 |
| Ο Μυστικός Δείπνος του Μπαρτολομέο Σεντόνι, 1578–1615 |
Ακόμη και στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού, υπήρχε ποικιλομορφία στη λειτουργία και τον συμβολισμό του τελετουργικού. Η παραδοσιακή αντίληψη της Θείας Ευχαριστίας ως ιεροτελεστίας που δίδαξε ο ίδιος ο Ιησούς στους μαθητές, διατηρήθηκε στην Καινή Διαθήκη και μεταδόθηκε πιστά από γενιά σε γενιά αντιμετωπίζει προβλήματα όταν τα στοιχεία εξετάζονται προσεκτικά. Στο παρελθόν, η επιστήμη υπέθετε αφελώς μια υπεραπλουστευμένη άποψη για την προέλευση του τελετουργικού και την ομοιογένεια των πρώιμων χριστιανικών πρακτικών. (König 123) Στον εικοστό πρώτο αιώνα, ωστόσο, οι απόψεις των μελετητών έχουν αλλάξει αξιοσημείωτα χάρη εν μέρει σε γόνιμες συγκρίσεις με τις ελληνορωμαϊκές πρακτικές της πρώιμης χριστιανικής εποχής.
Μέρος της πρόκλησης της κατανόησης της προέλευσης της Θείας Ευχαριστίας είναι ότι (1) οι σύγχρονοι αναγνώστες τείνουν να απορρίπτουν τις δικές τους πεποιθήσεις και πρακτικές στις πολύ σύντομες περιγραφές που δίνονται από τη Βίβλο και άλλους συγγραφείς, και (2) υπάρχει μια ισχυρή τάση να ερμηνεύονται οι περιγραφές της Θείας Ευχαριστίας υπό το φως της ιστορίας των παθών, ακόμη και σε κείμενα που προηγούνται των Ευαγγελίων.
Το Δείπνο του Κυρίου στην Α ́ Κορινθίους
Η ίδια η Βίβλος δεν αναφέρει ρητά κανένα τελετουργικό που ονομάζεται «Ευχαριστία». Αντίθετα, διαβάσαμε για πρώτη φορά για μια πρακτική γνωστή ως Δείπνο του Κυρίου στην πρώτη επιστολή του Παύλου προς τους Κορινθίους. Το θέμα εμφανίζεται αρκετές φορές, αλλά ο Παύλος παρέχει τις περισσότερες λεπτομέρειες στο κεφάλαιο 11 ενώ αντιμετωπίζει τη διχόνοια μεταξύ του κορινθιακού ακροατηρίου του.
Διότι έλαβα από τον Κύριο αυτό που και σας παρέδωσα, ότι ο Κύριος Ιησούς τη νύχτα που παραδόθηκε πήρε ψωμί, και αφού ευχαρίστησε, το έσπασε και είπε: Αυτό είναι το σώμα μου που είναι για σας. Κάντε το αυτό σε ανάμνησή μου.
Και ομοίως το ποτήρι, μετά το δείπνο, λέγοντας: Αυτό το ποτήρι είναι η νέα διαθήκη στο αίμα μου. Κάντε αυτό, όσο συχνά το πίνετε, σε ανάμνησή μου.
Γιατί όσες φορές τρώτε αυτό το ψωμί και πίνετε το ποτήρι, διακηρύττετε τον θάνατο του Κυρίου μέχρι να έρθει. (Α ́ Κορ. 11:23-26)
Χωρίς να διαβάσουμε τη μεταγενέστερη παράδοση του Ευαγγελίου στη σύντομη περιγραφή του Παύλου, μπορούμε να σημειώσουμε αρκετά σημεία ενδιαφέροντος.
- Ο Παύλος ισχυρίζεται ότι διδάσκει αυτό που «έλαβε από τον Κύριο» – μια προσωπική αποκάλυψη ή όραμα που έχει λάβει από τον αναστημένο Χριστό, αν πάρουμε αυτή τη δήλωση στην ονομαστική της αξία. Μερικοί μελετητές αποδέχονται αυτή την ερμηνεία. Άλλοι, δυσκολεύονται να το πιστέψουν, προτείνουν ότι ο Παύλος μεταδίδει μια τυπική χριστιανική παράδοση που ο αναστημένος Χριστός έχει επιβεβαιώσει στον Παύλο προσωπικά. (Βλ. Goguel 126 για μια πρώιμη συζήτηση αυτού του θέματος· επίσης Wells [1975] 26.) Είναι χαρακτηριστικό για τον Παύλο να επιμένει ότι οι διδασκαλίες του προέρχονται από άμεση αποκάλυψη και όχι από οποιονδήποτε άνθρωπο (βλ. Γαλ. 1:11-12), οπότε αυτή είναι μια λογική υπόθεση και εδώ. Ο Δρ Τζέιμς Τάμπορ (καθηγητής θρησκευτικών σπουδών στο UNC) έχει αυτή την άποψη στο βιβλίο του Ο Παύλος και ο Ιησούς καθώς και σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιό του πριν από λίγο καιρό. Όποια και αν είναι η πηγή της διδασκαλίας του Παύλου, δεν μπορεί να είναι τα άγραφα ακόμη Ευαγγέλια.
- Ο Παύλος συνδέει το τελετουργικό με τον Κύριο που «παραδίδεται». Το ρήμα παραδίδω δεν υποδηλώνει προδοσία από εχθρό. (Η κανονική ελληνική λέξη για το «προδίδω» θα ήταν προδίδωμι.) Αντίθετα, αυτή είναι η λέξη που χρησιμοποιεί συχνά ο Παύλος για να περιγράψει την πράξη του Θεού που παρέδωσε τον Ιησού στον θάνατο. Πρβλ. Ρωμ. 8:32, «[Ο Θεός] δεν αρνήθηκε τον ίδιο του τον γιο, αλλά τον παρέδωσε για όλους μας» ή Γαλ. 2:20, «... ο γιος του Θεού που με αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό του για μένα». Η χρήση αυτού του συγκεκριμένου όρου από τον Παύλο προέρχεται πιθανώς από το LXX Ησαΐας 53:6-12, το οποίο χρησιμοποιεί την ίδια ελληνική λέξη αρκετές φορές: «Ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας. … η ψυχη αυτου παρεδοθη εις θανατον. … Ωστόσο, βάσταξε τις αμαρτίες πολλών και παραδόθηκε για τις ανομίες τους». (Crossan 439 κ.ε.)
- Ο «Κύριος» στο θεολογικό λεξιλόγιο του Παύλου αναφέρεται στον Χριστό μετά τη σταύρωση και την ανάστασή του (όπως στο Φιλ. 2:11). Συνεπώς, ο Παύλος δεν περιγράφει ένα ιστορικό σενάριο, αλλά ένα μυθικό σενάριο που λαμβάνει χώρα στην ουράνια σφαίρα (Smith 189, βλ. επίσης Mack [2011] 53).
- Ο σκοπός του τελετουργικού είναι να διακηρύσσει συνεχώς τον θάνατο του Κυρίου. Είναι αξιοσημείωτο ότι η ανάσταση δεν είναι στο επίκεντρο. Μερικοί μελετητές, όπως ο Mack (2011, σελ. 54), πιστεύουν ότι αυτά τα λόγια χρησίμευσαν ως μνημόσυνο για τον Ιησού ως μάρτυρα.
- Το τελετουργικό πρέπει να γιορτάζεται κάθε φορά που οι πιστοί συγκεντρώνονται για γεύματα. Δεν είναι μια ξεχωριστή τελετή που διεξάγεται μόνο σε ειδικές περιστάσεις.
- Ο συμβολισμός επικεντρώνεται στην κοινότητα. Το ψωμί είναι το σώμα του Χριστού – δηλαδή, η εκκλησία, της οποίας η διχόνοια παρέχει την ευκαιρία στον Παύλο να τους υπενθυμίσει το τελετουργικό. Βλέπε επίσης 1 Κορινθίους 10:17: «Επειδή υπάρχει ένας άρτος, εμείς που είμαστε πολλοί είμαστε ένα σώμα, γιατί όλοι μετέχουμε από τον ένα άρτο». Το ποτήρι είναι η νέα διαθήκη2 που καθιέρωσε ο Χριστός για την κοινότητα των πιστών, επιτρέποντάς τους να ανήκουν στο Ισραήλ (ό.π.).
Όταν συγκεντρώνεστε, δεν είναι πραγματικά για να φάτε το δείπνο του Κυρίου. Γιατί όταν έρθει η ώρα να φάει, ο καθένας σας πηγαίνει στο δικό του δείπνο, και ο ένας πεινάει και ο άλλος μεθάει. […] Έτσι, λοιπόν, αδελφοί μου, όταν μαζευτείτε για φαγητό, να προσμένετε ο ένας τον άλλον. Αν πεινάτε, φάτε στο σπίτι, έτσι ώστε όταν μαζευτείτε, να μην είναι για την καταδίκη σας. (Α ́ Κορ. 11:17-21, 33-34)
Η Ευχαριστία στη Διδαχή
Η Διδαχή, ένα πρώιμο εκκλησιαστικό εγχειρίδιο που φαίνεται να προϋπήρχε των Ευαγγελίων σε μεγάλο μέρος του περιεχομένου του, περιγράφει μια Ευχαριστία που είναι αρκετά διαφορετική από αυτή του Παύλου.
Σχετικά με την Ευχαριστία, ευχαριστήστε ως εξής:
Πρώτον, σχετικά με το ποτήρι: Σε ευχαριστούμε, Πατέρα μας, για την άγια άμπελο του Δαβίδ του δούλου σου, την οποία μας αποκάλυψες μέσω του Ιησού του δούλου σου. Σε σένα ας είναι η δόξα για πάντα.
Και σχετικά με τον τεμαχισμένο άρτο: Σε ευχαριστούμε, Πατέρα μας, για τη ζωή και τη γνώση που μας αποκάλυψες μέσω του Ιησού του δούλου σου. Σε σένα ας είναι η δόξα για πάντα.
Όπως αυτό το τεμαχισμένο ψωμί διασκορπίστηκε στους λόφους και έχει συγκεντρωθεί για να γίνει ένα, έτσι και η εκκλησία σας από τα πέρατα της γης συναθροίστηκε στη βασιλεία σας. (Διδαχή 9.1-4)
Εδώ, έχουμε ένα παρόμοιο τελετουργικό που περιλαμβάνει κρασί και ψωμί, αλλά τα σύμβολα λειτουργούν διαφορετικά. Το κρασί δεν αντιπροσωπεύει το αίμα του Ιησού, αλλά την «άγια άμπελο του Δαβίδ» όπως αποκαλύφθηκε μέσω του Ιησού.3 Το ψωμί δεν είναι το σώμα του Ιησού, αλλά αντιπροσωπεύει «τη ζωή και τη γνώση» καθώς και την εκκλησία, που συγκεντρώθηκε στη βασιλεία του Θεού με τον τρόπο που μαζεύεται το σιτάρι για να γίνει ψωμί. Δεν υπάρχει καμία αναφορά στο θάνατο του Ιησού και καμία πρόταση ότι ο ίδιος ο Ιησούς καθιέρωσε αυτή την τελετή.4
Προφανώς, η χριστιανική Ευχαριστία ήταν ποικιλόμορφη στο αρχικό της στάδιο, χωρίς καθολικά συμφωνημένο συμβολισμό ή σαφή ιστορική προέλευση.
Ο Μυστικός Δείπνος στον Μάρκο
Το Ευαγγέλιο του Μάρκου, που γράφτηκε δύο ή τρεις γενιές μετά τον Παύλο, μας δίνει μια σκηνή στην οποία ο ίδιος ο Ιησούς ηγείται μιας ευχαριστιακής τελετουργίας αρκετά παρόμοια με του Παύλου.
Και αφού έφτασε το βράδυ, ήρθε με τους δώδεκα. … Και ενώ έτρωγαν, αφού πήρε ψωμί και το ευλόγησε, το έσπασε και τους το έδωσε, και είπε: Πάρτε. αυτό είναι το σώμα μου.
Και αφού πήρε το ποτήρι και ευχαρίστησε, τους το έδωσε, και ήπιαν όλοι από αυτό. Και τους είπε: Αυτό είναι το αίμα μου της διαθήκης, που χύνεται για πολλούς.
Αληθινά σας λέω, δεν θα ξαναπιώ από τον καρπό της αμπέλου μέχρι εκείνη την ημέρα που θα τον ξαναπιώ στη βασιλεία του Θεού. (Μάρκος 14:17, 22-25)
Στην ιστορία του Μάρκου, αυτή είναι φαινομενικά μια γιορτή του Πάσχα και τρώγεται λίγο πριν την προδοσία του Ιησού από τον Ιούδα. Υπάρχουν αρκετές δυσκολίες, ωστόσο, με την παραδοσιακή ανάγνωση αυτού του δείπνου ως ιστορικού γεγονότος.
Πρώτον, το δείπνο και τα γεγονότα που το περιβάλλουν φαίνεται να αποτελούνται από κομμάτια της Παλαιάς Διαθήκης, όπως επεσήμανε ο Strauss (σελ. 611 κ.ε.) πριν από περισσότερο από έναν αιώνα. Για παράδειγμα, όταν ο Ιησούς στέλνει προληπτικά δύο μαθητές μπροστά όπου θα συναντήσουν έναν άνδρα που μεταφέρει νερό και θα τους οδηγήσει στο σπίτι όπου θα περάσουν το πασχαλινό γεύμα (Μκ 14:12-16), αυτό μοιάζει πολύ με το 1 Σαμουήλ 10 στο οποίο ο Σαμουήλ στέλνει τον Σαούλ μπροστά και προβλέπει ότι θα συναντήσει άνδρες που μεταφέρουν ζώα για θυσία μαζί με ψωμί και κρασί τους οποίους πρέπει να ακολουθήσει.5 Επιπλέον, η προδοσία του Ιησού από έναν στενό φίλο που είναι παρών στο δείπνο φαίνεται να προέρχεται από τον Ψαλμό 41:9 (ο Ιωάννης 13:26, στην πραγματικότητα, το αναγνωρίζει αυτό και το παραθέτει ως εκπληρωμένο εδάφιο): «Ακόμη και ο φίλος μου στον κόρφο στον οποίο εμπιστεύτηκα, που έφαγε από το ψωμί μου, σήκωσε τη φτέρνα εναντίον μου». Και όπως έχουν σημειώσει οι μελετητές, η ιστορία της νυχτερινής σύλληψης στη Γεθσημανή μετά το δείπνο παραλληλίζεται με το Δαβιδικό έπος στο 2 Σαμουήλ 15-17, 20.6
Στη συνέχεια, υπάρχει μια μικρή εσωτερική αντίφαση στην ιστορία. Δύο μαθητές έχουν προχωρήσει για να ετοιμάσουν το πασχαλινό γεύμα (14:16), αλλά όταν έρχεται το βράδυ, ο Ιησούς πηγαίνει στην Ιερουσαλήμ με δώδεκα μαθητές ενώ θα έπρεπε να είναι δέκα (εδ. 17). Το «δώδεκα» φαίνεται να είναι ένα σημαντικό θεολογικό στοιχείο που ο Μάρκος επαναλαμβάνει ξανά στο εδάφιο 20.7
Ένα άλλο πρόβλημα έχει να κάνει με το ίδιο το δείπνο. Αν και ο Μάρκος σκοπεύει να ερμηνευτεί ως πασχαλινό γεύμα, πολλοί μελετητές σημειώνουν ότι η σχέση με το Πάσχα είναι αδύναμη. Ο αείμνηστος Nineham, στο εξαιρετικό σχόλιό του, παρατηρεί:
Αν αυτό ήταν ένα πασχαλινό γεύμα... Το γεύμα θα έχει μεσολαβήσει μεταξύ 22 και 23...· Το γεγονός ότι κανείς δεν θα είχε αυτή την εντύπωση από μια απλή ανάγνωση του Μάρκου δείχνει πόσο λίγο ενδιαφερόταν ο Άγιος Μάρκος για το αρχικό σκηνικό του περιστατικού, γεύμα του Πάσχα ή όχι. (σελ. 385)
Ο Vernon K. Robbins επεκτείνει το πρόβλημα σε ένα πρόσφατο δοκίμιο (σελ. 25f):
Κατά πάσα πιθανότητα ο Ιησούς συμμετείχε σε έναν εορτασμό του Πάσχα κάποια στιγμή στη ζωή του... αλλά οι Ευαγγελιστές έχουν ελάχιστο ενδιαφέρον για μια τέτοια εντελώς εβραϊκή δραστηριότητα. Αυτό ανοίγει την πιθανότητα οι ευχαριστιακές ιστορίες που αφηγούνται να διαμορφώνονται από τη χριστιανική πρακτική και τις θεολογικές ανησυχίες.
Ένα άλλο πρόβλημα είναι το χρονοδιάγραμμα. Το εδάφιο Μάρκος 14:12 αναφέρει ότι οι μαθητές έκαναν τις προετοιμασίες για το Πάσχα την «πρώτη ημέρα των αζύμων», αλλά αυτό δεν είναι κυριολεκτικά δυνατό. Η 14η Νισάν ήταν η ημέρα της προετοιμασίας, και η Γιορτή των Αζύμων έλαβε χώρα μια μέρα αργότερα, στις 15 Νισάν. Ο Robbins έχει μια εξήγηση που λύνει επίσης ένα σκοτεινό αίνιγμα στον Μάρκο: την αναφορά στο «προζύμι των Φαρισαίων και το προζύμι του Ηρώδη» στο 8:15. Αν τον καταλαβαίνω σωστά, οι δύο Ιστορίες Σίτισης, στις οποίες οι μαθητές αποτυγχάνουν να κατανοήσουν την αποστολή του Ιησού, συνδέονται στενά με τον Μυστικό Δείπνο στο Μάρκο. Το προζύμι αντιπροσωπεύει τη θρησκευτική και πολιτική εξουσία όπως την οραματίστηκαν οι Φαρισαίοι και ο Ηρώδης – μια πολεμική αναφορά στις ελπίδες για έναν επίγειο μεσσία μεταξύ των συγχρόνων του Μάρκου – αλλά η αληθινή δύναμη του Ιησού αποκαλύπτεται κατά τη διάρκεια της τρίτης γιορτής με τα άζυμα: ότι η κυριαρχία του θα επέλθει μέσω θυσιαστικού θανάτου και ανάστασης (Robbins 28, 39). Η συσχέτιση του Μυστικού Δείπνου με τη Γιορτή των Αζύμων καθιερώνει αυτή τη συμβολική σύνδεση.
Το Πρόβλημα της Θεοφαγίας και της Κατανάλωσης Αίματος
Υπάρχει ένα άλλο σοβαρό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η ιστορικιστική ερμηνεία του Μυστικού Δείπνου του Μάρκου: η κατανάλωση ανθρώπινης σάρκας και η κατανάλωση του αίματος οποιουδήποτε πλάσματος είναι ανάθεμα στην εβραϊκή κουλτούρα και είναι απίθανο ένας Εβραίος να είχε διδάξει τους συντρόφους του να το κάνουν, έστω και συμβολικά. Ο F. Gerald Downing δηλώνει ότι «δεν υπάρχει κανένα εύλογο εβραϊκό πλαίσιο, κανένα κατά τα άλλα προτεινόμενο εβραϊκό πλαίσιο της Γαλιλαίας στο οποίο αυτό θα μπορούσε να φαίνεται αποδεκτό». (Ντάουνινγκ 1129) Ο θεολόγος Ι. Φέντον συμφωνεί: «Το ταμπού κατά της βρώσης ανθρώπινου σώματος και της κατανάλωσης οποιουδήποτε είδους αίματος ήταν τόσο ισχυρό, ώστε είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς κάποιον Ιουδαίο του πρώτου, ή οποιουδήποτε άλλου, αιώνα να προσκαλεί σοβαρά τους φίλους του να το κάνουν αυτό». (Φέντον 416) Ο Εβραίος λόγιος Χάιαμ Μακόμπι συμφωνεί επίσης: «Οι ακόλουθοι του Ιησού στην Ιερουσαλήμ, οι οποίοι ήταν ευσεβείς Ιουδαίοι και θα θεωρούσαν την ιδέα να φάνε το σώμα του Ιησού και να πιουν το αίμα του ως αποκρουστική, δεν εφάρμοσαν ποτέ αυτή την ιεροτελεστία...» (Μακόμπι 118) Ο καθηγητής Βιβλικών Σπουδών Michael J. Cahill δημοσίευσε μια εργασία στο Biblical Theology Bulletin το 2002 τονίζοντας το πρόβλημα και επιπλήττοντας τους ακαδημαϊκούς συναδέλφους του που αγνόησαν ή παρέκαμψαν το θέμα όταν συζητούσαν για τον Μυστικό Δείπνο. Μεγάλο μέρος της υποτροφίας που εξετάστηκε εδώ προέκυψε μετά την εργασία του και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν μια απάντηση σε αυτήν.
Ένα άλλο πρόβλημα είναι το χρονοδιάγραμμα. Το εδάφιο Μάρκος 14:12 αναφέρει ότι οι μαθητές έκαναν τις προετοιμασίες για το Πάσχα την «πρώτη ημέρα των αζύμων», αλλά αυτό δεν είναι κυριολεκτικά δυνατό. Η 14η Νισάν ήταν η ημέρα της προετοιμασίας, και η Γιορτή των Αζύμων έλαβε χώρα μια μέρα αργότερα, στις 15 Νισάν. Ο Robbins έχει μια εξήγηση που λύνει επίσης ένα σκοτεινό αίνιγμα στον Μάρκο: την αναφορά στο «προζύμι των Φαρισαίων και το προζύμι του Ηρώδη» στο 8:15. Αν τον καταλαβαίνω σωστά, οι δύο Ιστορίες Σίτισης, στις οποίες οι μαθητές αποτυγχάνουν να κατανοήσουν την αποστολή του Ιησού, συνδέονται στενά με τον Μυστικό Δείπνο στο Μάρκο. Το προζύμι αντιπροσωπεύει τη θρησκευτική και πολιτική εξουσία όπως την οραματίστηκαν οι Φαρισαίοι και ο Ηρώδης – μια πολεμική αναφορά στις ελπίδες για έναν επίγειο μεσσία μεταξύ των συγχρόνων του Μάρκου – αλλά η αληθινή δύναμη του Ιησού αποκαλύπτεται κατά τη διάρκεια της τρίτης γιορτής με τα άζυμα: ότι η κυριαρχία του θα επέλθει μέσω θυσιαστικού θανάτου και ανάστασης (Robbins 28, 39). Η συσχέτιση του Μυστικού Δείπνου με τη Γιορτή των Αζύμων καθιερώνει αυτή τη συμβολική σύνδεση.
Το Πρόβλημα της Θεοφαγίας και της Κατανάλωσης Αίματος
Υπάρχει ένα άλλο σοβαρό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η ιστορικιστική ερμηνεία του Μυστικού Δείπνου του Μάρκου: η κατανάλωση ανθρώπινης σάρκας και η κατανάλωση του αίματος οποιουδήποτε πλάσματος είναι ανάθεμα στην εβραϊκή κουλτούρα και είναι απίθανο ένας Εβραίος να είχε διδάξει τους συντρόφους του να το κάνουν, έστω και συμβολικά. Ο F. Gerald Downing δηλώνει ότι «δεν υπάρχει κανένα εύλογο εβραϊκό πλαίσιο, κανένα κατά τα άλλα προτεινόμενο εβραϊκό πλαίσιο της Γαλιλαίας στο οποίο αυτό θα μπορούσε να φαίνεται αποδεκτό». (Ντάουνινγκ 1129) Ο θεολόγος Ι. Φέντον συμφωνεί: «Το ταμπού κατά της βρώσης ανθρώπινου σώματος και της κατανάλωσης οποιουδήποτε είδους αίματος ήταν τόσο ισχυρό, ώστε είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς κάποιον Ιουδαίο του πρώτου, ή οποιουδήποτε άλλου, αιώνα να προσκαλεί σοβαρά τους φίλους του να το κάνουν αυτό». (Φέντον 416) Ο Εβραίος λόγιος Χάιαμ Μακόμπι συμφωνεί επίσης: «Οι ακόλουθοι του Ιησού στην Ιερουσαλήμ, οι οποίοι ήταν ευσεβείς Ιουδαίοι και θα θεωρούσαν την ιδέα να φάνε το σώμα του Ιησού και να πιουν το αίμα του ως αποκρουστική, δεν εφάρμοσαν ποτέ αυτή την ιεροτελεστία...» (Μακόμπι 118) Ο καθηγητής Βιβλικών Σπουδών Michael J. Cahill δημοσίευσε μια εργασία στο Biblical Theology Bulletin το 2002 τονίζοντας το πρόβλημα και επιπλήττοντας τους ακαδημαϊκούς συναδέλφους του που αγνόησαν ή παρέκαμψαν το θέμα όταν συζητούσαν για τον Μυστικό Δείπνο. Μεγάλο μέρος της υποτροφίας που εξετάστηκε εδώ προέκυψε μετά την εργασία του και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν μια απάντηση σε αυτήν.
Η σχέση του Μάρκου με την Α ́ Κορινθίους
Η Ευχαριστία του Μάρκου είναι παρόμοια με του Παύλου αλλά έχει κάποιες διαφορές.
- Ο Μάρκος καθιερώνει σαφέστερους παραλληλισμούς μεταξύ του ψωμιού («αυτό είναι το σώμα μου») και του κρασιού («αυτό είναι το αίμα μου»). Η εστίασή του είναι στο σώμα και το αίμα ως συστατικά του ίδιου του Ιησού κατά τη διάρκεια της βίας της σταύρωσης - ειδικά στο αίμα, το οποίο «χύνεται για πολλούς».8
- Για το ψωμί, το λεξιλόγιο και η σειρά του Μάρκου είναι σχεδόν πανομοιότυπα με του Παύλου. Ο Χριστός «παίρνει» τον άρτο, τον «κόβει» και λέει «τούτο είναι το σώμα μου». Η κύρια διαφορά είναι ότι ο Ιησούς του Μάρκου ευλογεί το ψωμί αντί να ευχαριστεί. Η ευλογία του ψωμιού στο δείπνο του Μάρκου το συνδέει με τις Ιστορίες Ταΐσματος.
- Ο Μάρκος κατασκευάζει μια ευχαριστία για το κύπελλο που παραλληλίζεται με την ευλογία και το σπάσιμο του ψωμιού. (Ο Παύλος λέει μόνο «και το ίδιο και το ποτήρι».)
- Ο Ιησούς του Μάρκου δίνει το ψωμί και το ποτήρι στους μαθητές και πίνουν όλοι.9 Το ουράνιο τελετουργικό του Παύλου δεν έχει μαθητές, αλλά απευθύνεται σε όλους τους πιστούς. Ωστόσο, τα λόγια του Ιησού στον Μάρκο λειτουργούν σε αφηγηματικό επίπεδο και απευθύνονται στον αναγνώστη. Οι μαθητές της ιστορίας δεν γνωρίζουν ακόμη τον Ιησού ως σταυρωμένο σωτήρα και δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν τον συμβολισμό της Θείας Ευχαριστίας, σε αντίθεση με τους αναγνώστες του Μάρκου.
- Ο Μάρκος προσθέτει μια ακόμη δήλωση του Ιησού στην οποία ορκίζεται κρασί μέχρι να εγκαθιδρυθεί η βασιλεία του Θεού.10 Σύμφωνα με τον Robbins, «Αυτό το ρητό δεν ήταν αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της παράδοσης που μετέδωσε τα λόγια για το ψωμί και το ποτήρι. Αυτό υποδηλώνει ότι ο Μάρκος αφηγείται τη λειτουργική πρακτική του τμήματος της εκκλησίας που εκπροσωπεί». (Ρόμπινς 37)
- Η αφήγηση του Μάρκου δεν περιλαμβάνει ρητή εντολή για την καθιέρωση τακτικής πρακτικής. (Απουσιάζει οποιαδήποτε διατύπωση όπως «κάντε αυτό στη μνήμη μου».) Ίσως δεν χρειαζόταν ο Ιησούς του Μάρκου να διατάξει μια τελετουργία που ήδη ακολουθούνταν.
Ο Μυστικός Δείπνος στο Κατά Ματθαίον και Λουκά
Ο Ματθαίος αντιγράφει το δείπνο του Μάρκου με πολύ λίγες αλλαγές. Προσθέτει «άφεση αμαρτιών» στον συμβολισμό του ποτηριού και εμπλουτίζει την ιστορία του Ιούδα χρησιμοποιώντας πρόσθετο υλικό από την Παλαιά Διαθήκη. Βάζει επίσης όλους τους μαθητές (αντί για δύο) να προχωρήσουν μπροστά από τον Ιησού για να κάνουν προετοιμασίες, εξαλείφοντας το σφάλμα συνέχειας του Μάρκου.
Ο Λουκάς, ωστόσο, αλλάζει τη σειρά ολόκληρου του δείπνου. Πρώτα βάζει τον Ιησού να αρνηθεί να φάει το Πάσχα, σε αντίθεση με τους άλλους Συνοπτικούς. Στη συνέχεια, ο Ιησούς ευχαριστεί για το ποτήρι, παραλείποντας οποιαδήποτε αναφορά στο αίμα. Κατόπιν παραδίδει τη δήλωση του Μάρκου σχετικά με την παραίτηση από το κρασί μέχρι τη βασιλεία. Τέλος, ευχαριστεί για το ψωμί, λέγοντας «Αυτό είναι το σώμα μου». Μετά από αυτό, μερικά χειρόγραφα έχουν αντιγράψει τα λόγια του Παύλου για το ποτήρι στον Λουκά, έτσι ώστε το τελετουργικό του ποτηριού να εμφανίζεται τόσο πριν όσο και μετά το ψωμί. Χωρίς να υπεισέλθουμε στους λόγους αυτών των αλλαγών, αρκεί να πούμε ότι ο Λουκάς αισθάνεται ελεύθερος να προσαρμόσει το «ιστορικό» μυστικό δείπνο ώστε να αντικατοπτρίζει τις πρακτικές της δικής του κοινότητας.
Η Θεία Ευχαριστία που λείπει στον Ιωάννη και τους Εβραίους
Είναι αξιοσημείωτο ότι το Ευαγγέλιο του Ιωάννη δεν έχει πασχαλινό γεύμα και τελετουργία Μυστικού Δείπνου. Υπάρχει ένα τελευταίο γεύμα (στο κεφ. 13), αλλά αντί να διδάξει την Ευχαριστία, ο Ιησούς πλένει τα πόδια των μαθητών του.11 Μετά το φαγητό, ο Ιούδας βγαίνει έξω για αυτό που οι μαθητές υποθέτουν ότι είναι το καθήκον να ψωνίσει για τη γιορτή του Πάσχα (η οποία δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί).
Τώρα, η ευχαριστιακή γλώσσα εμφανίζεται στο κεφάλαιο 6:
Αλήθεια, σας λέω, αν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του Ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας. Εκείνοι που τρώνε τη σάρκα μου και πίνουν το αίμα μου έχουν αιώνια ζωή, και θα τους αναστήσω την τελευταία ημέρα. (Ιωάννης 6:53β-55)
Ωστόσο, όπως επισημαίνεται από τον Bultmann και πολλούς μελετητές έκτοτε, αυτά τα εδάφια πρέπει να είναι μεταγενέστερη προσθήκη. Έρχονται σε αντίθεση με αυτό που λέει ο Ιησούς αμέσως πριν, καθώς και με την εσχατολογία του Ιωάννη γενικά, και το απόσπασμα διαβάζεται πιο λογικά χωρίς αυτά (Bultmann 218ff. και Daly-Denton 350ff.). Και ακόμα κι αν κάποιος τα δεχτεί ως πρωτότυπα, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι ο Ιησούς διδάσκει μια τελετουργία ψωμιού και κρασιού στους οπαδούς του.12 Όπως παρατηρεί ο Fenton, «Όποιος διάβαζε το Ιωάννη 6 και 13 και δεν γνώριζε ήδη ότι οι Χριστιανοί ασκούσαν μια ιεροτελεστία που περιελάμβανε την κατανάλωση ψωμιού και την κατανάλωση κρασιού, δεν θα το έβρισκε στο κείμενο, επειδή δεν υπάρχει». (Φέντον 422)
Η προς Εβραίους Επιστολή ομοίως χάνει τουλάχιστον δύο ευκαιρίες για να αναφέρει την Ευχαριστία εκεί που θα την περιμέναμε. Το ένα είναι στο κεφάλαιο 9:
Επειδή, αφού ειπώθηκε κάθε εντολή σε όλο τον λαό από τον Μωυσή σύμφωνα με τον νόμο, πήρε αίμα μόσχων και τράγων... και ράντισε και το ίδιο το βιβλίο και όλο τον λαό, λέγοντας: Αυτό είναι το αίμα της διαθήκης που όρισε ο Θεός για εσάς. (Εβραίους 9:19-20)
Αυτό είναι ένα απόσπασμα από την Έξοδο 24:8, το ίδιο εδάφιο στο οποίο αναφέρεται και η Ευχαριστία του Παύλου, ωστόσο ο συγγραφέας εδώ δεν κάνει καμία αναφορά στην Ευχαριστία ή σε οποιαδήποτε τελετή για τον εορτασμό του αίματος του Χριστού.
Επιπλέον, στην Εβραίους 7:1-3, ο συγγραφέας συγκρίνει άμεσα τον Ιησού με τον Μελχισεδέκ και συνοψίζει τον ιερατικό του ρόλο στη Γένεση 14, αλλά παραλείπει να αναφέρει ότι ο Μελχισεδέκ έφερε ψωμί και κρασί στον Αβραάμ. Η ευκαιρία να αναφερθεί η Ευχαριστία είναι τόσο προφανής που ορισμένοι ερμηνευτές είναι πεπεισμένοι ότι ο συγγραφέας της προς Εβραίους πρέπει να σκόπευε εδώ τον ευχαριστιακό συμβολισμό. Αλλά δεν μπορούμε να βρούμε αυτό που δεν υπάρχει.
Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι συγγραφείς του Ιωάννη και της προς Εβραίους είτε δεν γνώριζαν για την Ευχαριστία, είτε δεν την ενέκριναν. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι οι πρώτοι Χριστιανοί θα μπορούσαν να είχαν ξεχάσει ή απορρίψει μια ιερή τελετουργία που είχε διδάξει ο ίδιος ο Ιησούς.
Δεδομένης της κατανόησης ότι η πρώιμη χριστιανική Ευχαριστία ήταν διαφορετική τόσο στη λειτουργία όσο και στον συμβολισμό, με ορισμένες ομάδες να μην την ακολουθούν καθόλου. και επιπλέον, ότι τα αποσπάσματα του Συνοπτικού Μυστικού Δείπνου είναι απίθανα ως κυριολεκτική ιστορία, πολλοί μελετητές έχουν αναζητήσει την προέλευσή του αλλού.
Ευχαριστιακές τελετουργίες σε άλλες θρησκείες
Αν και οι λεπτομέρειες για άλλες ελληνορωμαϊκές μυστηριακές θρησκείες είναι σπάνιες, γνωρίζουμε ότι μερικές από αυτές είχαν τελετουργίες που έμοιαζαν πολύ με τη χριστιανική Ευχαριστία. Στον Μιθραϊσμό, για παράδειγμα, τα μέλη μοιράζονταν τακτικά ένα ιερό γεύμα στο οποίο ψωμί και ένα φλιτζάνι (νερό)13 ή κρασί αναμεμειγμένο με νερό) τρώγονταν και έπιναν για να τιμήσουν το πάθος του Μίθρα όταν σκότωσε τον αιώνιο ταύρο, του οποίου το αίμα πότιζε τη γη για να γεννήσει σταφύλια και άλλα φυτά και του οποίου η ουρά έγινε το σιτάρι από το οποίο παρασκευαζόταν το ψωμί. Αφού σκότωσε τον ταύρο, ο Μίθρας είχε ανέβει στον ουρανό με το άρμα του Σολ. (Ναμπάρζ 37, 52) Συμμετέχοντας σε αυτά τα σύμβολα και επαναλαμβάνοντας τη Μιθραϊκή λειτουργία κατά τη διάρκεια των γευμάτων τους, οι πιστοί μπορούσαν επίσης να επιτύχουν τη σωτηρία.
Οι Μιθραϊστές μάλιστα ιστορικοποίησαν αυτό το τελετουργικό ως «μυστικό δείπνο» που είχε φάει ο Μίθρας με τους συντρόφους του πριν τους αφήσει. Υπάρχουν αρχαία ανάγλυφα που απεικονίζουν τον Μίθρα και τον Σολ ξαπλωμένους σε καναπέδες σε ένα τραπέζι δείπνου καλυμμένο με δέρμα ταύρου, να εκτελούν το τελετουργικό μαζί με τους συντρόφους τους. Στα χέρια τους υπάρχουν κύπελλα και ένα πιάτο με καρβέλια με σταυρούς (!) κομμένα στην κρούστα κάθεται μπροστά τους. Αυτό φαίνεται σαν ένα κοντινό ανάλογο με τον μυστικό δείπνο των Ευαγγελίων, αν και το ένα είναι εικονογραφικό και το άλλο λογοτεχνικό.
Τώρα, αυτό δεν σημαίνει ότι ο Χριστιανισμός δανείστηκε τη Θεία Ευχαριστία και τον Μυστικό Δείπνο από τον Μιθραϊσμό ή κάποια άλλη θρησκεία. Πιθανότατα, παρόμοιες τελετουργίες σε όλες αυτές τις θρησκείες αναπτύχθηκαν από έναν κοινό ελληνιστικό πολιτισμό και παρόμοιες πρακτικές γευμάτων, όπως θα δούμε παρακάτω.
Ωστόσο, οι πρώτοι χριστιανοί θεολόγοι είχαν οδυνηρή επίγνωση της ομοιότητας μεταξύ της δικής τους Θείας Ευχαριστίας και των πρακτικών άλλων λατρειών. Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας, γράφοντας τον δεύτερο αιώνα, παραδέχτηκε τις ομοιότητες μεταξύ του ιερού γεύματος των Μιθραϊστών και της Θείας Ευχαριστίας. Η εξήγησή του ήταν ότι ο διάβολος είχε παραποιήσει το χριστιανικό τελετουργικό εκ των προτέρων και έβαλε τους δαίμονές του να το διδάξουν στους οπαδούς του Μίθρα (Απολογία Ι.65-67). Ο Τερτυλλιανός θα έκανε το ίδιο επιχείρημα 50 χρόνια αργότερα (De praescriptione haereticorum 40.4).
Ο ίδιος ο Παύλος επιβεβαιώνει την ύπαρξη τελετουργιών που μοιάζουν με Ευχαριστίες αφιερωμένες σε άλλες θεότητες και προτρέπει το ακροατήριό του να τις αποφεύγει:
Δεν μπορείτε να πιείτε το ποτήρι του Κυρίου και το ποτήρι των δαιμόνων. Δεν μπορείτε να συμμετέχετε στο τραπέζι του Κυρίου και στο τραπέζι των δαιμόνων. (1 Κορινθίους 10:21)
Στα συμφραζόμενα, το «κύπελλο των δαιμόνων» και το «τραπέζι των δαιμόνων» πρέπει να αναφέρονται σε παρόμοιες ειδωλολατρικές τελετουργίες που περιλαμβάνουν γεύμα και κύπελλο. (Ο Παύλος χρησιμοποιεί τη λέξη «δαίμονες» με τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα που σημαίνει «ξένοι θεοί»—όχι τσιράκια του διαβόλου όπως χρησιμοποίησαν τη λέξη οι μεταγενέστεροι Χριστιανοί.)
Γεύματα της Ελληνορωμαϊκής Ένωσης
Ένα ευρέως διαδεδομένο κοινωνικό φαινόμενο στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο ήταν αυτό της ελληνορωμαϊκής ένωσης ή κολεγίου. Αυτά εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στην κλασική Ελλάδα και ήταν λέσχες συντροφιάς που οργανώθηκαν από ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα – φιλοσοφία, θρησκεία, επιχειρήσεις κ.λπ. Οι σύλλογοι συναντιόντουσαν τακτικά σε έναν ναό, ένα ιδιωτικό σπίτι, έναν νοικιασμένο χώρο (όπως ένα «ανώγειο») ή κάποιον άλλο χώρο για ένα κοινό γεύμα συντροφιάς. Ένα επίσημο συμπόσιο συλλόγου θα αποτελείται από ένα κύριο πιάτο, το δείπνο, ακολουθούμενο από ένα δεύτερο πιάτο κρασιού και επιδόρπιου, το συμπόσιο (Smith [2003] 28–29). Αυτά τα γεύματα είχαν πάντα ένα θρησκευτικό στοιχείο, (Öhler 483) και περιλάμβαναν προσευχές προς τους προστάτες θεούς σε κατάλληλες συγκυρίες. Συγκεκριμένα, γινόταν πρόποση ή σπονδή κρασιού προς τιμήν της προστάτιδας θεότητας μετά το δείπνο, ενώ γινόταν η μετάβαση στο συμπόσιο. (Smith, ό.π.) Όταν οι οπαδοί του Μίθρα, του Άττη και άλλων μυστηριακών λατρειών παρακολουθούσαν τις κοινοτικές τελετουργίες τους, ήταν ως μέρος ενός γεύματος συλλόγου.
Υπάρχει ευρεία συμφωνία ότι οι πρώτες εκκλησίες στην Κόρινθο και αλλού έπαιρναν επίσης τη μορφή ελληνορωμαϊκών γευμάτων – όχι σε συνειδητή μίμηση άλλων θρησκειών, αλλά επειδή έτσι διεξάγονταν όλες αυτές οι συναναστροφές. Το ψωμί —σύμβολο της τροφής γενικά— και το κρασί χρησίμευαν ως τα κύρια συμβολικά στοιχεία κατά τη διάρκεια των θρησκευτικών επικλήσεων αυτών των συγκεντρώσεων, επειδή ήταν πάντα παρόντα. Το ψωμί (κυρίως γεύμα) ερχόταν συνήθως πρώτο και μετά το κρασί. Αυτό είναι ένα σημαντικό κομμάτι του παζλ για την κατανόηση της προέλευσης και της μορφής του Δείπνου του Κυρίου. Ο Burton Mack γράφει:
Δεν μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι Χριστιανικές συναθροίσεις ακολούθησαν το ίδιο πρότυπο.... Δεν υπήρχε άλλο διαθέσιμο μοντέλο. Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε την εμφάνιση των «κατ' οίκον εκκλησιών» με τους «πρεσβυτέρους» και τους προστάτες τους, τη συχνότητα των όρων κοινωνία και εκκλησία για να περιγράψουν τις εκκλησίες τους, τη χρήση του χριστού για να ονομάσουν την προστάτιδα θεότητά τους και το γεγονός ότι συγκεντρώνονταν για κοινά γεύματα. Έτσι, το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε για να κατανοήσουμε το κείμενο του δείπνου είναι να αναγνωρίσουμε ότι ο κοινωνικός σχηματισμός είχε λάβει χώρα στο μοντέλο του συνεταιρισμού, ότι η συνάντηση είχε αναγνωριστεί ως η στιγμή που βιώθηκε ο σκοπός της ομάδας και ότι τα σύμβολα που επιλέχθηκαν ήταν φυσικά σε αυτό το περιβάλλον. (Μακ [1995] 89)
Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει μυστικιστικός λόγος πίσω από την επιλογή του ψωμιού και του κρασιού ειδικότερα. Αυτά ήταν απλώς τυπικά στοιχεία που υπήρχαν σε κάθε κοινό γεύμα και ήταν φυσικό να τους αποδίδεται συμβολισμός ως μέρος των τελετουργιών που αναπτύσσονταν γύρω τους. Η εξήγηση του Παύλου για το τελετουργικό στην Α ́ Κορινθίους, λοιπόν, είναι μια αιτιολογία, «ένας μύθος που λέει πώς συνέβη κάτι για πρώτη φορά και εξηγεί γιατί συνεχίζει να γίνεται» (ό.π. 91). Και η πεποίθηση ότι ο Χριστός είχε πεθάνει «σύμφωνα με τις γραφές» (βλ. 1 Κορ. 15:3, για παράδειγμα) οδήγησε τους πρώτους πιστούς να βρουν νέους συσχετισμούς μεταξύ του θανάτου του Χριστού και της γλώσσας της διαθήκης και της θυσίας (ειδικά του Πάσχα και του Γιομ Κιπούρ) στις εβραϊκές γραφές, προσθέτοντας νέο νόημα στην Ευχαριστία με την πάροδο του χρόνου.
Συμπέρασμα
Η εξέλιξη της Θείας Ευχαριστίας από ένα απλό γεύμα σε μια μυστηριακή τελετή που συμβολίζει το θάνατο του Χριστού συνέβη παράλληλα με την καθιέρωση μιας ιστορίας του Μυστικού Δείπνου που θα εδραιώσει αυτά τα σύμβολα στη θέση τους. Υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ μύθου και τελετουργίας: η ιστορία του μυστικού δείπνου του Ιησού αποτελείται από σύμβολα που δεν έχουν νόημα χωρίς ένα τελετουργικό κοινού γεύματος για τον εορτασμό αυτών των συμβόλων. Αντίθετα, τα σύμβολα της τελετουργίας - το αίμα και το κύπελλο - αποκτούν νόημα με το να βασίζονται στον μύθο του μάρτυρα. (Μακ [2011] 55) Επιπλέον, όπως είδαμε, διαφορετικές χριστιανικές κοινότητες είχαν αναπτύξει τις δικές τους ιδέες για το τι συμβόλιζε η Θεία Ευχαριστία ενώ τα κείμενα της Καινής Διαθήκης γράφονταν ακόμη. Η Παλαιά Διαθήκη σταδιακά επανερμηνεύτηκε για να ενσωματώσει το νόημα της διαθήκης και της θυσίας στον συμβολισμό της Θείας Ευχαριστίας και, κατ' επέκταση, του θανάτου του ίδιου του Χριστού. Αργότερα, η Θεία Ευχαριστία θα γινόταν μια πλήρης μυστηριακή ιεροτελεστία χωρισμένη από τα γεύματα της κοινωνίας και υπό την προεδρία ενός ιερέα.
Τέλος, η Ευχαριστία μας προτείνει ότι οι ιστορίες του Ευαγγελίου δεν προορίζονταν ούτε ως κυριολεκτική ιστορία ούτε ως παραπλανητική μυθοπλασία, αλλά ως μυθική απεικόνιση της ζωής του Χριστού που χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει τις τελετουργικές πρακτικές της πρώτης εκκλησίας. Έτσι, έχουμε τέσσερις ξεχωριστές αφηγήσεις για τον Ιησού που ηγείται μιας τελετουργίας της Θείας Ευχαριστίας (εκτός από το δείπνο του Ιωάννη χωρίς Ευχαριστία) στη Βίβλο και όλες διαφέρουν ανάλογα με τον χρόνο και τον τόπο συγγραφής.
ΔΕΣ:
Υποσημειώσεις
1 Ο Στρατός της Σωτηρίας προφανώς δεν τηρεί κανένα μυστήριο, συμπεριλαμβανομένης της Θείας Ευχαριστίας.
2 Ο συσχετισμός αίματος και διαθήκης ανάγεται στο εδάφιο Έξοδος 24:8: «Δείτε το αίμα της διαθήκης που έκανε ο Κύριος σε εσάς σχετικά με όλα αυτά τα λόγια». Η Έξοδος 12:7-14 περιέχει επίσης πολλά στοιχεία στις οδηγίες του Πάσχα που επανεμφανίζονται στην Ευχαριστία του Παύλου: τη σωτηριώδη φύση του αίματος, τη βρώση του ψωμιού, το νυχτερινό σκηνικό και την εντολή για ανάμνηση.
3 Η ακριβής έννοια της «αγίας αμπέλου του Δαβίδ» είναι ασαφής. Όπως και με τη «νέα διαθήκη» του Παύλου, μπορεί να έχει σκοπό να δημιουργήσει μια σχέση μεταξύ των συμμετεχόντων και του Ισραήλ. Είναι ενδιαφέρον ότι δεν περιγράφει τον Ιησού ως βασιλικό κληρονόμο ή μεσσία του Δαβίδ. (Βλ. Koester, From Jesus to the Gospels, 2007, σελ. 389.)
4 Η Διδαχή συνδέεται συχνά με τα ρητά Q του Λουκά και του Ματθαίου, τα οποία επίσης δεν κάνουν καμία αναφορά στον θάνατο, την ανάσταση και την εξιλέωση του Χριστού. Μερικοί μελετητές πιστεύουν ότι η κοινότητα που σχετίζεται με αυτό το υλικό ήταν οι αρχικοί ακόλουθοι του Ιησού.
5 Η προηγούμενη περιγραφή στην οποία ο Ιησούς στέλνει δύο μαθητές στην Ιερουσαλήμ για να φέρουν ένα γαϊδουράκι (Μάρκος 11:1-6) είναι ένας πολύ κοντινός παραλληλισμός και επίσης βασίζεται στην ιστορία της Α ́ Σαμουήλ εκτός από το Ζαχ. 9:9: «Φώναξε δυνατά, κόρη Ιερουσαλήμ! Ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα. θριαμβευτής και νικητής είναι αυτός, ταπεινός και καβάλα σε γάιδαρο...» Αυτές οι παράλληλες ιστορίες για την είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ φέρουν τα χαρακτηριστικά των λογοτεχνικών δημιουργιών που διαμορφώθηκαν από την Παλαιά Διαθήκη.
6 Ο Wheeden παρέχει μια λίστα με παραπομπές καθώς και τη δική του σύγκριση των δύο επεισοδίων. Κατά την άποψή του, για λόγους πολύ περίπλοκους για να καλυφθούν εδώ, ολόκληρη η ιστορία της Γεθσημανή είναι αποκλειστικά δημιουργία του Μάρκου. Αν ναι, ο Μάρκος μπορεί να παρέχει ένα ιστορικό σκηνικό για τη νυχτερινή «προδοσία» που αναφέρεται στην 1 Κορινθίους.
7 Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι όλες οι αναφορές σε «δώδεκα» μαθητές στον Μάρκο είναι προσθήκες.
8 Η σταύρωση δεν περιλαμβάνει στην πραγματικότητα το αίμα του θύματος που «χύνεται». Ωστόσο, αυτή η γλώσσα περιγράφει αρκετά καλά μια σπονδή κρασιού.
9 Συμπεριλαμβανομένου του Ιούδα!
10 Σύμφωνα με τον Wheeden, ο Μάρκος κατάλαβε ότι ο Ιησούς απουσίαζε από την κοινότητα των πιστών από τη σταύρωση μέχρι τα μελλοντικά έσχατα και την «πλήρως πραγματοποιημένη παρουσία της βασιλείας του Θεού». (Wheedon, Mark-Traditions in Conflict, 85–89) Η εκκλησία του Μάρκου θα θυμόταν επομένως τον θάνατο του Χριστού και τη συνεχιζόμενη απουσία κατά τη διάρκεια της Θείας Ευχαριστίας τους.
11 Περιέργως, οι Αγγλικανοί και οι Επισκοπελιανοί αναφέρονται στην επέτειο του Μυστικού Δείπνου και την καθιέρωση της Θείας Ευχαριστίας ως Μεγάλη Πέμπτη, παρόλο που το όνομα προέρχεται από τη λατινική λέξη mandatum, που σημαίνει «εντολή», από τη δήλωση του Ιησού «μια νέα εντολή σας δίνω» — η οποία προέρχεται από το απόσπασμα του Ιωάννη για το πλύσιμο των ποδιών στο οποίο η Ευχαριστία απουσιάζει εντελώς.
12 Είναι πιθανό, φυσικά, η κοινότητα των Ιωαννίνων να γιόρταζε μια Θεία Ευχαριστία χωρίς τον συμβολισμό της κατανάλωσης αίματος (όπως η Διδαχή) και να βρήκαν τον Μυστικό Δείπνο του Μάρκου ακατάλληλο για αυτόν τον λόγο.
13 Ορισμένα χριστιανικά κείμενα, όπως το Ευαγγέλιο του Φιλίππου και οι Πράξεις του Θωμά, υποδηλώνουν ότι σε ορισμένες χριστιανικές κοινότητες χρησιμοποιήθηκε νερό αντί για κρασί για τη Θεία Ευχαριστία. Το «κύπελλο» στο τελετουργικό του Παύλου είναι μια μετωνυμία για το περιεχόμενό του, το οποίο στην πραγματικότητα δεν χρειάζεται να είναι κρασί σε κάθε περίπτωση.
1 Ο Στρατός της Σωτηρίας προφανώς δεν τηρεί κανένα μυστήριο, συμπεριλαμβανομένης της Θείας Ευχαριστίας.
2 Ο συσχετισμός αίματος και διαθήκης ανάγεται στο εδάφιο Έξοδος 24:8: «Δείτε το αίμα της διαθήκης που έκανε ο Κύριος σε εσάς σχετικά με όλα αυτά τα λόγια». Η Έξοδος 12:7-14 περιέχει επίσης πολλά στοιχεία στις οδηγίες του Πάσχα που επανεμφανίζονται στην Ευχαριστία του Παύλου: τη σωτηριώδη φύση του αίματος, τη βρώση του ψωμιού, το νυχτερινό σκηνικό και την εντολή για ανάμνηση.
3 Η ακριβής έννοια της «αγίας αμπέλου του Δαβίδ» είναι ασαφής. Όπως και με τη «νέα διαθήκη» του Παύλου, μπορεί να έχει σκοπό να δημιουργήσει μια σχέση μεταξύ των συμμετεχόντων και του Ισραήλ. Είναι ενδιαφέρον ότι δεν περιγράφει τον Ιησού ως βασιλικό κληρονόμο ή μεσσία του Δαβίδ. (Βλ. Koester, From Jesus to the Gospels, 2007, σελ. 389.)
4 Η Διδαχή συνδέεται συχνά με τα ρητά Q του Λουκά και του Ματθαίου, τα οποία επίσης δεν κάνουν καμία αναφορά στον θάνατο, την ανάσταση και την εξιλέωση του Χριστού. Μερικοί μελετητές πιστεύουν ότι η κοινότητα που σχετίζεται με αυτό το υλικό ήταν οι αρχικοί ακόλουθοι του Ιησού.
5 Η προηγούμενη περιγραφή στην οποία ο Ιησούς στέλνει δύο μαθητές στην Ιερουσαλήμ για να φέρουν ένα γαϊδουράκι (Μάρκος 11:1-6) είναι ένας πολύ κοντινός παραλληλισμός και επίσης βασίζεται στην ιστορία της Α ́ Σαμουήλ εκτός από το Ζαχ. 9:9: «Φώναξε δυνατά, κόρη Ιερουσαλήμ! Ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα. θριαμβευτής και νικητής είναι αυτός, ταπεινός και καβάλα σε γάιδαρο...» Αυτές οι παράλληλες ιστορίες για την είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ φέρουν τα χαρακτηριστικά των λογοτεχνικών δημιουργιών που διαμορφώθηκαν από την Παλαιά Διαθήκη.
6 Ο Wheeden παρέχει μια λίστα με παραπομπές καθώς και τη δική του σύγκριση των δύο επεισοδίων. Κατά την άποψή του, για λόγους πολύ περίπλοκους για να καλυφθούν εδώ, ολόκληρη η ιστορία της Γεθσημανή είναι αποκλειστικά δημιουργία του Μάρκου. Αν ναι, ο Μάρκος μπορεί να παρέχει ένα ιστορικό σκηνικό για τη νυχτερινή «προδοσία» που αναφέρεται στην 1 Κορινθίους.
7 Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι όλες οι αναφορές σε «δώδεκα» μαθητές στον Μάρκο είναι προσθήκες.
8 Η σταύρωση δεν περιλαμβάνει στην πραγματικότητα το αίμα του θύματος που «χύνεται». Ωστόσο, αυτή η γλώσσα περιγράφει αρκετά καλά μια σπονδή κρασιού.
9 Συμπεριλαμβανομένου του Ιούδα!
10 Σύμφωνα με τον Wheeden, ο Μάρκος κατάλαβε ότι ο Ιησούς απουσίαζε από την κοινότητα των πιστών από τη σταύρωση μέχρι τα μελλοντικά έσχατα και την «πλήρως πραγματοποιημένη παρουσία της βασιλείας του Θεού». (Wheedon, Mark-Traditions in Conflict, 85–89) Η εκκλησία του Μάρκου θα θυμόταν επομένως τον θάνατο του Χριστού και τη συνεχιζόμενη απουσία κατά τη διάρκεια της Θείας Ευχαριστίας τους.
11 Περιέργως, οι Αγγλικανοί και οι Επισκοπελιανοί αναφέρονται στην επέτειο του Μυστικού Δείπνου και την καθιέρωση της Θείας Ευχαριστίας ως Μεγάλη Πέμπτη, παρόλο που το όνομα προέρχεται από τη λατινική λέξη mandatum, που σημαίνει «εντολή», από τη δήλωση του Ιησού «μια νέα εντολή σας δίνω» — η οποία προέρχεται από το απόσπασμα του Ιωάννη για το πλύσιμο των ποδιών στο οποίο η Ευχαριστία απουσιάζει εντελώς.
12 Είναι πιθανό, φυσικά, η κοινότητα των Ιωαννίνων να γιόρταζε μια Θεία Ευχαριστία χωρίς τον συμβολισμό της κατανάλωσης αίματος (όπως η Διδαχή) και να βρήκαν τον Μυστικό Δείπνο του Μάρκου ακατάλληλο για αυτόν τον λόγο.
13 Ορισμένα χριστιανικά κείμενα, όπως το Ευαγγέλιο του Φιλίππου και οι Πράξεις του Θωμά, υποδηλώνουν ότι σε ορισμένες χριστιανικές κοινότητες χρησιμοποιήθηκε νερό αντί για κρασί για τη Θεία Ευχαριστία. Το «κύπελλο» στο τελετουργικό του Παύλου είναι μια μετωνυμία για το περιεχόμενό του, το οποίο στην πραγματικότητα δεν χρειάζεται να είναι κρασί σε κάθε περίπτωση.
Βιβλιογραφία
Jason König, Άγιοι και Συμποσιαστές: Η Λογοτεχνία της Τροφής και το Συμπόσιο στον Ελληνορωμαϊκό και Πρώιμο Χριστιανικό Πολιτισμό, 2012.
Maurice Goguel, Ιησούς ο Ναζωραίος: Μύθος ή Ιστορία;, 1926.
James Tabor, Ο Παύλος και ο Ιησούς: Πώς ο Απόστολος μεταμόρφωσε τον Χριστιανισμό, 2010.
John Dominic Crossan, Η γέννηση του Χριστιανισμού, 2010.
Dennis E. Smith, Από το Συμπόσιο στην Ευχαριστία: Το Συμπόσιο στον Πρώιμο Χριστιανικό Κόσμο, 2003.
Burton Mack, «Ξαναδιαβάζοντας τον μύθο του Χριστού», Περιγράφοντας ξανά τον Παύλο και τους Κορινθίους, 2011.
Burton Mack, Ποιος έγραψε την Καινή Διαθήκη;, 1995.
David Friedrich Strauss, Η ζωή του Ιησού, Κριτική εξέταση, 4η έκδοση, 1902.
Dennis Nineham, Το Ευαγγέλιο του Αγίου Μάρκου, 1963.
Βέρνον Κ. Ρόμπινς, «Τελευταίο γεύμα: Προετοιμασία, προδοσία και απουσία (Μάρκος 14:12-25)», The Passion in Mark, 1976.
F. Gerald Downing, «Ο Ιησούς και ο Κυνισμός», Εγχειρίδιο για τη Μελέτη του Ιστορικού Ιησού, 2011.
J. Fenton, "Eating People", Θεολογία 94, 1991, σ. 414-23.
Hyam Maccoby, Ο Μυθοποιός, 1986.
Michael J. Cahill, «Πίνοντας αίμα σε μια Ευχαριστία Kosher; Ο ήχος της ακαδημαϊκής σιωπής", Δελτίο Βιβλικής Θεολογίας 32/4, 2002.
Rudolf Bultmann, Το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, 1971.
Margaret Daly-Denton, "Πίνοντας το νερό που δίνει ο Ιησούς", Ένας περιπλανώμενος Γαλιλαίος: Δοκίμια προς τιμήν του Sean Freyne, 2009.
Manfred Clauss, Η ρωμαϊκή λατρεία του Μίθρα, 1990.
Payam Nabarz, Τα μυστήρια του Μίθρα, 2005.
Markus Öhler, «Λατρευτικά γεύματα σε συλλόγους και η Παλαιοχριστιανική Ευχαριστία », Πρώιμος Χριστιανισμός, 5/4, 2014
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου