση της ελληνικής αστρονομίας και φιλοσοφίας στην κλασική εποχή οδήγησε στη σταδιακή απαξίωση της παλιάς κοσμοθεωρίας ενός επίπεδου, τριμερούς κόσμου που κυβερνάται από ανθρωπόμορφους θεούς. Αντικαταστάθηκε με ένα μοντέλο στο οποίο η γη βρισκόταν στο κέντρο ενός σφαιρικού σύμπαντος που αποτελείται από ομόκεντρες σφαίρες ή επίπεδα που αντιστοιχούσαν στους πλανήτες και τα αστέρια. Ο τέλειος δημιουργός Θεός ήταν απρόσιτος στους θνητούς ανθρώπους, των οποίων τα σώματα ήταν δανεισμένα από τα στοιχεία, αλλά κατείχαν αθάνατες ψυχές που είχαν κατέβει από τα αστέρια. Οι πλανητικοί/αστρικοί θεοί έλεγχαν την τύχη και το πεπρωμένο των θνητών μέσω της αρχής της Χειμαρμένης (Μοίρα), η οποία εν μέρει διοικούνταν μέσω ενδιάμεσων όντων που ονομάζονταν δαίμονες (δαίμονες). Το γήινο βασίλειο και όλοι οι θνητοί σε αυτό υπέφεραν επίσης από διαφθορά λόγω της απόστασής του από τους θεούς και της επιρροής των στοιχείων, των παθών και της Ananke (Ανάγκη). Η δημοτικότητα της αστρολογίας ενίσχυσε την άποψη ότι η τύχη και το πεπρωμένο κάποιου ελέγχονταν από ουράνια σώματα και δυνάμεις.
Σύμφωνα με αυτή την Weltanschauung, οι άνθρωποι επιθυμούσαν έναν σωτήρα που να είναι αρκετά ισχυρός ώστε να παραβιάσει το γήινο βασίλειο για λογαριασμό της ανθρωπότητας, νικώντας τους ιδιότροπους δαίμονες και τις κοσμικές θεότητες για να απελευθερώσει τους ανθρώπους από τη σκλαβιά της Μοίρας και διδάσκοντας στους πιστούς τη γνώση που απαιτείται για να ανέβουν πίσω στον ουρανό μετά το θάνατο (Πρβλ. Nilsson, σελ. 115; Knox, σελ. 39–40).
«Ξεπερνάω τη Μοίρα. Η μοίρα υποτάσσεται σε μένα».
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι άνθρωποι απέβλεπαν στις ανατολικές θρησκείες για σωτηρία. Η θρησκεία της Ίσιδας, της αιγυπτιακής θεάς, έγινε μια παραγωγική μυστηριακή λατρεία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Την αποκαλούσαν «Κυρία της ζωής, κυβερνήτη της μοίρας και του πεπρωμένου» (Müller, σελ. 84 σημ. 8. Παρατίθεται από τον Lewis, σελ. 138). Οι οπαδοί της πίστευαν ότι μπορούσε να ελέγξει τη Μοίρα μέσω της κυριαρχίας της στα ουράνια σώματα. Η θεά διακηρύσσει σε μια πρώιμη αρετολογία (αφήγηση θαυματουργών πράξεων):
Έδειξα τα μονοπάτια των αστεριών.
Διέταξα την πορεία του ήλιου και του φεγγαριού.
Ζω στις ακτίνες του ήλιου.
Εγώ κυβερνώ το μονοπάτι του ήλιου.
Όλα με υπακούουν.
Ελευθερώνω αυτούς που είναι αλυσοδεμένοι.
Νικάω τη Μοίρα [Χειμαρμένον].
Η μοίρα υποτάσσεται σε μένα.
(Ό.π.)
Στον Χρυσό Γάιδαρο του πλατωνιστή φιλοσόφου Απουλήιου, η Ίσις λέει στον Λούκιο: «Θα ξέρεις ότι εγώ και μόνο εγώ έχουμε τη δύναμη να παρατείνουμε τη ζωή σου πέρα από τα όρια που έχουν οριστεί ως μοίρα σου». (Metam. 11.15, μετάφραση Lewis, σελ. 139). Ο προσηλυτισμός στη λατρεία του Isiac σήμαινε ότι κάποιος ήταν «αναγεννημένος» — απελευθερωμένος από το αρχικό, αστρικά καθορισμένο πεπρωμένο του για να ζήσει μια νέα ζωή (Lewis, σελ. 139).
Ο Μίθρας και ο Κοσμικός Άξονας
Ο Μιθραϊσμός παρέχει ένα άλλο σχετικό παράδειγμα. Αν και η κεντρική θεότητα του σωτήρα, ο Μίθρας, ήταν ονομαστικά μια περσική θεότητα, ο ίδιος ο Μιθραϊσμός ήταν μια ρωμαϊκή μυστηριακή θρησκεία με αξιοσημείωτο ενδιαφέρον για την αστρονομία. Η μιθραϊκή τέχνη συχνά παρουσίαζε τα δώδεκα ζώδια καθώς και τον ήλιο, τη σελήνη και τους πλανήτες. Οι μιθραϊκοί ναοί, που ονομάζονταν Μιθραίοι, χτίστηκαν υπόγεια και προορίζονταν να αντιπροσωπεύουν τον κόσμο (Ulansey 1989, σελ. 132).
Το κεντρικό χαρακτηριστικό της θρησκείας ήταν μια σκηνή, που ονομαζόταν Ταυροκτονία, στην οποία ο Μίθρας, φορώντας τη χαρακτηριστική του κάπα και το φρυγικό καπέλο του, σκοτώνει έναν ταύρο. Αυτή η σκηνή είναι παρούσα ως πίνακας ή χαραγμένο μνημείο σε κάθε Μιθραίο που έχει ανασκαφεί ποτέ, από τα οποία υπάρχουν εκατοντάδες σε όλη την πρώην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Η Ταυροκτονία περιέχει πάντα και πολλές άλλες φιγούρες: έναν σκύλο, ένα φίδι, ένα κοράκι, έναν σκορπιό και μερικές φορές ένα λιοντάρι και ένα κύπελλο. Είναι ευρέως αναγνωρισμένο ότι η Ταυροκτονία έχει αστρονομικό χαρακτήρα: ο ταύρος είναι ο αστερισμός του Ταύρου και οι άλλες φιγούρες αντιπροσωπεύουν τον Μικρό Κυνό, την Ύδρα, τον Κόρβο, τον Σκορπιό, τον Λέοντα και τον Κρατήρα.
Αν και η ακριβής έννοια της Ταυροκτονίας εξακολουθεί να συζητείται, ο Μιθραϊκός μελετητής David Ulansey προσφέρει την ενδιαφέρουσα θεωρία ότι ο συμβολισμός της σχετίζεται με τα ευρήματα του αστρονόμου Ίππαρχου (190–120 π.Χ.), ο οποίος ανακάλυψε τη μετάπτωση των ισημεριών - το φαινόμενο ότι οι θέσεις του ζωδιακού κύκλου μετατοπίζονται λίγο κάθε χρόνο, το οποίο τώρα γνωρίζουμε ότι οφείλεται σε μια αργή ταλάντευση στον άξονα της γης. Αυτό σήμαινε ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο αστερισμός της εαρινής ισημερίας, το αστρολογικό νέο έτος, είχε μετατοπιστεί από τον Ταύρο (τον Ταύρο) στον Κριό. Σήμαινε επίσης ότι η σφαίρα των άστρων κινούνταν με έναν προηγουμένως άγνωστο τρόπο που δεν είχε ληφθεί υπόψη στο πλατωνικό μοντέλο (Ulansey 1989).
Τι είχε κάνει την εαρινή ισημερία να εγκαταλείψει τον Ταύρο; Σύμφωνα με τη θεωρία του Ulansey, πιστεύεται ότι ο Μίθρας, που αντιπροσωπεύεται από τον αστερισμό του Περσέα («ο Πέρσης») που βρίσκεται ακριβώς πάνω από τον Ταύρο στον ουρανό, ήταν υπεύθυνος για την περιστροφή του άξονα του ίδιου του σύμπαντος, που συμβολίζεται στην Ταυροκτονία ως η δολοφονία του Ταύρου. Τα άλλα πλάσματα στην Ταυροκτονία ήταν όλα αστερισμοί που βρίσκονταν κατά μήκος του ουράνιου ισημερινού κατά την εποχή του Ταύρου και έχασαν τις προνομιακές τους θέσεις.⁷ Αυτό σήμαινε ότι ο Μίθρας είχε τον έλεγχο του σύμπαντος και με τη δύναμη να τον αλλάξει, μπορούσε να απελευθερώσει τους οπαδούς του από τη δύναμη της Μοίρας και να εγγυηθεί ασφαλές πέρασμα στη μετά θάνατον ζωή (Lewis, σ. 140; Ulansey 1989, σελ. 133).
Ακόμα κι αν η θεωρία του Ulansey είναι λανθασμένη από ορισμένες απόψεις, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κυριαρχία του Μίθρα στον κόσμο ήταν μια κεντρική πεποίθηση (Lewis, σελ. 141). Η ενσάρκωση του Μίθρα —γεννημένος από έναν βράχο— είναι «αυτή ενός θεού που τώρα αναλαμβάνει την ευθύνη για τον κόσμο, αυτή ενός κοσμοκράτορα [άρχοντα του κόσμου]. … Η κυριαρχία του Μίθρα συμπίπτει με την τελική σωτηρία της Δημιουργίας». (Turcan, σελ. 248)
Κοσμικός Συμβολισμός στον Ελληνιστικό Ιουδαϊσμό
Έχουν συσσωρευτεί αρκετά στοιχεία που δείχνουν ότι οι Εβραίοι στον εξελληνισμένο κόσμο ενδιαφέρονταν ομοίως για την αστρολογία και την επιρροή του σύμπαντος. Αρκετές πρώιμες εβραϊκές συναγωγές έχουν αποκαλυφθεί με άθικτα ψηφιδωτά δαπέδου που παρουσιάζουν εικόνες του ζωδιακού κύκλου, των εποχών, της σελήνης και του ήλιου με τη μορφή του Ήλιου, του θεού του ήλιου με το άρμα του. Τα εβραϊκά φυλαχτά από τον πρώτο αιώνα και μετά απεικονίζουν έναν προσωποποιημένο ήλιο και φεγγάρι, καθώς και τα αστέρια και τους πλανήτες, που αναπαρίστανται με τρόπο που υποδηλώνει αστρική ευσέβεια. Σε μερικούς, ο ήλιος προσδιορίζεται ως Ιάο (Γιαχβέ στα ελληνικά). (Goodenough, σελ. 116-126)
Ο μεγάλος ναός στην Ιερουσαλήμ παρουσίαζε επίσης αστρικούς συμβολισμούς. Σύμφωνα με τον Ιώσηπο, το εξωτερικό πέπλο του ναού, μια τεράστια κουρτίνα ύψους 80 ποδιών, απεικόνιζε ένα «πανόραμα ολόκληρου του ουρανού», δηλαδή τον έναστρο ουρανό (J.W. 5.5.4). Σύμφωνα με τον Ιώσηπο και τον Φίλωνα, το «ιερό κηροπήγιο» (μενόρα) στο ναό είχε επτά κλάδους που αντιπροσώπευαν τους επτά πλανήτες (πρβλ. Φίλων, Κληρονόμος των Θείων Πραγμάτων, 221-24). Ο Φίλων αναγνώρισε επίσης τις δώδεκα πέτρες στο θώρακα του αρχιερέα ως σύμβολα του ζωδιακού κύκλου, που φοριούνται σε μίμηση του αληθινού ναού, που ήταν ο ίδιος ο κόσμος (Σομ. 1.215). Ραβινικές πηγές υποστήριζαν ότι οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ ήταν μια νύξη στον ζωδιακό κύκλο,⁸ όπως και τα διάφορα έπιπλα του πρώτου ναού που υπήρχαν σε δώδεκα: λεκάνες, κύπελλα, κουτάλια, βόδια κ.λπ. Η στρογγυλή ορειχάλκινη θάλασσα στο ναό υποτίθεται ότι αντιπροσώπευε το σύμπαν. (Βλ. Goodenough, σελ. 149 για πηγές.) Ο Erwin Goodenough, στο έγκυρο έργο του για το θέμα, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο αστρικός συμβολισμός πρέπει να είχε «μεγάλη σημασία» για τους Εβραίους, παρά την αντίθεση των ραβίνων (ibid. p. 154).
Τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας παρέχουν ένα άλλο παράδειγμα μιας εβραϊκής κοινότητας του πρώτου αιώνα που ενδιαφερόταν για τα αστέρια. Μερικά από τα έγγραφα του Κουμράν επικεντρώνονται στην αστρονομία για τους σκοπούς της τήρησης θρησκευτικών ημερολογίων και άλλα για αστρολογικούς σκοπούς. Παραδείγματα περιλαμβάνουν το 4Q186, ένα αστρολογικό εγχειρίδιο, και το 4Q318, ένα έγγραφο που περιέχει ένα ζωδιακό ημερολόγιο με αστρολογικές προβλέψεις στο τέλος.
Η αστρική αθανασία - η πλατωνική αντίληψη της μετά θάνατον ζωής - κέρδισε επίσης σημαντικό κοινό στον Ιουδαϊσμό κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ο Δανιήλ, που γράφτηκε τον 2ο αιώνα π.Χ., δηλώνει ήδη ότι «εκείνοι που είναι σοφοί θα λάμψουν σαν τη λάμψη του στερεώματος, και εκείνοι που στρέφουν πολλούς στη δικαιοσύνη σαν τα αστέρια στους αιώνες των αιώνων» (Δαν. 12:3). Το 1 Ενώχ, το οποίο αφιερώνει έντεκα κεφάλαια στη λειτουργία του κόσμου, δηλώνει ότι οι δίκαιοι που έφυγαν βρίσκονται στους ουρανούς με τον Εκλεκτό και τους αγγέλους του (1 Εν. 39:3-7). Όπως σημειώνει ο Goodenough, «φαίνεται ότι ο παλιός Σεόλ έχει εξαφανιστεί εντελώς» (ibid. p. 157). 1 Ο Ενώχ και πολλά άλλα εβραϊκά κείμενα απεικονίζουν τον ουρανό ως μια σειρά επιπέδων ή σφαιρών, σαφώς εμπνευσμένα από την πλατωνική κοσμολογία, αν και οι συγγραφείς συχνά δεν κατανοούν καλά την αστρονομία πίσω από αυτά. Ο Φίλων από την πλευρά του αγκάλιασε με ενθουσιασμό την αστρική αθανασία: «Αλλά κάθε σοφή ψυχή δεν ζει σαν μετανάστης και παρεπίδημος σε αυτό το θνητό σώμα, αφού έχει για κατοικία και χώρα την πιο αγνή ουσία του ουρανού, από την οποία μεταναστεύει σε αυτό το περιβάλλον με έναν επιτακτικό νόμο;» (QG 4.74)
Πρώιμος Χριστιανισμός: Η εβραϊκή παράδοση συναντά την ελληνική κοσμολογία
Γίνεται φανερό τώρα (σε μένα, τουλάχιστον) ότι ο πρώιμος Χριστιανισμός ήταν μια μορφή ελληνιστικού Ιουδαϊσμού που είχε απελευθερωθεί από τους εθνοτικούς περιορισμούς του - ένα μείγμα της εβραϊκής παράδοσης με την πλατωνική κοσμολογία που επικεντρώθηκε σε μια ουράνια λυτρωτική φιγούρα που επανασχεδιάστηκε ως σωτήρας όχι του Ισραήλ, αλλά ολόκληρου του κόσμου. Σε αντίθεση με τον Χριστό τον σωτήρα στεκόταν μια ιεραρχία απείθαρχων ή αδαών δαιμόνων και πλανητικών θεοτήτων που είχαν διαφθείρει τη γη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα κατώτερα ουράνια βασίλεια. Αυτό μπορεί να καταδειχθεί μέσα από μια έρευνα των παλαιοχριστιανικών κειμένων. Η ανάλυση που ακολουθεί δεν είναι ολοκληρωμένη. Πολλά περισσότερα κείμενα θα μπορούσαν να εξεταστούν με τον ίδιο τρόπο.
Η Ανάληψη του Ησαΐα
Το πρώιμο (πιθανώς του πρώτου αιώνα) κείμενο γνωστό ως Η Ανάληψη του Ησαΐα περιέχει ένα σύντομο πρωτο-Ευαγγέλιο για την κάθοδο και την άνοδο του Ιησού όπως αποκαλύφθηκε στον Ησαΐα σε ένα όραμα. Πρώτον, ο Ησαΐας ξεναγείται στους ουρανούς, οι οποίοι αποτελούνται από επτά επίπεδα πάνω από το στερέωμα, σαφώς εμπνευσμένα από τα πλατωνικά μοντέλα των επτά πλανητών (Wright, σελ. 158). Ο Ησαΐας βλέπει πώς οι διεφθαρμένοι, βίαιοι άγγελοι του Σαμαέλ κατοικούν στον αέρα κάτω από το στερέωμα, ενώ τα επίπεδα του ουρανού πάνω είναι όλο και πιο ένδοξα. Χαίρεται που του λένε ότι οι ευσεβείς πιστοί θα μεταμορφωθούν και θα ανέβουν στους ουρανούς μετά το θάνατο (ουράνια αθανασία).
Στον έκτο και τον επτά ουρανό, ο Ησαΐας μαθαίνει για τον Κύριο Χριστό, τον Υιό του Θεού, ο οποίος θα ονομαστεί «Ιησούς» όταν κατέβει στον φθαρτό κόσμο (γη). Ο Χριστός πρόκειται να πάρει τη μορφή ανθρώπου και θα σταυρωθεί απροειδοποίητα από «τον θεό εκείνου του κόσμου» (9:14) πριν νικήσει τον άγγελο του θανάτου και αναληφθεί ξανά. Σύμφωνα με τα πλατωνικά πρότυπα του Αριστοτέλη και του Πλούταρχου, το βασίλειο του κόσμου είναι διεφθαρμένο και ο αέρας κάτω από τις ουράνιες σφαίρες είναι γεμάτος δαίμονες, τους οποίους ο συγγραφέας αποκαλεί αγγέλους. Λίγο πιο κάτω, διαβάζουμε ότι ακόμη και τα κατώτερα επίπεδα του ουρανού κυβερνώνται από θεούς που δεν δοξάζουν ακόμη τον Χριστό. Καθώς ο Χριστός κατεβαίνει στα πέντε κατώτερα επίπεδα του ουρανού, πρέπει να πάρει την οπτική εμφάνιση των αγγέλων που κατοικούν σε κάθε στάδιο για να αποφύγει την ανακάλυψη από τους «άρχοντες και αγγέλους και θεούς» που ελέγχουν αυτά τα βασίλεια, μέχρι να εκπληρώσει την αποστολή του (Ασκ. Ησ. 10:12).
Η Ανάληψη του Ησαΐα αντλεί ξεκάθαρα την κοσμολογία και την κατανόηση της αθανασίας από την ελληνική φιλοσοφία που περιγράφηκε παραπάνω. Διαφέρει, ωστόσο, στο ότι τα αθάνατα όντα κάτω από το στερέωμα είναι εντελώς διεφθαρμένα και ότι έχουν έναν αρχηγό, τον άγγελο Σαμαέλ. Αυτά τα στοιχεία προέρχονται σαφώς από την παράδοση του Ενώχ-Ιωβηλαίου και το ίδιο το όνομα Σαμαέλ προέρχεται από το 1 Ενώχ. Ο Χριστός ως αγγελική φιγούρα στον ουρανό που κατεβαίνει για να σώσει δίκαιους πιστούς προέρχεται επίσης από τις εβραϊκές παραδόσεις που συζητήθηκαν προηγουμένως.
Ο Παύλος και το Κοσμικό Ευαγγέλιο
Μπορούμε να συμπεράνουμε από το 2 Κορινθίους 12:2, στο οποίο ο Παύλος περιγράφει το όραμά του για τον Παράδεισο που βρίσκεται στον «τρίτο ουρανό», ότι ο απόστολος εμμένει σε μια πλατωνική κοσμολογία με πολλαπλούς ουρανούς (Wright, σελ. 133).
Γνωρίζω ένα άτομο εν Χριστώ που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε στον τρίτο ουρανό... Και ξέρω ότι ένας τέτοιος άνθρωπος... αρπάχτηκε στον Παράδεισο και άκουσε πράγματα που δεν πρέπει να ειπωθούν, που κανένας θνητός δεν επιτρέπεται να επαναλάβει. (Β ́ Κορ. 12:2-4)
Μία από τις βασικές διδασκαλίες του Παύλου φαίνεται να είναι ότι ο Χριστός προσφέρει απελευθέρωση από την επιρροή κοσμικών οντοτήτων και δυνάμεων:
Γιατί είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή, ούτε άγγελοι ούτε άρχοντες ούτε δυνάμεις... Ούτε ύψος ούτε βάθος, ούτε κανένα άλλο κτιστό, δεν θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού που είναι στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας. (Ρωμ. 8:39)
Το λεξιλόγιο του Παύλου για τους αγγέλους, τους άρχοντες και τις δυνάμεις έχει κοσμική σημασία τόσο στα εβραϊκά όσο και στα φιλοσοφικά κείμενα (βλ. παρακάτω), και το «ύψος» και το «βάθος» αντλούνται συγκεκριμένα από το αστρονομικό λεξιλόγιο του πρώτου αιώνα μ.Χ. (βλ. Lewis, σελ. 59 για παραπομπές· Van Kooten, σελ. 93 κ.ε.).
Η κοσμική μοιρολατρία είναι επίσης εν όψει όταν ο Παύλος διδάσκει ότι «όταν ήμασταν παιδιά, ήμασταν σκλαβωμένοι στα στοιχεία του κόσμου» (Γαλ. 4:3). Αυτό το κρυπτικό δόγμα εξηγείται εύκολα από τις σύγχρονες διδασκαλίες του Πλούταρχου και του Φίλωνα, οι οποίοι λένε ότι οι θνητοί υπόκεινται στη γενεσιουργό και καταστροφική φύση των στοιχείων (Van Kooten, σελ. 60-65).
Αυτό μας βοηθά να καταλάβουμε τι εννοεί ο Παύλος στα επόμενα εδάφια (Γαλ. 4:4-9), όπου εξισώνει τη μεταστροφή των μη Εβραίων Γαλατών στον εβραϊκό νόμο ως επιστροφή στη δουλεία κάτω από τα κοσμικά στοιχεία. Για τον Παύλο, ο «Νόμος» είναι ένα καταπιεστικό κοσμικό σύστημα, ταυτόσημο με τα στοιχεία της ελληνικής κοσμολογίας, και όχι απλώς ένα σύνολο θρησκευτικών κανόνων. Αυτό μπορεί να ταιριάζει με την περιγραφή του Ψευδο-Πλούταρχου για τη μοίρα ως κοσμικό νόμο που διοικείται από πλανητικές δυνάμεις (βλ. Dillon, σελ. 321). Επιπλέον, όπως παρατηρεί ο Van Kooten στο οξυδερκές βιβλίο του για την κοσμολογία του Παύλου, για να έχει νόημα το επιχείρημα του Παύλου, πρέπει να επιδιώκει τόσο την εβραϊκή όσο και την εθνική θρησκευτική νομοθεσία όταν αναφέρεται σε «εκείνους που βρίσκονται κάτω από το νόμο» (Γαλ. 4:5):
Ο «νόμος» στο Γαλ 4.5 δεν μπορεί να αναφέρεται μόνο στον εβραϊκό νόμο, αφού υπάρχει σαφής παραλληλισμός με τα «στοιχεία του κόσμου» (Γαλ 4.3) κάτω από τα οποία υποδουλώθηκαν τόσο οι Εβραίοι όσο και οι μη Εβραίοι. Επειδή ο Χριστός ήρθε «κάτω από το νόμο» για να λυτρώσει «εκείνους που ήταν κάτω από το νόμο», δεν μπορεί να αναφέρεται αποκλειστικά στον εβραϊκό νόμο — διαφορετικά, ο Χριστός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι λυτρώνει μόνο εκείνους που ήταν κάτω από τον εβραϊκό νόμο και οι μη Εβραίοι που ήταν υποδουλωμένοι από τα στοιχεία του κόσμου αλλά όχι από τον εβραϊκό νόμο θα αποκλείονταν από τη σωτηρία. (ό.π. σελ. 77)
Εδώ βρίσκουμε τον πυρήνα του κοσμικού ευαγγελίου του Παύλου: Ο Χριστός έπρεπε να «γίνει»¹⁰ υπό τον νόμο (Γαλ. 4:5) — με άλλα λόγια, να του δοθεί ένα σώμα αποτελούμενο από τα στοιχεία — ώστε να μπορεί να λυτρώσει όλους υπό τον μοιρολατρικό έλεγχό τους, με τον εβραϊκό νόμο να είναι μια τέτοια μορφή υποδούλωσης. Αυτή η λύτρωση επιτεύχθηκε όταν, στον σταυρό του Χριστού, σταυρώθηκε ο ίδιος ο κόσμος (Γαλ. 6:14), με αποτέλεσμα μια νέα δημιουργία (Γαλ. 6:15).
Πρόσθετες λεπτομέρειες βρίσκονται στην Α ́ Κορινθίους 15, η οποία περιγράφει πώς στο τέλος, ο Χριστός θα υποτάξει και θα καταστρέψει τις αρχές (αρχαί), τις δυνάμεις (εξουσία), τις δυνάμεις (δουνάεις) και, τέλος, τον θάνατο (θάνατος).¹ Αφού ο Χριστός έχει πλήρη κυριαρχία στον κόσμο, θα παραδώσει αυτή την κυριαρχία στον Θεό (Α ́ Κορ. 15:23-28). Αυτές οι οντότητες κυριαρχούν στην ανθρώπινη δραστηριότητα στην παρούσα «πονηρή εποχή» (1 Κορ. 2:6), αλλά η παρούσα μορφή του κόσμου βρίσκεται στη διαδικασία του τέλους (1 Κορ. 7:31). Το κοσμικό λεξιλόγιο του Παύλου και η πίστη του στην ουράνια αθανασία¹² προέρχονται από τον Πλατωνισμό, αλλά τα συνδυάζει με την εβραϊκή αποκαλυπτική παράδοση που βρίσκεται στο 1 Ενώχ 61, στο οποίο ο ουράνιος Υιός του Ανθρώπου κρίνει όλους τους αγγέλους, και στο Δανιήλ 7 LXX, στο οποίο οι «δυνάμεις» (exousia) του κόσμου υποτάσσονται στον Υιό του Ανθρώπου (Van Kooten, σελ. 93-94).⁹
Αρχές, Δυνάμεις και Δυνάμεις
Αν και οι εσχατολογικές «δυνάμεις» στον Δανιήλ αναφέρονται σε γήινα βασίλεια, μεταγενέστεροι Εβραίοι και Χριστιανοί συγγραφείς εφάρμοσαν τον όρο στα αγγελικά όντα, όπως και ο Παύλος (Van Kooten, σελ. 95-96).¹³ Στην Α ́ Κορινθίους, συνδυάζεται με δύο άλλους όρους: «αρχές» (αρχαί) και «δυνάμεις» (dunameis). Αυτές οι ετικέτες μερικές φορές αναφέρονταν σε αγγέλους στα κείμενα των Εβδομήκοντα και των Ελληνιστικών Ιουδαίων (Van Kooten, σελ. 93-99), αλλά ο Παύλος μπορεί να είχε κατά νου τη φιλοσοφική τους χρήση. Ο Φίλων χρησιμοποιεί τις «αρχές» ως συνώνυμο των τεσσάρων στοιχείων και οι «δυνάμεις» μερικές φορές υποδηλώνουν τις ιδιότητες των τεσσάρων στοιχείων: ξηρό, υγρό, κρύο και ζεστό (βλ. ό.π. σελ. 100-102 για παραπομπές). Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, οι τέσσερις «αρχές» που κυριαρχούν στο υποσελήνιο βασίλειο, που ονομάζονται επίσης «δυνάμεις», είναι η ζωή, η κίνηση, η γένεση και η διάλυση (θάνατος· De Iside 369B–D). Όποιους ακριβείς ορισμούς κι αν έχει κατά νου ο Παύλος, είναι η ολότητα του κόσμου - ιδιαίτερα, τα μέρη του υποσελήνιου κόσμου που ελέγχουν και υποδουλώνουν τους ανθρώπους - που ο Χριστός τελικά θα υποτάξει.
Η Κοσμική Σταύρωση του Παύλου
Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ο Παύλος κατανόησε τη σταύρωση όχι μόνο ως κάτι που συνέβη στη γη στον ενσαρκωμένο Ιησού, αλλά και ως ένα κοσμικό γεγονός. Στο 1 Κορινθίους 2:8, εξηγεί ότι ο Κύριος της δόξας σταυρώθηκε από «τους άρχοντες αυτού του αιώνα (αιώνα)» από άγνοια επειδή δεν κατανοούσαν τη μυστική σοφία (σοφία) του Θεού (Lewis, σελ. 55 κ.ε.).
Η προς Κολοσσαείς Επιστολή
Ο συγγραφέας της Κολοσσαείς έχει μια πολύ συγκεκριμένη άποψη για τον ρόλο του Χριστού στον κόσμο. Σύμφωνα με αυτόν, ο Χριστός ήταν ο πρωτότοκος της δημιουργίας (όπως περιγράφεται από τον Φίλωνα) και το σύνολο των ουρανών και της γης, συμπεριλαμβανομένων των θρόνων, των κυριαρχιών, των αρχών και των δυνάμεων, δημιουργήθηκαν εν Χριστώ (Κολ. 1:15-16).¹⁴ Σύμφωνα με τον θεολόγο James Dunn, υπό το φως των παράλληλων αναφορών στην προς Κολοσσαείς και σε άλλα κείμενα, όλες αυτές οι λέξεις αναφέρονται σε αόρατες οντότητες στους ουρανούς (βλ. σελ. 92). Ο Van Kooten σημειώνει ότι ο «θρόνος» ήταν επίσης ένας τεχνικός όρος στην αστρονομία για τις δυνάμεις που ασκούσαν οι πλανήτες (Van Kooten, σελ. 122).¹⁵ Όλοι αυτοί οι όροι μαζί αντιπροσωπεύουν ολόκληρο τον κόσμο. Επιπλέον, ο κόσμος είναι συνδεδεμένος με τον Χριστό (1:17) και ο Χριστός είναι η οπτική αναπαράσταση του αόρατου Θεού (1:15), κάτι που τόσο ο Dunn όσο και ο Van Kooten θεωρούν ότι σημαίνει ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι το σώμα του κόσμου. Ο Van Kooten βλέπει τη στωική επιρροή εδώ, επειδή το να γίνει ο Χριστός το σώμα του κόσμου επιτρέπει στον αόρατο Θεό που ενυπάρχει σε όλο τον κόσμο στον στωικισμό να κατοικήσει πλήρως στον Χριστό (1:19).
Στην προς Κολοσσαείς επιστολή, ο Χριστός δεν είναι μόνο το σώμα του κόσμου, αλλά είναι και ο δημιουργός του (1:15-17· βλ. Talbert, σ. 5· Van Kouten, σελ. 126). Αυτό μπορεί να αντανακλά μια τάση στον Μέσο Πλατωνισμό που απέδιδε τη δημιουργία σε έναν δεύτερο θεό, τη Διάνοια (Νους) ή τον Λόγο του Υπέρτατου Θεού (Dillon, σελ. 7, 46). Ομοίως, σύμφωνα με τον Φίλωνα, ο Λόγος ως «πρωτότοκος υιός του Θεού» ήταν αυτός μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο κόσμος (Dillon, σελ. 160). Αυτή η έννοια δεν αντανακλάται στα γνήσια γραπτά του Παύλου.¹⁶
Υπάρχουν (τουλάχιστον) δύο σημαντικές διαφορές μεταξύ του τρόπου με τον οποίο ο Παύλος και ο συγγραφέας του βιβλίου Κολοσσαείς κατανοούν το σωτήριο έργο του Χριστού. Πρώτον, σε αντίθεση με τον Παύλο, η προς Κολοσσαείς δηλώνει ότι όλες οι επαναστατικές κοσμικές αρχές και δυνάμεις έχουν ήδη υποταχθεί από τον Χριστό και έχουν επανενταχθεί στο σώμα του Χριστού (1:20, 2:8-10). Αυτό είναι ένα μυστήριο που ήταν «κρυμμένο στους αιώνες» αλλά τώρα έχει αποκαλυφθεί (1:26). Μέσω του βαπτίσματος, λοιπόν, οι πιστοί συμμετέχουν στον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού (που περιγράφεται ως «αποβολή του σώματος της σάρκας», 2:11), ξεφεύγοντας έτσι από την αιχμαλωσία των κοσμικών στοιχείων (2:8) που κυβερνώνται από τη δύναμη του σκότους (1:13). Δεύτερον, αυτή η ιδέα του Χριστού που υποτάσσει και φέρνει ενότητα στον κόσμο διαφέρει από το δόγμα μιας νέας δημιουργίας που δίδαξε ο Παύλος και άλλοι χριστιανοί συγγραφείς.
Σύμφωνα με τον Van Kooten, μια ανάλογη έννοια με την υποταγή του κόσμου από τον Χριστό μπορεί να βρεθεί στον Πλούταρχο. Στο De Facie, ο φιλόσοφος περιγράφει μια αρχέγονη κατάσταση στην οποία οι κοσμικές αρχές βρίσκονταν σε χάος μέχρι να συνδεθούν μεταξύ τους από την Αφροδίτη ή τον Έρωτα, φέρνοντας ενότητα στον κόσμο. Στο De Iside, ο Πλούταρχος περιγράφει τη σημερινή κυριαρχία του Όσιρι πάνω στην αντίθετη αρχή της αταξίας.
Η Κολοσσαείς θέτει ως στόχο να αντικρούσει σκόπιμα μια αντίπαλη φιλοσοφία που δεν αναγνωρίζει τον ρόλο του Χριστού ως κεφαλής του κοσμικού σώματος, αλλά της οποίας οι ασκούμενοι παραμένουν υποδουλωμένοι στα στοιχεία της φύσης και επικεντρωμένοι σε περιττούς διατροφικούς και ημερολογιακούς νόμους. Στα επιχειρήματά της, ωστόσο, η Κολοσσαείς υποθέτει την ίδια βασική Μέση Πλατωνική κοσμολογία (Van Kooten σελ. 144-145).
Η προς Εφεσίους Επιστολή
Η προς Εφεσίους επαναχρησιμοποιεί τη βασική δομή και το περιεχόμενο της προς Κολοσσαείς επιστολής, με μερικές προσθήκες, και προφανώς παρουσιάστηκε ως συνοδευτική επιστολή προς την προς Κολοσσαείς (Van Kooten, σελ. 196).¹⁷ Σύμφωνα με τον συγγραφέα της, το μυστήριο του Χριστού που ήταν κρυμμένο για γενεές (μέχρι να αποκαλυφθεί στον Παύλο· βλ. Εφεσίους 3:1-5) είναι ότι «στο πλήρωμα του χρόνου» τόσο ο ουρανός όσο και η γη θα τεθούν υπό την εξουσία του Χριστού (1:10). Προς το παρόν, ο Χριστός βρίσκεται σε «επουράνιους τόπους» (1:20) πάνω από κάθε αρχή, δύναμη, δύναμη και κυριαρχία (βλ. 1 Κορ. 15:24 για έναν σχεδόν πανομοιότυπο κατάλογο). Προς το παρόν, μόνο η εκκλησία απολαμβάνει την κυριαρχία του Χριστού (1:22). και η εκκλησία έχει μια κοσμική αποστολή: να κάνει γνωστή τη σοφία του Θεού (σοφία) στις ουράνιες αρχές και δυνάμεις (3:10). Αυτό είναι δυνατό επειδή τόσο οι άνθρωποι όσο και οι αρχές και οι δυνάμεις που κατοικούν στους ουρανούς κατάγονται από τον Πατέρα (3:14· βλ. Van Kooten, σελ. 175).¹⁸
Σύμφωνα με τους Εφεσίους, όσοι βρίσκονται έξω από την εκκλησία παραμένουν δεμένοι με τον κόσμο και τον άρχοντα (άρχοντα) της εξουσίας του αέρα (2:2), τον ιουδαϊκό διάβολο (6:11). Έτσι, ενώ ο Χριστός κατοικεί επί του παρόντος στο υψηλότερο ουράνιο βασίλειο, ο αέρας (υποσελήνιο βασίλειο) παραμένει υπό τον έλεγχο ενός δαιμονικού άρχοντα. Στο κεφάλαιο 6, ο συγγραφέας προειδοποιεί την εκκλησία να υπερασπιστεί τον εαυτό της όχι ενάντια σε εχθρούς με σάρκα και οστά, αλλά ενάντια σε αρχές, δυνάμεις, «κοσμικούς άρχοντες» (κοσμοκράτορες) του σκότους και κακά πνεύματα στα ουράνια βασίλεια. Οι κοσμικοί κυβερνήτες ήταν, σύμφωνα με ορισμένους σύγχρονους συγγραφείς, οι πλανήτες που έλεγχαν τα στοιχεία (Van Kooten, σελ. 192). Έτσι, η Προς Εφεσίους φαίνεται να κάνει διάκριση μεταξύ του βασιλείου του αέρα που κυβερνάται από τον διάβολο και των ουράνιων (υπερφυσικών) βασιλείων που επιβλέπονται από κοσμικούς κυβερνήτες, αλλά και τα δύο μέρη του κόσμου χαρακτηρίζονται — προς το παρόν — από διαφθορά και αντίθεση στη σοφία του Θεού (όπως στην Ανάληψη του Ησαΐα). Η Προς Εφεσίους δείχνει επίσης πώς μια Μέση Πλατωνική κοσμολογία πολλαπλών ουρανών, ιδιότροπων πλανητικών ηγεμόνων και μιας γήινης σφαίρας που αποτελείται από φθαρτά στοιχεία και κατοικείται από δαίμονες θα μπορούσε να συνδυαστεί με τις εβραϊκές έννοιες της σοφίας του Θεού, του διαβόλου, της δυσπιστίας προς τους δαίμονες και τα πνεύματα και μιας ουράνιας φιγούρας σωτήρα.
Παρά τις διαφορές μεταξύ των γραμμάτων του Παύλου και του ψευδο-Παύλου, αυτοί και οι αντίπαλοί τους έχουν μια κοινή κοσμοθεωρία που ο Lewis συνοψίζει ως εξής:
Ουράνια όντα κατοικούν στο σύμπαν. Αυτά τα όντα φαίνεται να ασκούν κάποια μορφή ενδεχόμενου ελέγχου σε ένα σημαντικό μέρος της ανθρώπινης φυλής με τρία συγκεκριμένα μέσα. Ελέγχουν την κακία, ελέγχουν την ανθρώπινη συμπεριφορά και, τέλος, ελέγχουν το νόμο. Στην Παύλεια κοσμοθεωρία, αυτά τα όντα ενεργούν σε άμεση αντίθεση με τον Χριστό, τον οποίο είχαν σταυρώσει στην άγνοιά τους. Ο Χριστός, ωστόσο, βγήκε νικητής από την αναμέτρησή του με τις δυνάμεις. (Lewis, σελ. 67)
Το Ευαγγέλιο του Μάρκου
Το Ευαγγέλιο του Μάρκου ήταν, από όσο μπορούμε να πούμε, το αρχαιότερο έγγραφο που περιγράφει τη γήινη διακονία του Ιησού και ενσωματώνει κοσμολογικές ιδέες που είναι βασικές για την κατανόησή της.
Η ίδια η διακονία του Ιησού χαρακτηρίζεται από κοσμολογικά γεγονότα. Ξεκινά με ένα βάπτισμα, κατά το οποίο οι ουρανοί σχίζονται, υποδηλώνοντας την κοσμική φύση του Ιησού:
Και καθώς ανέβαινε από το νερό, είδε τους ουρανούς να σχίζονται και το Πνεύμα να κατεβαίνει σαν περιστέρι πάνω του. Και μια φωνή ήρθε από τον ουρανό: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο Αγαπητός...» (Μάρκος 1:10-11)
Αυτό είναι, στην πραγματικότητα, το μισό ενός inclusio ή "σάντουιτς του Μάρκου", επειδή υπάρχει μια δεύτερη περίπτωση στο θάνατο του Ιησού όπου κάτι σκίζεται με παρόμοιο τρόπο και ακούγεται μια φωνή που δηλώνει ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού: το σκίσιμο του καταπετάσματος του ναού, το οποίο ο Ulansey (Ulansey 1991) επισημαίνει ότι πρέπει να ήταν, Για διάφορους λόγους, το εξωτερικό πέπλο πάνω στο οποίο απεικονιζόταν ένα πανόραμα των ουρανών.¹⁹ Δεδομένης της αγάπης του Μάρκου για τη χρήση του inclusios για να καθορίσει το νόημα της αφήγησης που περιέχεται μέσα, φαίνεται λογικό να υποθέσουμε ότι ο Μάρκος σκοπεύει να απεικονίσει ολόκληρη τη διακονία και τον θάνατο του Ιησού ως ένα γεγονός που αλλάζει τον κόσμο. Συνδέει επίσης το βάπτισμα με το θάνατο του Χριστού ως ανάλογα γεγονότα με κοσμικό νόημα.
Η διάσπαση του ουρανού που προαναγγέλλει την άφιξη του Ιησού ακολουθείται αμέσως από τον πειρασμό του Ιησού από τον Σατανά, αν και ο Μάρκος δεν προσφέρει καμία από τις πολύχρωμες λεπτομέρειες που προσθέτουν ο Λουκάς και ο Ματθαίος. Ακολουθεί μερικά εδάφια αργότερα το πρώτο θαύμα του Ιησού στο οποίο επιδεικνύει την εξουσία του πάνω στους δαίμονες κάνοντας εξορκισμό (1:21–27). Ακολουθούν περισσότεροι εξορκισμοί (1:32-34), και σε κάθε περίπτωση, μόνο οι δαίμονες, με την έμφυτη κοσμική τους γνώση, αναγνωρίζουν την ταυτότητα του Ιησού και πρέπει να φιμωθούν. Αυτό το μοτίβο μυστικότητας, φυσικά, υπάρχει και στην Ανάληψη του Ησαΐα και μπορεί να βρεθεί και σε άλλα παλαιοχριστιανικά γραπτά. Η τοποθέτηση αυτού του περικοπίου στην αρχή της διακονίας του Ιησού σηματοδοτεί τη σημασία του (Van Oyen, σελ. 108).
Η αποστολή του Ιησού να νικήσει τις δαιμονικές δυνάμεις γίνεται ακόμη πιο σαφής στη διαμάχη του Βεελζεβούλ (3:19β–27), μετά την επιλογή των δώδεκα μαθητών (ένας κοσμικά σημαντικός αριθμός). Αφού προσδιορίζει τον Σατανά ως τον άρχοντα των δαιμόνων, ο Ιησούς υπερασπίζεται τους εξορκισμούς του με την αναλογία ενός κλέφτη που δένει τον ιδιοκτήτη ενός σπιτιού για να το λεηλατήσει. Ο οίκος αντιπροσωπεύει ξεκάθαρα το βασίλειο του Σατανά, το γήινο βασίλειο, και ο Ιησούς είναι ένας εισβολέας που έχει έρθει για να λεηλατήσει τον κόσμο — δηλαδή να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από τον δαιμονικό έλεγχο. Η απεικόνιση του Ιησού από τον Μάρκο ως κοσμικό σωτήρα είναι απόλυτα σύμφωνη με την ελληνιστική θρησκεία και κοσμολογία, αν και το σκηνικό και άλλες λεπτομέρειες είναι εβραϊκές. Πρέπει να τονίσω ότι η αφήγηση του Μάρκου δεν θα είχε νόημα υπό τον παραδοσιακό Ιουδαϊσμό της Παλαιάς Διαθήκης, στον οποίο ολόκληρος ο κόσμος ήταν σταθερά υπό τον έλεγχο του Θεού.
Άλλοι Συγγραφείς του Δεύτερου Αιώνα
Το χριστιανικό ενδιαφέρον για την απελευθέρωση από τις κοσμικές δυνάμεις (δαίμονες) και την κοσμική μοιρολατρία συνεχίστηκε και τον δεύτερο αιώνα. Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας, παρά τις αντιρρήσεις του για τις φιλοσοφικές διδασκαλίες για τη Μοίρα (ιδιαίτερα τον Στωικισμό), περιγράφει τη διαδικασία του βαπτίσματος ως μια διαδικασία με την οποία ο πιστός ξαναγεννιέται από «παιδιά της Ανάγκης (Ananke)» σε «παιδιά της ελευθερίας και της γνώσης» (Apol. Ι 61; βλέπε Korteweg, σελ. 155). Επιπλέον, η αντίληψη του Ιουστίνου για τη σωτηρία έχει τις ρίζες της εξ ολοκλήρου στη δαιμονολογία. επαναλαμβάνει τον μύθο του Ενώχ-Ιωβηλαίου για τους έκπτωτους αγγέλους που, για τον Ιουστίνο, ήταν δαίμονες, και διδάσκει ότι αυτοί οι ίδιοι δαίμονες κρατούν τους ανθρώπους σκλαβωμένους μέσω της μαγείας. Μόνο ο πιστός που έχει υποβληθεί σε βάπτισμα ελευθερώνεται από τα μάγια του (Korteweg, σελ. 158).
Ο Τατιανός (120–180 μ.Χ.), μαθητής του Ιουστίνου, αναγνώρισε τη δραστηριότητα της Μοίρας (χειμαρμένη) στον κόσμο. Σύμφωνα με τον Τατιανό, η χριστιανική πίστη «διαλύει την κοσμική σκλαβιά» (Ad Graec. 29.2) και απελευθερώνει τον πιστό από τους πλανητικούς δαίμονες που ελέγχουν τη Μοίρα (Ad Graec. 9.2; βλέπε Korteweg, σ. 155, και Lewis, σ. 159). «Είμαστε εξυψωμένοι πάνω από τη Μοίρα και στη θέση των πλανητικών δαιμόνων, γνωρίζουμε μόνο έναν κυβερνήτη του σύμπαντος».
Ο Αθηναγόρας (περ. 133–190 μ.Χ.) έγραψε στο Legatio ad Graecas ότι ο Θεός, ο «αιώνιος νους» (Νους), είχε καθιερώσει αγγέλους για να διαχειρίζονται τα στοιχεία και τους ουρανούς μέσω της Πρόνοιας (πρόνοια). Όπως ο Ιουστίνος, χρησιμοποιεί τον εβραϊκό μύθο του Ενώχ-Ιωβηλαίου, που ερμηνεύεται μέσω της πλατωνικής κοσμολογίας, για να εξηγήσει την προέλευση της αμαρτίας και της διαφθοράς. Ήταν οι άγγελοι στους οποίους δόθηκε ο έλεγχος της ύλης (δηλαδή τα υποσελήνια στοιχεία) και οι άγγελοι που είχαν ανατεθεί στην περιοχή του στερεώματος, λέει, που υποτάχθηκαν στη σάρκα και έγιναν αμελείς στα πράγματα που τους εμπιστεύτηκαν (Leg. 24). Τώρα στοιχειώνουν τη γη και τον αέρα (υποσελήνιο βασίλειο), ανίκανοι να επιστρέψουν στους ουρανούς, και είναι οι «δαιμονικές κινήσεις» τους που παράγουν «παράλογες κινήσεις» στους ανθρώπους (Σκέλος 25). Αναφέρεται στον αρχηγό αυτών των αγγέλων ως τον «άρχοντα της ύλης».
Το Απόσπασμα από τον Θεόδοτο, μια συλλογή σημειώσεων που αποδίδονται στον θεολόγο του δεύτερου αιώνα Θεόδοτο, αναφέρει ότι ο Χριστός εμφανίστηκε ως αστέρι, καταργώντας τις αρχαίες αστρικές διατάξεις και ελευθερώνοντας τους πιστούς από τη Μοίρα στα χέρια της Πρόνοιας. «Πριν από το βάπτισμα... Η μοίρα είναι πραγματική, αλλά μετά από αυτήν οι αστρολόγοι δεν έχουν πλέον δίκιο». (Εξαιρ. Theod. 78)
Σύμφωνα με την Επιστολή του Ιγνατίου προς Εφεσίους, η ενσάρκωση και ο θάνατος του Χριστού έλαβαν χώρα κρυφά, αλλά στη συνέχεια εκδηλώθηκαν ως ένα νέο αστέρι που έλαμψε τόσο έντονα στους ουρανούς που αναδιοργάνωσε τον ήλιο, τη σελήνη και άλλα αστέρια γύρω του. Η λαμπρότητά του έκανε τη μαγεία και τη μαγεία να χάσουν τη δύναμή τους και η ανατροπή του θανάτου τέθηκε σε κίνηση (Επ. Εφεσ. 50).
Αν και δεν θα εμβαθύνω εδώ, ο Γνωστικισμός του τέλους του δεύτερου αιώνα και μετά ήταν, στην ουσία, ένα σκέλος του Χριστιανισμού που εμβάθυνε ακόμη περισσότερο στην κοσμολογία με έντονη εστίαση στη σύνθεση των ουρανών, τα ονόματα των αστρικών αρχόντων και τους μηχανισμούς με τους οποίους ο Χριστός είχε ανατρέψει τη Μοίρα.
Βάπτιση και Αναγέννηση
Σε όλα αυτά τα κείμενα, βλέπουμε την έμφαση στο βάπτισμα ως τη μέθοδο με την οποία το άτομο θα μπορούσε να διεκδικήσει τη λύτρωση του Χριστού. Για να απελευθερωθεί κανείς από την επιρροή των δαιμόνων, των ουράνιων δυνάμεων και της αστρολογικής δύναμης της μοίρας - το ωροσκόπιο που ήταν συνδεδεμένο με ένα άτομο από τη γέννησή του - έπρεπε να πεθάνει και να ξαναγεννηθεί. Ο φιλόσοφος Σενέκας είχε διδάξει ότι μόνο ο θάνατος απελευθέρωνε την ψυχή από τη μοίρα, αλλά ο χριστιανός πίστευε ότι αυτό μπορούσε να επιτευχθεί μυστηριακά. Σύμφωνα με τον προαναφερθέντα Θεόδοτο, το βάπτισμα ήταν ο μηχανισμός με τον οποίο γινόταν αυτή η μεταμόρφωση της ψυχής. Το ίδιο συναίσθημα εκφράζεται στις επιστολές του Παύλου όταν μιλά για εκείνους που είναι «τελειοποιημένοι» και «ώριμοι», και στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη που διδάσκει ότι οι πιστοί πρέπει να «αναγεννηθούν» (Lewis, σελ. 154-158).
Ο Σταυρός του Πλάτωνα και ο Σταυρός του Φωτός
Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας ήθελε να δείξει ότι οι Έλληνες κοσμολόγοι είχαν διδάξει το χριστιανικό δόγμα που έμαθαν από τον Μωυσή. Για παράδειγμα, ο Πλάτωνας στον Τίμαιο του είχε περιγράψει την κοσμική ψυχή σαν να έχει σχήμα σταυρού (το γράμμα Χ). Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας ισχυρίζεται ότι ο Πλάτωνας περιέγραφε τον Λόγο, ο οποίος ήταν «τοποθετημένος σταυρωτά στον κόσμο» και ότι επιπλέον, ο Πλάτωνας είχε δανειστεί αυτή την ιδέα από την Πεντάτευχο, η οποία μιλούσε για έναν χάλκινο σταυρό που είχε σώσει τον Ισραήλ στην έρημο (Απολ. Ι 60). Ο Ιουστίνος κατανοεί τον φιδίσιο σταυρό του Μωυσή ως τον σταυρό του Χριστού (Απολ. Ι 91). Με άλλα λόγια, για τον Ιουστίνο, ο σταυρός δεν είναι απλώς ένα γήινο αγκάθι, αλλά μέρος της δομής του σύμπαντος. Ο Ειρηναίος εξισώνει ρητά τον σταυρό με την Παγκόσμια Ψυχή στην Επίδειξή του, γράφοντας ότι ο Χριστός «αποτυπώθηκε με τη μορφή σταυρού στο σύμπαν» και «έφερε στο φως την καθολικότητα του σταυρού του» (Επιδ. 70).
Επικαλούμενος μερικές αρχαίες πηγές, ο George Latura υποστηρίζει ότι ο σταυρός του Πλάτωνα ερμηνεύτηκε όχι ως η αόρατη τομή του ισημερινού με τον ζωδιακό κύκλο, αλλά μάλλον ως ένα ορατό φαινόμενο: ο Γαλαξίας και το ζωδιακό φως, που σχηματίζουν έναν σταυρό φωτός στον νυχτερινό ουρανό ορατό κυρίως κατά την εαρινή και φθινοπωρινή ισημερία.²⁰ Αυτός ο σταυρός μπορεί να συνδέθηκε με την αστρική αθανασία. Μια απεικόνισή του εμφανίζεται σε μια σειρά από νομίσματα καθαγιασμού που γιόρταζαν τη θεοποίηση των Ρωμαίων αυτοκρατόρων (Latura, σελ. 880–886).
Είναι δυνατόν άλλοι χριστιανοί συγγραφείς, όπως ο συγγραφέας των Κολοσσαέων, να πίστευαν ότι ο σταυρός ήταν ορατός στο σύμπαν; Στις Απόκρυφες Πράξεις του Ιωάννη, παρουσιάζεται στον απόστολο ένα όραμα ενός ουράνιου σταυρού φωτός που χωρίζει τον κατώτερο κάτω κόσμο από τους ουρανούς, ενώ η επίγεια σταύρωση βρίσκεται σε εξέλιξη (Luttikhuizen, σελ. 134). Οι Πράξεις του Θωμά 113 περιγράφουν τον Χριστό ως τον «λόγο του φωτός που ανέτειλε σαν τον ήλιο» και έδωσε νέα ζωή μέσω του Σταυρού του Φωτός. Μια σύνδεση μεταξύ του μοτίβου του Σταυρού του Φωτός και της σταυροειδούς Παγκόσμιας Ψυχής του Πλάτωνα είχε ήδη γίνει πριν από περισσότερα από 100 χρόνια από τον θεολόγο Wilhelm Bousset (Bousset, σελ. 273-85).
Τελικές Σκέψεις
Υπάρχουν πολλά περισσότερα χριστιανικά κείμενα που θα μπορούσαν να αναλυθούν από την οπτική γωνία της αρχαίας ελληνορωμαϊκής κοσμολογίας και πιθανότατα θα καταλήγαμε σε παρόμοια συμπεράσματα. Ο Χριστιανισμός φαίνεται να χρωστάει πολλά στους Μέσους Πλατωνικούς και Στωικούς στοχαστές, όπως και στους Εβδομήκοντα και την αποκαλυπτική λογοτεχνία του Ιουδαϊσμού. Ως παρακλάδι του Ιουδαϊσμού και ως ελληνιστική μυστηριακή θρησκεία, ο Χριστιανισμός πρόσφερε ένα συναρπαστικό μήνυμα για έναν θεϊκό λυτρωτή που είχε πάρει προσωρινή ανθρώπινη μορφή για να νικήσει τις δαιμονικές δυνάμεις της μοίρας και να νικήσει τον θάνατο. Αυτό το μήνυμα είναι αδιαχώριστο από την κοσμολογική κοσμοθεωρία που του επέτρεψε να διαμορφωθεί.
Η θρησκεία των πρώτων πιστών είχε ελάχιστη ομοιότητα με την πίστη που αναγνωρίζουμε σήμερα. Μερικοί πρώτοι Χριστιανοί συνέχισαν να αναπτύσσουν περίπλοκα κοσμολογικά δόγματα βασισμένα στον Πλατωνισμό και την αστρολογία, και έγιναν οι αιρέσεις γνωστές ως Γνωστικοί. Ο κυρίαρχος Χριστιανισμός πήγε προς την άλλη κατεύθυνση, ξεχνώντας τις κοσμολογικές του ρίζες καθώς εξελίχθηκε στην κυρίαρχη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, η εκκλησία παραμένει υπόχρεη στον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Φίλωνα και άλλους ελληνορωμαίους αστρονόμους και φιλοσόφους στη βασική της θεολογία - τις δυϊστικές της έννοιες για τον ουρανό και τη γη, τις ελπίδες της για μια αθάνατη μετά θάνατον ζωή, την πίστη της σε αγγέλους και δαίμονες, την καταπίεση της αμαρτίας και της διαφθοράς στη γη, την ανάγκη να ξαναγεννηθεί κανείς για να επιτύχει τη σωτηρία και πολλά άλλα.
Υποσημειώσεις
- Επειδή η Αφροδίτη και ο Ερμής είναι πιο κοντά στον ήλιο παρά στη γη, η φαινομενική τους κίνηση είναι αρκετά διαφορετική από αυτή των εξωτερικών πλανητών. Έτσι, η σειρά του Ήλιου, του Ερμή και της Αφροδίτης θα μπορούσε να ποικίλλει σε μοντέλα με βάση αυτά του Πλάτωνα.
- Στην πραγματικότητα, ορισμένοι από τους προκατόχους του Πλάτωνα, κυρίως ο Σωκράτης, εξέφρασαν αμφιβολίες για την ύπαρξη των αόρατων θεών της ελληνικής μυθολογίας.
- Πολλοί από τους όρους που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτό το δοκίμιο ήταν τεχνικοί όροι στην ελληνιστική φιλοσοφία και θρησκεία. Θα επιστήσω την προσοχή σε αυτά χρησιμοποιώντας μερικές φορές την ελληνική λέξη με πλάγια γράμματα.
- Οι ψυχές των άδικων ανθρώπων, ωστόσο, θα μετενσαρκώνονταν ως γυναίκες ή ζώα.
- Οι Στωικοί πίστευαν ότι ο κόσμος ήταν αιώνιος και δεν δημιουργήθηκε από καμία θεότητα. Πίστευαν επίσης ότι όλα τα πράγματα, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Θεού, πρέπει να είναι σωματικά για να υπάρχουν. Οι απόψεις τους πλησίαζαν πολύ τον αθεϊσμό από ορισμένες απόψεις.
- Στην περίπτωση του Στωικισμού, τα αστέρια και όχι οι πλανήτες μπορεί να θεωρήθηκαν ως κυβερνήτες της μοίρας, λόγω του κυκλικού ντετερμινισμού της δικής τους κίνησης. (Βλ. Goodenough, Jewish Symbols in the Greco-Roman Period, 1989, σελ. 128.)
- Εκτός από τον Λέοντα, ο οποίος, σύμφωνα με τον Ulansey, ανήκε στη σκηνή επειδή σηματοδοτούσε το θερινό ηλιοστάσιο.
- Η εξιδανικευμένη έννοια των δώδεκα φυλών δεν αντανακλούσε ποτέ την ιστορική πραγματικότητα, όπως έχω γράψει προηγουμένως, και μεγάλο μέρος της Παλαιάς Διαθήκης δεν το γνωρίζει.
- Οι πλανητικοί θεοί ονομάζονταν επίσης άρχοντες στην Ερμητική θεολογία, η οποία συνδύαζε τον Πλατωνισμό με άλλες θρησκευτικές επιρροές.
- Το ρήμα που χρησιμοποιείται εδώ είναι γίγνομαι (gigomai). Αν και μπορεί να αναφέρεται στη γέννηση, ευρύτερα σημαίνει να έρχεσαι σε ύπαρξη ή να μπαίνεις σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Το σύνηθες ρήμα για τη γέννηση, που χρησιμοποιείται αλλού στην Καινή Διαθήκη, είναι γεννάω.
- Προσέξτε το εδάφιο Φιλιππησίους 3:21, το οποίο εξηγεί ότι η δύναμη του Χριστού τού δίνει τη δυνατότητα να υποτάσσει τα πάντα στον εαυτό του. Προφανώς, κατά την άποψη του Παύλου, αυτή η εξουσία δεν θα ασκηθεί πλήρως μέχρι την παρουσία.
- Ο Παύλος προσπαθεί να εξηγήσει στην Α ́ Κορινθίους 15:42-49 ότι η αθανασία θα περιλαμβάνει ένα πνευματικό σώμα και όχι ένα φυσικό, το οποίο θεωρώ ότι σημαίνει ένα σώμα που δεν είναι φτιαγμένο από τα φθαρτά στοιχεία. Το κάνει αυτό αφού διαπιστώσει ότι τα σώματα των ουράνιων βασιλείων, όπως αυτά του ήλιου, της σελήνης και των άστρων, διαφέρουν από εκείνα των όντων στη γη. Όταν λέει ότι «σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού», το καταλαβαίνω αυτό ως περαιτέρω απόρριψη της συμβατότητας μεταξύ των γήινων στοιχείων και των ουρανών πάνω από το φεγγάρι.
- Σε μια περίπτωση, ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς αναφέρεται επίσης στις πλανητικές θεότητες που συμμετείχαν στη δημιουργία ως Δυνάμεις. Βλέπε Dillon, σ. 172 n. 1.
- Στο Κολ. 1:18, οι παρενθετικές λέξεις «η εκκλησία» εμφανίζονται μετά τη δήλωση ότι ο Χριστός είναι η κεφαλή του σώματος, η οποία εμφανίζεται σε μια περίληψη των κοσμικών χαρακτηριστικών του Χριστού. Πολλοί ερμηνευτές υποψιάζονται ότι η «εκκλησία» είναι μια μεταγενέστερη στιλπνότητα στο κείμενο. Πρβλ. Dunn, σ. 94–95.
- Η δική μου σύντομη έρευνα δείχνει ότι ο όρος «θρόνος» χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει πλανήτες σε ορισμένες διαμορφώσεις που τους επέτρεπαν να ασκούν αστρολογική επιρροή (βλ. Κλαύδιος Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Ι.23· βλ. σημείωση 125 σε αυτή τη σελίδα για πηγές). Στην Ανάληψη του Ησαΐα, κάθε ένα από τα επτά επίπεδα του ουρανού (= επτά πλανητικές σφαίρες) έχει τον δικό του θρόνο. Αυτό μπορεί να είναι ένα παράδειγμα αστρονομικής γλώσσας που ερμηνεύεται κυριολεκτικά από έναν χριστιανό συγγραφέα.
- Ο Ειρηναίος δηλώνει επίσης ότι ο Χριστός ήταν ο «δημιουργός του ανθρώπου» (Fragm. 65).
- Η Επιστολή προς Εφεσίους μπορεί αρχικά να απευθυνόταν στους Λαοδικείς για να επωφεληθούν από το γεγονός ότι μια τέτοια επιστολή αναφέρεται στην Κολοσσαείς. Οι Κολοσσές και η γειτονική τους Λαοδίκεια θα ήταν ιδανικές τοποθεσίες για την αποστολή ψευδο-Παύλειων επιστολών, καθώς και οι δύο πόλεις καταστράφηκαν από σεισμό στις αρχές της δεκαετίας του '60. (Βλ. Van Kooten, σελ. 137 και 196.)
- Όπως υποστηρίζει ο Van Kooten (σελ. 175–178), αυτό μπορεί να βασίζεται στη στωική έννοια μιας κοσμικής πόλης που μοιράζονται τόσο οι άνθρωποι όσο και οι ουράνιοι θεοί. Ο Κικέρων στο Περί της Φύσης των Θεών (2.154) γράφει: «Πρώτα απ' όλα ο ίδιος ο κόσμος φτιάχτηκε για χάρη των θεών και των ανθρώπων, και ό,τι υπάρχει σε αυτόν προετοιμάστηκε και επινοήθηκε για την απόλαυση των ανθρώπων. Γιατί ο κόσμος είναι, σαν να λέγαμε, ένα κοινό σπίτι θεών και ανθρώπων, ή η πόλη και των δύο ομάδων. γιατί μόνο όσοι έχουν τη χρήση της λογικής ζουν σύμφωνα με το νόμο και το δίκαιο».
- Ο Ulansey επισημαίνει αρκετούς άλλους παραλληλισμούς: ένα μοτίβο καθόδου, την παρουσία του Ηλία σε κάποια μορφή και τη χρήση του όρου πνεύμα (πνεύμα).
- Σημειώστε ότι το Πάσχα συμπίπτει χρονικά με την εαρινή ισημερία.
- J. Edward Wright, Η πρώιμη ιστορία του ουρανού, 1999.
- Dirk L. Couprie, Ουρανός και Γη στην Αρχαία Ελληνική Κοσμολογία, 2011.
- J. Flamant, Sotériologie et systèmes planétaires, La soteriologia dei culti orientali nell' Impero Romano, 1982.
- Φράνσις ΜακΝτόναλντ Κόρνφορντ, Η Κοσμολογία του Πλάτωνα: Ο Τίμαιος του Πλάτωνα Μεταφρασμένος, με ένα τρέχον σχόλιο, 1934.
- David E. Hahm, Η προέλευση της στωικής κοσμολογίας, 1977.
- Nicola Denzey Lewis, Κοσμολογία και Μοίρα στον Γνωστικισμό και την Ελληνορωμαϊκή Αρχαιότητα: Κάτω από ανελέητους ουρανούς, 2013.
- Anthony Preus, Ιστορικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, 2007.
- Tamsyn Barton, Αρχαία Αστρολογία, 1994.
- Keimpe Algra, «Στωικοί για τις ψυχές και τους δαίμονες: Ανακατασκευάζοντας τη στωική δαιμονολογία», Δαίμονες και ο διάβολος στον αρχαίο και μεσαιωνικό χριστιανισμό, 2011.
- Φρέντερικ Ε. Μπρενκ. «Ένα πολύ παράξενο δόγμα». Δαίμων στον Πλούταρχο, The Classical Journal, Vol. 69, No. 1 (Οκτ. – Νοεμ., 1973), σ. 1-11.
- Luc Brisson, μετάφραση Catherine Tihanyl, Πώς οι φιλόσοφοι έσωσαν τους μύθους: αλληγορική ερμηνεία και κλασική μυθολογία, 2004.
- Λόρεν Τ. Στάκενμπρουκ, «Η προέλευση του κακού στην εβραϊκή αποκαλυπτική παράδοση: Η ερμηνεία της Γένεσης 6:1–4 στον δεύτερο και τρίτο αιώνα π.Χ.», Η πτώση των αγγέλων.
- Clinton E. Arnold, Ο Κολοσσαίος Συγκρητισμός: Η Διεπαφή μεταξύ Χριστιανισμού και Λαϊκής Πίστης στις Κολοσσές, 1996.
- R. Feldmeier, "Mediator II", DDD.
- Martin P. Nilsson, «Ο Υψηλός Θεός και ο Μεσολαβητής». Θεολογική Επιθεώρηση του Χάρβαρντ 56 (1963).
- Wilfred L. Knox, Μερικά ελληνιστικά στοιχεία στον πρωτόγονο χριστιανισμό, 1942.
- D. Müller, "Ägypten und die griechischen Isis-Aretalogien," ASAW 53/1 (1961).
- David Ulansey, "Τα Μιθραϊκά Μυστήρια", The Scientific American, Δεκέμβριος 1989.
- David Ulansey, "The Heavenly Veil Torn: Mark's Cosmic Inclusio" JBL 110/1 (Άνοιξη 1991).
- R. Turcan, "Les dieux et le divin dans les mystères de Mithra", Η γνώση του Θεού στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, 1988.
- Erwin R. Goodenough, Εβραϊκά σύμβολα στην ελληνορωμαϊκή περίοδο, συντομευμένη έκδοση, 1989.
- Geurt Hendrik van Kooten, Η Κοσμική Χριστολογία στον Παύλο και την Παύλεια Σχολή, 2003.
- John Dillon, Οι Μέσοι Πλατωνιστές: 80 π.Χ. έως 220 μ.Χ., 1996.
- Charles H. Talbert, Εφεσίους και Κολοσσαείς (Paideia Commentaries), 2007.
- James Dunn, Οι Επιστολές προς τους Κολοσσαείς και προς τον Φιλήμονα, 1996.
- Geert Van Oyen, «Δαίμονες και εξορκισμοί στο Ευαγγέλιο του Μάρκου», Δαίμονες και ο Διάβολος στον Αρχαίο και Μεσαιωνικό Χριστιανισμό, 2011.
- Theodoor Korteweg, "Justin Martyr and His Demon-Ridden Universe", Δαίμονες και ο Διάβολος στον Αρχαίο και Μεσαιωνικό Χριστιανισμό, 2011.
- George Latura, «Ο ορατός θεός του Πλάτωνα: Η κοσμική ψυχή που αντανακλάται στους ουρανούς», Θρησκείες 3/2012.
- Gerard Luttikhuizen, A Gnostic Reading of the Acts of John, στο Jan N. Bremmer, Ed., The Apocryphal Acts of John, 1995,
- W. Bousset, Plato's Weltseele und das Kreuz Christi, ZNW 14 (1913).
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου